KARS ÇAYI BALIKLARININ TAKSONOMİK YÖNDEN ARAŞTIRILMASI

KARS ÇAYI BALIKLARININ TAKSONOMİK YÖNDEN ARAŞTIRILMASI Metehan AYAZ 1, Arif BAYSAL 2 1 Kafkas Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü / KARS 2 Kafkas Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü / KARS E-Posta: metehanayaz@yahoo.com ÖZET Kars Çayı ndaki balıkların taksonomisi, değişik yöntemlerle 13 farklı istasyondan yakalanan çok sayıda örneğe dayanılarak incelenmiştir. Bu çalışma sonucunda; 4 familya (Cyprinidae, Siluridae, Cobitidae and Balitoridae) ya ait 9 tür ve 6 alttür tespit edilmiştir. Bulgulara göre; familya, cins ve tür düzeyinde teşhis anahtarları yapılmış, balıkların yayılışları ve deskripsiyonları tür düzeyinde verilmiştir. Ayrıca, Kars çayı ndan Barbus capito capito, Barbus mursa mursa ve Carassius carassius yeni kayıt olarak belirlenmiştir. ANAHTAR SÖZCÜKLER: Kars çayı, tatlısu balıkları, zoocoğrafya, taksonomi, fauna, tür. ABSTRACT Fishes living in Kars Stream were catched with using various methods. For this study was choosen 13 different stations. Then, obtained fishes were investigated taxonomically, and in Kars Stream was determined in identification of 9 species and 6 subspecies belong to 4 families (Cyprinidae, Cobitidae, Siluridae and Balitoridae). As a result, identification keys were carried out for families, genera and species. Distributions and descriptions of fish were determined at species level. Moreover, Barbus capito capito, Barbus mursa mursa, and Carassius carassius are a new record from Kars Stream. KEYWORDS:Kars stream, freshwaterfish, zoogeography, taxonomy, fauna, species. GİRİŞ Ülkemizde son zamanlarda yapılan çalışmalar daha çok balık yetiştiriciliği üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu amaçla bir çok kamu kuruluşu yanında özel sektörlerde de kültür balkçılığı faaliyetlerine hız kazandırılmıştır. Ayrıca iç sularda yaşayan balık türlerinin Biyo Ekolojik özellikleri ile populasyon yoğunluklarının incelenmesi, ekonomik öneme sahip olanlarının kondüsyon, yumurta verimliliği ve değişik bir çok parametreleri üzerinde araştırmalar yapılmaktadır (Kalkan vd. 1997). Özellikle 1980 li yıllara kadar sistematik çalışmalar yoğunluktayken (Kuru 1975, Kosswig 1954), bu yıllardan sonra, nadir de olsa sistematik çalışmaların yapıldığı görülmektedir (Örün ve Erdemli 2000, Kalkan ve Erdemli 1994). Söz konusu araştırma bölgesinde bazı önemli araştırmaların yapılmasına karşın (Kuru 1975, FAO. 1971), Kars çayı balıkları adlı bir çalışma bulunmamaktadır. Bu bağlamda, Kars Çayı balıklarını sistematik yönden incelerken, mevcut bilgileri güncelleştirmek, bundan böyle yapılacak çalışmalara baz oluşturmak, bölge ve Türkiye balık faunasının belirlenmesine katkı sağlamak amaçlanmıştır. Bu amaçla çayı temsil edebilen 13 farklı istasyondan mümkün olduğu ölçüde fazla miktarda örnek temin edilerek cins, tür ve alttür düzeyinde bir çalışma hedeflenmiştir. Araştırma sahasını oluşturan Kars Çayı, yaklaşık 3000 m yüksekliğindeki Allahuekber dağlarından doğan Sarıkamış çayı, Katranlı Çayı, Kekeç Çayı ve 19

Bayburt Çayı nın Selim ilçesi yakınlarında birleşmesiyle oluşmaktadır. Kars Çayı Selim ilçesini geçtikten sonra akışını doğu yönünde sürdürerek Kars İli nin içinden geçmektedir. Akçakale Köyü mevkiinde kuzeyden gelen Susuz Çayını ve Çarcı Köyü yakınlarında yine kuzeyden gelen Çıldır Gölü ayağını alan Kars Çayı, daha sonra Arpaçay Baraj Gölü ne dökülmektedir (Şekil 1). Şekil 1. Araştırma Alanı ve İstasyonların Konumu. MATERYAL VE YÖNTEM Araştırmanın yürütüldüğü Kars Çayı nda, çayı temsil edebilecek 13 farklı istasyon tespit edilmiş ve örnekler bu istasyonlardan temin edilmiştir. Örnekleri yakalamak için elektroşoker, kepçe ve serpme ağı kullanılmıştır. Balıklar çoğunlukla 220 volt, 1 amper, doğru ve alternatif akım verebilen elektroşoker kullanılarak temin edilmiştir. Şoklanan balıklar kepçeler kullanılarak sudan alınmışlardır. Bazı türlerin yakalanması için özel örülmüş serpmeler ve avcılar kullanılmıştır. Özellikle nadir bulunan ve normal koşullarda fanyalı ağlarla veya oltalarla yakalanabilen türler, bu serpmeler kullanılarak yakalanmışlardır. Araştırma alanından elde edilen örnekler, arazide % 4 lük formaldehit içeren bidonlara alınmış ve laboratuvara getirilmiştir. Örneklerin bidonlara konulması esnasında, yakalanma tarihleri, üzerlerindeki leke ve çizgiler hem arazi defterine yazılmış ve hem de birinci hamur kağıda yazılarak bidonlara bırakılmıştır. Laboratuvara getirilen örnekler, 24 saat musluk suyunda tutularak formaldehitten temizlenmiş, metrik ve meristik ölçümleri alındıktan sonra bazılarının farinks dişleri çıkartılmıştır. Geriye kalan örnekler % 70 lik etil alkol içine alınarak Kafkas Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Hidrobiyoloji laboratuvarında muhafaza edilmektedir. BULGULAR Çalışma sonucunda belirlenen familyalara ait tür ve alttürlerin sistematik yerleri KURU (1987) esas alınarak belirlenmiştir. Filum : Chordata Grup : Craniata Subfilum : Gnathostomata Süperklasis : Pisces Klasis : Osteichthyes Subklasis : Actinopterygii Süperordo : Teleostei 20

1. Ordo : Cypriniformes Familya 1 : CYPRINIDAE Familya 2 : COBITIDAE Familya 3 : BALITORIDAE 2. Ordo : Siluriformes Familya : SILURIDAE Familya: CYPRINIDAE Alttür : Capoeta capoeta capoeta (GULDENSTAEDT, 1773) Terra typica (İlk Bulunuş Yeri) :?, Yerel adı : Kara balık Karaman (1969) a göre; D: III-IV 8-9, A: III 5, L.lat: 54-60 (63), Kuru (1975) ya göre; D: III-IV (7) 8-9, A : III 5 L.lat : 52-62, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: III-IV 8-9, A: III 5, L.lat: 52-62. İncelenen 77 örneğe göre ; D: III-IV (7) 8-9, A: III 5, L.lat: 52-57 olarak bulunmuştur. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 3,5-4,4, baş uzunluğunun 3,3-4,3, baş genişliğinin 5,6-7,2, baş yüksekliğinin 5,0-6,7 katı kadar bulunmuştur. Baş uzunluğu göz çapının 4,4-6,8 katıdır. Farinks dişleri 3 sıralı olup 2.3.4 4.3.2 şeklinde diziliş göstermektedir. Bir çift bıyıkları vardır. Vücut yuvarlak olup kısmen iri pullarla örtülmüştür. Renk sırt tarafta siyah, L.lat. in alt tarafı kirli beyazdır. Erginleşmemiş bireylerde vücut üzerinde siyah lekeler bulunmaktadır. Coğrafik yayılışı : Kura ve Aras havzası. Tür : Alburnoides bipunctatus (BLOCH,1782) Terra typica : Aras, Yerel adı : Noktalı inci balığı Kuru (1975) ya göre; D: II III (7) 8 (9) ; A: III (10) 11 16 ; L.lat : 44 54, Geldiay ve Balık (1988) a; D: II III 8 ; A: III 11 16 ; L.lat : 44 52. İncelenen 38 örneğe göre D : II-III 7-8; A: III 11-14; L.lat: 43-51 olarak belirlenmiştir. Vücut kısa ve yanlardan yassılaşmıştır. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 3,0-3,7, baş genişliğinin 6,8-8,6, baş uzunluğunun 3,2-3,7 ve baş yüksekliğinin 4,6-5,7 katı kadardır. Farinks dişleri 2,5-4,2 veya 2,5-5,2 şeklinde ve uçları sivridir. Gözler büyük ve baş uzunluğunun göz çapına oranı 3,2-3,7 kadardır. Anal yüzgecin serbest kenarı hafif içeriye doğru girintilidir. Kuyruk yüzgeci derin çatallıdır. Renk sırt tarafta mavimsi yeşil, yan taraflarda ve karın bölgesinde gümüş beyazıdır. Coğrafik Yayılışı : Kura ve Aras havzaları, Urmiye gölü. Alttür : Leuciscus cephalus orientalis (NORDMANN, 1840) Terra typica : Abhazya (Gürcistan), Yerel adı : Tatlısu kefali, Tep balığı Slastanenko (1955-56) ya göre; D: III (7) 8 ; A: III 8-9 ; L.lat. : 41-46, Berg (1964) e göre; D: III (7) 8 ; A: III 8-9 (10) ; L.lat. : (38) 41-46 (47), Kuru (1975) ya göre; D: III (7) 8 ; A: III (7) 8-9 (10) ; L.lat. : 41-47 (48) (49) (50). İncelenen 52 örneğe göre D: III (7) 8 ; A: III 8-9 ; L.lat. : 38-43 olarak belirlenmiştir. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 3.7-4.6, baş uzunluğunun 3.2-3.9, baş genişliğinin 6.1-7.2, baş yüksekliğinin 5.4-6.6 katı kadardır. Baş uzunluğu göz çapının 4.2-5.5 katıdır. Farinks dişleri 2 sıralı olup 2.5-5.2 şeklinde dizilmişlerdir. Dorsal yüzgecin serbest kenarı düz, diğer yüzgeçlerin ki ise dış bükeydir. Coğrafik Yayılışı : Kafkasya, Karadeniz, Hazar denizi havzaları, Fırat ve Dicle nehir sistemleri. Alttür : Barbus plebejus lacerta HECKEL, 1843 Terra typica : Halep, Yerel adı : Murzu Kuru (1975) ya göre; D: IV 7-8; A: III 5; L.lat.: 59-70, Solak (1978) a göre; D: IV 8; A: III 5; L.lat: 56 77, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: IV 7-8; A: III 5; L.lat.: 56-77. İncelenen 15 örneğe göre D: IV 7-8; A: III 5-6; L.lat.: 55 63 olarak bulunmuştur. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 4.8 5.5, baş 21

uzunluğunun 3.8 4.3, baş genişliğinin 6.8 7.5, baş yüksekliğinin 6.0 6.8 katı kadardır. Baş uzunluğu göz çapının 5.6 6.5 katıdır. İki çift bıyıkları bulunur, bunlardan arkadakiler daha uzundur. Farinks dişleri 3 sıralı ve 5.3.2 2.3.5 şeklinde dizilmiştir. Dorsal yüzgecin serbest kenarı düz, diğer yüzgeçlerinki ise dış bükeydir. Sırt kısmı kirli sarı zemin üzerine dağınık gri kahverengi, siyah lekeli, karın kısmı ise kirli sarı renktedir. Yüzgeçler dahil vücudun tamamında ve başta rasgele dağılmış siyah lekeler bulunmaktadır. Coğrafik Yayılışı : Hazar denizi havzası, Fırat ve Dicle nehir sistemleri, Batı Anadolu. Alttür : Barbus mursa mursa (GULDENSTAEDT, 1773) Terra typica : Kura Nehri, Yerel adı : Murzu Karaman (1971) a göre; L.lat.: 85-103, Kuru (1975) ya göre; D: IV 7-8; A: III 5; L.lat.: 93-98. İncelenen 1 örneğe göre D: III 8; A: III 5; L.lat.: 86 olarak bulunmuştur. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 5.4, baş uzunluğunun 3.9, baş genişliğinin 8.0, baş yüksekliğinin 6.7 katı kadardır. Baş uzunluğu göz çapının 10.6 katıdır. Dudaklar etli ve iyi gelişmiş, alt dudağın ortasında daima iyi gelişmiş bir lop bulunmaktadır. Kuyruk çok uzundur. Dorsal yüzgecin sonuncu dallanmış ışını iyi bir şekilde kemikleşmiştir. Pektoral yüzgeçler çok uzun ve oldukça sivrilmiştir. Coğrafik Yayılışı : Kura ve Aras nehirleri Alttür : Barbus capito capito (GULDENSTAEDT, 1773) Terra typica : Kura Nehri, Yerel adı : Çınar Karaman (1971) a göre ; L.lat.: 52-70, Kuru (1975) ya göre ; D: IV 7-8; A: III 5; L.lat.: 56-67, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: IV 7-8; A: III 5; L.lat.: 51-70. İncelenen 1 örneğe göre D: III 8; A: III 5; L.lat.: 57 olarak bulunmuştur. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 4.6, baş uzunluğunun 4.2, baş genişliğinin 7.1, baş yüksekliğinin 6.7 katı kadardır. Baş uzunluğu göz çapının 11.9 katıdır. Baş geniş, ağız ventraldedir ve alt dudağın ortasında lop bulunmaz. Bıyıklar uzun ve kuvvetli, gözler iridir. Dorsal yüzgecin serbest kenarı girintili çıkıntılıdır ve sonuncu basit ışını iyi kemikleşmemiştir. Vücudun dorsal tarafı koyu, ventral tarafı ise açık renklidir. Coğrafik Yayılışı : Hazar Denizi ve Aral Gölü havzaları. Tür : Carasssius carassius (LINNAEUS, 1758) Terra typica : Avrupa, Yerel adı : Havuz Balığı Slastanenko (1955-56) ya göre; D: III-IV 13-21; A: II-III 5-8; L.lat.: 28-37, Berg (1964) e göre; D: III-IV 13-21; A: II-III 5-8; L.lat.: 28-37, Kuru (1975) ya göre; D: III-IV 16-17; A: II-III 5-6; L.lat.: 29-34, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: III-IV 14-22; A: II-III 5-7; L.lat.: 29-36. İncelenen 7 örneğe göre özellikleri D: III 16-17; A: III 5, L.lat.: 30-31 olarak bulunmuştur. Vücudu yüksek ve az yassılaşmış, standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 2.4-2.7, baş uzunluğunun 3.5-3.7, baş genişliğinin 5.6-5.8, baş yüksekliğinin 3.7-4.1 katı kadardır. Baş uzunluğu göz çapının 4.9-5.5 katıdır. Farinks dişleri tek sıralı ve 4-4 şeklinde dizilmiştir. Coğrafik yayılışı: Doğu ve Orta Avrupa, Ukrayna, Azak Denizi, Karadeniz göl ve havzaları. Tür : Alburnus filippi KESSLER, 1877 Terra typica : Kura Nehri, Yerel adı : Kavinne Balığı Berg (1964) e göre; D: III (6) 7; A: III 10-13; L.lat.: 47-63, Kuru (1975) ya göre; D: III 7 (8); A: III 10-12 (13); L.lat.: 52-57 (60), Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: III 7; A: III 10-12; L.lat: 48-63. İncelenen 58 örneğe göre D: III 7 (8); A: III (9) 10-11; L.lat : 48-57 olarak bulunmuştur. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 4.7-5.6, baş uzunluğunun 4.2-4.7, baş genişliğinin 7.8-8.6, baş yüksekliğinin 6.2-22

6.9 katı kadardır. Gözler oldukça büyük ve baş uzunluğu göz çapının 3.5-4.0 katıdır. Ağız küçük ve yukarı doğru yönelmiştir. Vücudun yanlarında göz çapı kalınlığında baştan kuyruk yüzgecine kadar uzanan bir band vardır. Vücut rengi sırta gri-esmer, karın tarafta ise gümüş beyazıdır. Coğrafik Yayılışı : Kura ve Aras havzaları. Tür : Acanthalburnus microlepis (FILIPPI,1863) Terra typica : Kura Nehri, Yerel adı : Tahta balığı Berg (1964) e göre; D: III 8; A: II-III 13-17, L.lat.: (66) 68-82, Kuru (1975) ya göre; D: III 8 (9); A: II-III 13-17, L.lat.: 71-83, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: III 8-9; A: II-III 13-17; L.lat: 68-83. İncelenen 10 örneğe göre D: III 8 9 ; A: III 13 15 ; L.lat.: 68 77 olarak bulunmuştur. Vücut yüksek, standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 3,6 4,1, baş uzunluğunun 4,1 4,4, baş genişliğinin 8,0 8,4, baş yüksekliğinin 5,5 5,8 katı kadardır. Gözler nispeten büyüktür ve baş uzunluğu göz çapının 6,2 7,0 katıdır. Ağız küçük yapılı ve hafif yukarıya yöneliktir, üst çene alt çeneden biraz uzundur. Coğrafik yayılışı : Kura ve Aras nehirleri. Tür : Gobio persus GUNTHER,1899 Terra typica : İran, Yerel adı : Dere kayası Berg (1964) e göre; D: III 7; A: II 6; L.lat.: 39-43, Kuru (1975) ya göre; D: III 7-8; A: II 6; L.lat.: 39-43, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: III 7-8, A: II 6; L.lat.: 39-43. İncelenen 3 örneğe göre D: III 7 ; A: II 6 ; L.lat.: 40 44 olarak bulunmuştur. Vücut yüksek, standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 6,1 6,5, baş uzunluğunun 4.0 4,2, baş genişliğinin 7,1 7,6, baş yüksekliğinin 6,8 7,1 katı kadardır. Baş uzunluğu göz çapının 5,2 5,5 katıdır. Ağız ventral konumlu ve köşelerinde birer tane ince uzun bıyık bulunmaktadır. Kuyruk sapı incedir. L.lat. in üst kısmında düzensiz şekilli 6-12 tane koyu leke bulunmaktadır. Coğrafik Yayılışı : Kura ve Aras nehirleri havzası, Urmiya gölü. Familya : COBITIDAE Tür : Cobitis taenia LINNAEUS, 1758 Terra typica : Avrupa, Yerel adı : Taş yiyen Slastanenko (1955-56) ya göre; D: II 6; A: II-III (4) 5-6; P: I 6-8; V: II 5-6.; C: I 14 I, Kuru (1975) ya göre; D: II 6; A: II-III 4-5; P: I 7-8; C: I 13-14 I, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: III 6-7; A: III 6-7; P: I 6-8; V: II 5-6. İncelenen 1 örneğe göre D: II 6 ; A: III 6; P: I 6; V: II 5 olarak bulunmuştur. Vücut yan taraflardan yassılaşmış, üzeri çok küçük pullarla örtülüdür. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 5,84, baş uzunluğunun 5,06, baş genişliğinin 12,6, baş yüksekliğinin 6,9 katı kadardır. Gözler küçük ve baş uzunluğu göz çapının 7,5 katıdır. Alt dudak ortadan yarıktır. Gözün ön alt kısmından çıkan diken çatallıdır ve bazen deri altındadır. Vücudun yan taraflarında sayıları 15-18 arasında değişen ve boyuna iki sıra halinde uzanan siyah renkli benekler vardır. Karın tarafı açık sarı renkli ve lekesizdir. Genellikle, kuyruk yüzgecinin kaidesinde oval şekilli ve siyah renkli büyükçe bir leke bulunmaktadır. Coğrafik Yayılışı : Avrupa, Anadolu nun Ege ve Karadeniz e dökülen nehir ve dereleri, Kafkasya, Sibirya, Rusya. Familya : BALITORIDAE Alttür : Orthrias angora bureschi DRENSKY, 1928 Terra typica : Bulgaristan, Yerel adı : Çöpcü balığı Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: II III 8; A: II 5; P: I 9; V: I 6 7. İncelenen 22 örneğe göre D: II 8; A: II 5; P: I 9; V: I 6 7 olarak bulunmuştur. Vücut silindirik olup, çok küçük pullarla örtülmüştür. Standart boy maksimum vücut 23

yüksekliğinin 5,3 5,5, baş uzunluğunun 3,9 4,3, baş genişliğinin 6,8 7,1, baş yüksekliğinin 7,1 7,5 katı kadardır. Gözler küçük ve baş uzunluğu göz çapının 6,0 6,3 katıdır. Dorsal yüzgeç, burun ucuna ve kuyruk yüzgeci başlangıcına eşit mesafede bulunmaktadır. Vücudun sırt bölgesinde ve yan taraflarında, çeşitli büyüklükte ve gelişi güzel dağılmış olan kahverengi esmer benekler bulunmaktadır. Coğrafik Yayılışı : Bulgaristan, Orta Anadolu göl ve Akarsuları, Çoruh, Kura ve Aras nehirleri, Van gölü, Hazar gölü, Çıldır gölü, Fırat ve Dicle nehirlerinin üst kolları. Tür : Orthrias panthera (HECKEL, 1843) Terra typica : Şam, Yerel adı : Çöpcü balığı Kuru (1975) ya göre; D: II-III 7-8 (9); A: II 5; V: I 6, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: II-III 7-8; A: II 5; P: I 10-11; V: I 6. İncelenen 22 örneğe göre D: II-III 7-9; A: II 5 ; V: I 6 ; P: I 6 olarak bulunmuştur. Vücut yanlardan basık, standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 5,4 5,7, baş uzunluğunun 4,1 4,4, baş genişliğinin 6,6 6,9, baş yüksekliğinin 7,5 8,1 katı kadardır. Gözler küçük ve baş uzunluğu göz çapının 4,5 4,8 katı kadardır. Kuyruk sapı kısa, dorsal ve ventral taraflarında körelmiş ışınlardan oluşan sertleşmiş birer karina vardır. L.lat. tam olmayıp ancak dorsal yüzgecin başlangıcına kadar uzanmaktadır. Vücudun genel rengi sarımtırak beyazımsı olup, baş bölgesi ile yan tarafları ve sırt kısmı düzensiz şekilli, adeta panter derisini andıran kahverengi beneklerle süslenmiştir. Coğrafik Yayılışı : Lübnan, Suriye, Ürdün, Fırat ve Asi nehirleri, Çoruh ve Aras. Tür : Orthrias tigris (HECKEL, 1843) Terra typica : Halep, Yerel adı : Çöpcü balığı Kuru (1975) ya göre; D: II-III 7-8; A: II 5; V: I 7; P: 11-14, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: II-III 7-8; A: II 5; V: I 7; P: I 10-11. İncelenen 35 örneğe göre D: II-III 7-8 ; A: II 5 ; V: I 7; P: I 10 13 olarak bulunmuştur. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 5,3 5,7, baş uzunluğunun 4,9 5,5, baş genişliğinin 6,5 7,3, baş yüksekliğinin 7,0 7,4 katı kadardır. Gözler küçük ve baş uzunluğu göz çapının 4,1 4,6 katıdır. Vücudun ön kısmı çıplak, orta ve arka kısmı ise küçük pullarla örtülüdür. L.lat. tam olup kuyruk yüzgecine kadar uzanır. Vücut genel rengi sarı veya gri kahverengi olup, yan taraflarında sayıları 12-15 arasında değişen transversal olarak uzanan siyah renkli iri benekler vardır. Dorsal ve kaudal yüzgeçler üzerinde ise enine 2 3 sıra halinde seyreden koyu renkli bantlar görülmektedir. Coğrafik Yayılışı : Fırat, Dicle, Ceyhan, Asi nehirleri, Güney Suriye, Kura ve Aras nehirleri. Familya : SILURIDAE Tür : Silurus glanis LINNAEUS, 1758 Terra typica : Avrupa, Yerel adı : Yayın balığı Kuru (1975) ya göre; D: IV-V; A: 79-86; P: I 14-17; V: 10-13, Geldiay ve Balık (1988) a göre; D: I 3-5; A:I 85-95; P: I 15-17; V: I 10-12. İncelenen 3 örneğe göre D: I 3 ; A: 72 77 ; P: I 14-16 ; V: I 10-11 olarak bulunmuştur. Vücudu uzun ve çıplaktır. Standart boy maksimum vücut yüksekliğinin 6,7 6,9, baş uzunluğunun 6,1 6,3, baş genişliğinin 6,7 6,9, baş yüksekliğinin 9,9 10,3 katı kadardır. Gözleri küçük ve baş uzunluğu göz çapının 15,6 15,7 katıdır. Başı üst taraftan yassılaşmıştır. Bıyıkları üç çifttir, bunların bir çifti üst çenede, diğer iki çifti ise alt çenededir. Alt çene üst çeneden daha uzundur. Anal yüzgeç uzun ve kaudal yüzgeç ile birleşmiştir. Pektoral yüzgeçlerdeki dallanmamış ışınlar kemikleşmiştir, 24

fakat dişçikli değildir. Vücut rengi yaşadığı ortama göre çok değişiklik göstermektedir. Bütün yüzgeçler koyu renklidir. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Araştırma sonucunda Kars Çayı nda; Capoeta capoeta capoeta (GULDENSTAEDT, 1773), Alburnoides bipunctatus (BLOCH,1782), Leuciscus cephalus orientalis (NORDMANN, 1840), Barbus plebejus lacerta HECKEL, 1843, Barbus mursa mursa (GULDENSTAEDT, 1773), Barbus capito capito (GULDENSTAEDT, 1773), Carasssius carassius (LINNAEUS, 1758), Alburnus filippi KESSLER, 1877, Acanthalburnus microlepis (FILIPPI,1863), Gobio persus GUNTHER,1899, Cobitis taenia LINNAEUS, 1758, Orthrias angora bureschi DRENSKY, 1928, Orthrias panthera (HECKEL, 1843), Orthrias tigris (HECKEL, 1843), Silurus glanis LINNAEUS, 1758 olmak üzere toplam 15 takson tespit edilmiştir. Çalışma sonucunda elde edilen Barbus mursa mursa (Güldenstaedt, 1773), Barbus capito capito (Heckel,1843) ve Carassius carassius (Linnaeus,1758) Kars Çayı için yeni kayıttır. Bu balıklar daha önce yapılan araştırmalarda Kura Aras havzasının çeşitli akarsu ve göllerinde tespit edilmiştir. Bu balıklardan B. mursa mursa Kura nehrinden (KURU,1975), B. capito capito Aras nehrinden (KURU, 1975) ve Carassius carassius Arpaçay ve Çıldır gölü nden bildirilmişlerdir. Bu çaydaki balık faunası Kura-Aras nehir sistemlerindeki balık faunasıyla benzerlik göstermektedir. Araştırmada incelenen Barbus plebejus lacerta (Heckel,1843) nın farinks diş formülü 5.3.2 2.3.5 olarak tespit edilmiştir. Ancak ÖRÜN (1996) bu alttürün farinks diş formülünü 2.3.5 5.3.2, EKINGEN ve SARIEYYUBOĞLU ise 5.2 2.5 şeklinde vermişlerdir. Bulgularımız bu literatürlerle tezat oluştururken, KALKAN (1992) ve DAĞLI (2003) yı desteklemektedir. Yine, incelenen Leuciscus cephalus orientalis (Nordmann, 1840) in L.lat. indeki pul sayısı 38 43 olarak bulunmuştur. Ancak taradığımız literatürlerde sadece BERG (1964) 1 örnekte L.lat. deki pul sayısını 38 olarak belirlemiştir. Bu literatür bulgularımızca desteklenmektedir. Ayrıca incelenen türlerden Alburnus filippi KESSLER, 1877 nin anal yüzgeç formülü III (9) 10 11 olarak belirlenmiştir. Yapılan literatür araştırmasında anal yüzgeç formülü III 9 olan örneğe rastlanılamamıştır. KURU (1975) ya göre Kars Çayı nda Balitoridae familyasından 2 tür ve 1 alttür bulunmaktadır. Bulgularımız KURU (1975) yu desteklemektedir. Bu tür ve alttürlerin teşhisinde taradığımız literatürlerde olduğu gibi L.lat. in vücut üzerindeki konumu, körelmiş ışınlardan oluşan karinalar, vücut üzerindeki benek ve desenlerin durumu, vücudun şekli ve rengi gibi metrik ve meristik özellikler kullanılmıştır. Ancak incelediğimiz örneklerde bu metrik ve meristik karakterlerin özellikle Orthrias türlerinin teşhisinde yeterli olmadığı görülmektedir. Çünkü örnekler incelenirken söz konusu özelliklerden birine rastlanırken, diğer özelliğe veya özelliklere rastlanılmamaktadır. Bu nedenle, özellikle böyle küçük boylu balıkların teşhisinde daha kesin sonuçlar veren elektroforetik ve karyotip çalışmaların yapılması gereğine inanmaktayız. Özellikle Orthrias türlerinin bu tip çalışmalarla kesin olarak belirlenmesinin ve gerekirse bu türlerin tekrar revize edilmesinin faydalı olacağı düşüncesindeyiz. KAYNAKLAR BATTALGİL, F., 1944, Türkiye de Yeni ve az Tanınmış Balıklar. İst. Üniv. Fen Fak. Mec. Seri B 9, 299-305. 25

DAĞLI, M. ve ERDEMLİ, A. Ü., 2003, Şiro Çayı (Malatya) Balıklarının Taksonomik Yönden Araştırılması, Ulusal Su Ürünleri Kongresi, Elazığ. EKİNGEN, G. ve SARIEYYÜBOĞLU, M., 1981, Keban Baraj Gölü Balıkları, Fırat Üniv. Vet. Fak. Der. Cilt. 6, No. 1 3. ERDEMLİ, A. Ü., 1982, Beyşehir Gölü Balıkları, Selçuk Üniv. Fen Fak. Dergisi, Seri : B, 2, S: 131 142, Konya, (Ayrı Baskı). FAO, 1971, European Inland Water Fish. A Multilingual Catalogue, London. GELDİAY, R. ve BALIK, S., 1988, Türkiye Tatlısu Balıkları, Ege Üniv. Fen Fak. Kitaplar Serisi, No: 9, İzmir, 520 s. KALKAN, E. ve ERDEMLİ, A. Ü., 1994, Sultansuyu Balıkları Üzerinde Taksonomik, Bir Araştırma, XII. Ulusal Biyoloji Kongresi, Trakya Üniversitesi, Edirne. KALKAN, E., ERDEMLİ, A.Ü., BAŞUSTA, N., ERDEM, Ü., 1997, Abdulharap Çayı (Adıyaman) da Yaşayan Capoeta trutta (Heckel, 1843) nın Büyüme Özelliklerinin İncelenmesi. XIII. Ulusal Biyoloji Kongresi, Hidrobiyoloji sek. Cilt V, İstanbul. KARAMAN, M. S., 1969, Sübwasserfısche der Türkei, 7. Teil: Revision der Kleinasiatischen und vorderasiatischen Arten des genus Capoeta (Varicorhinus, Partim), Mitt. Hamburg Zool. Mus. Inst., Band: 66, S: 17 54. KARAMAN, M. S., 1971, Revision der Barben Europs, Vorder Asiens und Nordafrikans. Mitt. Hamburg Zool. Mus. Inst. 67: 175-254. KOSSWİG, C., 1954, Türkiye Tatlısu Balıklarının Zoocoğrafyası. İst. Üniv. Fen Fak. Hidrobiyoloji Araş. Enst. Yay. Seri A, 2 (1): 1-19. KURU,M., 1975, Dicle Fırat, Kura Aras, Van Gölü ve Karadeniz Havzası Tatlısularında yaşayan Balıkların (Pisces) Sistematik ve Zoocoğrafik Yönden İncelenmesi, Atatürk Üniv. Yay. Doçentlik Tezi, Erzurum. KURU, M., 1987, Omurgalı Hayvanlar, Atatürk Üniv. Yayınları, No : 646, Erzurum, 735 s. LADİGES, W.,1960, Süsswasserfische der Türkei, 1 Teil: Cyprinidae, Mitt. Hamburg Zool. Mus. Inst. 58:105-155. ÖRÜN, İ. ve ERDEMLİ, A. Ü., 2000, Abdülharap ve Bulam Çayı Balıklarının Taksonomik Yönden Araştırılması, Fırat Üniv. Fen ve Müh. Bilimleri Dergisi, 12 (1), S: 17 26. SLATANENKO, E., 1955 1956, Karadeniz Havzası Balıkları, Et ve Balık Kurumu Umum. Müd. Yayınlarından, İstanbul, 711 pp. SOLAK, K., 1978, Çoruh ve Aras Havzalarında yaşayan 3 Barbus (Cyprinidae) Türü, Doğa 11. 161-167. ÜNLÜ, E., BİLGİN, F. H., Şanlıurfa Balıklı Gölde Bulunan Balık Türleri Üzerine Taksonomik Bir Çalışma, İstanbul Üniv. Su Ürünleri Der. 1, 1, S. 139 155. 26