TÜRK STANDARDI TURKISH STANDARD TS EN ISO 8501-1 (Eski no: TS ISO 8501-1) Nisan 1999 ICS 25.220.10 ÇELİK YÜZEYLERİN HAZIRLANMASI - BOYA VE İLGİLİ MALZEMELERİN UYGULANMASINDAN ÖNCE-YÜZEY TEMİZLİĞİNİN GÖZLE MUAYENESİ BÖLÜM 1: KAPLANMAMIŞ ÇELİK ALT YÜZEYLERİN ÖNCEKİ KAPLAMANIN TAMAMEN KALDIRILMASINDAN SONRAKİ PAS VE HAZIRLANMA DERECELERİ Preparation of Steel Substrates Before Application of Paints and Related Products-Visual Assessment of Surface Cleanliness Part 1: Rust Grades and Preparation Grades of Uncoated Steel Substrates After Overall Removal of Previous Coatings TS ISO 8501-1:1999 standardının numarası 07 Nisan 2005 tarihli Teknik Kurul toplantıs ında EN ISO 8501-1:2001 esas al ınarak TS EN ISO 8501-1 olarak değiştirilmiş ve Ek ZA ilave edilmiştir. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ Necatibey Caddesi No.112 Bakanlıklar/ANKARA
Bugünkü teknik ve uygulamaya dayanılarak hazırlanmış olan bu standardın, zamanla ortaya çıkacak gelişme ve değişikliklere uydurulması mümkün olduğundan ilgililerin yayınları izlemelerini ve standardın uygulanmasında karşılaştıkları aksaklıkları Enstitümüze iletmelerini rica ederiz. Bu standardı oluşturan Hazırlık Grubu üyesi değerli uzmanların emeklerini; tasarılar üzerinde görüşlerini bildirmek suretiyle yardımcı olan bilim, kamu ve özel sektör kuruluşları ile kişilerin değerli katkılarını şükranla anarız. Kalite Sistem Belgesi İmalât ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren kuruluşların sistemlerini TS EN ISO 9000 Kalite Standardlarına uygun olarak kurmaları durumunda TSE tarafından verilen belgedir. Türk Standardlarına Uygunluk Markası (TSE Markası) TSE Markası, üzerine veya ambalâjına konulduğu malların veya hizmetin ilgili Türk Standardına uygun olduğunu ve mamulle veya hizmetle ilgili bir problem ortaya çıktığında Türk Standardları Enstitüsü nün garantisi altında olduğunu ifade eder. TSEK Kalite Uygunluk Markası (TSEK Markası) TSEK Markası, üzerine veya ambalâjına konulduğu malların veya hizmetin henüz Türk Standardı olmadığından ilgili milletlerarası veya diğer ülkelerin standardlarına veya Enstitü tarafından kabul edilen teknik özelliklere uygun olduğunu ve mamulle veya hizmetle ilgili bir problem ortaya çıktığında Türk Standardları Enstitüsü nün garantisi altında olduğunu ifade eder. DİKKAT! TS işareti ve yanında yer alan sayı tek başına iken (TS 4600 gibi), mamulün Türk Standardına uygun üretildiğine dair üreticinin beyanını ifade eder. Türk Standardları Enstitüsü tarafından herhangi bir garanti söz konusu değildir. Standardlar ve standardizasyon konusunda daha geniş bilgi Enstitümüzden sağlanabilir. TÜRK STANDARDLARININ YAYIN HAKLARI SAKLIDIR.
ÖN SÖZ Bu standart, ISO tarafından kabul edilen ISO 8501-1-1994 standardı esas alınarak, TSE Metalürji Hazırlık Grubu nca hazırlanmış ve TSE Teknik Kurulunun 08 Nisan 1999 tarihli toplantısında Türk Standardı olarak kabul edilerek yayımına karar verilmiştir.
İÇİNDEKİLER 0 - GİRİŞ... 1 1 - KAPSAM ve UYGULAMA ALANI... 2 2 - ATIF YAPILAN STANDARDLAR... 3 3 - PAS DERECELERİ... 3 4 - HAZIRLIK DERECELERİ... 4 4.1 - GENEL...4 4.2 - BASINÇLI HAVA İLE KUM PÜSKÜRTEREK YÜZEY TEMİZLEME, Sa...4 4.3 - ELLE VE MOTOR TAHRİKLİ ALETLE TEMİZLEME, St...5 4.4 - ALEVLE TEMİZLEME, Fl...5 5 - ÇELİK ALT YÜZEYLERİN GÖZLE MUAYENESİ... 5 6 - FOTOĞRAFLAR... 6 EK A... 8
ÇELİK YÜZEYLERİN HAZIRLANMASI - BOYA VE İLGİLİ MALZEMELERİN UYGULANMASINDAN ÖNCE - YÜZEY TEMİZLİĞİNİN GÖZLE MUAYENESİ BÖLÜM 1: KAPLANMAMIŞ ÇELİK ALT YÜZEYLERİN ÖNCEKİ KAPLAMANIN TAMAMEN KALDIRILMASINDAN SONRAKİ PAS VE HAZIRLANMA DERECELERİ 0 - GİRİŞ Çelik malzemeye uygulanan boya ve ilgili malzemelerin koruyucu kaplama olarak performansı, çelik malzeme boyamadan hemen önceki durumundan önemli ölçüde etkilenir. Performansı etkilediği bilinen başlıca faktörler şunlardır: a) Pas ve hadde curufunun bulunması, b) Tuz, toz, gres ve yağ gibi yüzeyde kir bulunması, c) Yüzey profili. ISO 8504 çelik alt yüzeyleri temizlemek için, her biri belirli seviyede ulaşılan temizliği gösteren mevcut hazırlama metotlarına kılavuzluk sağlarken, ISO 8501, ISO 8502, ISO 8503 bu faktörleri değerlendiren metotları sağlamak için hazırlanmışlardır. Bu standart, çelik malzeme yüzeylerine uygulanan koruyucu kaplama sistemleri ile ilgili öneriler içermez. Yüzey kalitesi uygulanan koruyucu kaplamanın seçiminden ve kaplamanın performansından doğrudan doğruya etkilenmesine rağmen özel durumlarda yüzey kalite şartları için tavsiyeler içermez. Bu tür tavsiyeler, ulusal standartlar ve uygulama mevzuatları gibi diğer dokümanlarda bulunur. Belirlenen kaliteyi sağlamak için bu standartları kullananlara gerekli olabilecekler hususlar; Çelik malzeme ve kullanılan koruyucu kaplama sisteminin, birlikte maruz kalacakları çevre şartlarına uygun olması, Belirtilen temizleme işleminin yeteneği dahilinde olması, dır. Bu dört standart, çelik alt yüzeylerin hazırlanması ile ilgili takip edilecek yollar hakkında yukarıdaki hususları belirtir. Bu dört standart, ISO 8501 - Yüzey Temizliğinin Gözle Muayenesi, ISO 8502 - Yüzey Temizliğinin Değerlendirilmesi İçin Deneyler, ISO 8503-1 - Basınçlı Hava İle Kum Püskürterek Temizlenmiş Çelik Alt Yüzeylerin Yüzey Pürüzlülük karakteristikleri, ISO 8504 - Yüzey Hazırlama Metotları, ile ilgilidir. Bu standartların herbirisi sıra ile ayrı bölümlere ayrılmıştır. Bu standart, kaplanmamış düşey konumlu çelik malzeme yüzeyleri ve stokta tutulan çelik malzeme yüzeylerinde yaygın olarak bulunan pas ve hadde curuflarını 4 sınıfta tanımlar. Ayrıca, kaplanmamış çelik malzeme yüzeylerin yüzey hazırlıklarının yapılmasında ve herhangi bir kaplamanın çelik yüzeylerden tamamen kaldırılmasından sonra gözle yapılan temizlik derecelendirmelerini (hazırlama derecesi olarak) tanımlar. Bu gözle yapılan temizleme derecelendirmeleri, boyamadan önce kullanılan ortak yüzey temizleme metotlarıyla ilişkilidir. 1
Bu standart, pas derecelerinin ve hazırlama derecelerinin gözle değerlendirilmesi için bir araç olma amacındadır. Bu standart, 28 temsili fotoğraf örneği içermektedir. NOTLAR 1 - Bu standarda yer alan, boyalı çelik malzeme yüzeyleri için resimli yüzey hazırlama standartları İsveç standardı SIS 05 59 OO-1967 den alınmış 24 fotoğraftır. Diğer 4 fotoğraf Alman DIN 55928 bölüm 4, Ek 1 (Ağustos 1978), Çelik malzeme yüzeylerin korozyondan organik veya metalik kaplama ile korunması, yüzeylerin hazırlanması ve deneye tâbi tutulması, fotoğrafik standartlarından alınmıştır. SIS 05 59 00 esas olarak, İsveç Korozyon Enstitüsü Ile Amerikan Deney ve Malzeme Topluluğu (ASTM) ve Çelik Yapılar Boyama Konseyi (SSPC) işbirliği ile geliştirilmiştir. SIS 05 59 00 a dayalı olarak birçok standart vardır. Örneğin, DIN 55928, bölüm 4(1977), TOL 18730/02 (1977), DS 2019 (1960), AS 1627, bölüm 9-1974 ASTMD 2200-07 (1980) ve SSDC-VIS 1-82 T. Ayrıca, benzer özelliklere sahip diğer standartlar bulunmaktadır. Örneğin, JSRA SPSS-1975, ancak bu standart çok geniş kullanımı olmadığından gözönüne alınmamıştır. SIS 05 59 00 ın temel unsurlarının ve biçiminin kabul edilme nedenleri şunlardır: a) SIS 05 59 00 hâlen dünya çapında kullanılmaktadır. b) Tamamen yeni bir fotoğraf seti meydana getirmek çok maliyetli olup yeni gelişmeleri göstermek için gerekli değildir. c) Mevcut pas dereceleri ve hazırlama dereceleri ile ilgili önceki ve şimdiki dokümanlar gelecekte ilâve yapılmaksızın ve karışıklık yaratmaksızın kullanılmaya devam edecektir. d) A5 (Cep) boy taşımaya ve yerinde karşılaştırmaya uygundur. Bu standart, SIS 05 59 00 ün ilk baskısının biraz genişletilmişidir. Bu standart aynı zamanda, yapışkan boya artıkları ve diğer yabancı maddelere ve ayrıca, imalat kusurları ve pas bulunan yüzeylerede uygulanabilir. 2 - Bu standart, ISO nun resmî üç dili olan İngilizce, Fransızca ve Rusca, olarak hazırlanmıştır. Ayrıca, bu standart yetkili kuruluşların sorumluluğunda aşağıda gösterilen lisanlarda, asıl metne denk olarak yayımlanmıştır. EK A - Isveç (SIS: İsveç standardı SS 0559 00 ın 1988 basımıdır.) EK B - Almanca (DIN) EK C - Hollandaca (NNI) EK D - İtalyanca (UNI) EK E - Ispanyolca (AENOR) EK F - Portekizce (IPQ) EK G - Arapca (ASMO) EK H - Japonca (ISC) EK J - Çince (CSBS) 1 - KAPSAM ve UYGULAMA ALANI Bu standart, çelik malzemede yüzeylerin pas dereceleri ve hazırlanma derecelerinin bir serisini tanımlar (Madde 3 ve Madde 4). Çeşitli dereceler, yazılı olarak açıklanmış olan her bir derece için toleranslar içinde temsili fotoğraf örnekleriyle birlikte yazılı açıklamalar verilmiştir. Bu metot, basınçlı hava ile kullanılan kumla, elle ve motor tahrikli aletle ve alevle temizleme gibi metotlarla boyamak için hazırlanan sıcak haddelenmiş yüzeylere uygulanabilir. Bu metotlar her ne kadar ender olarak karşılaştırmalı sonuçlara yol açarsa da esas olarak, bu metotlar sıcak haddelenmiş çelik yüzeyler içindir. Ancak, kumla temizleme metotları, özellikle, aşındırıcı veya motor tahrikli 2
temizleme aletlerinin uygulanmasının sebep olduğu herhangi bir deformasyona dayanacak yeterli kalınlıktaki soğuk haddelenmiş çelik malzemeye de uygulanabilir. Bu standart, kuvvetli şekilde yapışmış boya ve diğer yabancı madde (Bakınız NOT 1 ilâ Madde 4.1) artıkları ilâ, hadde curufu artıkları görünen çelik alt yüzeylerde uygulanabilir. NOT - Yalnızca boya kaplamaların kısmen kaldırılmasından sonra önceden boyanmış çelik yüzeylerin hazırlanması ISO 8501-2 nin konusudur. Bu standart, yüzey temizliğinin gözle muayenesi ile ilgilidir. Genellikle, bu standart amaç için yeterlidir. Ancak, kaplamaların, suya daldırma ve sürekli yoğunlaşma gibi sert çevre şartlarına maruz kalması halinde, ISO 8502 nin çeşitli bölümlerinin konusu olan fiziksel ve kimyasal metodlarla, temiz yüzey üzerindeki çözünür tuzlar ve diğer görünmeyen bulaşıklar için gözle muayene edilmesine dikkat edilmelidir. Yüzeyin pürüzlülük karakteristiklerinin TS ISO 8503-1 e göre yapılması göz önünde bulundurulmalıdır. 2 - ATIF YAPILAN STANDARDLAR Bu standarda atıf yapılan standartların atıf yapılan madde hükümleri, bu standardın hükümleri sayılır. Atıf yapılan standardın yayımı tarihinde yürürlükteki baskısı geçerlidir. Ancak bütün standartların zamanla tadil veya revizyona tabi tutulması söz konusu olduğundan, ilgililer aşağıda verilen standartların en yeni baskılarını kullanma olanaklarını araştırmaya özen göstermelidir. Bütün standartların en yeni baskıları TSE den temin edilebilir. EN, ISO, IEC vb. Adı TS No Adı No (İngilizce) (Türkçe) ISO 8501-2 Preparation of steel substrates before application of paints and related products - Visual assessment of surfacecleanliness - Part 2: Preparation grades of previously coated steel substrates after localized removal of previous coatings 1) TS ISO 8501-2 ISO 8502 Preparation of steel substrates before application of paints and related products - Tests for the assessment of surface cleanliness 1) Çelik Yüzeylerin Hazırlanması - Boya ve İlgili Malzemelerin Uygulanmasından Önce - Yüzey Temizliğinin Gözle Muayenesi Bölüm 2: Kaplanmış Çelik Alt Yüzeylerin Önceki Kaplamanın Kısmen Kaldırılmasından Sonra Yüzeylerin Hazırlanma Dereceleri ISO 8503-1 ISO 8504 Preparation of steel substrates before application of points and related products - Part 1: Specifications and definitions for ISO surface profile camparators for the assessment of abrasive blast - Cleaned surfaces. Preparation of steel substrates before application of pâints and related products - Surface preperation methods. Part 2: Abresive blast cleaning 1) Part 3: Hand and power tool cleaning 1) 3 - PAS DERECELERİ Bu konuda sırasıyla A,B,C ve D olarak gösterilen dört pas derecesi tayin edilmiştir. A - Geniş ölçüde yapışkan hadde cürufu ile kaplı çelik yüzey ve varsa çok az paslı yüzeyler. B - Paslanmaya başlayan ve hadde cüruflarının dökülmeye başladığı çelik malzeme yüzeyleri. 3
C - Çelik malzeme yüzey üzerindeki hadde cüruflarının paslanarak gittiği veya döküldüğü; ancak, incelendiğinde bakıldığında küçük çukurlar olarak görülebilen çelik malzeme yüzeyleri D - Çelik malzeme yüzey üzerindeki hadde cüruflarının paslanarak döküldüğü ve genel olarak bakıldığında çukurlarının görülebildiği yüzeyler. 4 - HAZIRLIK DERECELERİ 4.1 - GENEL Hazırlama derecelerinin birkaçı, yüzey hazırlama metotlarını ve temizleme derecelerini göstererek tanımlanmıştır. Hazırlama dereceleri temizleme işleminden sonra temsili fotoğraf örnekleri (Madde: 6) ile birlikte yüzey görünümünün yazılı açıklamaları ile belirtilmiştir (Bakınız Madde 4.2 Madde 4.3 ve Madde 4.4). Her bir hazırlama derecesi, kullanılan temizleme metotlarının tipini belirtmek için uygun büyük harflerle Sa, St veya Fl gösterilmiştir. Harflerden sonra rakam varsa, temizleme derecesinin, hadde cürufu pas veya önceki kaplamadan mı olduğunu gösterir. Fotoğraf, temizleme ve hazırlama derecesinin kısa gösterilişinden önce orijinal pas dereceleriyle gösterilmiştir. Örneğin B Sa 2 ½ NOTLAR 1 - Madde 4.2, Madde 4.3 ve Madde 4.4 de kullanılan yabancı madde terimi, suda çözünen tuzlar ve kaynak artıklarını kapsayabilir. Bu kirlilikler, yüzeyden, basınçlı hava ile kuru kum püskürterek temizleme, elle ve motor tahrikli aletle temizleme veya alevle temizleme ile tamamen uzaklaştırılamaz. Basınçlı hava ile ıslak kum püskürtürek temizleme uygulanmalıdır. 2 - Hadde cürufu, pas veya boya kaplamanın, bir spatül ile kaldırılıp uzaklaştırılabildiği takdirde çok az yapışmış oldukları kabul edilmelidir. 4.2 - BASINÇLI HAVA İLE KUM PÜSKÜRTEREK YÜZEY TEMİZLEME, Sa Kumla temizlenerek yüzey hazırlama Sa ile gösterilir. Kumla temizlemeden önce, kalın pas tabakaları yontarak kaldırılmalı ve daha sonra, yüzey, döküntü ve çöken tozlardan temizlenmelidir. NOT - Kumla temizleyerek yüzey hazırlama talimâtları için önceki ve sonraki işlemlerde dahil, ISO 8504-2 deki kumla temizleme işlemi uygulanmalıdır. Sa 1 Basınçlı Hava İle Kum Püskürterek Hafif Temizleme Büyütmeksizin bakıldığında, yüzey, görünen gres, yağ, kir ve kötü şekilde yapışmış hadde curufu, pas, boya kaplamalar, ve yabancı maddelerden arındırılmış olmalıdır (Not 1 ilâ Madde 4.1). Bakınız fotoğraflar B Sa 1, C Sa 1 ve D Sa 1. Sa 2 Basınçlı Hava ile Kum Püskürterek Tam Temizleme Büyütmeksizin bakıldığında, yüzey görünen gres yağ, kir ve hadde curufunun çoğundan, pas, boya kaplamalar ve yabancı maddelerin çoğundan arındırılmış olmalıdır. Herhangi artık bulaşıklığı kuvvetle yapışmış olmalıdır (Bakınız Not 2 ilâ Madde 4.1). Bakınız fotoğraflar B Sa 2, C Sa 2 ve D Sa 2. Sa 2 ½ Basınçla Hava ile Kum Püskürterek Çok İyi Temizleme Büyütmeksizin bakıldığında, yüzey görünen gres yağ ve kir ve haddehane curufu, pas, boya kaplamalar ve yabancı maddelerden temiz olmalıdır. Herhangi bir kirlilik, benek veya bere şeklinde önemsiz bir leke olarak görülmelidir. 4
Bakınız fotoğraflar A Sa 2 ½, B Sa 2 ½, C Sa2 ½ ve D Sa 2 ½. Sa 3 Basınçlı Hava ile Kum Püskürterek Görsel Temiz Çelik İçin Temizleme Büyütmeksizin bakıldığında, yüzey görünen petrol, gres ve kir ve haddehane cürufu, pas, kaplama boya ve yabancı malzemelerden temizlenmiş olmalıdır. Yüzey üniform bir metalik renge sahip olmalıdır. Fotoğraflar A Sa 3, B Sa 3, C Sa 3 ve D Sa 3 e bakınız. 4.3 - ELLE VE MOTOR TAHRİKLİ ALETLE TEMİZLEME, St Kazıyarak, telle fırçalayarak, makine ile fırçalayarak ve rendeleme gibi elle ve motor tahrikli aletle temizleyerek yapılmış yüzey temizleme St harfleriyle gösterilmektedir. Elle ve motor tahrikli aletle temizlemeden önce, kalın pas tabakaları kazınarak kaldırılmalı, görünür yağ gres ve kir uzaklaştırıldıktan sonra, yüzey, döküntü ve çöken tozlardan temizlenmelidir. NOTLAR 1 - El ve motor tahrikli aletle, önceki ve sonraki işlemlerde dahil yüzey temizleme metotlarının talimâtları için ISO 8504-3 e bakınız. 2 - Hazırlama derecesi St1, boyamaya uygun olmayan yüzeylerle ilgili olduğu için bu işleme dahil değildir. St 2 Elle ve Motor Tahrikli Aletle Tam Olarak Temizleme Büyütmeksizin bakıldığında, yüzey görünen gres, yağ, kir ve hadde cürufu, pas, kaplama boya ve yabancı malzemelerden arınmış olmalıdır (Not 2 ilâ Madde 4.1) Bakınız fotoğraflar B St 2, C St 2 ve D St 2. St 3 Elle ve Motor Tahrikli Aletle Daha İyi Temizleme St 2 gibidir. Ancak, yüzey, metalik malzeme, bir metal parlaklığı verene kadar çok iyi temizlenmelidir. fotoğraflar B St 3, C St 3 ve D St 3 e bakınız. 4.4 - ALEVLE TEMİZLEME, Fl Alevle temizleyerek yüzey hazırlama işleme Fl harfleriyle gösterilmektedir. NOT - Alevle temizleme deyimi işlem sonunda oluşan atıkları uzaklaştırmak için motor tahrikli tel fırça ile fırçalamayı da içerir. Elle tel fırça kullanılarak yapılan fırçalama, boyama için tatmin edici bir yüzey elde edilmesine yeterli değildir. Alevle temizlemeden önce, kalın pas tabakaları kazınarak uzaklaştırılmalı daha sonra, yüzey motor tahrikli tel fırça ile temizlenmelidir. Fl Alevle Temizleme Büyütmeksizin bakıldığında, yüzey hadde cüruflarından pas, boya kaplama ve yabancı maddelerden arındırılmış olmalıdır. Herhangi bir artık kalıntısı sadece yüzeyde renk değişikliği olarak görülmelidir (farklı renklerin tonları). Fotoğraflar A Fl, B Fl, C Fl ve D Fl ye bakınız. 5 - ÇELİK ALT YÜZEYLERİN GÖZLE MUAYENESİ Çelik malzeme yüzeyi, iyi gelen bir gün ışığı altında veya buna denk bir yapay aydınlatma ile incelenir ve normal görünüşleri kullanılarak her birisi fotoğraflarla karşılaştırılır (Madde 6). Uygun fotoğraflarla düz bir yerde tayin edilecek çelik yüzeyle yanyana konulur. Pas dereceleri için, tayin edilen en kötü derece için değerler kaydedilir. Hazırlama işlemleri için, çelik yüzeyinin görünümüne en yakın derece için değerler tayin edilir. 5
NOTLAR 1 - Kullanılan temizleme Metodunun tipine ilâve olarak örneğin özel bir aşındırıcı tipi kullanılarak kuru kum püskürterek temizlemede aşağıdaki faktörler, gözle muayene sonuçlarını etkiler: a) Standart pas dereceleri A, B, C ve D den herhangi birinden çelik malzeme yüzeyinin ilk durumu, b) Çelik malzemenin kendi rengi, c) Farklı sertlik bölgeleri, farlı korozyon oluşumlarından oluşan veya malzemenin düzensiz kaldırılması, d) Çukur gibi yüzey düzensizlikleri, e) Aletlerden çizikler (işaretler), f) Düzensiz ışıklandırma, g) Yapışkanın köşelerde olması nedeniyle yüzey profilinin lekelenmesi, h) Görülmüş yapışkanlar. 2) Önceden boyanmış yüzeylerin boyalarını yenilemek için yalnızca D veya C ile gösterilen pas derecelerinin fotoğrafları (Örneğin: D Sa 2 ½ veya C Sa ½) gözle muayene için kullanılabilir. Seçim yapma (örneğin D Sa 2 ½ ve C Sa 2 ½ arasında) çukur derecesine bağlıdır. 6 - FOTOĞRAFLAR Çelik alt yüzeylerin mukayesesi için yirmi sekiz temsili fotoğraf örneği ilişikte verilmiştir. Bu fotoğraflar, plâstik yaprağın arkasına uygulanan renkli baskı vasıtasıyla özel bir teknikle üretilen büyütülmemiş kopyalardır. Numuneleri yırtılmaktan korumak için, plastik yapraklar arasındaki kâğıt yapraklara sayfa numarası verilmemiştir. Kullanımda kolaylık sağlamak için, fotoğraflar şekilde görülen sıra içerisinde gösterilmiştir. Dört fotoğraf, özellikle pas dereceleri, A, B, C ve D ile ilgilidir. (Madde 3) Yirmi dört fotoğraf A Sa ½ ilâ D Fl, özellikle basınçlı hava ile kuru kum püskürterek temizleme, elle ve motor tahrikli aletle temizleme ve alevle temizleme ile elde edilen hazırlama dereceleriyle ilgilidir (Bakınız Madde 4). Basınçlı hava ile yaş kum püskürterek temizleme gibi diğer metodlar görünüm, renk v.s. gibi farklar yapabilir ancak, fotoğraflar yinede, hazırlama derecelerinin göstergesi olarak kullanılabilir. On dört fotoğraf, A Sa 2 ½ ilâ D Sa 3, kuvarts kum ihtivâ eden aşındırıcılı kuru kumla temizlemeye konu olan çelik malzeme yüzeylerini gösterir. Kapalı alanlarda bu tür aşındırıcıların kullanımı birçok ülkede kesin kontrol edilen şartlar hariç yasaklanmıştır. Bu nedenle, diğer tür aşındırıcılar (ve böylece renkler) sık sık kuru kum püskürterek, temizleme için kullanılır. Bu aşındırıcılar, basınçlı hava ile kum püskürterek iyi temizlenmiş yüzeylerde bile farklı yüzey görünümleri meydana getirir. Bu hazırlama derecelerine ulaşılamamış ve mevcut fotoğraflar yeterince belirtmekte olduğundan A Sa 1, A Sa 2, A St 2, veya A St 3 ü temsil eden fotoğraflar bulunmamaktadır. 6
7
EK A (Bilgi İçin) ÇELİK YÜZEYLERİN HAZIRLANMASI - YÜZEY TEMİZLİĞİNİN GÖZLE MUAYENESİ BÖLÜM 1: KAPLANMAMIŞ ÇELİK ALT YÜZEYLERDE ÖNCEKİ KAPLAMANIN TAMAMEN KALDIRILMASINDAN SONRAKİ PAS VE HAZIRLANMA DERECELERİ BÖLÜM 1 İÇİN TAMAMLAYICI BİLGİ: FARKLI AŞINDIRICIM KUMLA TEMİZLEME YAPILDIĞINDA ORTAYA ÇIKAN DEĞİŞİKLİKLERİN TEMSİLİ FOTOĞRAF ÖRNEKLERİ 0 - GİRİŞ Çelik malzemeye uygulanan boya ve ilgili malzemelerin koruyucu kaplama olarak performansı, çelik malzeme yüzeyinin boyamadan hemen önceki durumundan önemli ölçüde etkilenir. Performansı etkilediği bilinen başlıca faktörler şunlardır: a) Pas ve hadde cürufu bulunması, b) Tuz, toz, gres ve yağ gibi yüzey kirlerinin bulunması, c) Yüzey profili ISO 8504 çelik malzemeleri temizlemek için her biri belirli seviyede ulaşılan temizliği gösteren mevcut hazırlama metotlarına kılavuzluk sağlarken, ISO 8501, ISO 8502, ISO 8503 bu faktörleri tayin eden metotları sağlamak için hazırlanmışlardır. Bu standard, çelik malzeme yüzeylerine uygulanan koruyucu kaplama sistemleri ile ilgili öneriler içermez. Yüzey kalitesi uygulanan koruyucu kaplamanın seçiminden ve onun performansından doğrudan doğruya etkilenmesine rağmen özel durumlarda yüzey kalite gerekleri için tavsiyeler içermez. Bu tür tavsiyeler, ulusal standardlar ve uygulama mevzuatları gibi diğer dokümanlarda bulunur. Belirlenen kaliteyi sağlamak için bu standardları kullananlara gerekli olabilecekler: - Çelik malzemenin ve kullanılan koruyucu kaplama sistemin, her ikisininde maruz kalacakları çevre şartlarına uygun olması, - Tanımlanan temizleme işleminin yeteneği içinde bulunması, dır. Bu dört standard, çelik alt yüzeylerin hazırlanması ile ilgili takip edilecek yollarla ilgili yukarıdakileri belirtir. ISO 8501 - Yüzey temizliğinin gözle tayini ISO 8502 - Yüzey temizliği tayini için deneyler ISO 8503-2 - Kumla temizlenmiş çelik alt malzemelerin yüzey pürüzlülük karakteristikleri ISO 8504 - Yüzey hazırlama metotları Bu standardların her birisi sıra ile ayrı bölümlere ayrılmıştır. ISO 8501-1: 1998 Boya ve ilgili ürünlerin uygulanmasından önce çelik alt yüzeylerin hazırlanması - Yüzey temizliğinin gözle muayenesi Bölüm 1: Kaplanmamış çelik malzemelerin ve önceki kaplamanın tamamen kaldırılmasından sonra pas ve hazırlanma dereceleri. Pas ve hazırlama derecelerinin yazılı kılavuzları ve temsili fotoğraf örneklerinden elde edilen bu fotoğraf örneklerinin on dört tanesi A Sa 2 1/2 ilâ D Sa 3, kuvars kum aşındırıcı bulunan kuru kum püskürterek temizlemeye tâbi tutulmuş çelik malzeme yüzeylerini göstermektedir. 8
Bu tamamlayıcı bilgilerin konusu, kum püskürterek temizlemede kullanılan birçok farklı aşındırıcılardır. Bazı aşındırıcıların kumla temizlenen yüzey üzerinde etkileri kalacağından, aşındırıcının rengi yüzeyin görünümünü etkiler. Genel olarak rafinasyon veya kömür fırını cürufu gibi koyu renkli aşındırıcılar kullanımı, kum kullanımından daha donuk ve her tarafı koyu bir sonuç verir. Bazı sert metalik aşındırıcılar, kendi renkleri siyah olmamalarına rağmen, kumla temizlenen yüzeyler üzerinde derin kenarlı çukurların oluşturduğu gölgeler nedeniyle de daha koyu görünüm oluştururlar. Bir çok ülkede aşındırıcı olarak kuvars kum kullanımı için yasaklayıcı düzenlemeler söz konusudur TS ISO 8501-1: 1988'deki temsili fotoğraflarım kullanılması kuvars kum kullanımının genel olarak uygun görüldüğü şeklinde alınmamalıdır. Bu tamamlayıcı bilgi, pas derecesi C olan, hazırlanma derecesi Sa 3 olan, yaygın olarak kullanılan altı farklı (metalik ve metalik olmayan) aşındırıcı kullanılan, yumuşak çeliğin temsili fotoğraf örneklerini vermektedir. Mukayese etmek için, orijinal çelik yüzeyinin temsili biri fotoğrafı, hazırlamadan önceki yüzey için verilmelidir. TS, ISO 8501'le ilgili tamamlayıcı bilgiler, ISO'nun resmi üç dili olan ingilizce, Fransızca ve Rusça, nüshaların da verilmiştir. Bu Standard ayrıca, yetkili kuruluşların sorumluluğunda aşağıda gösterilen lisanlarda, asıl metne denk olarak yayımlanmıştır. - EK A-isveççe (SIS), - EK B - Almanca (DIN), - EK C - Hollandaca (NNI), - EK D - İtalyanca (UNI), - EK E - ispanyolca (AENOR), - EK F - Portekizce (IPQ), - EK G - Arapça (SASO), - EK H - Japonca (JISC), - EKJ-Çince(CSBTS), 1 - KAPSAM TS ISO 8501 ile ilgili tamamlayıcı bilgiler, bu standarddaki kuru kum püskürterek temizlenen çelik yüzeylerde tespit edilen renk değişikliklerinin temsili fotoğraf örneklerini verir. Metalik ve metalik olmayan farklı aşındırıcılarla hazırlama derecesi Sa 3. Bu ek bu Standard ile birlikte okunmalıdır. 2 - ATIF YAPILAN STANDARDLAR Bu standardda atıf yapılan standartların atıf yapılan madde hükümleri, bu standardın hükümleri sayılır. Atıf yapılan standardın yayımı tarihinde yürürlükteki baskısı geçerlidir. Ancak bütün standardların zamanla tadil veya revizyona tabi tutulması söz konusu olduğundan, ilgililer aşağıda verilen standardların en yeni baskılarını kullanma olanaklarını araştırmaya özen göstermelidir. Bütün standartların en yeni baskıları TSE'den temin edilebilir 9
. EN, ISO, IEC vb. No ISO 8501-1 ISO 8503-2 EN ISO 11124-2 EN ISO 11124-3 EN ISO 11125-3 EN ISO 11126-3 EN ISO 1126-4 Adı (İngilizce) Preparation of steel substrates before application of paints and related products - Visual assessment of surface cleanliness - Part 1: Rüşt grades and preparation grades of uncoated steel substrates after removal of previous coatings, Preparation of steel substrates before application of paints and related products - Surface roughness characteristics of blast cleaned substrates - Part 2: Method for grading of surface profile of abrasively blast cleaned steel using a comparator Preparation of steel substrates before application of paints and reiated products - Specifications for metallic blast cleaning abrasives - P art 2: Chilled - İron grit. Preparation of steel substrates before application of paints and reiated products - Specifications for metallic blast cleaning abrasives - Part 3: High - carbon cast - steel shot and grit. Preparation of steel substrates before application of poaints and reiated products - Specifications for metalic of blast cleaning abrasives - Part 3: Determination of hardness. Preparation of steel substrates before application of paints and reiated products - Specifications for metalic of blast cleaning abrasives - Part 3: Copper refinery slag. Preparation of steel substrates before application of paints and reiated products - Specifications for metalic of blast cleaning abrosives - Part 4: Coal furnace slag. TS No Adı (Türkçe) 3 - ÇELİK ALT MALZEMELERİN GÖZLE MUAYENESİ Muayene edilecek çelik yüzeyi, düz bir yerde bu standardda verilen uygun bir fotoğrafla yan yana konulur. Çelik malzeme yüzeyinin en yakın olduğu derece kaydedilir. Muayene edilecek yüzeyin görünümü bu standardda gösterilenden farklı ise, yüzey hazırlamada kullanılan aşındırıcı nedeniyle renk koyuluğu ve ton değişikliği için bir kılavuz olarak bu tamamlayıcı kılavuz da verilen örnekler kullanılır. Bu tamamlayıcı bilgide gösterilen örnekler, bu standarddaki hazırlama derecesi Sa 3 de yazılı olarak tanımlananlara karşılık gelmektedir. Her durumda, uygunluk bu standardda verilen hazırlama dereceleri için yazılı açıklamalara karşılık olarak değerlendirilmelidir. NOT 2 - Bu Standard yüzey temizleme işleminden sonraki yüzey görünümünü temsili fotoğraf örnekleriyle birlikte yazılı olarak açıklamak suretiyle vermektedir. 10
4 - FOTOĞRAFLAR Bu ekteki bilgide verilen temsili fotoğraf örnekleri, yaygın olarak kullanılan altı farklı aşındırıcıyla bu standardda tanımlandığı gibi, pas derecesi C ile hazırlama derecesi Sa 3 olan yumuşak çeliğin kum püskürterek temizlenmesi ile hazırlanmıştır. Orijinal çelik yüzeyin bir fotoğrafı, gözle mukayese amacıyla konulmuştur. Aşındırıcılar ISO 8503-2'de açıklandığı şekilde "orta" yüzey profili sağlayacak şekilde seçilmiştir. Fotoğraflar, pas derecesi C olan tek bir yumuşak çelik levhadan ardı ardına şeritler alınarak ve her bir şerit Sa 3 hazırlama derecesi için farklı bir aşındırıcı kullanılan kum püskürterek temizleme ile elde edilmiştir. Diğer şeritler kum püskürterek temizlenirken önceden hazırlanmış şeritlerin korunmasına dikkat edilmiştir. Plâkaların, yeni hazırlanmış yüzeylerinin bozulmasından kaçmak için kum püskürtülerek temizlemenin tamamlanmasından hemen sonra fotoğrafları alınmıştır. Fotoğraflar, aynı ait yüzeyin aynı hazırlama derecesi için farklı aşındırıcı malzeme kullanarak hazırlanmasında renk dahil yüzey görünümünde farklılıklar gösterir. Fotoğraflar, yukarıda açıklanan şartlarda, kullanılan her aşındırıcı ile kendine has elde edilen yüzey görünümünü gösterirler. Ancak, uygulamada, farklılıkların olabileceğine dikkat edilmelidir. EN ISO 11124-3'de tanımlandığı gibi S 100 derecesinde yüksek karbonlu dökme çelik bilye aşındırıcı kullanılmıştır. Çil (Chilled) döküm grit EN ISO 11124-2' de verilen G 070 derecesine uygundur. İki çelik grit aşındırıcı EN ISO 11124-3'ün G 070 derecesine uygundur. EN ISO 11125-3'de belirtilen metotla tayin edilen sertlikler, fotoğrafın ilgili bölümünün başlığında açıklanmışıtr. Bakır rafinasyon cürufu ve kömür fırını cürufu aşındırıcılar sırasıyla EN ISO 11126-3 ve EN ISO 11126-4'de tanımlanmıştır. 11
Orjinal Yumuşak Çelik Levha Pas Derecesi C Yüksek Karbonlu Dökme Çelik Bilye S 100 Kalite Vickers Sertliği 390 HV ilâ 530 HV Çelik Grit G070 Kalite Vickers Sertliği 390 HV ilâ 530 HV Çelik Grit G070 Kalite Vickers Sertliği 700 HV ilâ 950 HV Kokil Döküm Grit G070 Kalite Bakır Rafinasyon Cürufu Kömür fırını Cürufu ŞEKİL 1 - Ekteki Temsili Fotoğraf Örneklerinin Diziliş Sırası 12
A B 13
C D 14
A Sa 2 ½ A Sa 3 15
B Sa 1 B Sa 2 16
B Sa 2 ½ B Sa 3 17
C Sa 1 C Sa 2 18
C Sa 2 ½ C Sa 3 19
D Sa 1 D Sa 2 20
D Sa 2 ½ D Sa 3 21
B St 2 B St 3 22
C St 2 C St 3 23
D St 2 D St 3 24
A Fl B Fl 25
C Fl D Fl 26
27