KENTSEL POLİTİKALAR II. Bölüm

MSGSÜ ŞEHİR VE BÖLGE PLANLAMA BÖLÜMÜ PLN 703 KENTSEL POLİTİKALAR II. Bölüm 2014-2015 GÜZ YARIYILI Prof.Dr. Fatma ÜNSAL unsal.fatma@gmail.com

TÜRKİYE NİN KENTLEŞME DİNAMİKLERİ Cumhuriyet öncesi Cumhuriyet dönemi: 1923-1980 Cumhuriyet dönemi: 1980 den günümüze Temel yapısal özellikler o Dışa bağımlılık o Dengesiz kalkınma o Ekonominin sektörel yapısı ve sanayinin yapısal niteliği Mekansal durum o Özel mülkiyet ve tabakalaşma o Yeni mekansal unsurlar o İkili yapı 2

TÜRKİYE NİN KENTLEŞME DİNAMİKLERİ Cumhuriyet öncesi Cumhuriyet dönemi: 1923-1980 Cumhuriyet dönemi: 1980 den günümüze Temel yapısal özellikler o Himayecilik/liberalizm ikilemi o Planlı dönem o Tarımda mekanizasyon Mekansal durum o Hızlı kentleşme ve yasa-dışı yapılaşma o Yeni konut üretim türleri ve yasal dayanakları o İmar operasyonları o Ulaşım yatırımları/tercihleri o Küçük sanayi ve marjinal sektörler 3

TÜRKİYE NİN KENTLEŞME DİNAMİKLERİ Cumhuriyet öncesi Cumhuriyet dönemi: 1923-1980 Cumhuriyet dönemi: 1980 den günümüze Temel yapısal özellikler o Küreselleşme ve küresel kentler ağı o Çok aktörlü karar ortamları, yönetişim o Demokrasi deneyiminde uç lar o Konut politikaları o Popülizm Mekansal durum o Kutuplaşan ikili yapı o Makroform, sıçrama ve yayılmalar o Yapılaşmanın düşeyde yükselmesi 4

PLANLAMADA YASAL-KURUMSAL YAPI Temel ilkeler İmar Yasası ve plan kademeleri İlgili diğer yasa ve kurumlar Yasal-kurumsal yapının sistemik sorunları 5

PLANLAMADA YASAL-KURUMSAL YAPI Temel ilkeler İmar Yasası ve plan kademeleri İlgili diğer yasa ve kurumlar Yasal-kurumsal yapının sistemik sorunları Planlama yetkisi yerel yönetimlerdedir Planlamada kademeli birliktelik ilkesi bulunur Anayasamıza göre idare bir bütündür Merkezi ve yerel yönetimler bir bütünün tamamlayıcı parçalarıdır 6

YEREL YÖNETİMLER 7

PLANLAMADA YASAL-KURUMSAL YAPI İMAR MEVZUATINA AYKIRI KANUN 1984 GECEKONDU KANUNU VE İMAR AFLARI 1966-1983 YEREL YÖNETİMLER TURİZMİ TEŞVİK KANUNU 1982 KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI ÖZELLEŞTİRME KANUNU 1994 ÖZELLEŞTİRME İDARESİ ORMAN KANUNU 1956 ORMAN VE SU BAKANLIĞI TOPLU KONUT KANUNU 1984 TOPLU KONUT İDARESİ KIYI KANUNU 1990 KORUMA KANUNU 1983 ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI KORUMA KURULLARI YIPRANAN KENT DOKULARINI 2005 BELEDİYE KANUNU (m.73) 2005-2010 YEREL YÖNETİMLER VE ÖZEL SEKTÖR 8

PLANLAMADA YASAL-KURUMSAL YAPI POPULİST YAKLAŞIM İMAR MEVZUATINA AYKIRI KANUN 1984 GECEKONDU KANUNU VE İMAR AFLARI 1966-1983 YEREL YÖNETİMLER TURİZMİ TEŞVİK KANUNU 1982 PROJECİ YAKLAŞIM KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI KORUMACI YAKLAŞIM ÖZELLEŞTİRME KANUNU 1994 ÖZELLEŞTİRME İDARESİ ORMAN KANUNU 1956 ORMAN VE SU BAKANLIĞI TOPLU KONUT KANUNU 1984 TOPLU KONUT İDARESİ KIYI KANUNU 1990 KORUMA KANUNU 1983 ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI KORUMA KURULLARI YIPRANAN KENT DOKULARINI 2005 BELEDİYE KANUNU (m.73) 2005-2010 YEREL YÖNETİMLER VE ÖZEL SEKTÖR 9

PLANLAMADA YASAL-KURUMSAL YAPI Temel ilkeler İmar Yasası ve plan kademeleri İlgili diğer yasa ve kurumlar Yasal-kurumsal yapının sistemik sorunları Yönetim kademeleri ve paralel birimler arasında yapay rekabet Eşgüdüm eksikliği ve bulanık karar ortamları Katılım araçlarının eksikliği ve yetersiz sivil toplum formasyonu Kentsel gelişmelere bağlı değer artışının bedelsiz devri Mülkiyet temelli kentsel gelişme yapısı Karlılık hedefli kamu yönetim anlayışının yaygınlaşması 10

KENTSEL PLANLAMA İLKELERİ 1 Türkiye de kentsel planlama yetkileri, istisnai durumlar dışında, yerel yönetimlerdedir 2 Kentsel planlama sisteminde kademeli birliktelik ilkesi bulunur 3 Ana plan türlerinin yetersiz olduğu durumlarda, destekleyici plan türlerine başvurulur 11

KENTSEL PLANLAMA İLKELERİ 1 Türkiye de kentsel planlama yetkileri, istisnai durumlar dışında, yerel yönetimlerdedir MERKEZİ YÖNETİMİN BASKIN ROLÜ İmar Yasası kapsamında tanımlanan istisnai durumlar (kıyılar, koruma alanları, turizm alanları, orman alanları) 2B alanları Toplu konut alanları Sanayi alanları Ana ulaşım arterleri 12

MERKEZİ YÖNETİMİN KENTSEL GELİŞMEYE ETKİLERİ 13

MERKEZİ YÖNETİMİN KENTSEL GELİŞMEYE ETKİLERİ 14

KENTSEL PLANLAMA İLKELERİ 2 Kentsel planlama sisteminde kademeli birliktelik ilkesi bulunur KADEMELİ BİRLİKTELİK 1980: İlk kapsamlı planlama çalışması (1995 yılı için 7 milyonluk projeksiyon nüfus, 1990 yılında aşıldı; bir dizi imar afları) 1995: İstanbul Metropoliten Alan Alt-Bölge Nazım Planı (Plan usule ilişkin itirazlar nedeni ile iptal edildi) 2009: İstanbul Çevre Düzeni Planı (2023 yılı için 16 milyonluk projeksiyon nüfus, onaylı 1/ 5 000 planların öngördüğü nüfus çok daha yüksek) 15

KADEMELİ BİRLİKTELİK 16

KADEMELİ BİRLİKTELİK 17

KENTSEL PLANLAMA İLKELERİ 3 Ana plan türlerinin yetersiz olduğu durumlarda, destekleyici plan türlerine başvurulur ÇELİŞKİLİ PLAN TÜRLERİ Plan değişiklikleri Belde Belediyeleri tarafından yapılan planlar İslah İmar Planları 18

ISLAH İMAR PLANLI ALANLAR VE ESKİ BELDE BELEDİYELERİ Belde Belediyeleri, kırsal niteliğini kaybetmiş, henüz kentsel idari yapıya eklemlenmemiş yönetim yapılarıdır. Kentsel gelişmede denetimin zayıf olduğu, hızlı karar üreten ve İstanbul un mekansal yayılmasında etkin rol oynayan belde belediyeleri, 2008 yılında kaldırılmıştır. 19

GÜNCEL OLGULAR VE KENTSEL SİYASET Bölgesel eşitsizlik Kentsel yoksulluk Kaçak yapılaşma Kentsel dönüşüm 20

GÜNCEL OLGULAR VE KENTSEL SİYASET Bölgesel eşitsizlik Kentsel yoksulluk Kaçak yapılaşma Kentsel dönüşüm 60 50 40 30 TURKEY ISTANBUL 20 10 0 1927 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 2000 2007 Born in Istanbul (%) Born out of Istanbul (%) 26

GÜNCEL OLGULAR VE KENTSEL SİYASET Bölgesel eşitsizlik Kentsel yoksulluk Kaçak yapılaşma Kentsel dönüşüm Kentsel yoksulluk ile ilgili durum tespiti o Mutlak değil, göreli o Yoksulluğun bileşenleri (istihdam/gelir, barınma, hizmetlere erişim ) o Nedenselliğin sorgulanması (Dönemsel yoksulluk, kalıcı yoksulluk) o Yoksulluk coğrafyası ve kültürü (direnç x kanıksama) Kentsel yoksullukla mücadele stratejileri, etkin aktörler makro-ekonomik dengelerin gözetilmesi temel gereksinimlerin karşılanması için kurumsallaşma yoksulların kapasitelerini arttırmalarına olanak verecek hizmetlerin karşılanması yoksulluk kültürünün kırılması, buna karşılık toplumsal sermayenin güçlendirilmesi 27

GÜNCEL OLGULAR VE KENTSEL SİYASET Bölgesel eşitsizlik Kentsel yoksulluk Kaçak yapılaşma Kentsel dönüşüm Kaçak yapılaşma oranı!? (taban alanı, toplam alan, nüfus, hukuki statü) Kaçak yapılaşmanın dönüşümü İlk kuşak gecekondular (1940 lardan itibaren) o Kamu arazilerinin işgali o Piyasa mekanizmalarının dışında inşa edilen o Kullanıcı gereksinimleri belirleyici o Dayanışmacı toplumsal yapı İkinci kuşak gecekondular (1970 lerden itibaren) o Arazinin satın alınması o Satış için niteliksiz inşa edilen o Ticari kaygıların belirleyici olduğu o Nöbetleşe yoksulluk Popülizm ve imar afları 28

GÜNCEL OLGULAR VE KENTSEL SİYASET Bölgesel eşitsizlik Kentsel yoksulluk Kaçak yapılaşma Kentsel dönüşüm Kaynak: JICA 29

GÜNCEL OLGULAR VE KENTSEL SİYASET Bölgesel eşitsizlik Kentsel yoksulluk Kaçak yapılaşma Kentsel dönüşüm Batılı ülkelerde ilk kentsel dönüşüm dinamikleri o Sanayi devrimi sonrası yaşam alanlarının düzenlenmesi o Politik gücün mekanda tesisi o Savaşın yıkıcı etkileri 1980 sonrası dönüşüm dinamikleri o Sanayinin desantralizasyonu o Kentler arası rekabet için öncü projeler o Kentlerin imaj projeleri ile pazarlanması 1990 sonrası dönüşüm dinamikleri Mekansal yayılma yerine mevcut stoğu optimum kullanan o Fiziksel sorunlar ile toplumsal sorunları birlikte ele alan o Sivil toplum kuruluşlarının yapıcı katkısı o Tarihi ve doğal değerleri öne çıkaran Türkiye nin kentsel dönüşüm dinamikleri 30