Subkutan (SC) Enjeksiyon Uygulama AMAÇ İlacın hastaya doğru ve uygun teknikle subkutan yoldan uygulanmasıdır. TEMEL İLKELER Subkutan enjeksiyon irrite olmayan ve sadece küçük hacimdeki (0,5-1 ml) suda çözünür ilaçlar için uygundur. Genellikle insülin, heparin ve aşı uygulamasında bu yol kullanılır. Subkutan doku, kan damarlarından zengin olmadığı için, ilaç emilimi yavaştır. Subkutan ilaç uygulama işleminde, 8 doğru kuralına (doğru hasta, doğru ilaç, doğru ilaç şekli, doğru doz, doğru yol, doğru zaman, doğru kayıt, doğru yanıt) uyulur. Hastanın yaşı, klinik durumu, uygulanacak ilaç ve ilaç miktarı dikkate alınarak uygun olan enjeksiyon bölgesi seçilir (Bkz. Şekil 1). Uyluğun dış yanı Dirsekten 4-5 parmak yukarı deltoid kasın alt bölgesi Sırtta skapula üstü subkutan doku SUBKUTAN ENJEKSİYON BÖLGELERİ Karında göbek çevresi subkutan doku 347
Hemşirelik Bakım Standartları Şekil 1. Subkutan Enjeksiyon Bölgeleri Kaynak: Rosdahl CB, Kowalski MT. (2012). Textbook of Basic Nursing. Lippincott s Williams&Wilkins, 10 th Edition, p. 934. De Laune CS, Ladner PK. (2002). Fundementals of Nursing Standarts and Practise. Denmar Thomsan Learning, Second Edition, p. 710. Dikkat Edilecek Noktalar Hastaya sık subkutan enjeksiyon uygulanıyorsa enjeksiyon bölgelerini insülin uygulama ve takip standardında belirtilen şekilde değiştirmek gerekir. İnsülin ve heparin uygulamalarında aspirasyon / kan kontrolü doku hasarına neden olacağından yapılmamalıdır. Subkutan enjeksiyon uygulamaları yavaşça yapılmalıdır. Aksi takdirde basınç ve ağrıya neden olur. Hastanın mahremiyetinin korunmasına özen gösterilmelidir. Subkutan enjeksiyon ile ilişkili beklenmeyen sonuçlar: a. Steril Apse, Lipohipertrofi, Lipoatrofi Oluşması: Aynı bölgeye sık enjeksiyon yapılması ve ilacın o bölgede birikmesi sonucu oluşur. İrritan ilaçların bu yolla uygulanmaması ve enjeksiyon bölgeleri arasında rotasyon yapılması ile bu durum önlenebilir. 348
Subkutan (SC) Enjeksiyon Uygulama b. Sinir- Damar Hasarı: Hasar durumunda ağrı ve yanma olur. Soğuk uygulama hastayı rahatlatır. Bu bölge, enjeksiyon için tekrar kullanılmamalıdır. İŞLEM BASAMAKLARI Not: İşlem sırasında kullanılacak malzemelere kitap sonu Ek-1 de yer verilmiştir. 1. Eller el yıkama standardına göre yıkanır ve eldiven giyilir. 2. Hasta kimlik doğrulaması yapılır. 3. İlaç, ampul veya flakondan çekilir. İğneler, flakonun lastik kapaklarından geçirildiği zaman kolaylıkla körelir ve sterilitesi bozulabilir. Bu nedenle ilaç hastaya uygulanmadan önce iğne değiştirilir. 4. İlaç çekildikten sonra enjektöre 0,2-0,5 ml kadar küçük bir hava kabarcığı çekilir. Bu hava kabarcığı, ilacın tamamen hastaya uygulanmasını sağlar. 5. Hazırlanan ilaç tepsisiyle hasta yanına gidilir ve hasta ismi kontrol edilir. 6. Yapılacak işlem hakkında hasta/ ailesine bilgi verilir. 7. İşlem için uygun bölge seçilir ve hastaya uygun pozisyon verilir (Bkz. Tablo 1). 8. Uygulama alanı; a. Abse, b. Kist, c. Nekroz, d. Doku Hasarı, e. Ağrı, f. Sinir yaralanması açısından tanılanır. 9. Enjeksiyon yapılacak bölge, povidon iyot/ % 70 lik alkollü pamuk tamponla merkezden çevreye doğru dairesel hareketlerle silinir. 10. Enjeksiyon yapılacak bölge çevresinden tutularak kaldırılır. 11. İğne dokunun durumuna göre 45-90 0 açıyla batırılır (Bkz. Şekil 2). 12. İğne girince doku serbest bırakılır. 13. Heparin ve insülin dışında bir ilaç uygulanmışsa kan kontrolü yapılır. 14. Eğer kan yoksa piston itilerek ilaç enjekte edilir. 349
Hemşirelik Bakım Standartları 90 º 45 º Dermis Subkutan doku Kas dokusu Şekil 2. Subkutan Enjeksiyon Tekniği Kaynak: Wilkinson MJ, Treas LS. (2012). Pocket Skills Nursing, What You Need to Know Now. FA Davis Company, Philedelphia, p. 105. 15. Kan gelirse iğne geri çekilir ve aynı işlem tekrarlanır. 16. İlaç enjekte edildikten sonra iğne dik bir şekilde geri çekilir ve yerine kuru pamuk konur. 17. Uygulamanın etki ve yan etkileri gözlenir. 18. Hastaya rahat bir pozisyon verilir, malzemeler kaldırılır. 19. Eller el yıkama standardına göre yıkanır. 20. İşlem kaydedilir. 350
Subkutan (SC) Enjeksiyon Uygulama Tablo 1: Subkutan Enjeksiyon Bölgeleri ve Uygun Pozisyonlar (1) Enjeksiyon Bölgesi Hastanın Pozisyonu Bölge Belirleme Üst kolun lateral yüzü Hasta oturuyor ise; Enjeksiyon uygulanacak kol karın üzerine kıvrılmalı ya da hastanın kolu gevşek bir şekilde vücudunun yanında durmalıdır. Hasta yatıyor ise; Kol göğüs üzerinde diğer omza doğru çaprazlanmalıdır. Kola uygun pozisyon verildikten sonra omuz başının dört parmak altından ve dirseğin dört parmak üstünden hayali yatay çizgi çizilir. İki yatay çizginin ortasından dikey bir hat çizilir ve bu hattın dışında kalan bölüm enjeksiyon alanını oluşturur(bebek ve çocuklarda ise akramiyon çıkıntı ve dirsek ortada hayali dikey bir çizgi ile birleştirilir. Bu çizginin ortasının dış yanı enjeksiyon alanıdır). Üst bacağın ön yan kısmı (Laterofemoral) Skapula altı Dorsagluteal bölge Abdominal bölge Hasta bacakları gevşek bir durumda oturmalı ya da yatar pozisyonda olmalıdır. Hasta prone ya da lateral pozisyonda yatmalı ya da oturmalıdır. Hasta prone ya da lateral pozisyonda yatmalıdır. Hasta semirekümbent pozisyonunda uzanmalıdır. Kaşektik hastalarda en uygun bölgedir. Femur başının 10 cm altından ve diz kapağının 10 cm üstünden hayali yatay çizgi çizilir. Bu iki yatay çizginin ortasında kalan dış yan bölüm enjeksiyon alanını oluşturur (bebek ve çocuklarda ise femur başı ve diz önortada hayali dikey bir çizgi ile birleştirilir. Bu çizginin ortasının dış yanı enjeksiyon alanıdır). Skapulaların altında kalan bölgedir. Dorsagluteal bölgenin üzerindeki dış yan alanlardır. Umblikalden geçen yatay ve dikey çizgiyle dörde bölünen alandır. Bu alanda, umblikalden 5 cm uzaklıktaki noktalr enjeksiyon bölgesidir. 351
Hemşirelik Bakım Standartları Kaynaklar 1. Akça Ay F. (2013). Sağlık Uygulamalarında Temel Kavramlar ve Beceriler. Nobel Tıp Kitabevleri, 5. Baskı, İstanbul, s. 451-455. 2. Danış B, Nurülke B, Dindar B. ve ark. (2008). Hemşirelik Bakımında Kalite. Meta Basım Matbaacılık Hizmetleri, 2. Baskı, İzmir, s. 172-174. 3. Demirel D, Erbaş D, Uludağ E. (2006). Hemşirelik Bakımında Kalite. Dr. Behçet Uz Çocuk Hastalıkları ve Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi, İzmir, s. 73-.75. 4. Deri Tabakalarına İlaç Uygulaması (2011). T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri, Ankara. 5. Lynn P, Lebon M. (2011). Skills Checklists For Taylor s Clinical Nursing Skills. Lippincott Williams & Wilkins, 3. Edition, USA, p. 69-71. 6. Sabuncu N, Akça Ay F. (2010). Klinik Beceriler: Sağlığın Değerlendirilmesi, Hasta Bakım ve Takibi. Nobel Tıp Kitabevleri, 1. Baskı, İstanbul, s. 255-259. 7. Yıldırım A. (2001). Hemşirelik Bakım Protokolleri. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hemşirelik Hizmetleri Müdürlüğü, s. 187-190. 8. http://www.kappa-crt.com.tr/file/ilac_uygulama_yollari.pdf. (Erişim Tarihi: 02.07.2013). Hazırlayanlar Uzm. Hem. Seçil BEYECE İNCAZLI (Güney Genel Sekreterliği Sağ. Bak. Hiz. Koor.) Hem. Hacer ŞAHİN (Kiraz DH Hizmet İçi Eğitim Hemşiresi) Danışman Yrd. Doç. Dr. Esra AKIN KORHAN (İKÇÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Esasları A.D.) 352