Ekonomi Politiğin Yöntemi ve ı Hüseyin Özel Hacettepe Üniversitesi İktisat Bölümü 06800, Beytepe, Ankara ozel@hacettepe.edu.tr
EKONOMİ POLİTİK 1. Tema: Bilimsel Bilginin Yöntemi: Görünüş ve Gerçeklik 2. Tema: Çelişki: İnsan Dünyası, Değişme ve Tarihsellik 3. Tema: Kapitalizm ve Yerleşik İktisat Eleştirisi
1. Bilimsel Gerçekçilik: Görünüş ile Gerçeklik birbirinden farklıdır; hatta gerçeklik «başaşağı» bir biçimde de kendisini gösterir. Politik iktisat, değişim (mübadele) perspektifinden daha derinlere inmeli, sığ homo oecomicus görüşünün ötesine geçmelidir. Vulgar iktisat, burjuva üretim ilişkileri içine kısılmış olan burjuva üretim eyleyenlerininn kavrayışlarını, doktriner bir biçimde yorumlamak, sistematize etmek ve savunmaktan başka bir şey yapmaz. Dolayısıyla, vulgar iktisadın kendini en rahat hissettiği alan... bu yabancılaşmış dış görünüşün alanı olduğu bizi şaşırtmamalıdır. Ancak, bilim, eğer dış görünüş ile şeylerin özü doğrudan üstüste binseydi gereksiz olurdu. Marx, Capital, Vol. III, Bölüm 48. (http://www.marxists.org/archive/marx/works/1894-c3/ch48.htm)
Sınırları içinde emek gücünün alınıp satıldığı dolaşım, ya da meta değiş-tokuş alanı, aslında insanın doğuştan gelen hakları için bir Eden dir. Bu alan, Özgürlük, Eşitlik, Mülkiyet ve Bentham ın ayırdedici alanıdır. Özgürlük, çünkü bir metanın, haydi emek gücü diyelim, hem alıcısı hem de satıcısı, yalnızca kendi özgür istenci tarafından belirlenir. Bunlar her ikisi de yasa önünde eşit olan özgür insanlar olarak sözleşme yaparlar. Bu sözleşme, onların ortak istençlerinin ortak bir yasal dile getiriş buldukları nihai sonuçtur. Eşitlik, çünkü her ikisi de, yalınca metaların sahipleri olarak, ilişkiye girerler ve eşdeğer ile eşdeğeri değiştokuş ederler. Mülkiyet, çünkü her ikisi de yalnızca kendisinin olanı kullanırlar. Ve Bentham, çünkü her ikisi de yalnızca kendi çıkarını gözetir. (Marx 1976: 280)
Eleştirel Gerçekçilik (Critical Realism): Temel Sav: Bilimin nesnesi, gözlemin temel aldığı olay (event) değil, kendileri gözlenemese de var olan ve bu olayları ortaya çıkaran açıklayıcı yapılar (explanatory structures) ya da yaratıcı mekanizmalar (generative mechanisms)dır. Dünya olaylardan değil bu yapı ve mekanizmalardan kurulu olduğu için, bilimin ödevi bunların işleyişini ortaya koyabilmektir (Bhaskar, 1975: 47).
Dünya karmaşık bir bütündür ve açık sistemlerden oluşmaktadır; yani olaylar arasındaki sabit bağlantılar, yalnızca tesadüfen ortaya çıkabilir. Özellikle sosyal dünya, açık sistemlerden oluşur. Bu da, bilimsel etkinliğinin amacının eldeki görüngüleri açıklamak olduğu anlamına gelmektedir. Dünya, herbiri farklı yaratıcı mekanizmalardan oluşan, farklılaşmış (differentiated) ya da katmanlaşmış bir bütün olduğundan, bilimsel bilgi bir katmandan diğerine ilerlemek zorundadır.
Bu yüzden, açıklamanın kendisi de çok katmanlı bir yapı göstermelidir, çünkü gerçekliğin kendisi çok katmanlıdır; hatta bu katmanlaşmanın bir sonu da olmayabilir. En azından bilim insanı hiçbir zaman nihai katmana ulaşıp ulaşmadığını bilemeyebilir (Bhaskar, 1975: 170-171).
Feuerbach Üzerine İkinci Tez: Nesnel [gegenständliche] hakikatin insan düşüncesine atfedilip atfedilmeyeceği sorunu bir teori sorunu değil, pratik bir sorundur. İnsan, hakikati, yani düşüncesinin gerçekliğini ve gücünü, bu dünyaya aitliğini [Disseitigkeit] pratikte kanıtlamalıdır. Pratikten yalıtılmış düşüncenin gerçekliği ya da gerçeksizliği konusundaki tartışma, tamamıyla skolastik bir sorundur
II. İnsan Dünyası: Birey ve Toplum
2. Çelişki Aristoteles in Mantık Kuralları: 1. A = A (özdeşlik) 2. A - A (farklılık) 3. Ya A, ya da A; ikisi birden olamaz (Üçüncü halin Olanaksızlığı Çelişmezlik İlkesi) Çelişki: Hem A hem de A olması
İnsan Dünyasında Çelişki 1. Birey ve Toplumsal Varlık Olma İnsanlar en yalın anlamıyla bir ζώov πoλιτιχόv [politik hayvan]dır. Yalnızca sosyal bir hayvan değil, kendi kendisini ancak bir toplum içerisinde bireyleştirebilen bir hayvan (Marx 1973: 84). 2. Özgürlük ve Zorunluluk İnsanlar kendi tarihlerini yaparlar, ancak kendi seçtikleri koşullar altında değil, geçmişten taşınan, veri olarak alınan ve doğrudan karşılaştıkları koşullar altında (Marx 1963: 15).
3. Eyleme ve Yapı: İnsanlık tarihi, bireylerin niyetli eylemleriyle gerçekleştiği halde, bu eylemlerin niyetlenilmemiş sonuçları, toplumsal yapıların, bireylerin amaçlarından bağımsız olarak yeniden üretilmesidir. İnsanın amaçlı eylemi her zaman önceden varolan toplumsal yapıları gereksinir, çünkü bu yapılar bireysel edimlerin koordinasyonu ve bütünleşmesini, dolayısıyla da sürecin sosyal niteliğini gerçekleştirir. Yine de, bireysel davranışın önkoşulu olan aynı sosyal ilişkilerin kendileri de, bu süreçte yeralan bireylerin etkinliklerinin bir sonucudur. Dolayısıyla, sosyal ilişkiler, hem bireysel davranışa olanak verir hem de onu kısıtlar (yapının ikiliği) (Hunt 1979a: 285).
4. İnsanın Özü ile Varoluşu (Yabancılaşma) Marx, insanın özünü (Aristotelesci bir biçimde), her insanın sahip olduğu gelişme olanaklarının, bu gelişme uygun ya da doğal bir biçimde gerçekleştiğindeki biçimi (Hunt 1986: 97) olarak tanımlar. Ancak, eğer insanların içerisinde yer aldığı koşullar eğer kendi olanaklarını geliştirme ve gerçekleştirmelerini engeller nitelikte ise, öz ile varoluş arasında bir çelişki vardır (Hunt 1986: 97).
TARİHSEL MATERYALİZM Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı (A Contribution to the Critique of Political Economy); Önsöz (Marx 1970: 19-23): 1. Ekonomik altyapı, yani maddi üretici güçlerin gelişimindeki belirli bir aşamaya karşılık gelen üretim ilişkileri, toplumun ekonomik yapısına» karşılık gelen yasal ve politik yapı ile sosyal bilincin belirli formlarını belirler. (s. 20). 2. Toplumun bu ekonomik yapısı, bu toplum içinde yaşayan bireylerin bilincinden ve iradelerinden bağımsızdır. İnsanların varoluşunu belirleyen onların bilinci değildir; onların sosyal varoluşları bilinçlerini belirler (s. 21). 3. Toplumsal Değişme, üretici güçler ile üretim ilişkileri arasındaki çatışmadan kaynaklanır: Belirli bir gelişme aşamasında, toplumun maddi üretici güçleri, varolan üretim ilişkileri ya da aynı şeyi hukuksal biçimde dile getirmek gerekirse şimdiye dek içerisinde işledikleri mülkiyet ilişkileri çerçevesiyle çatışır hale gelir. Bu ilişkiler, üretici güçlerin gelişim biçimlerini engellemeye başlar. Bu durumda, sosyal devrim dönemi başlar. (s. 21).
Smith ve Ricardo nun iki ayağı da hala, bir yandan toplumun feodal biçimlerinin çözülmesi, öte yandan da onaltıncı yüzyıldan bu yana gelişen yeni üretici güçlerin bir ürünü olan bu onsekizinci yüzyıl bireyinin, varlıkları geçmişe de yansıtılan bir ideal olarak imgelemlerinde yer aldığı onsekizinci yüzyıl kahinlerinin omuzlarında durmaktadır. Bir tarihsel sonuç olarak değil, ancak tarihin başlangıç noktası olarak. Bunların kendi insan doğası anlayışlarına uygun olan Doğal birey, tarihsel olarak ortaya çıkmaz; doğa tarafından ortaya konur. Bu yanılsama, bugüne kadarki bütün yeni dönemlerin ortak bakış açısı olmuştur. (Marx 1973: 83).
Bir şey ortadadır: doğa bir yandan para sahipleri ve metalar, öte yandan da kendi emek güçlerinden başka hiçbir şeye sahip olmayan insanları yaratmaz. Bu ilişkinin, doğa tarihinde bir temeli yoktur; bütün insanlık tarihi için ortak olan sosyal bir temele de sahip değildir. Bu ilişki, geçmişteki bir tarihsel gelişmenin ürünü, pekçok ekonomik devrimin, daha eski bir dizi sosyal üretimin bütün bir formasyonunlar dizisinin ortadan kalkmasının bir sonucudur. (Marx 1976: 273).
3. KAPİTALİZM MODELLERİ (Schumpeter 1954: 565) ANALİZ ÇERÇEVESİ TEKLEMEYEN Senkronik ve Diyakronik TEKLEYEN Dinamik Düzen KURAMSAL YAPI Kapalı Açık YÖNTEM Statik/Karşılaştırmalı Statik Karşılaştırmalı Statik/Dinamik DÜZEN Kendiliğinden (Etkin) Evrimsel (Etkin olmayan) DENGE Dinlenme Durumu (Newtoncu) Yapısal Değişmenin Yokluğu (Boltzmancı) İSTİKRARSIZLIK KAYNAĞI Dışsal İçsel
ÜÇ KAPİTALİZM VİZYONU NEOKLASİK KEYNESCİ KLASİK/ MARKSİST/ ANALİZ Teklemeyen Tekleme Eğilimi gösteren Tekleyen DENGE Dinlenme Durumu Kayan Denge Çekim Merkezi (Center of Gravity) KOORDİNASYON VE DÜZEN Mekanik Mekanik Mekanik/ Dinamik İSTİKRARSIZLIK KAYNAĞI Hükümet / Merkez Bankası Para ve Finans Sistemi (Belirsizlik) Birikim Bıçak Sırtı (Knife-edge) Birikim (Kriz) Finansal Sistem
DEĞİŞME VE EVRİMSEL BAKIŞ AÇISI DEĞİŞME DENGE DÜZEN UYARLANMACI / MALTHUSCU EVRİM Nedensel niceliksel: Fonksiyonel, Doğrusal, tersinir (Reversible): Çok nedenden tek sonuca eşleme (Many-to-one-mapping) Çizgisel Gelişim/determinizm Newtoncu : Güçler arası denge Denge ve Dengesizlik (Disequilibrium) Kendiliğinden/İstikrarlı (Optimizasyona dayanan; kesintisiz) DİNAMİK EVRİM Gelişme, Yenilik Uyarlamacı, Doğrusal Olmayan, Tersinemez (Irreversible) Tek Nedenden çok sonuca eşleme (One-to-many-mapping) Dallanma (Bifurcation) Termodinamik: Yapısal Değişme Yokluğu Kesintili Denge (Punctuated Equilibrium) Dengedışılık (Nonequilibrium); Oluşan (Emergent) İstikrarsız/Dağılan (Dissipative) EVRİM SÜRECİ Uyarlamacı Doğal Seçilim: Belirli, deterministik ve etkin (niyetlenilmemiş) sonuçlar: Görünmez El Rasgele Mutasyon Oluşan, belirsiz ve öngörülmeyen /niyetlenilmemiş sonuçlar Görünmez Ters El (?)/ Evrimsel El
Sonuç: Politik iktisat Hakkında Normatif Tezler 1. Ekonomi Politik, görünüş yerine özler ile ilgilenmelidir; bu yüzden de değer, üretim, birikim ve bölüşüm sorunları piyasa fiyatlarının belirlenmesi ve değiş tokuşa (dolayısıyla da kaynak dağılım sorununa) göre analitik bakımdan daha öncelikli olmalıdır. 2.Ekonomi Politik, sosyal değişme ile evrimi, teleolojik olmayan, kaderin herkes üzerine yüklediği bir marche générale öngören bir tarihsel-felsefe kuram (Marx) ile açıklanması olanaklı olmayan bir süreç olarak görmelidir.
3. Ekonomi Politik insanın özünü, değişmeyen, donmuş bir metafizik kavram olarak değil, insanların gelişme potansiyellerine gönderme yaparak kavramlaştırmalıdır. Böyle bir bakış açısı aynı zamanda da, gerçek ekonomiler ve kurumların, dolayısıyla da insan doğası ile gerçek sosyal kurumlar arasındaki etkileşimin de dikkate alınabilmesini sağlayacaktır. 4. Ekonomi Politik, insanların özünde moral özelliklere sahip varlıklar olduğu ve Aristotelesci iyi yaşam peşindeki varlıklar diye görmelidir. Bir başka deyişle ekonomi politiiğn, özellikle kendisini bölüşüm alanında dile getiren bir etik boyutu sözkonusudur. 5. Çelişki ve çatışmalar, insan dünyasında önemli bir yere sahiptir: özgürlük-zorunluluk; bireysellik-sosyallik gibi.
6. Üretim, insanın özünün nesneleştiği bir sosyal süreçtir; bu yüzden de Ekonomi Politik bir sosyal bilim olmalıdır. Özellikle sınıfsal ilişki, etkileşim, gerilim ve çatışmaların önemli bir yeri vardır. 7. Ekonomi Politik, sermaye birikim sürecinin dinamik ve çelişkili, çalkantı ve bunalımlarla dolu bir süreç olduğu gerçeğini dikkate almalıdır. Başka deyişle sermaye birikim analizi, kapitalist yeniden üretimin, aynı zamanda sistemin kendi sonunu getirme potansiyelini taşıdığını da görmelidir.