SPERMANIN ALINMASI VE MUAYENESİ VEYSEL TAHİROĞLU
SPERMA Memeli spermatozoitleri hareket yeteneği bulunan, haploid yapıda ve dişi oositine bağlanma yeteneği olan hücrelerdir. Spermatozoon baş, orta bölüm ve kuyruktan oluşur Gamet hücresi: Eşey hücresi; erkek eşey hücresine spermatozoon (çoğulu spermatozoa), dişi eşey hücresine oosit (çoğulu ova) denir.
Baş kısmı, genetik materyali barındıran çekirdek ve fertilizasyonda önemli rol oynayan enzimleri içeren akrozomdan oluşur. Orta bölümde spermatozoonun enerji gereksinimini karşılayan mitokondrial sarmal bulunur.
Kuyruk ise bağlantı bölgesi ve asıl kuyruk bölümü olmak üzere iki ayrı bölümde incelenebilir. Bağlantı bölgesi; kuyruğu başa bağlayan, dişi ve erkek gamet hücrelerinin birbirine bağlanmasında ve kutup hücrelerinin atılmasında rol oynayan yapıları içerir. Asıl kuyruk bölümü de spermatozoonun dişi genital kanalı içinde hareketini sağlar.
DAMIZLIĞIN BAKIMI VE SPERMANIN TOPLANMASI Sperması toplanan damızlık hayvanların bakımı, beslenmesi ve sağlığı spermanın kalitesini etkiler. Uygun ve yeterli bakım ve besleme koşulları altında damızlık dana yaklaşık 12 aylık, koç, teke ve domuz 7-8 aylık, aygır ise 24 aylık iken erişkin yaşa ulaşır.
Beslenmenin yetersiz olduğu işletmelerde, damızlık adayları erişkin yaş ağırlığına daha geç ulaşır. Dolaylı olarak püberteye geçiş aksar, testisin gelişimi yavaşlar ve sperma üretimi gecikir. Uzun süreli yetersiz beslenme olgularında bireyin fertilizasyon yeteneği azalır (fertilite düşüklüğü) hatta tamamen ortadan kalkabilir (sterilite). Aşırı beslenme kilo alımını hızlandırır. Aşırı yağlanma ise sperma üretiminin düşmesine ve cinsel isteğin azalmasına neden olur.
Spermanın Toplanması Suni tohumlama, spermanın sağlıklı bir şekilde alınması, dondurulması, eritilmesi ve uygun zamanda dişi genital organına taşınması demektir. Evcil hayvanların sperması genellikle ekonomik nedenlerin yanında, genetik özelliklerinin sonraki yıllara aktarılabilmesi için de alınmaktadır.
genetik özelliği yüksek bireylerden daha fazla yararlanmak, bilimsel çalışmalar yapmak, aşım yapamayan hastalıklı, yaşlı veya deneyimsiz hayvanlardan yararlanmak, erken yaşta yavru elde etmek, tohumlanacak dişinin ve erkeğin birbirlerinden uzak yerlerde olduğu durumlarda tohumlama yapabilmek ve bireyin cinsel sağlık denetimi amacıyla da sperma toplanır.
Sperma toplanma programlarının oluşturulması, sperma toplama sıklığı, damızlığın sperma vermeye hazırlanması ve sperma alma yönteminin belirlenmesi büyük öneme sahiptir. Kullanılacak sperma toplama yöntemine göre, sperması toplanacak hayvanların öncelikle sperma vermeye alıştırılması gerekir. Bunun yanında, kaliteli sperma alınabilmesi için, sperma verecek hayvan da cinsel yönden uyarılmalıdır.
Damızlığın Sperma Vermeye Alıştırılması ve Libidonun Uyarılması Damızlık değeri olan bireylerin, doğal aşım yolu ile bulaşacak hastalıklar ve spermanın ekonomik değerinin yüksek oluşu nedeniyle, doğal aşım yapmaları istenmez. Doğası gereği erkek hayvanlar ancak kızgınlık döneminde olan bir dişi hayvanı aşma eğilimindedir. Libido: Hayvanın aşım yapma isteği, cinsel istek
Boğa, koç ve tekelerde olduğu gibi saniyeler içinde ejakülasyon yapma yeteneğine sahip türlerde, sperma alınırken kızgın hayvanların kullanılması durumunda, doğal aşım şekillenerek spermanın kontaminasyonuna veya kaybına yol açabilir. Bunun için sperm toplama merkezlerinde erkek hayvanlar veya hayvan şekli verilmiş fantomlar kızgın dişi yerine kullanılır. Bu amaçla östrojen verilmiş erkek hayvanların kullanılması da damızlık hayvanın libidosunun uyarılmasında yardımcı olabilir.
Hayvanların libidosu genellikle çok, az veya hiç olmayabilir; buna bağlı olarak hayvan aşım yapmayı reddedebilir. Bunun başlıca nedenleri, hayvanın genç olması, deneyimsizliği, aşırı çalışma, düzensiz beslenme, yağlanma, psikolojik nedenler, hastalıktan ileri gelen genel zafiyet ve yaşlılık olarak sıralanabilir. Fantom: Hayvan şekli verilmiş maket. Genellikle sperma almak amacıyla dişi hayvan yerine kullanılır. Bazen bu amaç için erkek hayvanlar da kullanılır.
Damızlığın sperma vermeye hazırlanması, elde edilecek spermatozoa sayısını ve kalitesini etkiler. Sperma almadan önce, hayvan birkaç kez boşa atlatılarak dolaşmasına izin verilir. Böylece seksüel olarak uyarılarak eklenti üreme bezlerinin salgılarının boşalması, dolayısıyla sperma kanallarının yıkanarak olası mikroorganizmalardan arındırılması sağlanır. Boşa atlatma yanında ortama başka boğa getirilmesi, sperma alma yerinin veya fantomun değiştirilmesi gibi farklı uygulamalar da boğanın cinsel yönden uyarılmasını sağlar.
Sperma Toplama Sıklığı Sperma toplama sıklığı damızlığın cinsel sağlığını etkilememelidir. Sperma alma sıklığı arttıkça elde edilen ejakülattaki spermatozoa sayısı düşer. Boğalardan cinsel sağlık etkilenmeden gün aşırı haftada iki veya üç kez sperma alınabilir. Yüksek hacimde spermaya gerek duyulduğu durumlarda, haftada bir gün olmak üzere, peş peşe iki kez sperma alınabilir.
Koç ejakülatı düşük hacme sahiptir. Koçlar cinsel sağlıkları etkilenmeden, epididimis rezervleri tükenene kadar, haftalarca günde birkaç kez sperma verebilir. Tekeler, daha az sıklıkta olmak üzere, koçlarla benzerlik gösterirler. Aygır ve domuzlardan, yüksek hacimde sperma vermelerinden dolayı, gün aşırı sperma alınabilir.
Memeli hayvanlardan suni vajina, elektro ejakülatör, ampullanın masajı, elle masaj yöntemi, prezervatif yöntemi, vajinaya bırakılan spermanın kaşık, sünger vb. ile alınması, testis veya epididimisin punksiyonu, ölüm sonrası testis veya epididimisin bir vasat içinde kıyılması gibi değişik yöntemler kullanarak sperma alınabilmektedir. Bu yöntemler içinde en kullanışlı olan suni vajina yöntemidir.
Suni Vajina Kalite bakımından doğala en yakın sperma suni vajina yöntemi ile elde edilir. Suni vajina nem, basınç ve ısı bakımından doğal vajinaya benzerlik gösterir. Başta boğa, koç, teke, aygır ve tavşanlarda olmak üzere tüm hayvanlardan doğal vajina koşullarına benzetilmesi koşulu ile suni vajina yöntemi kullanılarak sperma alınabilir.
Boğa için kullanılmakta olan suni vajina sert plastikten oluşan dış bölüm, yumuşak slikon veya kauçuktan oluşan iç lastik, sperma toplama hunisi ve sperma toplama tüpünden oluşur Dış bölüm üzerinde gerekli basıncı ve ısıyı sağlamak için hava ve su girişi vanası vardır. Hayvanlar arası mikrobiyel bulaşmaların engellenmesi için bireysel suni vajinalar kullanılır. Bu suni vajinalar her kullanımdan sonra dikkatli bir şekilde yıkanıp otoklavdan geçirilerek mikroplardan arındırılır.
Sperma almadan önceki gün, suni vajina tamamen su ile doldurulduktan sonra, 45 eğim verilerek suyun 1/3 ünün boşalması sağlanarak 38-43 C ısıya ayarlı etüve koyulur. Sperma alma zamanında etüvden alınıp hava ventilinden yeteri kadar hava üflenerek basınç sağlanır. Kayganlığı sağlamak için ise, penisin gireceği kısma vazelin veya sperm üzerine toksik etkisi olmayan uygun bir pomat sürülüp kayganlaştırılarak sperma almaya hazır durumuna getirilir.
Sperma alırken boğanın fantoma atlamasına ve kavramasına izin verilir. Sperma alacak kişi, hayvanın sağından yaklaşarak suni vajinayı yere paralel olarak tutar. Diğer eli ile boğanın penisini prepusiyumdan tutarak suni vajinaya yönlendirir. Boğanın penisi suni vajinaya değer değmez yüklenme ve ejakülasyon şekillenir. Ejakülasyon şekillendikten sonra suni vajina yere dik olarak tutularak havası boşaltılır ve spermanın toplama kadehine akması sağlanır.
Suni vajinanın boyutları sperma alınacak hayvanın penis büyüklüğüne bağlı olarak değişir Boğa, koç ve tekelerde aşım; atlama, kavrama, aramabulma, yüklenme ve ejakülasyon aşamalarından oluşur. Aygır, domuz ve erkek tavşanlarda yüklenme yerine friksiyon (penisin suni vajina içine birkaç kez girip çıkması) sonrası ejakülasyon şekillenir.
Aygırlar ejaktülasyon sırasında pompa gibi kuyruklarını aşağı yukarı oynatırlar. Bunun görülmesi ile ejakülasyonun şekillendiği anlaşılır. Özellikle aygır ve erkek domuzlar ejakülasyon sonrasında partnerinin üzerinde bir süre dinlenir.
Elektro Ejakülatör Yöntemi ile Spermanın Alınması Bu yöntemle elde edilen spermanın kalitesi suni vajina ile elde edilen spermaya göre daha düşüktür. Bel bölgesindeki ejakülasyon merkezinin uyarılması veya ampulla ve vesikula seminalis (idrar kesesinin boyun kısmında bulunan erkek eklenti bezi) bölgesine elektrik uyarımları verilerek ejakülasyonun uyarılması temeline dayanır
Elle Masaj Yöntemi ile Spermanın Alınması Bu yöntem genellikle köpeklerden sperma almada kullanılır. Kızgın dişi varlığında yapılırsa daha kolay sperma alınır.
Vajinaya Bırakılan Spermanın Alınması Bu yöntemde doğal aşım sonrası vajinaya bırakılan sperma kaşık, sünger vb. araçlar ile geri alınır. Sperma almak için kızgınlıkta olan dişi bir hayvanın bulunması zorunludur.
Ampullanın Masajı ile Spermanın Alınması Bu yöntem ancak rektal muayene yapılabilen hayvanlarda uygulanabilmektedir. Bunun için çok iyi derecede rektal muayene bilmek gerekir. Üretraya masaj yapılarak ereksiyon uyarıldıktan sonra ampulla duktus deferense masaj yapılarak sperma alınabilir.