Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt 4, Sayı 3 (Eylül 2007) Mak. #40, ss. 74-79 Telif Hakkı Ankara Üniversitesi Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebîyatları Bölümü Türk Dilinde Meronimi Nikolay Tufar Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü ÖZET Sözlüksel anlam biliminin önemli bir kavramı olan meronimi biçimsel ve sözlüksel anlam biliminde kullanılan bir sınıflandırma sistemidir. Meronimlerin tespiti ve tasnifi hakkında birçok araştırmacının görüşleri bulunmaktadır. Türk dilinin söz varlığının önemli bir semantik yönünü oluşturan üst terimler ve alt terimlerin sistematik olarak ortaya konması, zenginliklerin veya ihtiyaçların tespiti, eski Türk lehçelerinde kullanılmış ancak Türk dilinin bazı lehçelerinde mevcut olmayan, günümüzde kullanımdan düşmüş bir çok unsurun ve bu unsurlardaki anlatım yolu inceliklerinin ortaya çıkmasını sağlayacaktır. ANAHTAR SÖZCÜKLER Meronimi, Türk Dili, anlam bilimi, sözlüksel anlam bilimi, parça-bütün ilişkisi ABSTRACT A lexical semantics concept of meronymy is a classification used in structural and formal semantics. A number of different opinions exist on classification of metonymy. Semantically defining holonyms and hyperonyms as essential elements of language vocabulary, establishing their uses and the richness they bring to the language, will help us establish lexical components and their semantic importance that have been used in Old Turkish dialects as opposed to Modern Turkish KEY WORDS Meronymy, Turkish language, semantics, lexical semantics, mereology Meronimi kavramı, sadece yapısal anlam bilimi (structural semantics), biçimsel anlam bilimi (formal semantics) ve tümceler ile ilgili değil, sözcük karşıtlığının ele alınmasından dolayı aynı zamanda sözlüksel anlam bilimi (lexical semantics) üzerine
Türk Dilinde Meronimi Nikolay Tufar 75 yapılmış çalışmalarda karşımıza çıkmaktadır. Cruse, meronimiyi şöyle tanımlamaktadır: X ve Y yi, sıradan birer isim olarak ele alalım. Y nin X leri var ve X, Y nin parçasıdır diyebileceğimiz taktirde X, Y nin bir meronimidir (1986: 160). Murphy, meronimi tanımını genişleterek şöyle yapmıştır: X, Y nin bir parçasıdır; Y kısmen X tir; X ler, Y lerdir, örneğin: alüminyum, bisikletin bir parçasıdır, bisiklet kısmen alüminyumdur (2003:231). Meronimi bazen metonimi ile karıştırılmaktadır. Metonimi, bir kavramın ilgili veya bağlantılı olduğu başka bir kavram vasıtasıyla anlatılmasıdır (Erdem 2004:56). Metonimi bir söz sanatıdır, meronimi ise biçimsel ve sözlüksel anlam biliminde kullanılan bir sınıflandırma sistemidir. Metonimide bulabileceğimiz asıl kavram ve bağlı kavramlar çoğu kez meronimik ilişkide de bulunmaktadır. Bütünün yerine parça, parçanın yerine bütün kullanımı şeklinde bir çeşit metonimi olan sinekdoka da metonimi gibi bir söz sanatı olup malzemesini meronimi ilgisi içinde bulunan kavramlardan almaktadır. Meronimi konusu mereoloji içerisinde ele alınmaktadır. Mereoloji, Stanislaw Lesniewski tarafından ortaya atılan bu alan, mantık, matematik ve metafizik bilimlerine dayanan bir bilim dalıdır. Mereoloji, parça bütün ilişkileri ile ilgilenir. Dilciler çoğu zaman meronimi yerine mereolojik ilişki veya parça bütün ilişkisi, hatta partonomy terimlerini de kullanmaktadırlar (Crystal 2003:289). Meronimi, hiponimi ile de karıştırılabilmektedir. Meronimi, parça bütün kavramını belirtirken, hiponimi, bir nesnenin bir üst sınıfa dahil olduğunu göstermektedir. Başka bir deyişle, hiponimi, X, Y nin türüdür, meronimi ise X, Y nin parçasıdır. Örneğin: parmak, elin parçasıdır (meronimi); köpek bir hayvan türüdür (hiponimi) (Crystal 2003: 289). Hiponimi ve onun karşıtı hiperonimi (bu terimlerin yerine bazen subordinate ve superordinate, Türkçede ise alt kavram ve üst kavram kullanılmaktadır) genel ve özel leksik terimleri arasında kurulan bir ilişkidir. Hiponim olan kavram hiperonim olan kavrama dahil olmaktadır. Örneğin: köpek hiponimi hayvan hiperonimine dahildir; sandalye hiponimi mobilya hiperonimine dahildir. Aynı hiperonimi paylaşan hiponimlere ortak veya genel hiponim (co hyponym) denir (Crystal 2003: 222). Meronimi, holoniminin karşıtıdır. Parmak elin meronimi ise el parmağın holonimidir. Meronim holonim ilişkileri hiyerarşiktir ve bir tür anlam zinciri oluşturmaktadır. Her zincirin başında global holonimi bulunur. Örneğin: tırnak elin meronimidir, el tırnağın holonimidir; el kolun meronimidir, kol elin holonimidir, diğer yandan kol vücudun meronimidir, vücut kolun holonimidir. Vücut ise bir global holonimdir (Cruse 2003: 248). Lyons, meronimiyi ayrı bir kavram olarak işlemeyerek, parça bütün kavramları çerçevesinde incelemekte (1977: 311 317) ve meronimiye parça bütün ilişkisi
76 Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt 4. Sayı 3. Eylül 2007 demektedir (1977: 311). Meronimi olarak ifade edilen parça bütün ilişkisinin adlandırılması konusunda bilim adamları arasında tam bir fikir birliğinin sağlanamadığı anlaşılmaktadır. Meronimi, eski Yunanca meros parça ve onoma isim kelimelerinin birleşiminden oluşarak, parçanın ismi anlamını ifade etmektedir. Cruse, meronymy teriminin yanı sıra partonymy, yani parça ismi terimini de kullanmıştır (Cruse 2003: 248). Bir nesnenin tüm parçaları meronimi olarak tasnif edilemez. Yere düşüp kırılan bardağın her bir parçası bir meronim değildir. Bir bütünün bir parçası bir görev üstleniyorsa meronim holonim ilişkisine girebilir. Bir bütünün bir parçası üstlendiği görevi yerine getiremeyecek duruma gelir veya bütünden ayrılır ise onun meronimi olmaktan çıkmaktadır. Örnek olarak, bir arabanın tekerlekleri arabayı taşıdığı sürece arabanın meronimidir, arabadan ayrıldığı taktirde meronim olmaktan çıkar. Holonim (üst terim) ise içermesi gereken meronimleri yitirdiğinde işlevini ya tamamen ya da kısmen yitirebilir: tekerleği olmayan araba işlevini yerine getiremez, ancak bir parmağı eksik el işlevini kısmen yerine getirir. Böylece meronimik parça bütün ilişkisinde parça zorunlu olabilir veya olmayabilir. Ayrıca meronimlerin ayrılabilir ve ayrılamaz olma özelliği ve buna bağlı olarak holonimi ile bağlılık derecesi de şu şekilde örneklendirilebilir: sakal yüzün ayrılmaz parçası değildir, kapı kolu örneğinde kolu olmayan kapılar da vardır ancak sapı olmayan kaşık yoktur (Cruse 2003:248). John Lyons, parça bütün ilişkilerinin önemli bir özelliği olan geçişlilik (transitivity) konusuna şu şekilde değinmektedir: X, Y nin parçası ve Y, Z nin parçasıdır. Bu durumda X, Z nin parçası ise bu meronimik ilişki geçişlidir: parmak elin parçası, el ise vücudun parçasıdır, dolayısı ile parmak vücudun parçasıdır (geçişli); kol, kapının parçası, kapı ise evin parçasıdır ancak kol evin parçası değildir (geçişsiz). Lyons a göre bu tutarsızlığın sebebi, parça bütün ilişkisinin tek tip bir kavram olarak değil, içinde bir çok çeşidi barındıran çoklu bir kavram olduğudur (1977: 312 313). Geçişlilik meselesi konusunda Lyons tan sonra birçok araştırma yapılmıştır. Iris, Litowitz ve Evens, holonim meronim ilişkisini çalışmalarında 4 ayrı modele bölmüşlerdir (1988: 272 276): 1. İşlevsel parça (the functional component): parça, bütünün sadece yapısal bir öğesi değil, aynı zamanda işlevsel bir parçasıdır. Bütün, meronimi ilişkisinde bulunduğu parçayı yitirdiğinde işlevini de yitirir: araba arabanın motoru, bisiklet bisikletin tekerleği. Bu modelle kurulmuş meronimik ilişkiler genellikle geçişli değildir. 2. Bölünmüş bütün (the segmented whole): Bir bütün, yapısal olarak parçaların tümünden oluşmaktadır. Bütünün genellikle bir işlevi yoktur: protakalın dilimleri. Bu modelle kurulmuş meronimik ilişkiler genellikle geçişlidir. 3. Grup ve öğeleri (collections and members): Meronimi, bütünün içine aldığı parçalardan biridir: koyun sürüsü ve tek koyun. Bu modelle kurulmuş meronimik 76
Türk Dilinde Meronimi Nikolay Tufar 77 ilişkiler genellikle geçişlidir. 4. Gruplar ve alt gruplar: Grup ve öğeleri ilişkisinin basitleştirilmiş hâlidir. Burada meronimi, kendi içerisinde bir grup oluşturur ve birden fazla meronim içerir: Hint Avrupa dilleri ve Germen dilleri. Bu modelle kurulmuş meronimik ilişkiler genellikle geçişlidir. Cruse un global holonim (2003: 248) olarak nitelediği vücut kavramını ele aldığımızda insan vücudu vücut global holoniminin bir meronimdir. Bir vücudun çeşitli fonksiyonları yerine getiren belli başlı organlar vardır. Örn., kol: el: parmaklar veya bacak: ayak: parmaklar. Her birinin yerine getirdiği görevler vardır. Ancak vücuttan bağımsız oldukları taktirde bu fanksiyonlarını yitirirler. Dolayısıyla her biri birbiriyle işlevsel parça meronimik ilişkisi içindedir. Aynı zamanda vücut, içine aldığı organları ile vücut olma özelliğini kazanmaktadır. Organların her biri vücudun bütününe göre bölünmüş bütün ilişkisinde bulunmaktadır. Grup ve öğeleri ilişkisine baktığımız zaman, vücutta sayısı birden fazla olan organları sıralayabiliriz: diş, parmak. Ayrıca meronimik zincirlemeler kurulduğunda tek tip meronimik bir model kulanıldığında geçişlilik sağlanmaktadır, farklı tip modeller kullanıldığında geçişlilik bozulabilir (Iris 1988: 261 288). Chaffin, geçişlilik meselesine farklı bir şekilde yaklaşarak meronimik ilişkileri şu altı sınıfa ayırmaktadır (1992: 262): NESNE PARÇA, OLAY KAHRAMAN, GRUP ÖGE, BÜTÜN KESIT, SÜREÇ ADIM, ALAN MEKAN, NESNE MADDE. Chaffin ayrıca meroniminin taşıyabileceği şu dört unsuru tespit etmiştir (1992: 262 263): 1. Parçaların bütünden ayrılabilir nitelikte olması: bütün, kendi içerisinde bir kavram ifade etse de parçaları ayrılabilir niteliktedir: el parmak. 2. Parçaların mekan ve zaman açısından bütünden ayrılması: parça, bütüne dahil olsa da mekan açısından (araba tekerlek) ya da zaman açısından (büyüme erginlik) ayrıdır. 3. İşlevsel olma: parçalar, bütününün işlevini koruması açısından önemli rol oynar: araba tekerlek. 4. Homeomeronimi: Parça, bütünün aynı özelliklerine sahip olabilir: portakaldilim. Her sınıfın, meronimin hangi unsurunu taşıyabileceği ve hangisini taşıyamayacağı aşağıdakı tabloyla belirtilmiştir (Chaffin 1992: 263):
78 Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt 4. Sayı 3. Eylül 2007 Tablo 1: Chaffin e göre meronimilerin tasnifi Meronimi Unsurları İşlevsel Meronimik İlişki Örnekler Ayrılabilirlik Zamanmekân Homeomeronimi NESNE:PARÇA el:parmak + + + OLAY:KAHRAMAN rodeo:cowboy + + GRUP:ÖĞE orman:ağaç + + BÜTÜN:KESİT pasta:dilim + + + SÜREÇ:ADIM büyüme:erginlik ALAN:MEKAN orman:kayran + + NESNE:MADDE lens:cam + Ancak Chaffin in tasnifine göre, nesne parça ilişkisi açısından insan vücudu çok iyi bir örnek teşkil etmektedir. Hem modern tıbba hem de eski Türk kültürüne baktığımızda vücut ve vücut organları tasnifi birbirine yakın bir resim çizmektedir. Vücudun dış organları Türk Dilinin tarihî dönemlerinde genellikle aynı şekilde karşımızda çıkmaktadır: sı:n (vücut) : omuz : kol : dirsek : el : avuç : parmak buna en belirgin örnektir. İç organlara geldiğimizde ise aynı kesinlik söz konusu değildir. İç organların görevleri konusunda orta ve eski Türk kültüründe çok farklı inanışlara rastlamaktayız. Örneğin, iç organlardan akciğer meronimi, Uygur, Çağatay hatta Osmanlı Türkçelerinde öpke ya da öyke şeklinde görülmektedir (Clauson 1972: 9). Bu durumda öfke duygusunun neden olduğu organın akciğer olduğu düşünülmüştür. Modern Türk lehçelerinden Azerbaycan Türkçesinde de akciğerin karşılığı öfkedir. Aynı şekilde iç organların kalp meronimi birçok eski Türk lehçesinde akıl, düşünce anlamına gelebilmektedir. Bağır kavramı Kıpçak Türkçesinde, iç organlar, her şeyin içi veya önü anlamına gelmektedir. Diğer yandan bağır veya bağırsak sözünün, vücut boşluğundaki tüm organlar, ciğer, karaciğer, göğüs ve bağırsak anlamına geldiği tespit edilmektedir. Osmanlı Türkçesinde mide anlamına gelen kursak kelimesi, mide dışında zeka, akıl anlamına da gelmektedir (Clauson 1972: 657b). Bu örneklerde gördüğümüz gibi insanın soyut ruh olgu ve duyguları somut iç organlara bağlanmakta ve meronimik bir ilişki kurulmaktadır. Somut bir parça : bütün ilişkisinde bulunan bir iç organ birden soyut olguların işlevsel parça meronimi hâline gelmektedir. Bu durum diğer yandan bir metafora da sebebiyet vermektedir. 78
Türk Dilinde Meronimi Nikolay Tufar 79 Kaynaklar CLAUSON S.G. (1972) An Etymological Dictionary of Pre Thirtdeenth Century Turkish. Oxford. CRUSE D.A. (1986) Lexical Semantics. Cambridge University Press. CRUSE D.A. (2003) The Lexicon. The Handbook of Linguistics, Ed. Mark Aronoff, Janie Rees Miller, Blackwell Publishing CRYSTAL David (2003) Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell Publishing ERDEM Melek (2003) Türkmen Türkçesinde Metaforlar. Ankara: KÖKSAV Tengrim Türklük Bilgisi Araştırmaları Dizisi: 6. LYONS John (1977) Semantics. Volume I II, Cambridge University Press. Nicolai Tufar Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları AD doktora öğrencisi Adres: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü 06100 Sıhhiye ANKARA / TÜRKİYE E-posta: ntufar@gmail.com Yazı bilgisi : Alındığı tarih: 5 Mayıs 2007 Yayına kabul edildiği tarih: 20 Temmuz 2007 E-yayın tarihi: 2 Ekim 2007 Çıktı sayfa sayısı: 6 Kaynak sayısı: 6