FAYLAR Fay (Fault); kayaçlarda gözle görülecek kadar kayma hareketi gösteren kırıklara verilen genel bir isimdir. FAY, Yerkabuğundaki deformasyon enerjisinin artması sonucunda, kayaç kütlelerinin bir kırılma düzlemi boyunca yerlerinden kaymasıyla ortaya çıkan kırıktır Yeryuvarı üzerinde oluşan yıkıcı depremlerin hemen hemen tamamı faylarla ilişkilidir. Bu nedenle faylar, depremlerin anlaşılması açısından en önemli unsurlardan biridir. Fayların boyutları birkaç cm den birkaç yüz hatta bin km ye, atım miktarları ise birkaç cm den onlarca hatta bazen yüzlerce km ye kadar değişmektedir. Fayların boyu depremin büyüklüğü ile logaritmik olarak orantılıdır. Büyük ve sığ depremlerde yeryüzünde gözlenen fayın boyu yüzlerce km ye erişebilmektedir. Örnek olarak vermek gerekirse 1939 Erzincan Depreminde oluşan fayın boyu 360 km olup, üzerindeki en büyük yerdeğiştirme (atım) ise 7,5 metredir. Faylar, tek bir kırık şeklinde olmayıp, segmentler (birbirinin devamı şeklindeki fay parçaları) şeklinde de gelişmiş olabilir. Kayaçlar, kırıklar boyunca koparak birbirinden ayrılırlar. Bu ayrılma sırasında ortaya çıkan blokların birbirine göre yerdeğiştirmesi - birbirinden düşey yönde uzaklaşma, - birbirine göre yanal olarak uzaklaşma -birinin bir diğeri üzerine doğru yükselmesi olmak üzere 3 şekilde gerçekleşir. Kayaç(lar)ın bir düzlem boyunca gözle görülebilecek şekilde kayma göstermesi olayına faylanma, bu olay sonucu oluşan kırığa ise fay adı verilir. FAYLARIN SINIFLANDIRILMASI Fayları birçok özelliklerine göre sınıflandırılır. Başlıca sınıflandırmalar A) Mekanik özelliklerine göre Normal (Gravite veya Tansiyon) faylar Ters (Bindirme) faylar Yırtılma (doğrultu atımlı) faylar B) Geometrik özelliklerine (atım türlerine) göre Eğim atımlı faylar Doğrultu atımlı faylar Verev (oblik) atımlı faylar Bunların dışında -Çevre yapısı ile olan ilişkilerine göre -Mostra (Yüzlek) görünümlerine göre -Tabakalara göre -Kıvrımlara göre -Şekillerine göre (Harita ve enine jeolojik kesitlerde) -Eğim derecelerine göre (Büyük ve küçük açılı) de bazı sınıflandırmalar yapılmaktadır. FAY ÇEŞİTLERİ: Fayların sınıflandırılmasında atım yönleri kriter olarak alınmaktadır. Atım ise, fay bloklarının fay düzlemi boyunca birbirine göre hareketlerinin doğrultusu ile belirlenmektedir. Faylar, blokların hareket yönü ile fay düzlemi arasındaki ilişkiye göre sınıflara ayrılır: A) Eğim yada düşey atımlı faylar
1- Normal atımlı fay 2- Ters fay B) Doğrultu (Yanal ) atımlı faylar 1-Sağ yanal atımlı faylar 2- Sol yanal atımlı faylar C) Verev-Yan (Eğik-Oblik ) atımlı faylar. 1- Normal Oblik faylar 2- Ters Oblik faylar A- Eğim atımlı faylar: Faylar sıkışma, gerilme ya da makaslama kuvvetlerinin etkisi ile gelişir, kendilerini oluşturan kuvvete bağlı olarak farklı şekiller alırlar. Blokların fay düzleminin eğimi yönünde (doğrultusuna dik olarak) hareket ettiği faylardır. Tavan bloğu taban bloğuna göre aşağı düşmüşse eğim atımlı normal faydan, Tavan bloğu taban bloğuna göre yukarı çıkmışsa eğim atımlı ters faydan söz edilir. Normal faylar gerilmeli tektonik rejim altında gelişir ve bölgenin genişlemesine neden olurlar. Ters faylar ise sıkışmalı tektonik rejim altında gelişir ve bölgenin kısalmasına neden olurlar. Normal faylar diğer faylar gibi kesişen iki takım şeklinde görülürler. İki normal fay arasındaki çökmüş kesimlere graben, ve göreli olarak yükselmiş kesimlere ise horst denir. Horst ve graben yapıları, yeryüzünün bir yönde genişlemeye uğradığı yerlerin karakteristik yapılarıdır. Ayrıca kıtasal veya okyanusal levhaların birbirlerinden ayrıldığı yerlerde yaygın olarak görülür.
Her zaman simetrik horst ve graben yapıları oluşmaz. Bazı yerlerde normal fay takımlarından sadece bir takım gelişir. Bu şekilde aşağı doğru çökmüş kesimlere yarıgraben denir. Simetrik graben/horst yapıları, yatay yönde uzamaya düşey yönde ise kısalmaya yol açar. - Fay düzlemi üzerinde sürtünme nedeniyle kayma çizikleri, kayma kertikleri (fay kertikleri) oluşur.bu izler kayma hareketinin yönünü tesbit etmemize yarar. - Fay düzleminin alt kısmında, birbirine göre yer değiştiren iki blok arasındaki sürtünmeye bağlı olarak taşların mekanik olarak parçalanmaları, ufalanmaları ve ezilmeleriyle değişik kalınlıkta olabilen fay breşi veya milonit zonu meydana gelir. - Faylarda kırılma düzleminin iki tarafında bulunan kaya topluluğuna kompartman veya blok ismi verilir. Bloklar fay düzleminin iki yanında bu düzleme sürtünmek suretiyle çeşitli doğrultularda kayarlar ve birbirlerine göre yer değiştirirler. Bu bloklara taban ve tavan blokları denildiği gibi alçalan ve yükselen bloklar da denilmektedir. Fay ve Elemanları Bir kırığa fay denilebilmesi için kırık çizgisinin iki tarafındaki blokların birbirlerine göre yer değiştirmiş olması gerekir. Bu olay hem epirojenik hem de orojenik hareketler esnasında ortaya çıkabilir.bu yer değiştirme dikey, yatay veya yanal yönde gerçekleşebilir. Bu yer değiştirmenin miktarı ise, santimetre ile ifade edilebileceği gibi birkaç yüz metre, hatta birkaç yüz kilometre bile olabilir. Kuşkusuz küçük ölçekli fayların morfolojiye yansıması olmaz. Fayın atımı fazlalaştıkça yerşekilleri daha belirgin olarak drtaya çıkarlar. - Kırılma sonucunda birbirinden ayrılan bloklar kırılma düzlemi boyunca kayar ve birbirlerine göre yer değiştirirler. İşte kayma hareketinin meydana geldiği düzleme fay düzlemi (sathı) veya fay aynası denir. Fay aynası daha belirgin olarak sert kayaçlarda görülür. Ayrıca, fay aynası veya aynası bir dikliğe karşılık geldiği için bu dikliğe ise Fay dikliği denilmektedir.
- Fay aynası, fay düzleminin iki yanındaki blokların birbirlerine sürtünmesiyle meydana geldikleri için parlak bir düzlem halindedir. Eğer blokları oluşturan tabakalar homojen, yani tek bir kayaçtan meydana gelmekte ise, içinde çizecek unsurlar bulunmayacağından bu düzlem adeta bir ayna gibi belirir. Ayna tabiri de bunun için kullanılmıştır. - Fay düzlemi boyunca meydana gelen hareketin miktarı atım veya röje ile ifade olunur. Blokların fay düzlemi boyunca birbirinden uzaklaşma miktarına atım veya ötelenme denir. Atımın yönü ve değeri çok değişkendir. Bir fay düzleminin iki tarafında yeralan ve fay tarafından birbirine göre ötelenen kayalar fay bloklarını oluştururlar. Fay düzlemi düşey ise bu bloklar hareket ettikleri yöne bağlı olarak alçalan veya yükselen blok adı ile bilinirler. Eğer fay düzlemi eğimli ise fay düzleminin eğimi yönündeki bloka tavan bloku, tersi yönündeki bloka da taban bloku adı verilir. Faylar, fay bloklarının fay düzlemine göre hareket ettikleri yön dikkate alınarak adlandırılırlar. Fay Düzlemi Üzerindeki Yapılar Faylar bir çok fiziksel özellik içerirler; bu özelliklerin hepsini tek bir mostrada bulmak bir şanstır! Fay yüzeyi boyunca gelişen yapıların tespit edilmesi ve ayrıntılı incelenmesi fayların genel özelliklerinin ortaya konmasında oldukça önemli veriler sunar. Arazide fay düzlemleri genelde düz ve parlatılmış yüzeyler (fay aynası / slickensides) olarak karşımıza çıkarlar. Parlaklık fay bloklarının hareketi sırasında fay yüzeyindeki kayaçların kırılıp-ufalanarak sürtünme nedeniyle kaygan-parlak zemin oluşturması meydana gelir. Fay düzleminin görülmesi fay varlığının kesin kanıtıdır. Parlak yüzeylerin görülmemesinin nedeni fay bloklarının kayaç yapısının parlaklık kazanmamasına elverişli olmaması veya oluşan parlak yüzeylerin daha sonra gelişen alterasyon sonucu bu özelliklerini kaybetmesidir. Fay düzlemi üzerinde kayma ile ilişkili olarak bazı yapılar meydana gelir (fay çizikleri; fay tepecikleri ve fay kertikleri-chatter mark) Faylarda kayma hareketi çok defa yalnız bir düzlem üzerinde değil birbirine paralel birkaç düzle üzerinde gerçekleşir. Buna fay zonu denir Fayların boyu birkaç m ile yüzlerce km arasında değişir. Biribirine göre yer değiştiren iki fay bloku arasında kayaçların mekanik olarak parçalanması ve ezilmesi ile Fay breşi veya milonit Oluşur. Fay Kayaçları: Kataklastik Kayaçlar, Breş Serisi ve Milonitler