PSİKOLOJİK DANIŞMA ve REHBERLİK 2. Baskı Editör: Doç. Dr. Cengiz ŞAHİN Doç. Dr. Ali ERYILMAZ Doç. Dr. Birol ALVER Doç. Dr. Mustafa ŞAHİN Yrd. Doç. Dr. Abdullah SÜRÜCÜ Yrd. Doç. Dr. Davut AYDIN Yrd. Doç. Dr. Güneş SALI Yrd. Doç. Dr. Hüseyin DOĞAN Yrd. Doç. Dr. Leyla ERCAN Doç. Dr. Mücahit DİLEKMEN Doç. Dr. Yasemin YAVUZER Doç. Dr. Zeynep KARATAŞ Yrd. Doç. Dr. Serkan Volkan SARI Yrd. Doç. Dr. Yüksel EROĞLU Dr. Ertuğrul TALU Psik. Dan. Süheyla ŞAHİN
Editör : Cengiz Şahin Yazarlar : Abdullah Sürücü, Ali Eryılmaz, Birol Alver, Davut Aydın, Ertuğrul Talu, Güneş Salı, Hüseyin Doğan, Leyla Ercan, Mustafa Şahin, Mücahit Dilekmen, Serkan Volkan Sarı, Süheyla Şahin, Yasemin Yavuzer, Yüksel Eroğlu, Zeynep Karataş PSİKOLOJİK DANIŞMA ve REHBERLİK ISBN 978-605-318-012-8 Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2016, Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. 1. Baskı: Ocak 2015, Ankara 2. Baskı: Ocak 2016, Ankara Yayın-Proje: Didem Kestek Dizgi-Grafik Tasarım: Didem Kestek Kapak Tasarımı: Didem Kestek Baskı: Salmat Basım Yayıncılık Ambalaj Sanayi Tic. Ltd. Şti. Büyük Sanayi 1. Cadde 95/1 İskitler/ANKARA Tel: 0312-3411020 Yayıncı Sertifika No: 14749 Matbaa Sertifika No: 26062 İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi 0312 430 67 50-430 67 51 Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60 Dağıtım: 0312 434 54 24-434 54 08 Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38 Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60 İnternet: www.pegem.net E-ileti: pegem@pegem.net
ÖN SÖZ Psikolojik danışma ve rehberlik (PDR), esas itibariyle 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Amerikan toplumunda doğup şekil almış uygulamalı bir bilim dalıdır. Türk eğitim sistemine 1950 li yıllarda girmiştir. Dünyada ve ülkemizde meydana gelen politik, ekonomik, toplumsal ve teknolojik değişimler diğer alanlarda olduğu gibi psikolojik danışma ve rehberlik alanında da başlangıcından bugüne pek çok değişimi beraberinde getirmiştir. Ayrıca bu değişimin gelecekte, her zaman olduğundan daha da hızlı bir seyir izleyeceği tahmin edilmektedir. Tüm bu gelişmeler kişilerin psikolojik danışma ve rehberliğe daha fazla ihtiyaçları olduğunu göstermektedir. On bir bölümden oluşan bu kitapta, psikolojik danışma ve rehberlik alanındaki gelişmeler yalın, anlaşılabilir ve uygulanabilir bir içerik ve dille okura sunulmuştur. Kitabımız, farklı üniversitelerde psikolojik danışma ve rehberlik derslerini yürüten öğretim üyelerinin ortak çalışmasının ürünüdür. Eğitim fakültelerinin tüm bölümlerinde okuyan öğretmen ve psikolojik danışman adaylarının teorik ve uygulamaya yönelik gereksinimlerini karşılamak amacıyla ders kitabı olarak hazırlanmıştır. Aynı zamanda okul öncesi eğitim, ilkokul, ortaokul ve liselerde eğitim gören öğrencilerin kişisel, eğitsel ve mesleki gelişimine yardımcı olabileceği düşüncesiyle psikolojik danışman ve öğretmenlerimiz için kaynak kitap olarak da düzenlenmiştir. Kitabın ortaya çıkmasında bizi her zaman motive eden ve cesaret veren Pegem Akademi Yayıncılık sahibi Servet Sarıkaya ve çalışanlarına, ilgili bölümleri okuyarak gözden geçiren Türkçe eğitimi öğretim üyesi Abdulkerim Karadeniz e içtenlikle teşekkür ederim. Kitabımızla ilgili görüş, öneri ve eleştirileriniz kitabın daha da geliştirilebilmesi açısından yararlı olacaktır. Bu kitabın hedef kitlesi olan bütün öğretmen, psikolojik danışman ve öğrencilere yararlı olacağını ümit ediyoruz. Saygılarımla Doç.Dr. Cengiz ŞAHİN* 1 * Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık (PDR) Anabilim Dalı öğretim üyesi. Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim YO da Sınıf Öğretmenliği önlisans, Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Eğitimde Psikolojik Hizmetler Anabilim Dalı nda (EPH) lisans, Almanya Essen Üniversitesi nde Eğitim Bilimleri/Psikoloji lisans ve yüksek lisans ve Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü PDR Bilim Dalı nda doktora yaptı. Ocak 2013 yılında doçent oldu. csahin40@gmail.com.
BÖLÜMLER VE YAZARLAR EDİTÖR: Doç.Dr. Cengiz ŞAHİN (Ahi Evran Üniversitesi-Kırşehir) 1. BÖLÜM: Çağdaş Eğitimde Öğrenci Kişilik Hizmetleri Psikolojik Danışma ve Rehberlik Yrd.Doç.Dr. Leyla ERCAN (Gazi Üniversitesi-Ankara) Psik.Dan. Süheyla ŞAHİN (MEB Milli Eğitim Müdürlüğü-Kırşehir) 2. BÖLÜM: Psikolojik Danışma ve Rehberlikte Başlıca Hizmet Türleri Yrd.Doç.Dr. Abdullah SÜRÜCÜ (Necmettin Erbakan Üniversitesi-Konya) 3. BÖLÜM: Okul Psikolojik Danışma ve Rehberlik Hizmetleri Doç.Dr. Mücahit DİLEKMEN (Atatürk Üniversitesi-Erzurum) 4. BÖLÜM: Eğitsel-(Akademik) Psikolojik Danışma ve Rehberlik Yrd.Doç.Dr. Yüksel EROĞLU (Bayburt Üniversitesi-Bayburt) 5. BÖLÜM: Mesleki-(Kariyer) Psikolojik Danışma ve Rehberlik Yrd.Doç.Dr. Hüseyin DOĞAN (Melikşah Üniversitesi-Kayseri) 6. BÖLÜM: Kişisel-(Sosyal) Psikolojik Danışma ve Rehberlik Doç.Dr. Ali ERYILMAZ (Osmangazi Üniversitesi-Eskişehir) 7. BÖLÜM: Bireyi Tanıma Teknikleri Doç.Dr. Birol ALVER (Kırıkkale Üniversitesi-Kırıkkale) 8. BÖLÜM: Psikolojik Danışma ve Rehberlikte Program Geliştirme Doç.Dr. Yasemin YAVUZER (Niğde Üniversitesi-Niğde) Yrd.Doç.Dr. Güneş SALI (Bozok Üniversitesi-Yozgat) 9. BÖLÜM: Psikolojik Danışma ve Rehberlikte Meslek Etiği, Örgüt ve Personel Yrd.Doç.Dr. Davut AYDIN (Ahi Evran Üniversitesi-Kırşehir) Dr. Ertuğrul TALU (Ahi Evran Üniversitesi-Kırşehir) 10. BÖLÜM: Özel Eğitimde Psikolojik Danışma ve Rehberlik Doç.Dr. Mustafa ŞAHİN (Karadeniz Teknik Üniversitesi-Trabzon) Yrd. Doç. Dr. Serkan Volkan SARI (Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi-Rize) 11. BÖLÜM: Türkiye de Psikolojik Danışma ve Rehberlik Hizmetlerinin Bugünü ve Geleceği Doç.Dr. Zeynep KARATAŞ (Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi-Burdur)
İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ... iii 1. BÖLÜM Çağdaş Eğitimde Öğrenci Kişilik Hizmetleri Psikolojik Danışma ve Rehberlik Giriş...3 Çağdaş anlayışa göre eğitim...3 Çağdaş eğimde öğrenci kişilik hizmetlerinin yeri...6 Psikolojik danışma ve rehberliğin anlamı...9 Rehberlik ne değildir?...11 Öğretim, psikolojik danışma ve rehberlik ilişkisi...12 Rehberliğin amacı...13 Psikolojik danışma ve rehberliğin ilkeleri...16 Psikolojik danışma ve rehberliğin gelişimi etkileyen faktörler...20 Psikolojik danışma ve rehberliğin tarihsel gelişimi...23 Psikolojik danışma ve rehberliğin Amerika'da gelişimi...23 Psikolojik danışma ve rehberliğin Avrupa'da gelişimi...25 Türkiye'de psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinin gelişimi...26 Özet...34 Kaynaklar...35 2. BÖLÜM Psikolojik Danışma ve Rehberlikte Başlıca Hizmet Türleri Giriş...39 Hizmet alanlarına göre psikolojik danışma ve rehberlik...40 Eğitim alanında psikolojik danışma ve rehberlik...40 Sağlık alanında psikolojik danışma ve rehberlik...41 Sosyal yardım alanında psikolojik danışma ve rehberlik...41 Endüstri alanında psikolojik danışma ve rehberlik...42
vi Psikolojik Danışma ve Rehberlik Problem alanlarına göre psikolojik danışma ve rehberlik...43 Mesleki psikolojik danışma ve rehberlik...43 Eğitsel psikolojik danışma ve rehberlik...45 Kişisel psikolojik danışma ve rehberlik...47 Öğretim basamaklarına göre psikolojik danışma ve rehberlik...49 Okul öncesi eğitimde psikolojik danışma ve rehberlik...50 İlköğretim kurumlarında psikolojik danışma ve rehberlik...51 Ortaöğretim kurumlarında psikolojik danışma ve rehberlik...53 Yükseköğretimde psikolojik danışma ve rehberlik...54 Temel işlevlerine göre psikolojik danışma ve rehberlik...55 Uyum sağlayıcı psikolojik danışma ve rehberlik...56 Yöneltici psikolojik danışma ve rehberlik...56 Ayarlayıcı psikolojik danışma ve rehberlik...58 Geliştirici psikolojik danışma ve rehberlik...58 Önleyici psikolojik danışma ve rehberlik...59 Tamamlayıcı psikolojik danışma ve rehberlik...61 Çağdaş eğitimde gelişimsel rehberlik yaklaşımı...61 Birey sayısına göre psikolojik danışma ve rehberlik...64 Bireysel psikolojik danışma ve rehberlik...64 Grupla psikolojik danışma ve rehberlik...65 Özet...66 Kaynaklar...67 3. BÖLÜM Okul Psikolojik Danışma ve Rehberlik Hizmetleri Giriş...71 Okulöncesi eğitimde psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri...74 İlköğretim (ilkokul ve ortaokul) kurumlarında psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri...78 Ortaöğretim (lise ve dengi) kurumlarında psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri...80 Yükseköğretimde psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri...81 Psikolojik danışma ve rehberlik hizmet alanları servisler...83
İçindekiler vii Doğrudan hizmetler...83 Oryantasyon...83 Psikolojik danışma...84 Bireyi tanıma...85 Bilgi toplama ve bilgilendirme...86 Yöneltme ve yerleştirme...86 İzleme...88 Dolaylı hizmetler...88 Program ve plan hazırlama...88 Konsültasyon (Müşavirlik)...89 Velilere yönelik hizmetler...90 Çevre ile ilişkiler...91 Araştırma ve değerlendirme...92 Sevk işlemleri...92 Özet...93 Kaynaklar...94 4. BÖLÜM Eğitsel-(Akademik) Psikolojik Danışma ve Rehberlik Giriş...99 Eğitsel rehberliğin tanımı...99 Eğitsel rehberliğin amacı... 101 Eğitsel rehberliğin ilkeleri... 102 Eğitsel rehberlik hizmetleri ve uygulamalar... 103 Okula ve yakın çevreye alışmayı/uyumu sağlama... 105 Üst öğrenim kurumlarını tanıtma... 107 Verimli ders çalışma alışkanlıklarını kazandırma... 110 Çalışma ortamını düzenleme... 111 Zamanı verimli kullanma becerileri... 112 Etkin dinleme becerileri... 113 Hızlı ve etkili okuma becerileri... 116 Ders çalışmaya güdülenme becerileri... 117 Ödev hazırlama ve sınava hazırlanma... 118 Kütüphaneden yararlanma... 119
viii Psikolojik Danışma ve Rehberlik Sınav kaygısıyla baş etme becerileri kazandırma... 119 Sınav kaygısının boyutları... 119 Sınav kaygısının nedenleri... 120 Sınav kaygısının belirtileri... 120 Öğrenme stillerini belirleme... 123 Rehber öğretmen/psikolojik danışman ve öğretmenlerin sorumlulukları... 124 Özet... 129 Kaynaklar... 130 5. BÖLÜM Mesleki-(Kariyer) Psikolojik Danışma ve Rehberlik Giriş... 135 Mesleki rehberliğin tanımı ve amacı... 136 Mesleki rehberlik hizmetleri ile ilgili temel kavramlar... 139 Meslek-(kariyer) gelişim sürecini etkileyen faktörler... 143 Psikolojik faktörler... 143 Sosyolojik faktörler... 146 Cinsiyet... 146 Ekonomik ve politik faktörler... 146 Türkiye de okullarda mesleki rehberlik hizmetlerinin genel yapısı... 147 Öğretim basamaklarına göre mesleki rehberlik hizmetleri... 148 Okulöncesi eğitim döneminde mesleki rehberlik hizmetleri... 149 İlkokul döneminde mesleki rehberlik hizmetleri... 150 Ortaokulda mesleki rehberlik hizmetleri... 152 Ortaöğretim/lise döneminde meslek rehberlik hizmetleri... 155 Yükseköğretimde mesleki rehberlik hizmetleri... 157 Mesleki rehberlikte psikolojik danışmanların görev ve sorumlulukları... 158 İş kurumunda mesleki danışmanlık hizmetleri... 160 Meslek-(kariyer) danışmanlığı kuramları... 160 Özellik-etmen uyumlu kuramlar... 160 Özellik-etmen kuramı... 160 Holland ın tipoloji kuramı... 162
İçindekiler ix Psikodinamik kuramlar... 164 Psikanalitik kuram... 164 Roe nun ihtiyaç kuramı... 165 Mesleki gelişim kuramları... 166 Ginzberg ve arkadaşlarının meslek gelişim kuramı... 166 Super in yaşam-boyu, yaşam-alanı kuramı... 167 Sosyal-bilişsel kariyer kuramları... 172 Sosyal-bilişsel kariyer kuramı... 172 Bilgi işleme yaklaşımı... 173 Özet... 174 Kaynaklar... 175 6. BÖLÜM Kişisel-(Sosyal) Psikolojik Danışma ve Rehberlik Giriş... 179 Kişisel-(sosyal) rehberliğin tanımı ve amacı... 180 Eğitimde kişisel-sosyal rehberlik hizmetleri... 181 Psikolojik danışma süreci... 184 Psikolojik danışmanın tanımlanması... 184 Psikolojik danışmanın temel öğeleri... 187 Psikolojik danışma kuramları... 193 Birey merkezli psikolojik danışma kuramı... 193 Davranışçı psikolojik danışma kuramı... 193 Bilişsel psikolojik danışma kuramı... 194 Akılcı duygusal psikolojik danışma kuramı... 194 Psikanalitik psikolojik danışma kuramı... 195 Varoluşçu psikolojik danışma kuramı... 195 Gestalt psikolojik danışma kuramı... 195 Gerçeklik psikolojik danışma kuramı... 196 Feminist psikolojik danışma kuramı... 196 Öyküsel psikolojik danışma kuramı... 197 Pozitif psikolojik danışma kuramı... 197
x Psikolojik Danışma ve Rehberlik Gelişimsel psikolojik danışma yardım modeli... 198 Kişisel rehberlikte rehber öğretmen/psikolojik danışman ve öğretmenlerin sorumlulukları... 202 Özet... 206 Kaynaklar... 207 7. BÖLÜM Bireyi Tanıma Teknikleri Giriş... 213 Bireyi tanımanın amacı... 214 Genel bireyi tanıma modeli... 215 Bireyi tanımada izlenmesi gereken temel ilkeler... 218 Öğrencilerin tanınması gereken özellikleri... 219 Sağlık... 219 Yetenekler... 219 İlgiler... 219 Akademik başarı... 219 Kişilik... 220 Benlik tasarımı... 220 Çevre... 220 Bireyi tanıma tekniklerinin sınıflandırılması... 220 Test teknikleri... 222 Yetenek testleri... 223 Başarı testleri... 223 İlgi envanterleri... 227 Kişilik testleri... 228 Tutum ölçekleri... 229 Test dışı teknikler... 230 Gözleme dayalı teknikler... 230 Gözlem... 230 Gözlem listeleri... 232 Vaka kaydı /anekdot(olay yazımı)... 233 Özellik kayıt çizelgeleri... 234 Dereceleme ölçekleri... 235
İçindekiler xi Kendini anlatmaya dayalı teknikler... 239 Görüşme (mülakat)... 239 Otobiyografi... 239 Problem tarama listesi... 241 Anket... 243 Kime göre ben neyim... 245 Zaman cetveli... 246 Arzu listesi... 246 Başkalarının Görüşlerine Dayalı Teknikler... 247 Sosyometri... 247 Kimdir bu (bil-kim) tekniği... 250 Sosyal uzaklık ölçeği... 252 Etkinliğe Dayalı Teknikler... 253 Sosyodrama (toplumsal oyun)... 253 Psikodrama (ruhsal oyun)... 253 Oyun terapisi... 254 Diğer Teknikler... 254 Bibliyoterapi... 254 Ev ziyaretleri... 254 Vak'a incelemesi... 255 Vak'a konferansı... 256 Veli görüşmesi/veli toplantısı/veli konferansı... 256 Öğrenci tanıma fişi... 256 Toplu dosya/öğrenci gelişim dosyası... 257 Özet... 262 Kaynaklar... 263 8. BÖLÜM Psikolojik Danışma ve Rehberlikte Program Geliştirme Giriş... 267 Psikolojik danışma ve rehberlikte dört yaklaşım... 268 Gelişimsel PDR yaklaşımı... 269 Gelişimsel PDR yaklaşımının ilkeleri... 270
xii Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kapsamlı gelişimsel psikolojik danışma ve rehberlik programları (KGRP)... 273 Kapsamlı psikolojik danışma ve rehberlik modelinin temel ilkeleri... 275 Kapsamlı psikolojik danışma ve rehberlik modelinin unsurları... 276 İçerik... 277 Program yapısı ve süreç... 279 Kaynaklar... 282 Okul psikolojik danışma ve rehberlik programının hazırlanması... 282 Kapsamlı psikolojik danışma ve rehberlik programının uygulanması... 292 Kapsamlı psikolojik danışma ve rehberlik programının değerlendirilmesi... 292 Özet... 295 Kaynaklar... 296 9. BÖLÜM Psikolojik Danışma ve Rehberlikte Meslek Etiği, Örgüt ve Personel Giriş... 301 Etik ve meslek etiği... 301 Psikolojik danışma ve rehberliğin etik ilkeleri... 304 Psikolojik danışma ve rehberliğin etik standartları... 305 Psikolojik danışma ve rehberlikte örgüt ve personel... 310 Bakanlık düzeyinde (merkezi) örgüt yapısı... 311 İl düzeyinde psikolojik danışma ve rehberlik örgüt yapısı... 312 Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri il danışma komisyonu... 314 Rehberlik ve araştırma merkezi... 315 Okul düzeyinde psikolojik danışma ve rehberlik örgüt yapısı... 321 Okul rehberlik servisin kuruluşu... 322 Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri yürütme komisyonu... 322 Okul müdürü ve müdür yardımcıları... 323 Koordinatör rehber öğretmen/psikolojik danışman... 325 Rehber öğretmen/psikolojik danışman... 325 Sınıf rehber öğretmeni... 327 Diğer öğretmenler... 328 Özet... 329 Kaynaklar... 330
İçindekiler xiii 10. BÖLÜM Özel Eğitimde Psikolojik Danışma ve Rehberlik Giriş... 333 Özel eğitimle ilgili temel kavramlar... 333 Özel eğitimin tanımı... 334 Özel eğitimin amacı... 335 Özel eğitimin temel ilkeleri... 335 Özel eğitime muhtaç çocukların tanılanması... 336 Engelliliğin nedenleri ve sınıflandırılması... 338 Zihinsel gelişim yönünden özel eğitime ihtiyaç duyan çocuklar... 338 Zihinsel engelli çocuklar... 338 Üstün yetenekli çocuklar... 340 Fiziksel gelişim yönünden özel eğitime ihtiyaç duyan çocuklar... 342 İşitme engelli çocuklar... 342 Görme engelli çocuklar... 344 Ortopedik engelli çocuklar... 345 Konuşma engelli çocuklar... 346 Davranış bozukluğu olan çocuklar... 348 Öğrenme güçlüğü olan çocuklar... 349 Otistik spektrum bozukluğu olan çocuklar... 350 Eğitimde kaynaştırma çalışmaları... 351 Psikolojik danışma ve rehberliğin özel eğitim içindeki yeri... 353 Öğretmenlerin ve psikolojik danışmanların sorumlulukları... 354 Özet... 357 Kaynaklar... 358
xiv Psikolojik Danışma ve Rehberlik 11. BÖLÜM Türkiye de Psikolojik Danışma ve Rehberlik Hizmetlerinin Bugünü ve Geleceği Giriş... 363 Türkiye de psikolojik danışma ve rehberlik hizmetinin bugünü, alanla ilgili sorunlar ve öneriler... 363 Türk PDR Derneği hakkında güncel bilgiler... 363 Yıllara Göre PDR anabilim dalı başkanları toplantıları ve ana temaları... 364 Günümüzde PDR alanı ve alanla ilgili temel sorunlar... 367 İsdihtam sorunu... 368 Bölüm olamama sorunu... 370 Okul psikolojik danışmanlığı... 374 Kariyer psikolojik danışmanlığı... 375 Evlilik, eş ve aile psikolojik danışmanlığı... 376 Gerontoloji psikolojik danışmanlığı... 376 Ruh sağlığı psikolojik danışmanlığı... 377 Rehabilitasyon psikolojik danışmanlığı... 377 Akreditasyon sorunu... 378 Unvan sorunu... 379 Türkiye de psikolojik danışma ve rehberlik hizmetinin geleceği ile ilgili öneriler... 379 Özet... 381 Kaynaklar... 382
1. BÖLÜM ÇAĞDAŞ EĞİTİMDE ÖĞRENCİ KİŞİLİK HİZMETLERİ PSİKOLOJİK DANIŞMA VE REHBERLİK Yrd. Doç. Dr. Leyla ERCAN* 1 Psik. Dan. Süheyla ŞAHİN** 2 Giriş Çağdaş anlayışa göre eğitim Çağdaş eğimde öğrenci kişilik hizmetlerinin yeri Psikolojik danışma ve rehberliğin anlamı Rehberlik ne değildir? Öğretim, psikolojik danışma ve rehberlik ilişkisi Rehberliğin amacı Psikolojik danışma ve rehberliğin ilkeleri Psikolojik danışma ve rehberliğin gelişimi etkileyen faktörler Psikolojik danışma ve rehberliğin tarihsel gelişimi Psikolojik danışma ve rehberliğin Amerika da gelişimi Psikolojik danışma ve rehberliğin Avrupa da gelişimi Ülkemizde psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinin gelişimi Özet Kaynaklar * Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Anabilim Dalı öğretim üyesi. Almanya Essen Üniversitesi nde Eğitim Bilimleri lisans ve yüksek lisans, Gazi Üniversitesi nde PDR alanında doktora yaptı. leyla62@gmail.com ** Psikolojik danışman. Milli Eğitim Bakanlığı na bağlı okulöncesi eğitim, ilkokul, ortaokul ve liselerde psikolojik danışmanlık yaptı. Halen MEB e bağlı bir okulda psikolojik danışman/rehber öğretmen olarak görev yapmaktadır. suheyla40@mynet.com
2 Psikolojik Danışma ve Rehberlik Öğrenme Çıktıları :: Bu bölümü çalıştıktan sonra; Çağdaş eğitimde öğrenci kişilik hizmetlerinin yerini kavrayabilecek, Psikolojik danışma ve rehberliğin anlamı, amacı ve ilkelerini açıklayabilecek, Psikolojik danışma ve rehberlik ile eğitim arasındaki ilişkiyi görebilecek, Psikolojik danışma ve rehberlik anlayışındaki değişme ve gelişmeleri kavrayabilecek, Psikolojik danışma ve rehberlikte yanlış anlayışları bilecek, Dünyada ve Türkiye de psikolojik danışma ve rehberliğin tarihsel gelişimini öğreneceksiniz. Başlamadan Düşünelim : Psikolojik danışma ve rehberliği geleneksel ve çağdaş eğitimin neresinde görüyorsunuz? Rehberlik denilince ne anlıyoruz? Rehberlikte yanlış anlayışlar nelerdir? Rehberliğin amaçları neler olabilir? Psikolojik danışma ve rehberlik ile öğretim arasında nasıl bir ilişki olabilir? Rehberliği ortaya çıkaran nedenler nelerdir? Rehberliğin Amerika da, Avrupa da ve ülkemizdeki gelişimi nasıl olmuştur?
Çağdaş Eğı ṁde Öğrencı Kı şı lı k Hıżmetlerı Psı kolojı k Danışma ve Rehberlik 3 Giriş İnsan varolduğu günden beri kendini anlama ihtiyacı içinde olmuştur. Bu ihtiyaçtan hareketle kendisini ve evreni anlamaya çalışmış, bunlar arasında ilişkiler kurma çabası içine girmiştir. Eğitim de bu çabalar sonucu elde edinilen bilgilerin yeni kuşaklara aktarılması çabası olarak ortaya çıkmıştır. Geleneksel eğitim anlayışı bireyin tüm yönleri ile gelişimini sağlama konusunda sorunlar yaşanmasına neden olmuştur. Çağdaş eğitim anlayışı ile ise öğrenciyi merkeze alan, öğrenmeyi öğrenen, düşünen, yorumlayan, araştıran, inceleyen, irdeleyen, sorgulayan, problem çözen, neyi, niçin ve nasıl öğrendiğini bilen, kendisine, ailesine ve insanlığa yararı dokunan, üretken bireyler yetiştirmek amaçlanmış ve bireyin bir bütün olarak gelişimi sağlanmaya çalışılmıştır. Tüm bu anlayış ve beklentilerdeki değişmeler eğitimde yönetim ve öğretim gibi iki temel boyuta bir yenisinin eklenmesine yol açmıştır. O boyut öğrencilerin kişisel gelişim ihtiyaçlarını karşılamaya dönük hizmetler bütünü olan öğrenci kişilik hizmetleridir. Bu hizmet içerisinde yer alan ve ülkemizde okul sistemi içerisinde en etkin işlev gören ise psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleridir. Çağdaş Anlayışa Göre Eğitim Eğitim, bireyin yaşamının önemli bir bölümünü kapsayan, çok yönlü bir süreçtir. Eğitim sürecinde, çeşitli bilgi ve becerilerin kazanılmasının yanı sıra, olumlu tutum ve davranışların, farklı bakış açılarının, yaratıcılığın, düşünme yeteneğinin geliştirilmesi de önem taşıyan unsurlardır. Bireylerin çağdaş bir anlayışla eğitilmesi ve öğrenmenin yaşam boyu olduğu ilkesinin benimsetilmesi, tüm toplumun uyum içinde gelişimini sürdürmesi için ön koşuldur 1. Eğitim kavramına birçok perspektiften bakılabilir ve çok çeşitli tanımlar verilebilir. İlkel ve gelişmekte olan toplumlarda toplumun birikmiş bilgisinin aktarımı olarak değerlendirilirken, gelişmiş toplumlarda ise birikmiş bilgilerin yıllar süren biçimlendirilmiş ve uzmanlık alanlarına bölünmüş olarak yeni nesile aktarılması olarak ele alınabilir 2. Yirminci yüzyılın başlangıcındaki geleneksel eğitim programları bireyin değişen ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kalmıştır. Özellikle sosyo-kültürel, ekonomik ve teknolojik gelişmeler, bilim alanındaki buluşlar, demokratik düşünce ve insan haklarındaki gelişmeler eğitimin amaç ve işlevi yönünden değişmesine neden olmuş, geleneksel eğitimin yerini çağdaş eğitim almıştır. 1 Bozkurt, T. (2009). Öğrenme ve Öğrenme Bozuklukları. II. Eğitim Psikolojisi Sempozyumu. İstanbul Kütür Üniversitesi, 18-19 Nisan 2009. 2 Çelen, T. (2009). Çağdaş Eğitim ve Sorunları. II. Eğitim psikolojisi sempozyumu. İstanbul Kütür Üniversitesi, 18-19 Nisan 2009.
4 Psikolojik Danışma ve Rehberlik Geleneksel eğitim, öğrenciye bilgi yükleyerek sadece zihinsel gelişime önem veren amaç içerisinde olmuştur. Bu bağlamda geleneksel eğitimin işlevi, öğretim ve yönetim olarak görülmüştür. Yirminci yüzyılın başlarında popüler olan davranışçı yaklaşımla yüzeysel öğrenmenin ya da bilgi yığınına sahip bireylerin toplumun içinde gerçek rollerini alamadıkları; ne?, nasıl?, ne zaman? ve kim? sorularının yanında niçin?, hangisi? sorularını soramayan ve var olan bilgileri göremeyen, kritik düşünce üretemeyen bireylerin dünyada yaşamaya çabaladıkları görülmüştür. Günümüzde ise, bu anlayışın yerini çağdaş eğitim anlayışı almıştır. Çağdaş eğitim anlayışında, öğrencileri bilgi yüklenen değil, öğrenciyi merkeze alan, öğrenmeyi öğrenen, kişilikleri gelişmiş, yeteneklerini kullanan, ilgi ve değerlerinin farkında olan, problem çözebilen, analiz ve sentez yapabilen, akılcı, yaratıcı, yapıcı, sorgulayan, şüpheci, duygu ve düşünceleri dengeli, sevgi dolu, hoşgörülü, ulusal ve evrensel değerlere saygılı vatandaşlar olarak gelişmelerini sağlamak vardır 3. Çağdaş bilimsel anlayışa göre eğitim, bireyin bedensel, duygusal, düşünsel, sosyal vb. yeteneklerinin kendisi ve toplumu için en uygun şekilde geliştirilmesi oluşumudur. Çağdaş eğitimin amacı, bireyin doğuştan getirmiş olduğu gizil güçlerini/kapasitelerini ya da özünü gerçekleştirmesi suretiyle kendisi ve toplum için yetişmesine yardımcı olmaktır 4,5. Bireyi kendisi için yetiştirmek, kendisi için yararlı ve gerekli donanımları kazanmasını sağlamak, bir meslek sahibi yapmak, bireyin toplumsal uyumu sağlamak, kendisini geliştirme olanakları vermek; bireyi toplum için yetiştirmek ise, bireyi iyi vatandaş olarak yetiştirmek ve nitelikli insan iş gücünü sağlamaktır 6. İşte bu amaçları gerçekleştirebilmek için çağdaş eğitimin işlevi, öğretim, yönetim ve öğrenci kişilik hizmetleri olarak değişmiştir. Bu eğitim anlayışı şimdi ve burada ilkesi ile sınırlı değildir. Her yenilik eğitime yansır. Çağdaş eğitimin temel unsurlarından biri de bireyin kendisini ve çevresini iyi tanımasını, böylelikle sahip olduğu potansiyeli en uygun biçimde kullanmasını sağlamaktır. İnsanın kendini tanıması, eğitimle birlikte ilerleyen önemli bir süreçtir. Her bireyin sahip olduğu özellikleri gerçekçi biçimde değerlendirmesi ve bunları, bireysel ve toplumsal açıdan en verimli hale getirmesi eğitim süreci içerisinde ulaşılması gereken bir hedeftir. Bu özellikleri ortaya koyma ve uygun biçimde değerlendirme konusunda ise eğitimcilere önemli görevler düşmektedir 7. 3 Şahin, C. (2008). Eğitim Sürecinde Öğrenci Kişilik Hizmetleri ve Rehberlik. M. Güven (Ed.). Psikolojik Danışma ve Rehberlik. Ankara: Anı. 4 Tan, H. (1962). Rehberliğin Esasları. Ankara: Yenidesen Matbaası 5 Yeşilyaprak, B. (2013). Eğitimde Rehberlik Hizmetleri. Ankara: Nobel 6 Yeşilyaprak, B. (2013). a.g.e. 7 Bozkurt, T. (2009). a.g.e.