MAK4091 Ergonomi Uludağ Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Doç.Dr. Kadir Çavdar Ergonomi? MAK4091 Ergonomi 2 Đşletmelerin Güncel Sorunları Günümüzde modern endüstri işletmelerinin en önemli sorunları: a) Ar-Ge ve üretimde ekonomiklik, b) Đnovasyon c) Çevrim sürecinin hızlılığı, sürenin kısalığı d) Örneğin bugün yeni bir ürün piyasaya tanıtılırken, bir sonraki modelin tasarım-üretim hazırlıkları başlamaktadır. MAK4091 Ergonomi 3 1
Đşletmelerin Güncel Sorunları Bu sorunlardan hemen herkes etkilenmekte, en çok da üretim ve iş koşullarını, iş sürecini, kullanılacak makine ve aletleri planlayan kişiler,, yani üretimi yönlendirenler etkilenmektedir. Đş için ideal olmayan makineyi satın almak ya atıl kapasite oluşturacak, ya da tam tersi üretimi geciktirecektir. Đş koşullarını işçinin bilgi, deneyim ve yeteneğine uygun biçimde düzenlememek verimi düşürür. Đş sürecini teknolojinin gerisinde kalmış yöntemlere dayanarak düzenleme kaliteyi düşürür. MAK4091 Ergonomi 4 Her işletmenin olmazsa olmaz üç temel yapı taşı vardır: Para Teknik Donanım Đşgücü (Kapital) (Makine, hammadde, enerji) (Đnsan) Bu alanları inceleyen çeşitli bilim dalları vardır. MAK4091 Ergonomi 5 Đnsan-Para-Teknik Đlişkisinin Ortak Arakesiti Ergonomi Bilimini Oluşturur Kapital E Teknoloji Đnsan MAK4091 Ergonomi 6 2
Ergonomi = Yeni Bir Bilim Dalı Đnsanın performansı, bedensel ve zihinsel yeteneği, sağlığı arasında yaptığı işin cinsi ve yapılış şekli arasında bir ilişki olduğu düşüncesi endüstri devrimi ile birlikte ortaya çıkmış ve bu alanda çalışmalar yapılmaya başlamış, bu çalışmaları kapsayan yeni bir bilim dalı oluşmuştur. MAK4091 Ergonomi 7 Bu bilim dalına 1857 de Jastrzebowski Ergonomi adını vermiş ancak zaman içinde unutulmuştur. 1949 da Đngiltere de MURREL; unutulan ERGONOMĐ kelimesini yeniden bilim dünyasına katmıştır. 19. yüzyılın ortalarından itibaren çeşitli ülkelerde insanın çalışmasını temel konu olarak alan çok sayıda çalışma yapılmaya başlanmış ve bu çalışmaların oluşturduğu yeni bilim dalına Amerika Birleşik Devletlerinde Human Factor Engineering veya Human Engineering, başta Đngiltere olmak üzere pek çok Avrupa ülkesinde Ergonomics Ergonomics, geniş araştırmaların yapıldığı ve 20. yüzyılın başında bu alanda özel araştırma kurumlarının kurulduğu Almanya da ise işbilim anlamına gelen Arbeitswissenschaft adı verilmiştir. MAK4091 Ergonomi 8 Bilimsel yöntemlerle işin insan için oluşturduğu problemleri incelemeli, hatta bu araştırmalar için özel bir bilim dalı oluşturmalıyız ki, yaşamımızdan en iyi verimi alabilelim, en az çaba ile hem kendimiz hem de toplum için en çok tatmin edici sonuçlara ulaşabilelim ve kendi vicdanımıza karşı da sorumluluklarımızı yerine getirdik diyebilelim. Wojciech Jastrzebowski /Polonya/1857 MAK4091 Ergonomi 9 3
ĐŞBĐLĐM = Ergonomi Çalışan insanı, iş yaparken sistematik bir biçimde inceleyen bilim dalına ĐŞBĐLĐM denir. Uluslar arası literatürde işbilimin karşılığı ERGONOMĐ dir. MAK4091 Ergonomi 10 Eski Yunanca da; ERGON :Đş NOMOS : Kural, kanun, düzenlilik ERGONOMĐ MAK4091 Ergonomi 11 Ergonominin içeriği, yirminci yüzyılın son çeyreğinde endüstriyel gelişmenin ve buna bağlı olarak iş koşullarındaki değişmenin sonucunda değişime uğramıştır. Bilginin ve bilgi işlemenin hakim olduğu bilgi çağı, ergonomiye de kendi damgasını vurmuş, ancak temel sorunlar fazla değişmemiştir. Ergonomi hala bedensel zorlamayı, zorlanmanın çevre faktörleriyle değişmesini, tek yönlü zorlanmaları ve iş güvenliğini konu alan çok sayıda çalışmayla iş yaşamımıza yardımcı olmaktadır. MAK4091 Ergonomi 12 4
Ergonomi çalışmalarında ortak payda insanın ve işin birbirine uyumunun sağlanmasıdır. Bu uyumu sağlamanın da iki yolu olabilir: Đş düzenlemeleri ile işin insana uyumu, Eğitim, öğrenim, iş başı uygulamaları, alıştırmalar ile insanın işe uyumu. MAK4091 Ergonomi 13 Ergonomi Araştırmalarının Kapsamı Yapılacak işin; ağırlık ve çeşitlilik yönlerinden düzenlenmesi, (Đş fizyolojisi ve iş psikolojisi) Đş yerinin, kullanılan makinenin, alet ve cihazların, gösterge ve kumanda elemanlarının düzenlenmesi, (Đş yeri düzenleme, insan makine ara kesiti) Đklim, gürültü, titreşim, aydınlanma, hijyen açısından iş çevresinin düzenlenmesi, (Çevre koşulları) Đş organizasyonunun kurulması (Organizasyon) Đş analizi ve iş değerlendirmelerinin yapılması. (Đş etüdü, zaman etüdü). MAK4091 Ergonomi 14 Ergonomi Biliminin Kapsamı Ergonomi insanın tek başına veya başkalarının da katkısıyla, gerektiğinde iş ortamını oluşturan tezgah, takım, el aleti gibi teknolojik öğelerden de yararlanarak yaptığı işi inceler. Ergonomi yapılan işin koşullarını, işgörene etkisini ve sonuçlarını, bu sonuçların işgörenin davranışındaki, performansındaki değişiklikleri araştırır. Ergonomi işin değerlendirilmesini, işle ilişkili sosyal problemleri sorgular. Ergonomi işi insancıllaştıracak yönde iş koşullarını etkileyen faktörleri inceler. MAK4091 Ergonomi 15 5
Human Factors Engineering iş akışını, iş aletlerini, insanın fiziki ve psikolojik yeteneklerini ve sınırlarını dikkate alarak düzenleyen bilim dalıdır. MAKRO ERGONOMĐ MĐKRO ERGONOMĐ Đşletme organizasyonu (Sosyal Bilimler) Đş, iş yeri, iş makine ve aletlerinin teknik düzenlenmesi (Mühendislik Bilimleri) MAK4091 Ergonomi 16 Farklı bir sınıflandırma 1. Ürün Ergonomisi: Müşteri için kullanımı rahat ürün üretme (Antropometrik ve dinamik özellikler önemli) 2. Üretim Ergonomisi: Üretim ve hizmet sektöründe insana uygun iş yeri düzenleme (Đş görenin yükünü azaltmak, performansını artırmak önemli)! Dikiş makinesi üretilirken Dikiş makinesi kullanılırken Tam bir Sınıflandırma yapabilir miyiz? Birinin ürünü diğerinin iş aracı, iş yeri Ürün ergonomisi Üretim ergonomisi MAK4091 Ergonomi 17 ĐŞ Kişinin tek başına veya başkaları ile birlikte, gerektiğinde teknik olanaklardan da yararlanarak ekonomik amaçlı, ahlak kuralları içinde, karşılığı satış gelirleri ya da kamu desteğiyle sağlanan bir mal veya hizmet üretmesi ĐŞ olarak tanımlanır. MAK4091 Ergonomi 18 6
Đş dünyasının tarihi gelişimi 3 evrede incelenebilir: 1. Sömürü süreci 2. Sınırlı yararlanma süreci 3. Üretken güçlerin akılcı biçimde geliştirilmesi süreci HEDEFĐMĐZ; Ergonominin verilerinden yararlanarak tüm çalışma dünyasını 3. (akılcı)) sürece sokabilmektir. MAK4091 Ergonomi 19 Ergonominin amacı, iş görenin doğal sınırlarını da dikkate alarak onun yeteneklerinden en iyi biçimde yararlanma yöntemini bulmaktır. Bunu sağlamak için iki önemli kriter dikkate alınmalıdır: Đşgörenden beklenen iş, onun yetenek sınırlarının içinde olmalıdır. ĐNSANCILLIK KRĐTERĐ Đşgörenin yetenekleri geliştirilebilmeli ve ondan en iyi şekilde yararlanılmalıdır. EKONOMĐKLĐK KRĐTERĐ MAK4091 Ergonomi 20 Çalışan Tiplerinin Evrimi Ekonomik insan (1920) Sosyal insan (1930) Gelişen insan (1960) Kompleks insan (Bugün) Karakteristik özellikler Sorumluluktan kaçar, motivasyon para sayesinde sağlanır Sosyal, grup sayesinde sınırlı motivasyon Kendini geliştiren, bağımsız Đnsan insana benzemez. Kişiler arası ve kişinin günleri arasında farklılıklar vardır. Đş felsefesi Đş ve sorumluluk paylaşımı, bireysel Teşvikler Grup çalışması Grup motivasyonu Đş, kısmen bağımsız gruplara dağıtılır. Kontrol yerine, izleme ve destek Gerçek şimdiye kadar varsaydığımızdan daha komplekstir. Đşveren felsefesi Đşletme teknik bir sistemdir, insan işe uymalıdır. Đşletme; bilginin, haberleşmenin önemli olduğu bir sistemdir Đşletme sosyoekonomik bir sistemdir. Grev, kriz, işe gelmemede artış? MAK4091 Ergonomi 21 7
Đşin değerlendirilmesinde temel koşullar Zararsız ve Yapılabilir Dayanılabilir Beklenilebilir Geliştirici, mutluluk verici Đşte sosyal uyum sağlanmalıdır Soru: Bu işi yapabilmek mümkün müdür? Soru: Bu işe dayanılır mı? Soru: Bu işi iş görenden bekleyebilir miyim? Soru: Đşgören iş ve iş koşulları ile mutlu mu? Soru: Đşgörene iş ortamında hak ettiği önem, değer veriliyor mu? MAK4091 Ergonomi 22 EĞER; Yapılan işe etkin katkısı varsa Đşi nedeniyle saygınlık kazanıyor ve destek buluyorsa Đş, yeteneklerine uygun hatta zorluyorsa Đş anlamlı ise ĐŞ, ĐŞGÖRENĐ TATMĐN EDER VE MUTLU KILAR MAK4091 Ergonomi 23 Đşin Sınıflandırılması Đşin şekli Enerjiye dayalı iş (Kuvvet üretip uygulama) Bilgiye Dayalı Đş (Bilgi işleme ve üretme) Salt Kas Đşi Sensomotor Đş Reaktif Đş Kombinasyon Đşi Yaratıcı Đş Đş görenden ne bekleniyor? Kas kuvvetiyle kütlelerin hareketi. Mekanik anlamda iş Fazla kuvvet kullanmadan belirli hassasiyette el veya kol hareketi Bilgi algılama, işleme gerektiğinde reaksiyon gösterme Bilgi algılama, işleme, yeni bilgiye dönüştürme ve bilgi verme Bilgi oluşturma gerektiğinde bilgi verme Hangi organlar daha çok zorlanıyor? Kas, doku, iskelet, solunum, dolaşım sistemi Kas, doku, duyu organları Duyu organları (Kaslar) Duyu organları (Zihinsel faaliyet) Zihinsel faaliyet Örnek Yük taşıma, kürekle kum atma Montaj, el ile örgü Kontrol işleri Bilgisayar programlama Problem çözme, buluş yapma MAK4091 Ergonomi 24 8
Ergonomiden elde edilen verilerin pratikte uygulanması 1. Đşin insana uyumunun sağlanması. Örnek: Konstrüktif iş düzenlemeleri ve planlamalar 2. Đnsanın işe uyumunun sağlanması Örnek: Meslek eğitimi, uygulama, eleman seçme vs. Tüm bu işlemlerde insandan beklenilebilen zorlama sınırı aşılmadan optimum sonuç elde etmek hedeflenir. MAK4091 Ergonomi 25 Đ.Ö. 400 Đ.Ö. 200 Đ.S. 321 Hipokrat, madencilerin işten doğan rahatsızlıklarını inceler Çin Seddinin inşaatında işçilerin tuğla pişirme ve buğday öğütme işinde günlük performanslarının hesaplanması Kral Konstantin Pazar gününü kanunen tatil ilan eder. 400 Bir gümüş eşya atölyesinde iş bölümüne ait kayıtlar 1500 Leonardo da Vinci nin kürekle çalışan işçinin hareketlerini incelemesi 1700 Şehir surlarında çalıştırılan inşaat işçileri üzerinde beslenme performans ilişkisinin incelenmesi 1767 Buhar makinesinin icadı. Endüstri çağının başlangıcı 1786 Dokuma tezgahının icadı 1802 Đngiltere de çocukların gece çalıştırılmasının yasaklanması ve gündüz en çok 12 saat çalıştırma kuralı 1839 Almanya da 9 yaşın altındaki çocukların maden ocakları ve fabrikalarda çalışmasının yasaklanması. Gençlerin günlük çalışma süresinin 12 saat ile sınırlanması. 1866 -Muhtemelen- Đlk iş hekimi (BASF Fabrikaları, Ludwigshafen/ Almanya, 135 işçi için) ~1900 Taylor ilk iş etüdlerini yapar. Gilberth ve Marey film çekerek işçinin iş anında hareketlerini incelerler. Zeiss firmasında günde 8 saat çalışma düzeni başlatılır. Aynı fabrikada Ernst Abbe iş süresi ile performans arasındaki ilişkiyi inceler. 1923 Henry Ford bant tipi seri üretimi başlatır. (Đşçilerin günlük ücreti 2,34 dolardan 5 dolara çıkar, ürettikleri Tin Lizzie model otomobilin fiyatı ise 950 dolardan 290 dolara düşer.) 1924 Türkiye de Hafta Tatili Kanunu 1930 Türkiye de Hıfzısıhha Kanunu yürürlüğe girer. 1945 Türkiye de Çalışma Bakanlığı kuruldu. 1956 Đlk defa, haftada 5 gün çalışma düzeni başlar. MAK4091 Ergonomi 26 9