Tam Rekabette Etkinlik

CHAPTER 10 Bu bölümde tam rekabet piyasalar na devletin müdahaleleri ve bu müdahaleler sonucunda piyasa denge yat ve miktar n n nas l etkiledi¼gini inceleyece¼giz. 1 Invisible Hand Tam rekabet piyasas n n en temel özelli¼gi, uzun dönemde, ekonomideki kaynaklar en etkin şekilde da¼g tmas d r. Tek bir piyasada, k smi denge analizi ile etkin da¼g l m aç klayal m. Rekabetçi dengede, piyasa yat 8 $ ve miktar ise 6 milyon adettir. Bu durumda oluşan tüketici ve üretici art klar n n toplam 54 milyon $ olur. Acaba bu durum, ekonomideki kaynaklar n en etkin şekilde da¼g ld ¼g n nas l garanti etmektedir? Tam Rekabette Etkinlik Örne¼gin ekonomide bu maldan sadece 4 milyon adet üretilsin. Bu üretim düzeyine tüketicilerin teklif edece¼gi yat 1 $ olacak ve üreticilerin bu miktar üretim için arz etmek istedi¼gi yat ise 6 $ olacakt r. Şayet üretim miktar 4 milyon adetten 6 milyon adete ç karsa, üretici ve tüketici art ¼g nda toplam art ş 6 milyon $ olacakt r (P RE üçgeninin alan n n say sal de¼geri). Di¼ger bir durumda, üretim miktar 7 milyon adete ç kt ¼g nda üreticiler 9 $ isterken tüketiciler 6 $ teklif edeceklerdir. Bu durumda toplam art k azalacakt r. Toplam ranttaki azalma 1; 5 milyon $ olacakt r ( EW L üçgeninin alan n n say sal de¼geri kadar). Böylece tam rekabet ile ilgili ikinci önemli sonuç elde edilir: Üreticiler ve tüketiciler kendi ç karlar peşinde koşarken, asl nda toplumun elde etti¼gi fayday da maksimize etmektedir. Tam rekabet piyasas n n ç kt s, net 1

ekonomik fayday (toplam art k ile ölçülür) en üst düzeye ç karan üretim ve tüketim miktar d r. Vergi ve Piyasaya Etkisi Burada k smi denge analizi yap lacakt r. Örne¼gin petrol üretimine vergi vaz edildi¼ginde sadece petrol arz ve talebi nas l etkilenece¼gi incelenecektir. Ancak otomobil piyasas, lastik piyasas hatta dondurma piyasas dahi etkilenecektir. Bu piyasalar ve yatlar sabit kabul edilecektir. Üreticiye bir vergi vaz edildi¼ginde aşa¼g daki gelişmeler yaşanacakt r: Piyasada etkinli¼gin sa¼gland ¼g düzeyden daha düşük üretim gerçekleşecektir. Vergi olmadan önceki duruma göre, tüketici ve üretici art klar azalacakt r. Vergi gelirleri ile devletin bütçesi olumlu etkilenecektir. Vergi gelirleri de toplumsal faydan n bir k sm n oluşturur zira vergi gelirleri ekonomideki bireyler aras nda yeniden da¼g t l r. Vergi gelirleri tüketici ve üretici art klar ndaki azalmadan daha azd r. Böylece vergi, net toplumsal fayday azaltacakt r. Vergi Sonucu Oluşan Denge Düzeyi Yukar daki örnekten devam edelim. Devlet, üreticiye 6 $ vergi vaz etsin. Bu durumda arz e¼grisi, 6 birim yukar do¼gru kayacakt r. Yeni denge noktas nda denge piyasa yat 1 $ ve denge miktar 4 milyon adettir. Bu durumda yeni üretici art ¼g 8 milyon $, yeni tüketici art ¼g ise 16 milyon $ olur. Devletin vergi kazanc ise 4 milyon $ olur. Dikkat edilirse toplumsal fayda vergi öncesi 54 milyon $ olmas na ra¼gmen vergi sonras toplumsal

fayda (üretici art ¼g + tüketici art ¼g + vergi gelirleri) 48 milyon $ olmuştur. Toplumsal faydadaki 6 milyon $ azalma, Deadweight Loss (Sosyal Refah Kayb ) olarak adland r l r. Örnek 1: Vergi öncesi arz ve talep denklemleri aşa¼g daki gibidir: d = 10 0; 5P d s + P = s when P s 0 when P s < a - Vergi olmadan önceki piyasa denge yat ve miktar n bulunuz. Bu denge düzeyindeki üretici ve tüketici art klar n hesaplay n z. d = s 10 0; 5P = + P P 1 = 8 $ Bulunan bu de¼ger arz veya talep denkleminde yerine yaz l rsa denge miktar da bulunur: s = + 8 1 = 6 bulunur. Denge yat n n üzerinde ve talep e¼grisinin alt nda kalan alan tüketici art ¼g n verecektir: Consumer Surplus = Producer Surplus = j0 8j j6 0j = 36 milyon $ j8 j j6 0j = 18 milyon $ b - Hükümetin üreticiye 6 $ vergi vaz etsin. Yeni denge düzeyinde miktar ve yat ne olacakt r? Üreticiye vergi getirilmesi sonucunda yeni denge şu şekilde bulunacakt r: d = s 10 0; 5P = 8 + P P = 1 $ Talep fonksiyonunda yerine yazarak vergi sonras denge miktar n bulal m: 3

= 10 0; 5(1) = 4 c Vergi sonras nda oluşan tüketici art ¼g, üretici art ¼g, hükümetin vergi geliri ve Sosyal Refah kayb n hesaplay n z. Consumer Surplus = j0 1j j4 0j = 16 milyon $ Producer Surplus = j6 j j4 0j = 8 milyon $ Vergi Geliri = j1 6j j4 0j = 4 milyon $ Deadweight Loss = j1 6j j6 4j = 6 milyon $ 3 Verginin Yükü Devletin vergi vaz etmesi sonucunda tüketicinin ödedi¼gi yat artarken üreticinin elde etti¼gi sat ş yat düşmüştür. Devletin elde etti¼gi vergi gelirinin ne kadar üretici ne kadar tüketici taraf ndan ödenmektedir? Verginin üretici ve tüketici aras nda paylaş ld ¼g, arz ve talep e¼grilerinin şekline ba¼gl d r. Ilk olarak talep e¼grisinin daha az esnek ve arz e¼grisinin daha fazla esnek oldu¼gunu kabul edelim. Tüketicilerin ödedi¼gi yat 8 $ artarken üreticilerin yat sadece $ azalacakt r. Bu durumda tüketicilerin yüklendi¼gi vergi daha yüksek olacakt r. Ikinci durumda, şayet arz e¼grisinin esnekli¼gi düşük, talep e¼grisi daha esnek ise, bu durumda üreticiler verginin daha fazla k sm n yükleneceklerdir. 4

Zira tüketicilerin ödedi¼gi yat sadece $ artarken üreticilerin elde etti¼gi yat 8 $ azalacakt r. Çok küçük yat de¼gişimlerinde arz ve talep yat esnekliklerinin sabit kald ¼g n varsayabiliriz. Bu durumda verginin yüklenilmesi ile arz ve talep esneklikleri aras nda şu şekilde bir ilişki öngörülebilir: P d P s = "s P " d P Bu eşitli¼gin do¼gru oldu¼gunu gösterelim. Devlet müdahalesi olmaks z n oluşan piyasa denge yat ve miktar s ras yla P ve olsun. Çok küçük bir vergi vaz edildi¼ginde üretici ve tüketici için denge miktar ndaki de¼gişim ayn olacakt r. Bu durumda: " d p = " s p = P d P P s P!! = P d P "d p = P s P "s p P d P "d p = P s P "s p! P d P s = "s P " d P Bu eşitlikten şu sonuçlar elde edilir: arz ve talep yat esneklikleri ayn oldu¼gunda, verginin üretici ve tüketici taraf ndan yüklenilen miktarlar birbirine eşit olur. Örne¼gin talep esnekli¼gi 0; 5, arz esnekli¼gi 0; 5 ve P d P s = 1 olsun. Bunun anlam, vergide 1 $ art ş oldu¼gunda tüketicinin ödeyece¼gi yat 0; 5 $ artacak ve üreticinin elde edece¼gi yat 0; 5 $ azalacakt r. " s P " d P Başka bir durumda talep esnekli¼gi 0; 5, arz esnekli¼gi ve P d P s = = = 4 olsun. Tüketicinin ödeyece¼gi yat, üreticinin elde edece¼gi 0; 5 yattan dört kat daha fazla de¼gişecektir. Bunun anlam, vergide 1 $ art ş oldu¼gunda tüketicinin ödeyece¼gi yat 0; 8 $ artacak ve üreticinin elde edece¼gi yat 0; $ azalacakt r. Örnek : Petrolün litresini tüketiciler 1; 10 $ dan almakta ve y ll k tüketim miktar 110 ton olmaktad r. Devlet petrolün litresinden 0; 3 $ vergi almaktad r. Talep esnekli¼gi " d p = 0; 5 ve arz esnekli¼gi " s p = 0; 4 olsun. Vergi ile üreticinin elde etti¼gi yat 0; 8 $ olmaktad r. Vergi kald r l rsa arz ve talep ne olur? Ikinci bir soru, petrole getirilen her bir centlik verginin, vergi gelirlerini y ll k 1 milyar $ artt rd ¼g iddias n tart ş n z. Öncelikle lineer talep fonksiyonunu elde edelim: 5

d = a bp d Esneklik de¼geri ve talep için al nan miktar ve al ş yat verildi¼gine göre: " d p = P d P d P = b 0; 5 = b b = 50 1; 10 110 d = a 50P d 110 = a 50(1; 10) a = 165 d = 165 50P d Ayn işlemleri arz fonksiyonunu bulmak için tekrarlayal m: 6

s = e + fp s " s p = P P = f P s s 0; 4 = f 0; 8 110 f = 55 s = e + 55P s 110 = e + 55(0; 8) e = 66 s = 66 + 55P s Şayet vergi olmazsa piyasa denge yat ve miktar aşa¼g daki gibi olacakt r: d = s 165 50P d = 66 + 55P s P = 0; 94 = 118 Dikkat edilirse arz ve talep esneklikleri birbirine çok yak n oldu¼gundan üretici ve tüketici taraf ndan yüklenilen vergi de¼gerleri birbirine çok yak nd r. 4 Sübvansiyonlar Devlet, üreticilere ayni veya nakdi yard mda bulunabilir. Sübvansiyonlar, negatif vergi olarak ele al nabilir. Sübvansiyonlar sonucunda üreticilerin elde etti¼gi yat, tüketicilerin ödedi¼gi yat art sübvansiyon miktar olacakt r. Sübvansiyon sonras tüketici ve üretici art ¼g artacakt r. Ancak devlete her ürün baş na destek vermenin bir maliyeti olacakt r. Sonuç olarak deste¼gin devlete maliyeti, tüketici ve üretici art ¼g ndaki art ştan daha yüksek olacakt r. Bunun anlam, sosyal refah kayb n n olmas d r. d = 10 0; 5P d s + P = s when P s 0 when P s < Devlet üreticiye 3 $ destek versin. miktar, aşa¼g daki gibi olacakt r: Bu durumda yeni denge yat ve 7

10 0; 5P = 1 + P P = 6 = 7 Bu durumda üretici ve tüketici art klar ndaki de¼gişim şu şekilde olacakt r: Sübvansiyon ve Etkileri Consumer Surplus = 6 + 7 = 13 milyon $ Producer Surplus = 6 + 7 1 = 6; 5 milyon $ Sübvansiyon Maliyeti = j9 6j j7 0j = 1 milyon $ j9 6j j7 6j Deadweight Loss = = 1; 5 milyon $ 5 Price Ceilings (Maksimum Fiyat Düzenlemesi - Tavan Fiyat Uygulamas ) Şayet hükümet tavan yat uygulamas yapar ve belirlenen bu yat denge yat n n alt nda olursa, tipik arz ve talep e¼grileri durumunda aşa¼g daki etkileri do¼gurmas beklenir: Piyasa temizlenmez, talep fazlas oluşur. Piyasaya devlet müdahalesi olmadan önceki duruma göre üretim miktar nda azalma olur. 8

Tavan yat uygulamas olmadan önceki duruma göre üretici art ¼g nda bir azalma meydana gelir. Bazen (her zaman de¼gil) üretici art ¼g nda azalmalar, tüketicilere transfer edilir. Tüketici art ¼g azalabilir de artabilir de. Devlet müdahalesi olmadan önce 80:000 daire 1600 $ ayl k bedel ile kiralanmaktad r. Devlet daire kiralar na müdahale etsin ve ayl k en fazla daire kiralar n n 1000 $ olaca¼g n söylesin. Bu yatlardan talep edilen daire miktar 140000, kiraya verilmek istenen daire miktar ise 50000 adettir. Daire talebinde 90000 adet bir fazlal k oluşmuştur. Tavan yat uygulamas sonucunda üretici art ¼g C ve F alanlar n n say sal de¼geri kadar azalm şt r. Tüketici aç s ndan 50000 adet evi kiralayanlar şansl d r zira 1600 $ de¼gil 1000 $ ödeme yapmaktad rlar. Üreticiden tüketiciye para transferini C alan n n say sal de¼geri ifade etmektedir. F alan n n say sal de¼geri ise deadweight loss olmaktad r. Peki tüketici art ¼g nas l de¼gişecektir? Bu sorunun cevab n bulmak için iki durum ele al nmal d r: Tavan Fiyat Uygulamas için 1. Durum 1. Durum: Ev kiralamak için en yüksek de¼geri vermeye raz olanlar kiralarsa, A + B + C alan n n say sal de¼geri kadar tüketici rant elde edilir. Böylece tüketici ve üretici art klar n n toplam de¼geri A+B+C+G alanlar n n say sal de¼geri olurken deadweight loss E + F alanlar n n say sal de¼geri kadar olacakt r. 9

Tavan F Iyat Uygulamas nda. Durum. Durum: Ev kiralamak için en düşük de¼ger vermeye raz olanlar evleri kiralayabilir. Bu durumda tüketici art ¼g H alan n n say sal de¼geri kadar olacakt r. Tüketici ve üretici art klar n n toplam G + H olurken deadweight loss E + F + A + B + C H alan n say sal de¼geri kadar olacakt r. Dikkat edilirse tüketici art ¼g en düşük v een yüksek say s aras nda de¼gişkenlik gösterecektir. 6 Taban Fiyat Uygulamas (Price Floors) Şayet devlet bir piyasaya denge yat ndan daha yüksek bir yat belirleyerek müdahale ederse, taban yat uygulamas yapm ş olacakt r. Örne¼gin asgari ücret uygulamas, taban yat uygulamas na örnektir. Taban yat uygulamas sonucunda aşa¼g daki gelişmeler yaşanacakt r: Piyasa dengesi bozulacak ve arz fazlas ortaya ç kacakt r. Bir k s m tüketici art ¼g (hepsi de¼gil) üreticiye transfer edilecektir. Üretici art ¼g artabilir veya azalabilir. Deadweight loss oluşacakt r. Devlet müdahalesi olmaks z n emek piyasas nda denge ücreti saat baş na 5 $ ve çal şan say s 100 kişi olsun. Hükümet asgari ücreti saat baş na 6 $ olarak belirledi¼ginde çal şmak isteyen kişi say s 115 olmakta ancak rmalar maliyetleri yükseldi¼ginden 80 kişi istihdam etmek istemektedirler. Tüketici art ¼g G alan n n say sal de¼geri kadar olurken E alan n n say sal de¼geri deadweight loss olacakt r. 10

Üretici art ¼g asgari ücret uygulamas ndan nas l etkilenecektir? Iki durum söz konusu olur: Taban Fiyat Uygulamas nda 1. Durum 1. Durum: Verimlili¼gi yüksek çal şanlar istihdam edilebilir. Bu durumda üretici art ¼g A + E + F alan n n say sal de¼geri kadar olur. B + C sosyal refah kayb olmuştur. Taban Fiyat Uygulamas nda. Durum. Durum: Verimlili¼gi düşük çal şanlar istihdam edilebilir. Bu durumda M + N + J alan n n say sal de¼geri kadar olur. Toplam refah kayb ise A + E J alan n n say sal de¼geri kadar olacakt r. 11

7 Üretim Kotas Devlet bir piyasada üretim yapacak rma say s n veya üretilecek mal miktar n s n rland rabilir. Örne¼gin bir şehirde faaliyet gösterecek taksi say s s n rland ralabilir. Miktar s n rland rmas sonucu, ekonomide nas l gelişmeler olur? Piyasa dengesi bozulur. Üretici art ¼g ortaya ç kar. Tüketicilerin elde edebilece¼gi miktar azalacakt r ve kota sonras tüketici art ¼g azalacakt r. Tüketici art ¼g n n bir k sm, üreticilere transfer edilecektir. Aşa¼g daki şekilde miktar s n rland rmas ele al nmaktad r. Devlet müdahalesi yokken piyasa denge yat 8 $ ve miktar 6 milyon adettir. Müdahale sonras tüketiciler 1 $ vererek 4 milyon adet mal alabilecektir. Ancak adet yat 1 $ oldu¼gunda üreticiler 10 milyon adet üretim yapmak isteyeceklerdir. Bu durumda 6 milyon adet üretim fazlas olacakt r. Miktar S n rland rmas Miktar s n rland rmas olmadan önce tüketici art ¼g F + A + B alan kadarken miktar s n rland rmas ile birlikte tüketici art ¼g F alan kadar olacakt r. Di¼ger bir deyişle 36 milyondan 16 milyona düşecektir. Şayet düşük maliyetli rmalar 4 milyon adeti üretiyorlarsa üretici art ¼g A+E alanlar kadar olacakt r. Miktar s n rland rmas olmadan önce (E+C) 18 milyon olan üretici art ¼g bu durumda 3 milyon olacakt r. B + C alan ise deadweight loss olacakt r. Vergi, taban yat ve miktar s n rlamas dikkate al nd ¼g nda, vergilerde piyasalar temizlenirken taban yat ve miktar s n rland rmas nda piyasalarda arz ve talep fazlal klar oluşmaktad r. 1

Üreticiler taban yat ve miktar s n rland rmas n tercih edecektir zira üretici art ¼g nda art şlar yaşanmaktad r. En az tercih edecekleri ise vergi olacakt r. 8 Ithalat Vergisi ve Kotas Birçok ülkede ithal edilen mallara vergi getirilir. Burada amaç, dünya piyasalar na göre daha yüksek maliyetle üretim yapan yerli üreticiye destek olmakt r. Böylece ithalat sonras düşen yatlara müdahale edilerek yerli üreticinin art ¼g artt r lm ş olur. Ithalat ve Yerli Piyasaya Etkisi Serbest ticaret sonras nda piyasada al n p sat lan miktar 8 milyona ç karken piyasa yat 4 $ olacakt r. Bu durumda tüketici art ¼g F +A+B+C alan n n say sal de¼geri olacakt r. Serbest ticaret sonras nda yerli üretici art ¼g ise G alan olacakt r. 13

Ithalat Vergisi ve Sonuçlar Ancak baz üreticiler serbest ticaretten zarar ettikleri gerekçesiyle devletin müdahale etmesini istediler. Devlet ithal edilen mallara parça baş na $ vergi vaz eder ve böylece iç piyasada mal n yat 6 $ olur. Bu durumda yerli tüketicilerin art ¼g E + F alan kadar, üretici art ¼g ise A + G alan kadar olur. H alan devletin ithalat vergisi sonras vergi geliri olurken B + C alanlar ise deadweight loss olacakt r. 8.1 Dumping Baz ülkeler belirli mallar n dünya çap nda retiminde ülkelerinin söz sahibi olabilmesi için yerli rmalara destekler verebilirler. Örne¼gin Japon demir çelik rmalar, ürettikleri mallar dünya pazarlar nda maliyetlerinin alt nda satarken zarara u¼grad klar k sm devletten sübvanse etmekteydiler. Bu uygulamaya Dumping denilmektedir. 14

Dumping ve Sonuçlar Şekilde ülke d ş ticarete aç ld ¼g nda oluşan ülke içi yat P w olmaktad r. Yabanc ülke, ithalat yapan rmalar na s kadar destek verince, ele al nan ülkede yatlar P w s olacakt r. Bu durumda yerli üreticinin üretim miktar ve art ¼g azalacak (A + I kadar), yerli tüketicinin elde etti¼gi miktar artacak ve daha düşük yattan elde ederken tüketici art ¼g da artacakt r (A + B + C + H + I). Yabanc ülkenin rmalar na vermesi gereken destek miktar ise I + B + H + C + J alan n n say sal de¼geri kadar olacakt r. 15