Geleneksel Mimaride Kubbeli Örtü Sistemlerinin Yapısal Davranışı

Benzer belgeler
SİNAN KUBBELİ YAPILARINDA MEKAN ÖRTÜ SİSTEMLERİNİN YAPISAL DAVRANIŞI. Hüseyin BİLGİN 1

MİMAR SİNAN YAPILARINDA KUBBELİ ÖRTÜ SİSTEMLERİNİN YAPISAL ANALİZİ

MİMAR SİNAN YAPILARINDA KUBBELİ ÖRTÜ SİSTEMLERİNİN YAPISAL ANALİZİ

Yığma yapı elemanları ve bu elemanlardan temel taşıyıcı olan yığma duvarlar ve malzeme karakteristiklerinin araştırılması

REZA SHIRZAD REZAEI 1

34. Dörtgen plak örnek çözümleri

YAPILARDA BURULMA DÜZENSİZLİĞİ

Kirişli Döşemeli Betonarme Yapılarda Döşeme Boşluklarının Kat Deplasmanlarına Etkisi. Giriş

Güçlendirme Alternatiflerinin Doğrusal Olmayan Analitik Yöntemlerle İrdelenmesi

ANTAKYA MÜZE OTEL TAŞIYICI SİSTEM PROJESİ. İnş.Yük.Müh. Bülent DEVECİ

ÇOK KATLI BİNALARIN DEPREM ANALİZİ

YIĞMA YAPI TASARIMI DEPREM BÖLGELERİNDE YAPILACAK BİNALAR HAKKINDA YÖNETMELİK

İÇERİSİ BETON İLE DOLDURULMUŞ ÇELİK BORU YAPI ELEMANLARININ DAYANIMININ ARAŞTIRILMASI ÖZET

R 1Y kn R 1X R 1Z R 4Y R 3Y 4 R 4X R 3Z R 3X R 4Z. -90 kn. 80 kn 80 kn R 1Y =10 R 1X =-10 R 4Y =10 R 1Z =0 R 3Y =70 4 R 3X =-70 R 4X =0

Uzay Çatı Sistemlerinin ANSYS Paket Programı Kullanılarak Statik Analizi

33. Üçgen levha-düzlem gerilme örnek çözümleri

SONLU ELEMANLAR YÖNTEMI ile (SAP2000 UYGULAMASI) 3D Frame Analysis. Reza SHIRZAD REZAEI

BÖLÜM 2: DÜŞEY YÜKLERE GÖRE HESAP

SÜLEYMANİYE CAMİİ NİN FARKLI DEPREM KAYITLARI ALTINDA DAVRANIŞININ İNCELENMESİ

ÇATI KONSTRÜKSİYONLARINDA GAZBETON UYGULAMALARI Doç.Dr.Oğuz Cem Çelik İTÜ Mimarlık Fakültesi Yapı Statiği ve Betonarme Birimi

Sıvı Depolarının Statik ve Dinamik Hesapları

KISA KOLON TEŞKİLİNİN YAPI HASARLARINA ETKİSİ. Burak YÖN*, Erkut SAYIN

p 2 p Üçgen levha eleman, düzlem şekil değiştirme durumu

PERDELERDEKİ BOŞLUKLARIN YATAY ÖTELENMEYE ETKİSİ. Ayşe Elif ÖZSOY 1, Kaya ÖZGEN 2 elifozsoy@hotmail.com

ELASTİSİTE TEORİSİ I. Yrd. Doç Dr. Eray Arslan

10 - BETONARME TEMELLER ( TS 500)

hir Osmangazi Üniversitesi, Mühendislik

ihmal edilmeyecektir.

Perdeli-Çerçeveli Taşıyıcı Sistemli Binalarda Taşıyıcı Sistem Seçiminin Yapı Davranışı Üzerindeki Etkisinin İncelenmesi

İTÜ Mimarlık Fakültesi Mimarlık Bölümü Yapı ve Deprem Mühendisliği Çalışma Grubu BETONARME YAPILAR MIM 232. Döşemeler

Tanım: Boyuna doğrultuda eksenel basınç kuvveti taşıyan elemanlara Basınç Çubuğu denir.

) = 2.5 ve R a (T ,

28. Sürekli kiriş örnek çözümleri

BETONARME BĠR OKULUN DEPREM GÜÇLENDĠRMESĠNĠN ĠDE-CAD PROGRAMI ĠLE ARAġTIRILMASI: ISPARTA-KESME ĠLKÖĞRETĠM OKULU ÖRNEĞĠ

AKÇANSA HAMMADDE (KLİNKER) STOKHOLÜ AKÇANSA ÇİMENTO FABRİKASI ÇANAKKALE Hakan EZCAN - Mustafa ALKAN

YAPI MALZEMELERİ DERS NOTLARI

DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ GÜZ YARIYILI

Zemin Gerilmeleri. Zemindeki gerilmelerin: 1- Zeminin kendi ağırlığından (geostatik gerilme),

Tablo 1 Deney esnasında kullanacağımız numunelere ait elastisite modülleri tablosu

YIĞMA YAPI MÜHENDİSLİĞİNİN GELİŞİM TARİHİ DEPREME DAYANIKLI YAPI TASARIMLARI

RİSKLİ YAPILARIN TESPİT EDİLMESİNE İLİŞKİN ESASLAR. 5- Risk Tespit Uygulaması: Betonarme Bina

DEPREME DAYANIKLI YAPI TASARIMI

SÜLEYMANİYE CAMİİ TAŞIYICI SİSTEMİNİN ONARIMI VE GÜÇLENDİRME ÇALIŞMALARI

ÇELİK UZAY ÇATI SİSTEMLİ HAL YAPILARIN DEPREM DAVRANIŞLARININ İNCELENMESİ. Armağan KORKMAZ *, Zeki AY **

Elde tutulan bir kağıt bir kenarından düz olarak tutulduğunda kolayca eğilir ve kendi ağırlığını bile taşıyamaz. Aynı kağıt kıvrılarak, hafifçe

29. Düzlem çerçeve örnek çözümleri

Düzlem Kafes Sistemlerin ANSYS Paket Programı ile Optimum Geometri Tasarımı

BURSA YEŞİL TÜRBE NİN SONLU ELEMANLAR YÖNTEMİ İLE DEPREM ANALİZİ. Aslı Er AKAN 1, Önder ÖZEN 2 erasli@arch.metu.edu.tr, gariponder@yahoo.

Tarihi Niksar Kulak Kümbetinin Deprem Altındaki Sismik Davranışının Değerlendirilmesi

Araştırma Makalesi / Research Article MİMAR SİNAN CAMİLERİNDE MODÜLER SİSTEM

DERS 1: Statik Çözümleme Genel Bilgiler Yapı Sistemlerinin İdealleştirilmesi, Matematik Modelleme Sap2000 Grafik Arayüzü

Sigma 31, , 2013 Research Article / Araştırma Makalesi EDUCATIONAL SOFTWARE DEVELOPMENT FOR DESING OF STEEL STRUCTURES LESSON

Çizelge...: Peyzaj Mimarlığı Uygulamalarında Kullanılan Bazı Yapı malzemelerinin Kırılma Direnci ve Hesap Gerilmeleri. Kırılma Direnci (kg/cm²)

Orta Doğu Teknik Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü

DÜZLEM ÇUBUK ELEMAN RİJİTLİK MATRİSİNİN DENEYSEL OLARAK BELİRLENMESİ

YAPI MÜHENDİSLİĞİ BİLGİSAYAR UYGULAMALARI

Kompozit Malzemeler ve Mekaniği. Yrd.Doç.Dr. Akın Ataş

DÜSEY YÜKLERE GÖRE HESAP

Elastisite Teorisi Hooke Yasası Normal Gerilme-Şekil değiştirme

BETONARME-II ONUR ONAT HAFTA-1 VE HAFTA-II

DEPREM ETKİSİNE MARUZ YIĞMA YAPILARIN DÜZLEM DIŞI DAVRANIŞI

TABLALI KİRİŞSİZ DÖŞEMELERİN İRDELENMESİ

TEKNOLOJİK ARAŞTIRMALAR

Temeller. Onur ONAT Munzur Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü, Tunceli

Perdeli-Çerçeveli Taşıyıcı Sistemli Binalarda Taşıyıcı Sistem Seçiminin Yapı Davranışı Üzerindeki Etkisinin İncelenmesi

BÖLÜM II D. YENİ YIĞMA BİNALARIN TASARIM, DEĞERLENDİRME VE GÜÇLENDİRME ÖRNEKLERİ

İKİ BOYUTLU ÇUBUK SİSTEMLER İÇİN YAPI ANALİZ PROGRAM YAZMA SİSTEMATİĞİ

YTÜ Makine Mühendisliği Bölümü Mekanik Anabilim Dalı Özel Laboratuvar Dersi Strain Gauge Deneyi Çalışma Notu

Betonarme Yapılarda Perde Duvar Kullanımının Önemi

Yapısal Analiz Programı SAP2000 Bilgi Aktarımı ve Kullanımı. Doç.Dr. Bilge Doran

Rize Merkez Kurşunlu Camisi nin deprem davranışının incelenmesi. Investigation of seismic behavior of Rize Kursunlu Mosque

Mukavemet. Betonarme Yapılar. Giriş, Malzeme Mekanik Özellikleri. Dr. Haluk Sesigür İ.T.Ü. Mimarlık Fakültesi Yapı ve Deprem Mühendisliği

ÇEVRELEME. Duvarlar Çitler ve parmaklıklar Paravan ve panolar Engel taş ve direkleri

İÇİNDEKİLER. ÖNSÖZ... iii İÇİNDEKİLER... v

RİSKLİ BİNALARIN DEĞERLENDİRİLMESİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi Pamukkale University Journal of Engineering Sciences

AKADEMİK BİLİŞİM Şubat 2010 Muğla Üniversitesi GEOTEKNİK RAPORDA BULUNAN HESAPLARIN SPREADSHEET (MS EXCEL) İLE YAPILMASI

INSA 473 Çelik Tasarım Esasları

BETONARME-I 5. Hafta KİRİŞLER. Onur ONAT Munzur Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü, Tunceli

Doç. Dr. Bilge DORAN

SONLU ELEMANLAR YÖNTEMİ (SAP2000 UYGULAMASI) I. Genel Kavramlar

SONLU ELEMANLAR METODUYLA KARACAÖREN I TOPRAK DOLGU BARAJINDA GERİLME VE DEPLASMANLARIN HESAPLANMASI. Nuri Seçkin KAYIKÇI İnş.Yük.Müh.

UBET72 DM BETON KÖŞK YAPISI BETONARME STATİK HESAP RAPORU

9. TOPRAKTA GERİLME DAĞILIMI VE YANAL TOPRAK BASINCI

9. TOPRAKTA GERİLME DAĞILIMI VE YANAL TOPRAK BASINCI

7.3 ELASTĐK ZEMĐNE OTURAN PLAKLARIN DAVRANIŞI (BTÜ DE YAPILAN DENEYLER) BTÜ de Yapılan Deneyler

FARKLI ÇAPMA ETKİLERİNE MARUZ KALMIŞ BETONARME KİRİŞLERİN DAVRANIŞININ BELİRLENMESİ

ÇOK KATLI BETONARME YAPILARIN DİNAMİK ANALİZİ

Ders Kodu Ders Adı İngilizce Ders Adı TE PR KR AKTS Ders Kodu Ders Adı İngilizce Ders Adı TE PR KR AKTS

GENEL KESİTLİ KOLON ELEMANLARIN TAŞIMA GÜCÜ (Ara donatılı dikdörtgen kesitler)

İzmir Körfez Geçişi Projesi Ardgermeli Kavşak Köprüleri Tasarım Esasları

YIĞMA YAPI TASARIMI ÖRNEK BİR YIĞMA SİSTEMİN İNCELENMESİ

BÖLÜM 2: DÜŞEY YÜKLERE GÖRE HESAP

ANKARA ŞUBESİ PERŞEMBE SEMİNERLERİ

Hibrit ve Çelik Kablolu Köprülerin Dinamik Davranışlarının Karşılaştırılması

TAŞIYICI SİSTEM TASARIMI 1 Prof. Dr. Görün Arun

Rize Merkez Kurşunlu Camisi nin deprem davranışının incelenmesi

R d N 1 N 2 N 3 N 4 /2 /2

Çelik Yapılar - INS /2016

Temeller. Onur ONAT Tunceli Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü, Tunceli

Transkript:

Geleneksel Mimaride Kubbeli Örtü Sistemlerinin Yapısal Davranışı Mustafa Türkmen 1, Hüseyin Bilgin 2 Özet Geleneksel mimaride kubbeler, mekan örtüsünde tek olarak kullanıldıkları gibi mekan genişlemesine bağlı olarak yarım kubbelerin çeşitli kombinasyonlarıyla beraber de kullanılmışlardır. Ana kubbe, kemer, pandantif, ve yarım kubbelerin birleşmesinden oluşan bu tür monolitik taşıyıcı sistemlerin yük taşıma mekanizmasını ve yapısal davranışını tespit etmek, günümüzün bilgisayara dayalı sayısal hesap metotları yardımıyla mümkün olabilmektedir. Tarihi yapıların korunmasında atılacak ilk adımlardan biri, şüphesiz taşıyıcı strüktürlerin yapısal davranışını anlamak olmalıdır. Bu çalışmada, İstanbul daki Süleymaniye Camisi örtü sistemi ile bu örtü sisteminin geometrik boyutları esas alınarak; yarım kubbesiz, iki yarım kubbeli, üç yarım kubbeli ve dört yarım kubbeli teorik örtü sistemlerinin zati yükleri altında, sonlu eleman yöntemine dayalı SAP2000 Yapı Analiz Programı ile statik çözümleri yapılmıştır. Çözüm sonucunda; ana kubbe, kemer, yarım kubbe ve pandantif dörtlüsünün karşılıklı yapısal etkileşimi belirlenmiş ve her sistemin yapısal davranışı sayısal olarak ortaya konmuştur. Dört eşit rijitlikli kemere oturan, dört yarım kubbeli örtü sisteminin gerek deplasman gerekse de gerilme yönünden diğer sistemlere göre daha emniyetli tarafta olduğu gözlenmiştir. Bu nedenle bu sistemin malzeme özelliğine daha uygun, statik olarak daha dengeli olduğunu söylemek mümkündür. Anahtar Sözcükler: Kubbe, kubbeli örtü, kemer, pandantif, yarım kubbe. STRUCTURAL BEHAVIOUR OF DOMED ROOF SYSTEMS IN TRADITIONAL ARCHITECTURAL BUILDINGS Abstract - Domes in traditional architectures were not only used alone as covering spaces but they were also used as a various combinations of semi-domes based on larger main and flanking areas. To determine the structural behavior and the load carrying mechanisms of the monolithic systems formed main dome, arches, pendentives and semi-domes is now possible through current numerical methods based on computer-aided analysis. One of the first steps to protect the historical buildings should definitely be to understand the structural behaviour of these buildings. In this study, considering the dome system and its geometrical features of Suleymaniye Mosque in Istanbul, the theoric roof systems with arches on four sides, arches on two sides and semi domes on two sides, semi domes on three sides and arch on one side and semi domes on four sides were statically analyzed under their dead loads by Structural Analysis Programme (SAP2000) based on finite element methods. As a result, the structural behaviour of main 1 İnşaat Mühendisliği Bölümü, Mühendislik-Mimarlık Fakültesi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta., Turkey. E-mail: mturkmen@mmf.sdu.edu.tr 2 Meteoroloji Bölge Müdürlüğü, Atatürk Bulvarı, Eğirdir Yolu Üzeri, Isparta, Turkey. E-Mail: huseyin@asia.com

dome, arches, semi-domes and pendentives was determined and the structural behaviour of each system was revealed. Domes rest on four arches with the same stiffness and also supported by four semi-domes are superior to the other systems in terms of displacements and stresses. Thus, it is possible to state that this system is, considering constituting materials, suitable and statically stable. Keywords: Dome, domed roof, arch, pendentive, semi-dome. 1. GİRİŞ Geleneksel mimaride kubbeler, geniş ve anlamlı mekan oluşturulmasında kullanılagelen, öz ağırlık ve kar yükleri gibi düşey kuvvetleri yüzeyi içinde taşıyan, pozitif Gauss eğrilikli kabuk sistemlerin en sık kullanılagelmiş türünü oluşturmaktadır. Mekan örtüsünde tek olarak kullanıldıkları gibi, mekan genişlemesine bağlı olarak yarım kubbelerin değişik kombinasyonlarıyla beraber de kullanılmışlardır. Bu formun boyutlandırılmasının geçmişte, daha önceki örneklere ve mühendislik sezgisine dayalı olarak yapıldığı bilinmektedir. Pozitif Gauss-Eğrilikli yüzeysel taşıyıcı olarak kubbe; sütun, lento ve kemer gibi sadece kendi düzlemindeki yükü aktarabilen yapı eleman ve strüktürlerinden tamamen farklıdır ve en az iki boyulu bir teori yardımı ile incelenebilir. Kubbe kalınlığının(h), kubbe yarıçapına(r) oranı; h/r<1/10 ise, 19. Yüzyılın son çeyreğinde geliştirilen ve halen geçerli olan iki boyutlu kabuk teorisi yardımıyla, yüklerin kubbede oluşturduğu etkiler ve meydana getirdikleri iç kuvvetler, nümerik olarak elde edilebilmektedir. Bu husus her ne kadar günümüzün imkanlarıyla ortaya konulmuşsa da, bu durum, ankititeden beri kullanılmasına engel teşkil etmemiştir[1]. Mekan genişlemesine bağlı olarak; Ana kubbe + pandantif veya tromp + kemer + yarım kubbelerin değişik kombinasyonlarının birleşmesinden oluşan oldukça karmaşık, monolitik bir örtü sistemi olarak ortaya çıkmıştır(şekil 1). Bu tür taşıyıcı sistemlerin yük taşıma mekanizmasını ve yapısal davranışını tespit etmek, günümüzün bilgisayarlara dayalı hesap metotları yardımıyla mümkün olabilmektedir[2]. Yüzyıllardır ayakta duran, yaşlı anıtsal yapıların korumasında atılacak ilk adımlardan biri şüphesiz, taşıyıcı strüktürlerin yapısal davranışını incelemek olmalıdır. Ancak; tarihi yapıların restorasyonunda görev alacak mimar veya mühendisin, taşıyıcı strüktürlerin yapısal davranışları hakkında yeteri kadar bilgilendirilmesi ile onarımın başarıya ulaşması sağlanabilir. Bu nedenle önemli yapıların onarım öncesi, bilimsel ve çağdaş yöntemler kullanılarak, yapısal değerlendirilmesine gidilmelidir. Bu çalışma; İstanbul daki Süleymaniye Camisi örtü sistemi ile aynı ana kubbe ve kemer rijitliklerine sahip yarım kubbesiz, üç yarım kubbeli, dört yarım kubbeli teorik örtü sistemlerinin, zati yükler altında, sonlu elemanlar metoduna dayalı SAP2000 yapı analiz programıyla statik çözümlerini yapmayı hedeflemiştir. Bunda amaç; ana kubbe, kemer, yarım kubbe ve pandantif dörtlüsünün karşılıklı yapısal etkileşimini ortaya koymak, varsa kritik noktaları tespit etmek ve sistemleri birbiriyle karşılaştırmak üstünlüklerini ortaya koyarak en uygun sistemi belirlemektir.

Tip1 Tip2, Tip2A Tip3, Tip3A Tip4 Şekil 1. Örtü sistemleri sonlu eleman modelleri

2. GELENEKSEL MİMARİDE KUBBE VE KUBBELİ ÖRTÜ SİSTEMLERİ 2.1. Genel Olarak Kubbe Kubbelerin mekan örtüsü olarak kullanılmasının orijini hakkında kesin bilgiye sahip değiliz. Büyük boyutlu olarak ilk kez Roma devride kullanıldığı bilinmektedir. Taş ve tuğla gibi küçük yapı elemanlarından inşa edilmiş olan kubbelerin, dairesel bir zemin üzerine oturduğunu ve merkezinden geçen düşey kesitlerin daima bir kemer olduğunu söyleyebiliriz. Bununla beraber bu kemerin, kubbenin yarım küre şekline göre basık veya sivri kemer şeklinde de olabileceğini belirtmek gerekir. Kubbeler; prensip itibariyle şekilleri icabı dairesel, muntazam çokgen ve kare planlı yapıları örtmekte kullanılan yapı örtüsüdür. Kare veya dikdörtgen planlı bir alt yapıyla oldukça güç uyum sağlar. Kubbenin uygulamadaki kolaylığa kavuşabilmesi, kare planlı bir alt yapıdan dairesel bir mekan örtüsüne geçişte kullanılan ve geçit elemanları adı verilen pandantif ve köşe kemerlerin (tromplar) kullanılması ile mümkün olmuştur. Kubbe mesnetlerinde sürekli bir taşıyıcı yüzeye ihtiyaç vardır. Bu nedenle de dairesel bir kaideye oturması gerekir. Bu da geçit elemanlarının kullanılmasıyla sağlanmış ve kubbe, örtü sistemleri içinde ayrıcalıklı bir konuma kavuşmuştur. Kubbeye etkiyen yüklerin dağılımı uygunsa ve kubbenin mesnedlendirme tarzı uygun seçilmişse, bir kubbe tekil yükler ve ısı yükleri hariç öz ağırlık, kar ve rüzgar gibi yayılı yükleri büyük ölçüde mambran kesit kuvvetleriyle karşılayabilir. Dolaysıyla tarihi kubbeler, çekme dayanımı basınç dayanımına göre düşük olan malzemelerden yapılmış olsalar dahi, yüklerin en az bir kalınlıkla, yani en az malzeme miktarıyla, taşınabilmesine imkan sağlarlar[1]. 2.2. Kubbelerde Malzeme Geleneksel mimaride kubbe ve kubbeli örtü sistemleri Horasan kagirinden yapılmıştır. Horasan; kırılmış, öğütülmüş kiremit ve tuğla benzeri pişmiş kildir. Horasan harcı ise; Horasan ve kireç(hava kireci) ile üretilen harca denir. Bizans, Selçuklu ve Osmanlı yapılarında geniş ölçüde Horasan harcına rastlanır. 15.Yüzyıl Osmanlı yapılarında ve daha sonraki devirlerde de Horasan harcı kullanılmıştır. Kagir, basınca belli limitlere kadar dayandığı halde, çekme dayanımı oldukça zayıf bir malzemedir. Bu nedenle, bu malzeme ile yapılan taşıyıcı strüktürlerin taşıma kapasitesi; malzeme ve strüktürün yapımındaki özene ve yapım tekniğine bağlı olduğu gibi, yapıldıktan sonra sertleşme süreci içinde çevreden gelebilecek etki şekillerine de bağlıdır. Tarihi Horasan harçlı kagir ile labaratuvarda üretilen Horasan harcı ve Horasan kagir üzerinde yapılan deney sonuçlarına göre, strüktürün nümerik çözümlerinde kabul edilebilecek basınç emniyet dayanımının;1.2-1.8 N/mm 2, çekme emniyet gerilmesinin ise; 0.5 N/mm 2 olarak alınabileceği ve Horasan harçlı kagirin az da olsa çekme dayanımının var olduğu belirtilmektedir[3]. Gerçekte kagir malzeme; homojen ve izotrop bir yapıya sahip değildir. Bu tip yapıların oldukça karmaşık olmasından dolayı, hesaplama yöntemlerinde bazı

basitleştirmeler yapılması gerekir. Genellikle, kabul edilen temel basitleştirme malzemenin homojen ve izotrop olduğudur. Küçük gerilme değerleri için, lineer elastik davranış kabulü geçerli bir kabul olarak düşünülebilir ve aynı zamanda çekme gerilmeleri de dikkate alınabilir. Bu, çatlama ve aşırı basınç durumlarının çıktığı bölgeleri tanımlamada ve görmede çoğunlukla faydalıdır. Asıl, başlangıçta oluşturulan bir elastik modelden sonra kagir yapının davranışı tanımlanabilir[4]. 3. ÖRTÜ SİSTEMLERİNİN ANALİZİ 3.1. Analizlere Esas Geometrik Boyutlar ve Malzeme Sabitleri Çözüme esas örtü sistemleri, Şekil 1 de görüldüğü gibi; Tip1: Merkezi ana kubbe eşit rijitlikli dört kemer üzerine oturmuş ve pandantiflerle desteklenmiş, yanlarda yarım kubbeler yoktur, Tip2: Merkezi ana kubbe eşit rijitlikli dört kemer üzerine oturmuş ve iki yarım kubbe ile birlikte pandantiflerle desteklenmiştir, Tip2A: Tip2 den farklı olarak, yarım kubbelerin bulunduğu taraftaki kemer rijitlikleri, diğer istikametteki kemer rijitliklerinden daha düşük, Süleymaniye de olduğu gibi, Tip3: Merkezi ana kubbe eşit rijitlikli dört kemer üzerine oturmuş ve üç yarım kubbe ile birlikte pandantiflerle desteklenmiştir, Tip3A: Tip3 den farklı olarak, başta bulunan kemerin duvar içinde yer aldığı, Tip4: Merkezi ana kubbe eşit rijitlikli dört kemer üzerine oturmuş ve dört yarım kubbe ile birlikte pandantiflerle desteklenmiştir, şeklinde belirlenmiştir. Bütün örtü sistemlerinde, Süleymaniye Camisi nin örtü sistemini oluşturan merkezi ana kubbe, kemer ve yarım kubbelerin geometrik boyutları kullanılmıştır. Bu boyutlar, kaynak [5] den bu yapı ile ilgili plan ve kesitlerden yaklaşık olarak alınmıştır. Ana kubbe çapı 27.0 m., kalınlığı kemere bağlandığı nokta seviyesinde 85 cm., en tepe noktasında ise 40 cm. olarak alınmıştır. Bu durum, eleman kalınlıklarının 5 er cm. düşürülmesi ile sağlanmıştır. Pandantif kalınlığı benzer şekilde, en alt elemanda 1.10 m., en üst elemanda ise 90 cm. alınmıştır. Yarım kubbelerde ise en alt eleman kalınlığı 55 cm., en üst eleman kalınlığı 30 cm. dir. Kemer yükseklikleri 1.80 m., kalınlıkları ise; eşit rijitlikli örtü sistemlerinde 2.65 m., Tip2A da yarım kubbe ile desteklenmiş kemerlerde 2.65 m., yarım kubbesiz kemerlerde ise 3.95 m. olarak alınmıştır. Bütün sistemler için elastisite modülü E=1.3E+07 kn/m 2, poisson oranı υ=1/6, birim ağırlık w=2.20e+01 kn/m 3 olarak alınmıştır. Analize esas örtü sistemi modelleri; kemerlerin kolonlara oturduğu seviyelerden yukarısı için kurulmuştur ve çözümlerde kabuk eleman kullanılmıştır. Bu noktalarda kemerlerin kolonlara (fil ayakları), yarım kubbelerin ise tabanları boyunca alt konstrüksüyona mafsallı olarak bağlandıkları kabul edilmiştir. Model oluşturma ve çözüm sonuçlarında ortaya çıkabilecek karışıklıkları önlemek ve simetri avantajından yararlanmak için, geometrik formda bazı basitleştirmeler yapılmıştır.

3.2. Hesap Sonuçlarının Tanıtılması ve Değerlendirilmesi Çözüme esas örtü sitemleri Şekil 1 ve Şekil 2 de görüldüğü gibi, ana kubbe + kemer + pandantif + yarım kubbelerin çeşitli kombinasyonlarından oluşan monolitik bir taşıyıcı sistemdir. Bu taşıyıcı sistemlerden Tip2A, İstanbul daki Süleymaniye Camisi örtü sisteminin Referans [5] den alınan yaklaşık boyutlarını içerir. Teorik olarak düşünülen diğer tip örtü sistemlerinde de aynı boyutlar kullanılmıştır. Bunda amaç; zati yükler altında, örtü sistemini oluşturan elemanlar arasındaki yapısal etkileşimden hareketle, aynı geometrik boyutlara sahip örtü sistemlerini karşılaştırmaktır. Şekil 2 de görüldüğü gibi, her bir sistemde aynı noktaları gösteren, belirli referans noktaları seçilmiştir. Bu noktaların deplasmanları değerlendirilerek sistemlerin yapısal davranışı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Kabul edilen malzeme sabitleri ve geometrik boyutlara göre kurulmuş bulunan lineer elastik modellerin analiz sonuçları, şu anda örtü sistemindeki mevcut deformayonu vermeyebilir. Ancak; genel davranışa ilişkin bilgi vererek, sistemin yapısal değerlendirilmesinde önemli katkıları olduğu söylenebilir. Süleymaniye örtü sistemine ait statik çözümler, aynı kabuller altında daha önce, Kaynak [2] de çözülmüş ve gerilme değerleri incelenmiştir. Bu çözümde de paralel sonuçlar bulunmuş ve Kaynak [3] de verilen emniyet gerilmelerini aşmadığı gözlenmiştir. Bu açıdan, bu çalışmada örtü sistemini oluşturan elemanların deplasmanları üzerinde durulacaktır. Tablo 1 ve 2 de örtü sistemlerinin seçilen referans noktalarına ait deplasman değerleri verilmiştir. Daha kolay yoruma gidebilmek için; Tip1-Tip4, Tip2-Tip2A ve Tip3-Tip3A karşılaştırması yapılmıştır. Tip1-Tip4: Bu iki sistem tam simetriye sahiptir ve merkezi ana kubbe eşit rijitlikli dört kemere oturmaktadır. Tip1 yarım kubbesiz, Tip4 ise dört yarım kubbelidir. Tip1 de ana kubbenin tepe noktasındaki deplasman, Tablo 1 de 7 no lu referans noktasına karşılık gelir ve 2.38 mm. dir. Tip4 deki ise 1.91 mm olarak bulunmuştur. Kemerlerin anahtar kesitinde, ana kubbenin kemere bağlı bulunduğu noktada düşey deplasman; Tip1 için 2.15 mm. iken Tip 4 için 1.74 mm. dir. Aynı noktalarda yanal deplasmanlar ise, Tip1 de 0.17 mm. dışarıya doğru iken Tip4 de 0.54 mm. içeriye doğru olmaktadır. Burada yarım kubbelerin, kemerlerin dışarıya doğru olan yanal deplasmanlarını içeriye doğru yönlendirdiği ve aynı zamanda ana kubbenin tepe noktasındaki düşey deplasmanı %20 oranında azalttığı görülmüştür. Tip2-Tip2A: Bu sistem bir yönde simetriktir. Tip2 de ana kubbeyi taşıyan dört kemer, eşit rijitliğe sahiptir. Tip2A da ise yarım kubbesiz kemerlerin rijitlikleri artırılmıştır. Bu, kemer kalınlığı değiştirilerek sağlanmıştır. Tablo 2 den de görüleceği gibi, iki yarım kubbeli sistemlerde yarım kubbesiz kemer rijitliklerinin artırılmış olması; bu kemerlerin dışa doğru olan yanal deplasmanlarını yaklaşık %20, yarım kubbeli kemerlerin ise içeriye doğru olan deplasmanlarını yaklaşık %5, ana kubbe ve kemerlerin düşey deplasmanlarını ise %7 ye kadar azalttığı görülmüştür.

Tip3-Tip3A: Bu sistemde, Tip3 için yarım kubbesiz kemerin duvar içinde olduğu kabul edilmiş, dolaysıyla kemerin duvara iç yüzeyi boyunca mesnedlendiği kabul edilmiştir. Tip3A da yarım kubbesiz kemerin dışarıya doğru yanal deplasmanlarında diğer tiplere göre %15 e varan artışlar gözlenmiştir. Tip3, Tip3A ya göre daha dengeli bir konumdadır. Tip3 de yarım kubbesiz kemerin sağ ve solunda bulunan ve bu kemere dik yarım kubbeli kemerler Tip3A daki kemerlere göre içeriye doğru %35 daha az deplasman yapmıştır. Aynı durum düşey deplasmanda da söz konusudur. Yarım kubbesiz kemerin karşısında bu kemere paralel yarım kubbeli kemer ise; Tip3 de içeriye doğru Tip3A ya göre %35 e varan oranda daha az deplasman yapmıştır. Bu oran düşey deplasman için ise %7 civarındadır. Ana kubbenin tepe noktasındaki deplasmanlar; Tip3 de 1.46 mm., Tip3A da ise 2.05 mm. olarak hesaplanmıştır. Tablo 1. Tip1-2-2A-3-3A-4 Şekil 2. Örtü sistemlerinde için seçilen referans noktalardaki alınan noktalar deplasmanlar (mm.)

Tablo 1. Tip1-Tip4 örtü sistemleri için seçilen referans noktalarındaki deplasmanlar (mm) Ref. No Tip 1 Tip 4 x y z x y z 1 0 0.17-2.15 0-0.54-1.74 2 0-0.02-2.15 0-0.47-1.74 3 0 0.12-2.05 0 0.04-1.61 4 0 0.07-2.10 0 0.05-1.65 5 0-0.04-2.25 0-0.04-1.79 6 0-0.04-2.34 0-0.04-1.87 7 0 0-2.38 0 0-1.91 8 0.57 0.57-0.36-0.39 0.39-0.26 9 0.55 0.55-0.64-0.38 0.38-0.47 10-0.19-0.19-1.76 0.16-0.16-1.31 11-0.52-0.52-2.04 0.26-0.36-1.49 12-0.08-0.08-2.04-0.03 0.03-1.49 13 0.01 0.01-2.09-0.03 0.03-1.60 14-0.04-0.04-2.26 0.04-0.04-1.79 15-0.03-0.03-2.34 0.03-0.03-1.87 Tablo 2. Tip2-Tip2A, Tip3-Tip3A örtü sistemleri için seçilen referans noktalarındaki deplasmanlar (mm) Ref. Tip 2 Tip 2A Tip 3 Tip 3A No x y z x y z x y z x y z 1 0 0.69-1.68 0 0.55-1.55 0 0 0 0 0.76-1.78 2 0 0.54-1.68 0 0.51-1.55 0 0.10-0.02 0 0.63-1.78 3 0 0.46-1.62 0 0.48-1.48 0 0-0.16 0 0.67-1.70 4 0 0.22-1.75 0 0.22-1.61 0-0.48-0.50 0 0.53-1.78 5 0 0.03-1.96 0 0.03-1.83 0-0.78-0.88 0 0.39-1.94 6 0-0.01-2.09 0-0.01-1.96 0-0.86-1.20 0 0.37-1.99 7 0 0-2.16 0 0-2.03 0-0.83-1.46 0 0.41-2.05 8 0.42 0.56-0.32 0.36 0.48-0.28 0.03 0.12-0.05 0.36-0.36-0.25 9 0.28 0.67-0.56 0.24 0.63-0.49-0.03 0.05-0.19 0.35 0.81-0.54 10-0.44 0.09-1.55-0.44 0.11-1.42-0.31-0.23-0.62-0.37 0.23-1.52 11-0.71-0.18-1.78-0.69-0.16-1.65-0.38-0.40-0.72-0.65-0.02-1.76 12-0.18 0.12-1.78-0.18 0.12-1.65 0.40-0.42-0.27-0.15 0.37-1.76 13-0.06 0.10-1.86-0.05 0.10-1.73 0.02-0.57-0.85-0.03 0.43-1.82 14-0.04 0-2.03-0.07 0. -1.90-0.02-0.76-1.08-0.06 0.37-1.97 15-0.04-0.01-2.11-0.04-0.01-1.98-0.01-0.84-1.27-0.04 0.38-2.03 16-0.98 0-2.22-0.94 0 2.09-0.53-0.21-1.41-0.78 0.24-2.00 17-1.00 0-2.22-0.97 0-2.09-0.49-0.26-1.40-0.76 0.25-1.99 18-0.30 0-2.06-0.30 0-1.93-0.03-0.40-1.30-0.14 0.30-1.85 19-0.10 0-2.02-0.10 0-1.89 0.03-0.56-1.30-0.03 0.35-1.85 20-0.11 0-2.06-0.11 0-1.98-0.01-0.70-1.38-0.08 0.38-1.96 21-0.06 0-2.13-0.06 0-2.01-0.02-0.80-1.42-0.05 0.40-2.02

4. SONUÇLAR Tip1: Ana kubbeyi taşıyan kemer rijitliklerinin eşit olması nedeniyle dışarıya doğru olan yanal hareket her birinde eşittir. Aynı durum, kemerlerin düşey deplasmanları için de geçerlidir. Kemerlerdeki dışa doğru yanal ve düşey hareket, ana kubbenin tepe noktasındaki düşey deplasmanı diğer tiplere göre artırmaktadır. Tip2-Tip2A: Yarım kubbeli kemerlerde yanal hareket içeri doğruyken, yarım kubbesizlerde dışarıya doğru oluşmaktadır. Yarım kubbesiz kemer rijitlikleri artırıldığında dışarıya doğru olan yanal hareketlerde azalmalar olmaktadır. Tip3-Tip3A: Bu tipte yarım kubbesiz kemerin, duvar içinde yer alması ve iç yüzeyi boyunca duvara oturması durumunda; ana kubbe ve diğer kemerlerin deplasmanlarında azalmalar olmaktadır. Bu kemer duvarla desteklenmediği durumda ise; diğer kemerlerin içeriye doğru olan yanal hareketleri artmaktadır. Tip4: Tip1 in aksine ana kubbeyi taşıyan kemerler içeriye doğru yanal deplasman yapmaktadır. Sistemlerin gerilme konturları incelendiğinde kaynak [3] de verilen gerilme değerlerinin genel olarak aşılmadığı görülmüştür. Çekme gerilmelerinin en yoğun olduğu bölgeler, pandantiflerin kemerlerin kesişim noktalarına yakın bölgelerinde; basınç gerilmelerinin ise, yine pandantiflerin ana kubbe ile birleştiği bölgelerinde oluşmuştur. Merkezi kubbesi dört eşit rijitlikli kemere oturan, yarım kubbesiz sistemin gerek ana kubbe tepe noktasında gerekse de kemerlerindeki düşey deplasmanlar diğer tiplere göre daha fazladır. Ancak; yalın, karmaşık olmayan bir sistem olarak ortaya çıkmaktadır. Merkezi kubbesi dört eşit rijitlikli kemere oturan, dört yarım kubbeli örtü sistemi, deplasman ve gerilme yönünden diğer sistemlere göre daha emniyetli taraftadır. Bu nedenle, bu sistemin malzeme özelliğine daha uygun, statik olarak daha dengeli olduğunu söylemek mümkündür. KAYNAKLAR 1. Mungan İ. (1987) Mimar Sinan ve Kubbe Statiği. (Bildiri). M.S.Ü., İstanbul. 2. Türkmen M. (1994) Ayasofya, Süleymaniye, Şehzade ve Mihrimah Tipi Cami Örtülerinde Yük Aktarımının Sonlu Elemanlar Metoduyla Çözümlenip İrdelenmesi. (Doktora Tezi). M.S.Ü., Fen Bilimleri Enstitüsü. 3. Akman M. S., Güner A., Aksoy İ. H. (1986) Horasan Harcı ve Betonun Tarihi ve Teknik Özellikleri. II. Uluslar Arası Türk-İslam Kongresi, İ.T.Ü., İstanbul. 4. Bartoli G. & Blasi C. Masonary Structures, Historical Buildings and Monuments. Dipartimento di Ingegneria Civile, Università di Firenze, I-50139 Firenze, Italy. 5. Çamlıbel N. (1988) Sinan Mimarlığında Strüktürün Analitik İncelenmesi. Y.T.Ü. Mimarlık Fakültesi, İstanbul.

6. Domes From Antiquity To The Present. (1988). Proceedings of the IASS-MSU International Symposium, İstanbul, Turkey. 7. Salvadori M., Heller R. (1975). Structure In Architecture.Prentice-Hall International Series in Architecture. Printed in United States of America.