2009 Kasım. www.guven-kutay.ch MUKAVEMET DEĞERLERİ MALZEMENİN MUKAVEMET DEĞERLERİ 05-2. M. Güven KUTAY. 05-2-mukavemet-degerleri.



Benzer belgeler
2009 Kasım. MUKAVEMET DEĞERLERİ KONU İNDEKSİ M. Güven KUTAY

2009 Kasım. MUKAVEMET DEĞERLERİ EMNİYET DEĞERLERİ M. Güven KUTAY emniyet-degerleri.doc

BASMA DENEYİ MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ. 1. Basma Deneyinin Amacı

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI

Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü

TEKNOLOJİNİN BİLİMSEL İLKELERİ. Öğr. Gör. Adem ÇALIŞKAN

MUKAVEMET DERSİ. (Temel Kavramlar) Prof. Dr. Berna KENDİRLİ

TAHRİBATLI MALZEME MUAYENESİ DENEYİ

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9B - BURULMA DENEYİ

Malzemelerin Mekanik Özellikleri

Deneyin Amacı Çekme deneyinin incelenmesi ve metalik bir malzemeye ait çekme deneyinin yapılması.

Makine Elemanları I. Yorulma Analizi. Prof. Dr. İrfan KAYMAZ. Erzurum Teknik Üniversitesi. Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü

2009 Kasım. MUKAVEMET DEĞERLERİ ÖRNEKLER. 05-5a. M. Güven KUTAY. 05-5a-ornekler.doc


Malzeme yavaşça artan yükler altında denendiği zaman, belirli bir sınır gerilmede dayanımı sona erip kopmaktadır.

TAHRİBATLI MALZEME MUAYENESİ

YORULMA HASARLARI Y r o u r l u m a ne n dir i?

ÇEKME DENEYİ 1. DENEYİN AMACI

MUKAVEMET(8. Hafta) MALZEMENİN MEKANİK ÖZELLİKLERİ ÇEKME DENEYİ

Doç.Dr.Salim ŞAHİN YORULMA VE AŞINMA

MALZEME BİLGİSİ DERS 7 DR. FATİH AY. fatihay@fatihay.net

BİLGİSAYAR DESTEKLİ TASARIM VE ANALİZ (ANSYS)

MUKAVEMET SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAKİNE ELEMANLARI-I DERS NOTU

2009 Kasım. MUKAVEMET DEĞERLERİ GİRİŞ. 05-0a. M. Güven KUTAY a-giris.doc

İNŞAAT MALZEME BİLGİSİ

MAK 305 MAKİNE ELEMANLARI-1

ÇEKME DENEYİ (1) MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ 1. DENEYİN AMACI:

ÇEKME DENEYĠ. ġekil 1. Düşük karbonlu yumuşak bir çeliğin çekme diyagramı.

Şekil Çekmeye veya basmaya çalışan kademeli milin teorik çentik faktörü kt

BURSA TECHNICAL UNIVERSITY (BTU) Department of Mechanical Engineering

YAPI MALZEMELERİ DERS NOTLARI

MAKINA TASARIMI I Örnek Metin Soruları TOLERANSLAR

MUKAVEMET Öğr. Gör. Fatih KURTULUŞ

Malzemenin Mekanik Özellikleri

Burma deneyinin çekme deneyi kadar geniş bir kullanım alanı yoktur ve çekme deneyi kadar standartlaştırılmamış bir deneydir. Uygulamada malzemelerin

MALZEMELERİN MEKANİK ÖZELLİKLERİ

PLASTİK ŞEKİLLENDİRME YÖNTEMLERİ

T.C. KAHRAMANMARAŞ SÜTÇÜ İMAM ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ M-220 ÇEKME DENEYİ

MAK 305 MAKİNE ELEMANLARI-1

Prof.Dr.İrfan AY. Arş.Gör.T.Kerem DEMİRCİOĞLU. Öğr. Murat BOZKURT. Balıkesir

ÇEKME DENEYİ. Şekil. a) Çekme Deneyi makinesi, b) Deney esnasında deney numunesinin aldığı şekiler

MUKAVEMET FATİH ALİBEYOĞLU

MALZEME BİLGİSİ DERS 8 DR. FATİH AY. fatihay@fatihay.net

DENEYİN ADI: Yorulma Deneyi. DENEYİN AMACI: Makina Parçalarının Yorulma Dayanımlarının Saptanması

METALİK MALZEMELERİN ÇEKME DENEYİ

TEKNOLOJİNİN BİLİMSEL İLKELERİ. Bölüm-4 MALZEMELERDE ÇEKME-BASMA - KESME GERİLMELERİ VE YOUNG MODÜLÜ Malzemelerde Zorlanma ve Gerilme Şekilleri

Cetvel-13 Güvenirlik Faktörü k g. Güvenirlik (%) ,9 99,99 99,999

Mekanik Davranışın Temel Kavramları. Cisimlerin uygulanan dış kuvvetlere karşı gösterdiği tepkiye mekanik davranış denir.

AKSLAR ve MİLLER. DEÜ Makina Elemanlarına Giriş Ç. Özes, M. Belevi, M. Demirsoy

METALURJİ VE MALZEME MÜH. LAB VE UYG. DERSİ FÖYÜ

MALZEMELERİN MEKANİK ÖZELLİKLERİ

AKSLAR ve MİLLER. DEÜ Mühendislik Fakültesi Makina Müh.Böl.Çiçek Özes. Bu sunudaki bilgiler değişik kaynaklardan derlemedir.

= σ ε = Elastiklik sınırı: Elastik şekil değişiminin görüldüğü en yüksek gerilme değerine denir.

BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ ve MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ METALİK MALZEMELERİN ÇEKME VE BASMA DENEY FÖYÜ

Tablo 1 Deney esnasında kullanacağımız numunelere ait elastisite modülleri tablosu

BÖLÜM 2 MUKAVEMET HESABININ ESASLARI

BURSA TEKNİK ÜNİVERSİTESİ DOĞA BİLİMLERİ, MİMARLIK VE MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ 3 NOKTA EĞME DENEYİ FÖYÜ

Kompozit Malzemeler ve Mekaniği. Yrd.Doç.Dr. Akın Ataş

STATIK MUKAVEMET. Doç. Dr. NURHAYAT DEĞİRMENCİ

MECHANICS OF MATERIALS

1 MAKİNE ELEMANLARINDA TEMEL KAVRAMLAR VE BİRİM SİSTEMLERİ

2. Amaç: Çekme testi yapılarak malzemenin elastiklik modülünün bulunması

BURULMA DENEYİ 2. TANIMLAMALAR:

Temel bilgiler-flipped Classroom Akslar ve Miller

Makina Elemanlarının Mukavemet Hesabı

BURULMA (TORSİON) Dairesel Kesitli Çubukların (Millerin) Burulması MUKAVEMET - Ders Notları - Prof.Dr. Mehmet Zor

Makine Elemanları I Prof. Dr. İrfan Kaymaz. Temel bilgiler-flipped Classroom Mukavemet Esasları

Tanım: Boyuna doğrultuda eksenel basınç kuvveti taşıyan elemanlara Basınç Çubuğu denir.

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI

MalzemelerinMekanik Özellikleri II

İmal Usulleri. Fatih ALİBEYOĞLU -7-

FZM 220. Malzeme Bilimine Giriş

BARTIN ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ METALURJĠ VE MALZEME MÜHENDĠSLĠĞĠ

İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

MALZEMENİN MUAYENESİ

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI

YAYLAR. Bu sunu farklı kaynaklardan derlenmiştir.

Çözüm: Borunun et kalınlığı (s) çubuğun eksenel kuvvetle çekmeye zorlanması şartından;

TALAŞLI İMALAT. Koşul, takım ile iş şekillendirilmek istenen parça arasında belirgin bir sertlik farkının olmasıdır.

Plastik Şekil Verme MAK351 İMAL USULLERİ. Metal Şekillendirmede Gerilmeler PLASTİK ŞEKİL VERMENİN ESASLARI

Burulma (Torsion): Dairesel Kesitli Millerde Gerilme ve Şekil Değiştirmeler

ÇEKME DENEYİ ve ÇEKME DAYANIMI. ÇELİĞİN σ-ε DAVRANIŞI Şekil Değiştirme sertleşmesi

EKSENEL YÜKLERDEN OLUŞAN GERILME VE ŞEKİL DEĞİŞİMİ Eksenel yüklü elemanlarda meydana gelen normal gerilmelerin nasıl hesaplanacağı daha önce ele

ÇELİK YAPILAR (2+1) Yrd. Doç. Dr. Ali SARIBIYIK

11/6/2014 İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ. MEKANİK ve MUKAVEMET BİLGİSİ MEKANİK VE MUKAVEMET BİLGİSİ

STATİK-MUKAVEMET. Doç. Dr. NURHAYAT DEĞİRMENCİ

Prof. Dr. Cengiz DÜNDAR

MAKİNE ELEMANLARI - (2.Hafta)

Elastisite Teorisi Hooke Yasası Normal Gerilme-Şekil değiştirme

PLASTİK ŞEKİL VERMENİN ESASLARI EÜT 231 ÜRETİM YÖNTEMLERİ. Metal Şekillendirmede Gerilmeler. Plastik Şekil Verme

Makine Elemanları I Prof. Dr. Akgün ALSARAN. Temel bilgiler-flipped Classroom Akslar ve Miller

1.7 ) Çelik Yapılarda Yangın (Yüksek Sıcaklık) Etkisi

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY - 3 ÜÇ NOKTALI EĞİLME DENEYİ

Makine Elemanları I Prof. Dr. Akgün ALSARAN. Temel bilgiler-flipped Classroom Mukavemet Esasları

Uygulanan dış yüklemelere karşı katı cisimlerin birim alanlarında sergiledikleri tepkiye «Gerilme» denir.

T.C. BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MIM331 MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METODLAR DERSİ

T. C. GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK ve DOĞA BİLİMLERİ FAKÜLTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

JFM 301 SİSMOLOJİ ELASTİSİTE TEORİSİ Elastisite teorisi yer içinde dalga yayılımını incelerken çok yararlı olmuştur.

Burulma (Torsion): Dairesel Kesitli Millerde Gerilme ve Şekil Değiştirmeler

BETONARME KESİTLERİN EĞİLME MUKAVEMETLERİNİN BELİRLENMESİNDE TEMEL İLKE VE VARSAYIMLAR

Transkript:

009 Kasım MUKAVEMET DEĞERLERİ MALZEMENİN MUKAVEMET DEĞERLERİ 05- M. Güven KUTAY 05--mukavemet-degerleri.doc

İ Ç İ N D E K İ L E R. MALZEMENİN MUKAVEMET DEĞERLERİ...3.. Genel bilgiler...3.. Malzemenin mekanik özellikleri, çekme deneyi...6... Hooke kanunu...9... Malzemenin biçim değiştirmesi...0... Boyuna uzama...0... Enine büzülme......3. Poisson (puason) sayısı " "......4. Kopma uzaması ve kopma büzülmesi,....3. Devamlı mukavemet...4.3.. Genel...4.3.. Gerilme durumları...5.3... Statik gerilme veya sakin gerilme I. Durum...5.3... Dinamik dalgalı gerilme, II. Durum...6.3..3. Dinamik değişken gerilme, III. Durum...7.3.3. Wöhler diyagramı...8.3.4. SMITH'e göre devamlı mukavemet diyagramı...9.3.5. Devamlı mukavemet diyagramının yaklaşık olarak yapılması....3.5.. DM-Diyagramının yaklaşık kaba konstruksiyonu....3.6. Yeni bilinen bağıntılar ile Devamlı mukavemet değerlerinin bulunması...3.3.6.. DM-Diyagramının konstruksiyonu...3.3.7. Devamlı mukavemet değeri okuma örnekleri...4.3.7.. Örnek...4.3.7.. Örnek...5.3.7.3. Örnek 3...6.4. Şekillenme mukavemeti...7.4.. Genel...7.4.. Yüzey pürüzlüğü etkisi, yüzey pürüzlüğü katsayısı b...7.4.3. Büyüklük etkisi, büyüklük katsayısı b...30.4.4. Çentik etkisi...3.4.4.. Çentik etkisinin sebebi...3.4.4.. Çentik katsayısı Çt...34.4.5. Birleşik zorlanmalarda çentik katsayısı Çt...38.5. Örnekler...38.5.. Örnek Ç, Çekme mukavemeti...38.5.. Örnek Ç, Çekme mukavemeti...38.5.3. Örnek B, Basma mukavemeti...38.5.4. Örnek B, Basma mukavemeti...38.5.5. Örnek EG, Eğilme mukavemeti...38.5.6. Örnek EG, Eğilme mukavemeti...38.5.7. Örnek KE, Kesme mukavemeti...38.5.8. Örnek KE, Kesme mukavemeti...38.5.9. Örnek BR, Brulma, Torsiyon mukavemeti...38.5.0. Örnek BR, Brulma, Torsiyon mukavemeti...38.5.. Örnek BZ, Bileşik mukavemet...38.5.. Örnek BZ, Bileşik mukavemet...38 3. Konu İndeksi...3.38

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.3. MALZEMENİN MUKAVEMET DEĞERLERİ.. Genel bilgiler Bir parçayı veya parçalar gurubunun konstruksiyonunu yaparken bu parçaya veya parçalar grupuna etki eden zorlamaları birinci kısımda gördük. Parçanın görevini yapabilmesi için ve istenilen koşulları yerine getirebilmesi için bu koşullara uygun malzemenin seçilmesi gereklidir, yani malzemenin mukavemet değerlerini bilmek gereklidir. Bu gün bütün ayrıntılı koşullara uygun malzeme grupunu seçme imkanı bulunmaktadır. Bu gruptanda işe en uygun malzemeyi seçme olasılığı vardır. Malzeme seçiminde ya konstrüktörün kendisinin malze hakkında ayrıntılı ve geniş deneyimi olması gereklidir veya malzeme hakkında geniş ve ayrıntılı bilgisi olan bir elemandan bilgi alması gereklidir. Malzeme seçimindeki ana düşünce şudur: Parçanın teknik ve ticari koşullarını, korkudan dolayı en iyi şekilde yerine getiren ve en pahalı malzeme yerine, koşulları yeterince yerine getiren malzeme seçilir. Malzemenin parça için koşulan teknik ve ticari koşlları yeterince yerine getirebilmesi, diğer deyimiyle parça için ön görülen ömrü, parçanın tamamlayabilmesi için şu özellikler gözden geçirilmelidir.. Malzemenin özellikleri,. Parçanın biçimlendirilmesi, 3. Çevre etkileri. Malzemenin özellikleri Malzemenin aşağıda sıralanan özellikleri bilinmelidir. - mekanik özellikler, - fiziksel özellikler, - kimyasal özellikler. - Mekanik özellikler Malzemenin mekanik özellikleri denince problemin şekline göre şu özellikler anlaşılır: Malzemenin çekme mukavemeti ( basma, eğilme ve kayma mukavemeti), elastiklik modülü, akma sınırı, aşınma mukavemeti, devamlı mukavemet değeri, sertlik, v.b. - Fiziksel özellikler Malzemenin fiziksel özellikleri denince şu özellikler anlaşılır: ısıl genleşme katsayısı, ısı iletme özelliği, özgül ısı kapasitesi, v.b.

.4 - Kimyasal özellikler M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Malzemenin kimyasal özellikleri denince şu özellikler anlaşılır: malzemenin kimyasal bileşimi, korosyona karşı dayanıklılığı, yağlara ve asitlere karşı dayanıklılığı, v.b. Genel olarak malzemenin kullanılacağı yer ve şekil önemlidir. Örneğin: Açık havada korozyon tehlikesinin etkisinde olan parçaların malzemesi krom veya nikel alışımlı çelik olarak saptanır. Bazen pasa karşı dayanıklı malzeme veya çok özel hallerde yalnız yüksek nikel alışımlı çelikler kullanılır. Normal malzeme nikelaj, kromaj veya galvanizleme gibi kaplama ile korozyona karşı önlemler alınır. Kuvvet etkisinin az olduğu yerlerde aliminyum ve alışımları ile plastik malzeme de kullanılabilir. Bu durumda fiat düşünülecek karşılaştırma değeridir. Değişmeyen, sabit yük altında olan malzemenin mukavemet değerleri, parçanın kırılıp kopmadan yükü taşımasını sağlamalıdır. Malzemenin sünek olması, kopup kırılmadan önce belirli bir deformasyon göstererek, kopmanın yakın olduğunu bildirmesi gereklidir. Bir çok halde parça dalgalı veya değişken zorlanmaların etkisindedir. Bu durumda devamlı veya zamana dayalı mukavemete göre parçanın boyutları seçilir. Parçanın ucuza gelmesi için çoğu zaman yüksek mukavemet değerleri ısıl işlem veya sertleştirme ile ulaşılır. Parçanın biçimlendirilmesi Parçanın biçimlendirilmesi deyince şu özellikler akla gelir: - Parçanın yüzey özellikleri, - Parçadaki kertik veya çentikler, - Parçanın üretim biçimleri. - Parçanın yüzey özellikleri Yüzey pürüzleri nekadar az olursa parçanın malzemesinin mukavemet değeri o kadar yüksek olur. Bunun içinde ya malzemenin yüzeyi çok küçük pürüzlü olmalıdır veya kaplama yapılmalıdır. Konstruksiyon koşullarına göre mali yöndende düşünülerek seçilir. Bazen dış etkilere karşı koyması için aşınmaya dayanıklı malzemede seçilir. - Parçadaki kertik veya çentikler Kertik veya çentiklerin etkisi malzemenin mukavemet değeri arttırılmakla azaltılmaz. Malzemenin mukavemet değeri arttıkça, kertiklere karğı duyarlığıda artar. Bunun için mukavemet değeri yüksek malzeme seçmektense, kertiğin bilinçli boyutlandırılması daha akıllıca bir tutumdur.

- Parçanın üretim biçimleri M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.5 Burada teknolojik özellikler önemli rol oynar. Malzemenin talaşlı imalata uygunluğu, kaynak yapılmaya uygunluğu ile döküm ve dövme üretim yöntemine uygunluğu bilinmelidir. Az sayıda üretilecek parçalarda talaşlı imalat ve benzeri üretim yöntemleri geçerli olmasına karşın, fazla sayıda üretilecek parçalarda döküm ve dövme gibi üretim yöntemleri parçanın ucuz üretilmesine büyük etki ederler. Komplike parçaların üretiminde döküm yönteminin kullanılması büyük avantajdır. Çevre etkileri Parçaya çevre etkisi denince şunlar akla gelir: - Çevre ısısı, - Malzemenin fiatı, - Elde olan malzeme, yani depodaki malzeme, - Malzemenin tekrar kullanılma özelliği. - Çevre ısısı Normal çevre ısısı denince, malzeme için - 40 ile + 50 C arası ısı anlaşılır. Bu ısı değerleri dışında malzemenin mukavemet değerleri oldukça büyük farklar gösterirler. Malzeme seçiminde ısıyı unutmamak ve yüksek veya alçak ısı halinde özel malzeme seçmekte yarar vardır. - Malzemenin fiatı İmalat çelikleri diğer çeliklere göre daha ucuzdur. Özel profiller hem zor bulunur hemde pahalıdırlar. Döküm parçalarının biçimlendirilmesi ve sayısı fiata çok etki eder. Döküm ve döküm parçaları kitabında bu konuda geniş ve etraflı bilgi verilmiştir. - Elde olan malzeme Ucuz ve elegant kontruksiyon yapmak için depodaki malzemenin dışında malzeme seçmek, ucuzluktan çok pahalılık doğurur. Muhakkak yeni malzeme gerekli ise bunu çok bulunan malzeme türünden seçmek akıllıca bir iştir. Örneğin: İmalat çeliği, döküm ise kır döküm gibi. - Malzemenin tekrar kullanılma özelliği Pahalı malzemelerde, malzemenin tekrar kullanılabilmesi dikkat edilecek önemli özelliklerinden biridir. Malzemenin artan parçalarının veya talaşının tekrar kullanılabilmesi mali açıdan, çevre korunması ve sağlığı açısından avantajdır.

.6 M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.. Malzemenin mekanik özellikleri, çekme deneyi Malzemenin mekanik özelliklerinin başında çekme mukavemeti gelir. Çekme mukavemeti için Dinamometre kullanılır. Dinamometre ile yapılan deneylerle Gerilme-Uzama diyagramı kurulur. Bu deneyi yapabilmek için dinamometre ile deney çubuklarına gerek vardır. Bu deney malzeme mukavemet değerinin bulunması için ilk yapılan deneydir ve bu gün hala R R t d 0 d h L0 L c Lt h Şek.., Deney çubuğu geçerliliğini korumaktadır. Deney çubukları Şek.. görüldüğü gibi istenilen malzeme için hazırlanır. Burada verilmiş olan deney çubuğu Alman standartı DIN 505 e göre A tipi deney çubuğudur. Deney çubuğunun yüzey pürüzlülüğü R t µm hassaslığında taşlanmış ve cilalanmıştır. Bunun yanında genelde deney çapı ile deney kesitinin boyu oranı belirli bir büyüklüktedir. Burada ölçüler A tipi için şu büyüklüktedir: d 0 8 mm ; L 0 40 mm ; L C 48 mm ; L t 5 mm ; d 0 mm h 30 mm ve oran L 0 / d 0 5 alınmıştır. Deney çubuğu tipleri, A (yukarıda verildiği gibi), B (d çapı metrik diş olarak hazırlanır) ve E (yassı lama deney çubuğu) olmak üzere üç çeşittir. Gerilme-Uzama diyagramı Gerilme kuvvet ile doğru orantılı olduğundan diyagramda genel tanımların yapılabilinmesi için kuvvet yerine gerilme alınmıştır. Deney çubuğunda, diğer deyimle malzemede meydana gelen bütün değişikliklerin kendine özgü deyimi vardır. Bu deyimleri şu şekilde sıralayabiliriz:

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.7 R m Gerilme [N/mm ] Al s, ml çelik R m R R R m eh el E Yumusak, çelik R m Kopma gerilmesi Akma gerilmesi Ezilme gerilmesi Elastik gerilme Elastik gerilme Orant l gerilme Orant l gerilme O 0 O E α ε %0, Cekme bölgesi, E tanα / ε ; R p0, α ε [%] Birim uzama Plastik bölge EZ Elastik bölge Plastik bölge Basma bölgesi Şek.., Gerilme-Uzama diyagramı Kopma mukavemeti : Devamlı ve linear fazlalaşan gerilme sonucu malzemenin koptuğu gerilme büyüklüğüne "kopma mukavemeti" adı verilir ve R m ile gösterilir. Akma mukavemeti : Kuvvetin sabit kalmasına rağmen kalıcı deformasyonun başladığı gerilmenin değerine "akma mukavemeti" adı verilir ve AK veya τ AK ( sigma veya tau indeks AK ) ile gösterilir. % 0, Uzama mukavemeti : Kuvvetin sabit kalmasına rağmen kalıcı deformas-yonun % 0, olduğu gerilmenin değerine "%0, uzama mukavemeti" adı verilir ve R p0, ile gösterilir. Orantılı mukavemet: Devamlı ve linear olarak fazlalaşan gerilme ile uzamanı biribirine oranının sabit kaldığı gerilme büyüklüğüne " orantılı mukavemet " adı verilir ve O veya τ O ( sigma veya tau indeks o) ile gösterilir. Elastiklik modülü : Elastiklik modülü, orantılı mukavemetde, gerilmenin uzamaya oranıdır.

.8 M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Gerilme-Uzama diyagramının anlatımı Bu diyagram dinamometre diğer ismiyle koparma makinasıyla gayet kolay elde edilir. Burada alınacak malzemenin çelik, yani izotrop malzeme olması gereklidir. Bu diyagramda Y ekseniyle A 0 kesitindeki gerilme ve X ekseninde deney çubuğunun uzamasının deney boyuna oranını % olarak, diğer deyimi ile birim uzaması gösterilir. Diyagramdanda görüleceği gibi, burada iki bölge vardır. Bunlar "çekme" ve "basma" bölgesi diye adlandırılır. Çekme bölgesinin anlatımı : Deney çubuğunu hiç bir şekilde yüklemeden deney makinasına bağlıyalım. Deney çubuğu bağlandıktan sonra yavaş yavaş yüsekselen gerilme ( gerilme kuvvet / kesit alanı ) ile yükleyelim. Çubuktaki gerilme ve uzamalar izotrop malzeme olduğu için Hooke (huk) kanunununda belirtiği gibi orantılı olarak artacaktır. Bu orantılı artmanın geçerli olduğu araya "orantılı mukavemet", bittiği yere de "orantılı mukavemet sınırı" denir. Orantılı mukavemet sınırından önce gerilmeyi azaltır ve sıfıra indirirsek tekrar diyagrama başladığımız koordinat sisteminin sıfır noktasına döneriz. Orantılı mukavemet sınırı içinde gerilmenin ve uzamaya oranı sabit olduğundan bu oran "elastiklik modülü" olarak adlandırılır ve mukavemet hesaplarında çok önemli yer alır. Orantılı mukavemet sınırını aşınca "elastiklik sınırı" na ulaşırız. Buraya kadar değişen gerilme değerlerine karşın malzemenin elastiklik özelliği değişmez. Bu sınırı belirlemek oldukça zor olduğundan günlük mukavemet hesaplarında bu değer pek kullanılmaz. Bu değerde aşıldığında "akma sınırı"na gelinir. Akma sınırına kadar Hooke kanunu geçerlidir, şöyleki: E ε Gerilme, akma sınırınında ötesine yükseltilirse gerilme ile uzama arasındaki orantılı değişim devam etmez. Uzama gerilmeye kıyasla daha fazla değişim gösterir. Akma sınırından hemen sonra gerilme yani kuvvetin değişmemesine karşın diyagramda uzama yönünde düzensiz bir değişme, uzamada büyüme görülür. Birden bire deney çubuğunun bir yerinde büzülme görülür ve çubuk bu büzülen yerden kopar. Bütün bu olaylar deneyin çekme kuvveti etkisi ile çekme tarafında oluşur. Malzeme orantı mukavemeti sınırı içinde tam elastikliğini korur. Bu sınır içinde oluşan bütün deformasyonlar elastik deformasyondur ve kuvvet veya gerilme etkisi kalktığı anda deformasyonlarda yok olurlar. Orantılı mukavemet sınırından başlıyarak malzeme yavaş yavaş elastikliğini yitirir ve kalıcı deformasyonlar belirir. Malzeme kalıcı deformasyon ile biçimlendirilecekse, bu durumda akma sınırının çok üstünde gerilmelerin etkisinde devamlı bir zaman bırakılmalıdır ( örneğin; presleme, sıvama, eğme, uzatma gibi). Kısa zamanda etki eden büyük kuvvet veya gerilmeler malzemeye zarar vermeyeceği gibi, tam tersine soğuk haddeleme işlemi paralelinde mukavemet değerinin yükselmesini sağlarlar.

Basma bölgesinin anlatımı : M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Diyagramın çekme tarafında akma sınırına kadar olan kısmı ile basma tarafındaki "ezilme sınırı" na kadar olan kısmı izotrop malzemeler için simetriktir. Bu simetri sıfır noktasına göredir. Basma tarafında da ezilme sınırına kadar Hooke kanunları geçerlidir. Ezilme sınırı, akma sınırı gibi tam belirlenmemiştir. Basma gerilmesi etkisinde olan izotrop malzeme, gerilmenin artması ile malzeme kesitinin tombullaşması ve bu tombullaşma sonucu yanlardan malzemenin boyuna çatlamasını doğurur. Bu basma gerilmesi etkisinde malzemenin kopmasına işarettir. Kır döküm, beton gibi gevrek malzemelerde gerilmenin ezilme sınırını geçmesi ile parçada dağılma oluşur. Gevrek malzemelerde ezilme sınırı akma sınırına kıyasla çok yüksektir. Kır dökümde bu oran :3 dür.... Hooke kanunu Hooke 635 ile 703 seneleri arasında Londra'da yaşamış bir İngiliz bilginidir ve mukavemet dalına önemli kanunu ile büyük kolaylık sağlamıştır. Hooke kanununu izotrop olan malzemelerde, orantılı mukavemet sınırı için, şu şekilde kurmuştur. F Şek..3 de görüldüğü gibi aynı izotrop malzemeden, örneğin; çelikten, iki adet birbirine eşit olmayan çeşitli ölçülerde F deney çubuğı alalım. Bu çubukları dinamometrede birbirinden farklı iki A A kuvvet F ve F etkisinde bırakalım. Böylece deney çubukları birbirine eşit olmayan iki gerilme ve etkisinde kalacaktır. F ve F A A Deney çubuklarını ölçecek olursak F çeşitli çubuk uzamalarını L ve L yi buluruz. Bu uzamaların çıkış boylarına L 0 ve L 0 ye oranı bize çeşitli uzamalar F verir. Bu uzamaların formülünü yazarsak ve bu değerlerle yukarıda hesapladığımız gerilmeleri bölersek, malzemenin ana özelliklerinden biri olan Şek..3, Deney çubukları elastiklik modülü E yi buluruz. Bu değeri ilk Thomas Young bulduğundan İngilizce literatürde buna Young modülü denilir. L L ε ; ε ve F ; F E sabit L0 L0 A A 0 L L 0.9

.0 veya genelde gösterildiği gibi: M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i F. E ε Bu Hooke kanunudur ve gerilmeyi, E elastiklik modülünü ve ε birim uzamasını gösterir. Hooke kanunu Izotrop malzemede orantı sınırına kadar gerilme ile uzamanın birbirine oranı sabittir. Bu sabit değer elastiklik modülü diye adlandırılır. Elastiklik modülü E ile kayma modülü G arasında şu bağıntı vardır: G E ( + ν)... Malzemenin biçim değiştirmesi... Boyuna uzama Bir çubuk yük altında biçim değiştirir. Kuvvet çubuğu çekmeye zorluyorsa, çubuğun boyu uzayacaktır. Basıya çalışan çubukta çubuğun boyu kısalacaktır. Ekseninden kuvvet etkisinde olan bir çubuğun boyu uzayacaktır. Bu uzamayı L olarak gösterirsek, bu çubuğun yeni boyu L ile yüklenmeden önceki boyu L 0 ın farkıdır, şöyleki: L - L L 0 Çubuğun uzaması L ile ilk ana boyu oranına "birim uzama" denir ve ε (epsilon) ile gösterilir. Birim uzamanın birimi yoktur. Birim uzama ya bir sayı olarak veya yüzde (%) oran olarak kullanılır. Birim uzama bir sayı olarak hesaplanmak istenirse: ( L L ) L ε L0 L0 Birim uzama yüzde oran olarak hesaplanmak istenirse: 0 0 L L L F Şek..4, Boyuna uzama A 0 F. ε L L 0 ( L L0 ) 00 L 0 Parça çekmeye zorlanıyorsa, birim uzamanın (ε) işareti " + " pozitifdir, çünkü L > L 0 dür. Eğer parça basıya zorlanıyorsa, birim uzamanın (ε) işareti " " negatifdir, çünkü L < L 0 dür.

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.... Enine büzülme Eksenel kuvvet etkisinde olan parçaların boylarının değişmesi yanında enleride değişir. Basma zorlanması etkisinde olan cisimler kalınlaşır, çekme zorlanması etkisinde olan cisimler incelir. Bu büzülmeyi d olarak gösterirsek, bu çubuğun yeni çapı d ile yüklenmeden önceki çapı d 0 ın farkıdır, şöyleki: d d 0 d Çubuğun büzülmesi d ile, ilk ana boyu oranına "enine uzama" denir ve ε en (epsilon indeks en) ile gösterilir. Enine uzamanın birimi yoktur. Enine uzama ya bir sayı olarak veya yüzde (%) oran olarak kullanılır. Enine uzama bir sayı olarak hesaplanmak istenirse: d ( d - d ) 0 ε en Şek..5, Enine büzülme d0 d0 Enine uzama yüzde oran olarak hesaplanmak istenirse: d ( d - d ) F. 3 0 ε en 00 d d 0 Parça çekmeye zorlanıyorsa, enine uzama ε en nin işareti" + " pozitifdir, çünkü d < d 0 dür. Eğer parça basıya zorlanıyorsa, enine uzama ε en nin işareti" " negatifdir, çünkü d > d 0 dür....3. Poisson (puason) sayısı " ν" Poisson 78 ile 840 seneleri arasında Paris'te yaşamış bir Fransız bilginidir. Poisson boyuna uzama ile enine büzülme arasındaki oranın sabit olduğunu deneylerle kanıtlanmıştır. Bilgine saygı olarak bu sayı "Poisson sayısı" olarak adlandırılır veya esneklik katsayısı" denir. Eski yunan alfabesinden ν ( nü ) harfi ile gösterilir. ε ν ε Izotrop, diğer deyimi ile bütün molüküllerindeki mukavemet değerleri aynı olan (örneğin: çelikler), malzemelerin deneyler sonucu Poisson sayılarının 0,4 ile 0,333 arasında olduğu bulunmuştur. Poisson sayısı çelikler için 0,3 olarak kabul edilir. en 0 d d 0 F

. M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Bu tanımın yanında "Poisson modülü" diye Poisson sayısının ters kesir değerine ad verilmiştir, ve şöyle gösterilir: m ε εen ν...4. Kopma uzaması ve kopma büzülmesi, Kopma uzaması A Mukavemet hesaplarındaki karşılaştırma için gerekli olan malzeme değerleri yuvarlak veya dörtköşe kesitli deney çubukları ile deneyler sonucu elde edilir. Bu deney çubuklarında kesit büyüklüğü ile deney boyu arasında belirli bir orantı seçilir. Örneğin: L 0 / d 0 5 veya L 0 / d 0 0. Bu orantı büyüklüğü malzemenin kopma uzaması değerinin tanımlanmasında kullanılır. Kopma uzaması " A " harfi ile gösterilir ve indaks olarakta boy ve en oranı kullanılır. F d 0 A 0 Tanımlar Şek..6 deki deney çubuğunda gösterilmiştir.deney çubuğunun koptuğu boy ile ilk boyunun farkının, ilk boyuna oranı, deney çubuğunun malzemesinin "kopma uzaması oranı" olarak adlandırılır ve " A " harfi ile gösterilir. Bu değer literatur ve teknik yazılarda yüzde (%) olarak verilir. Deney boyunun çubuk kesiti büyüklüğüne oranıda indeks olarak verilir. Lu L 0 d u A u Örneğin: A 5, eğer L 0 / d 0 5 ise A 0, eğer L 0 / d 0 0 ise olarak gösterilir. - F. 4 A Lu L0 00 L 0 F Şek..6, deney çubuğu L 0 mm L u mm A 0 mm A u mm Deney çubuğunun ilk boyu Kopma uzaması boyu Deney çubuğunun ilk kesit alanı Kopma anındaki kesit alanı

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.3 Kopma büzülmesi Z Deney çubuğunun ilk kesit alanı ile koptuğu kesit alanının arasındaki farkın, ilk kesit alanına oranı, deney çubuğunun malzemesinin "kopma büzülmesi oranı" olarak adlandırılır ve "Z" harfi ile gösterilir. Bu değer literatür ve teknik yazılarda yüzde (%) olarak verilir. A - Z o A A 0 u d - d 00 0 d 0 u 00 Kopma uzaması ve büzülme oranları, malzemenin esneklik özelleğini diğer deyimi ile sünekliğini veya gevrekliğini gösterir. Bu özellik malzemenin biçimlendirilmesinde karar vermek için kullanılır. Şek..6 dada görüleceği gibi kopma büzülmesi kopan kesitin plastik deformasyonu için oldukça belirgin bir ölçektir. Malzemenin esnekliği (Sünekliği, Duktilitesi ), Gerçek kopma uzaması δ ln Lu L0 Gerçek kopma büzülmesi D ln - Z

.4 M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.3. Devamlı mukavemet.3.. Genel Devamlı mukavemete aynı zamanda " yorulma mukavemeti" de denir. Bir sürü makina parçasının değişen zorlanmalar altında, belirli bir zamanın geçmesi ile, normal kopmaya benzemeyen bir şekilde koptuğu gözlenmiştir. Kopan makina parçalarının kopma nedeni tanımlanacak olunursa çoğunluğun "devamlı zorlanma" veya "yorulma" kopması olduğu saptanır. Böyle oluşan kopmalar, sünek malzemelerde bile hiç bir şekilde deformasyon belirtisi göstermezler. 3 Şek..7, Yorulma kopması Mola çizgileri, Devamlı kopma yüzeyi, 3 Zorla kopma alanı Bu kopmalar gevrek malzemenin aşırı yüklenme ile kopması halindeki özelliğini gösterirler. Böyle kopmalar özellikle parçalardaki işlemeler sonucu, parçaya yapılan konstruksiyon kertiklerinin bulunduğu yerde görülür. Örneğin: kamalar, yivler v.b. gibi. Buda bize malzeme mukavemetinin, sırf malzemenin özelliği ile değil, aynı zamanda malzemenin biçimlendirilmesi ile de bağıntılı olduğunu gösterir. Yorulma kopma belirtileri parçanın ilk önce yüzeyinde hafif bir çatlakla başlar. Bu çatlak derinleşerek malzemenin içine doğru yayılır.parçada kuvveti taşımıyacak kadar küçük kesit kalınca, parça bu kesitten normal statik yük altındaki zorla kopma gibi kopar. Kopmanın olduğu kesite bakacak olursak, midye kabuğu gibi kısım kısım değişik kademeli kopma alanları görürüz. Bu alanlar mola çizgileri ile belirli bir şekil-de ayrılmışlardır. Buda kopmanın bir anda değil, kademeli olarak meydana geldiğinin belirtisidir. Bu şekil kopmanın en tehlikeli yanı, yapılan normal klasik mukavemet hesaplarına göre malzemenin dayanması gerekli iken kopmasıdır. Böylece dinamik zorlanmalarda mukavemet hesapları yapılırken, karşılaştırma değeri olarak malzemenin akma sınırı değilde, "devamlı mukavemet" diğer tanımı ile "yorulma mukavemet" değeri alınmalıdır. Devamlı mukavemetin tanımı: Belirli ve sakin ortalama yükle yüklenmiş bir deney parçasını sonsuz sayıda dinamik ve tam değişken kuvvetle zorlamamıza rağmen, deney parçası kopmadan ve bozulmadan bu yüklenmeye dayanıyorsa buna malzemenin " devamlı mukavemeti " denir.

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Malzemenin devamlı mukavemet değerinin bulunması uzun ve yorucu deneylere bağlıdır. Bir sürü bilgin bu yolda büyük çalışmalar yapmıştır. Bunların arasında en tanınmışı ve bu konuda en çok katkısı olan 89 ile 94 yılları arası yaşamış bilgin August Wöhler dir ( Agust Vöğler ). Wöhler'in yapmış olduğu deneyler sonucu hazırladığı diyagramlar kendi adı ile anıldığı gibi, başkalarınında yaptığı deney sonucu hazırladıkları bu çeşit diyagramlarda Wöhler diyagramı diye adlandırılır. Böylece malzemenin devamlı mukavemetini gösteren diyagrama Wöhler-Diyagramları denir. Wöhler devamlı mukavemet problemini çözmeyi şu şekilde tanımlamıştır: Verilen veya düşünülen herhangi bir ortalama gerilmeye, genlik gerilmeleri yüklenirse, malzemenin üst sınır ve alt sınır gerilme değerlerini bulmak olanaklıdır. Bu tanımları bir diyagramda gösterecek olursak Şek..8 deki diyagramı tanım olarak ele almamız gerekir. Burada:.5 Ü üst sınır gerilmesi veya üst sınır mukavemeti,τ T Periyod A OR alt sınır gerilmesi veya alt sınır mukavemeti ortalama gerilme veya ortalama mukavemet G. G G genlik gerilmesi veya genlik mukavemeti G Ü G genlik gerilmeler toplamı T periyod, tam devre değerlerini gösterirler. OR A 0 t zaman Şek..8, Gerilmeler tanımı diyagramı Wöhler diyagramını yapmadan önce, kuvvet yüklenme hallerinden doğan gerilme durumlarını görelim. Gerilmeler kuvvete göre adlandırıldıklarından buradada Prof. Bach'ın üç grubu görülür..3.. Gerilme durumları.3... Statik gerilme veya sakin gerilme I. Durum Burada kuvvetin yönü ve büyüklüğü işletmenin çalışma zamanı boyunca sabit kalır (Şek..9). Kuvvetin iki özelliğide değişmeden kaldığından bu gerilmeye değişmeyen gerilme, yani "statik gerilme" veya "sakin,τ Gerilme gerilme" denir. Ü A Bu durum bütün zorlanma çeşitlerinde etki gösterebilir. F 0 max min t zaman Şek..9, Sakin yüklenme için Gerilmezaman diyagramı Ü A OR G üst sınır gerilmesi alt sınır gerilmesi ortalama gerilme genlik gerilmesi

.6 M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Burada üst sınır, alt sınır ve ortalama gerilmeler hepsi birbirine eşittir. Genlik gerilmesi sıfırdır. Sınır gerilmeler oranı κ ile gösterilirse: Ü A M G 0 A / Ü +.3... Dinamik dalgalı gerilme, II. Durum Bu durumda kuvvetin yönü işletmenin çalışma zamanı boyunca sabit kalır, fakat kuvvetin büyüklüğü değişir (Şek..0). Kuvvetin iki özelliğinden biri değişkendir ve bundan dolayı değişen, yani dinamik bir durum vardır. Bu gerilme durumuna "dinamik dalgalı gerilme" veya kısaca "dalgalı gerilme" denir. Gerilmelerden biri az, fazla veya sıfır olur (bu kuvvetin yönüne bağlıdır). Fakat karşıt işareti alamaz. Burada üst gerilme Ü ile alt gerilme A birbirlerine eşit değildir, fakat aynı yöndedir. Eğer kuvvet yönünü artı olarak kabul edersek, durum şu şekilde belirlenir:,τ Gerilme Ü Ü üst sınır gerilmesi OR G Ü A alt sınır gerilmesi F min 0 G OR ortalama gerilme 0 F A 0 t zaman max G genlik gerilmesi Şek..0, Dinamik dalgalı yüklenme için gerilme-zaman diyagramı Gerilmenin biri sıfır olduğunda bu özel haldir ve bu hale "tam dalgalı dinamik gerilme" veya kısaca "tam dalgalı gerilme" denir. tam dalgalı çekme gerilmesidir. Ü > A > 0 Ü 0 ; A < 0 Ü < A < 0 A 0, Ü > 0 genel, dalgalı çekme gerilmesi. tam dalgalı basma gerilmesi. genel, dalgalı basma gerilmesi. Ortalama gerilme ( OR ) üst gerilme ile alt gerilmenin tam ortasında olan gerilmedir.

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.7 Bu bağlantıyı formülle gösterirsek: OR ( Ü + A ) / Gerilmeler aynı yönde olduklarından işaretleride aynıdır. Sınır gerilmeler oranını hesaplayacak olursak: κ A / Ü burada A ve Ü hep ayni işareti taşıyacaklarından aralarındaki orana göre sonuç olarak + > κ 0 bağlantısı bulunur. κ 0 özel durumdur. Bu özel durumda A sıfırdır. Bu gerilmeye " tam dalgalı gerilme " denir..3..3. Dinamik değişken gerilme, III. Durum Bu durumda kuvvetin yönü ve kuvvetin büyüklüğü işletmenin çalışma zamanı boyunca periyodik olarak değişir (Şek..). Bu durumda kuvvetin iki özelliğide değişkendir ve bundan dolayı değişen, yani dinamik bir durum vardır. Bu gerilme durumuna "dinamik değişken gerilme" veya kısaca "değişken gerilme" denir. Gerilmelerden biri diğerine mutlak değer olarak az, fazla veya eşit olur. Kuvvetler daima karşıt işaretlidirler. Burada genelde üst gerilme Ü ile alt gerilme A birbirlerine eşit değildir.,τ Gerilme Ü Ü A üst sınır gerilmesi alt sınır gerilmesi F 0 0 +F A OR t zaman G + G Ü A OR ortalama gerilme G genlik gerilmesi OR 0 Ü - A G κ - A / Ü - Şek.., Dinamik değişken gerilme-zaman diyagramı Gerilmelerin mutlak değer olarak birbirine eşit olması özel durumdur ve bu durum-daki gerilmeye "dinamik tam değişken gerilme", kısaca "tam değişken gerilme" denir. Ortalama gerilme OR üst gerilme ile alt gerilmenin tam ortasında olan bir gerilmedir. Burada Ü > OR > A bağlantısı geçerlidir. OR ( Ü + A )/ Burada özel durum Ü - A uygulanırsa, OR 0 bulunur.

(.8 M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Eğer OR > 0 ve Ü > 0, A < 0 ise bu değişken gerilme, burada değişen çekme gerilmesidir. Fakat OR < 0 ve Ü > 0, A < 0 ise bu değişken gerilme, burada değişen basma gerilmesidir. Eğer Ü > A ise ortalama gerilme OR üst gerilme Ü ' nün işaretini alır. Bunun tersi olarak eğer Ü < A ise ortalama gerilme OR alt gerilme A ' nın işaretini alır. Sınır gerilmeler oranınını hesaplayacak olursak. κ A / Ü burada A ve Ü hep değişik işaret taşıdıklarından sonuç olarak - κ < 0 bulunur. Eğer A - Ü ise özel durum olup κ - olur. Buradaki gerilmeye "tam değişken gerilme" denir. Bu durumlarla yapılan deneyler sonucu malzemenin mukavemet değerleri bulunduğundan, malzemenin mukavemet değerleride tıpkı gerilmeler gibi adlandırılırlar. Örneğin: Tam dalgalı gerilme tam dalgalı mukavemet değeri.3.3. Wöhler diyagramı Wöhler deneyi ile Wöhler diyagramı yapabilmek için, Şek..6 de görüldüğü gibi bir malzemeden yapılmış deney çubukları alınır. Çubuğun yüzeyinin pürüzlüğü R t µm duyarlığında taşlanmış ve cilalanmıştır. Şek.. de görüldüğü gibi deneyler sonucu bir diyagram yapılır. Bu diyagramda Y-ekseni gerilme titreşimini, X eksenide yüklenme sayısını gösterir. G ± 50 ± 00 ± 50 ± 00 ± 50.. GENLIK MUKAVEMETI ±5 X X 0 4 X XX X XX X X X X X O X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X XX X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X ZAMANA BAGLI MUKAVEMET ORTALAMA MUKAVEMET ±5 için X X YÜKLEME SAYISI N X OX O X X X X O X O O X X XX X X XX X X X X X X X X X X X X X X X X X X XX DEVAMLI MUKAVEMET 5 6 7 8 0 0 0 0 x deney çubuğu kırılmış o deney çubuğu kırılmamış Şek.., Wöhler-diyagramı Deney çubuğu değişmez bir ortalama gerilme M ile yüklendikten sonra, değişken yüklenme ile belirli bir genlik gerilmesiyle yüklenir. Bu arada deney çubuğunu kopartan yükleme sayısı N bir sayıcı ile saptanır. Deneyden deneye genlik gerilme değeri küçültülür, böylece çubuğu kopartan yükleme sayısı büyür. Bu işleme 0 7 yükleme sayısına kadar devam edilir. Böylece elde edilen malzemenin mukavemet değerine "devamlı mukavemet değeri " denilir ve D veya τ D ile gösterilir. Burada elde edilen değerlerden gerilmeler sınırı Y eksenine, yüklemeler sayısı X eksenine konulursa Wöhler diyagramı elde edilir.

( M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.9 Şek.. deki Wöhler diyagramından malzemenin devamlı mukavemetinin D 50±5 N/mm olduğunu görülür. Şöyle ki: Deneyi yapılan malzeme ortalama gerilme OR 50 N/mm ve genlik gerilmesi G 5 N/mm altında malzeme, 0 7 sayıda yüklemeyi kopmadan vede deforme olmadan taşıyabilecektir. Malzemenin üst sınır mukavemeti Ü OR + G 50+5 75 N/mm ve malzemenin alt sınır mukavemeti A OR - G 50-5 5 N/mm dir. Eğer yükleme sayısını logaritmik olarak X eksenine yerleştirirsek, Wöhler iğrisinin bir doğruya yaklaşık karakter taşıdığını görürüz. Deneyler sonucu malzemenin belirli bir genlik gerilmesi altında sonsuz sayıda yüklemeye kopmadan ve deforme olmadan dayandığı görülmüştür. Burada Wöhler iğrisi X eksenine paralel bir doğru olur. Bu değer deneyde çıkış değeri olarak alınan ortalama gerilme için malzemenin devamlı mukavemet değeridir. Wöhler iğrisi diğer değimiyle Wöhler diyagramı, belirli bir yükleme durumunda malzemenin maksimum mukavemet değerini, hangi yükleme sayısı altında kopmadan ve deforme olmadan taşıyabileceğini gösterir. Bu yükleme sayısının sınır değerleri, yapılan deneyler sonucu belirli grup malzemeler için belirlenmiştir. Şöyle ki: Yumuşak çelikler için N S 3.0 6 yükleme sayısı Alışımlı çelikler için N S.0 7 yükleme sayısı Cu ve Bakırlı alışımlar için N S 5.0 7 yükleme sayısı Hafif malzemeler için N S (3-0).0 7 yükleme sayısı Eğer bir parça kullanıldığı yerde 000 den az sayıda yüklenecekse, bu parça statik yani sakin kuvvet etkisinde kabul edilir. Bu durumda boyutlandırma devamlı mukavemet değerleri ile yapılmaz. Çünkü devamlı mukavet değeri ile gereğinden daha emniyetli üretileceğinden, yazık olur..3.4. SMITH'e göre devamlı mukavemet diyagramı b 500 400 300 00 00 0-00 -00 DEVAMLI MUKAVEMET OR 00 00 300 A OR G 400 Ü OR + G + G G 500 OR ORTALAMA MUKAVEMET çesitli, Wöhler diyagram degerleri Şek..3, Wöhler-diyagramlarının Smith'e göre toparlanması Wöhler diyagramının bütün yükleme ve zorlama durumları için ayrı ayrı yapılması ve bu diyagramları her malzeme için ayrıca yapıp saklamak, arşivlemek oldukça çok zaman, yer ve para ister. Bütün çeşitli Wöhler diyagramlarının sonuçları bir diyagramda toplamak uzun zaman bir sürü kişinin çalışma hedefi olmuştur. Bir kaç sistem devamlı mukavemet değerleri için bulunmuştur. Bunlardan Smith in (simit) yaptığı diyagram en çok kullanılanıdır. Smith devamlı mukavemet diyagramı için bir koordinat sistemi ve bu sistemde sıfır noktasından geçen 45 lik bir doğru almıştır.

(.0 M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Sistemin X ekseni ve 45 lik doğru ortalama mukavemet değeri için kullanılır. Wöhler diyagramının yapıldığı ortalama mukavemet değeri 45 lik doğruya işaretlenir. Örneğin: dada görüldüğü gibi OR 50 N/mm ile yapılmış Wöhler diyagramı alınır. Bu diyagramdaki devamlı mukavemet değerini veren genlik mukavemet değerleri Y eksenine paralel bir eksene ölçekli olarak taşınır. Daha sonra OR 00 N/mm ile yapılmış Wöhler diyagramı alınır. Bu diyagramdaki devamlı mukavemet değerini veren genlik mukavemet değerleride Y eksenine paralel bir doğruya ölçekli olarak taşınır. Bu şekilde çeşitli Wöhler diyagramları ele alınarak, değerler tanımlandığı gibi ortalama mukavemet ve genlik mukavemet değerleri ile diyagrama taşınırlar. Genlik mukavemetlerinin değerleri birbirileri ile birleştirilerek Ü ve A mukavemet sınır çizgileri oluşturulur. Böylece çeşitli Wöhler diyagramı değerleri bir diyagrama taşımış ve toplanmışlardır. Şek..3 da sembolik olarak Smith diyagramının nasıl kurulduğu gösterilmiştir. Şek..4 de Smith diyagramı son durumu ile oluşturulmuştur. Wöhler diyagramları ile taşınan değerler devamlı mukavemette tamamen kullanılmazlar. Maksimum olarak akma mukavemet değeri taşınır ve bu mekik kesiti şeklinde olan devamlı mukavemet alanını keser. Bu kesit noktası ile Y eksenindeki, yani tam dalgalı mukavemet değeri, bir doğru ile birleştirilir. Böylece pratikte geçerli olan üst mukavemet sınır çizgisi doğar. Bu kesit noktasının Y eksenine paralel doğru üzerindeki OR çizgisine göre simetriği alt mukavemet sınır çizgisinin katlanma noktasını verir. Sonra mukavemet sınır çizgiside tamamlanır. 500 400 300 + DG 00 00 0-00 DG -00 DEGISKEN, MUKAVEMET DALGALI MUKAVEMET III II I κ - κ 0 κ + Ü - çizgisi OR Re95 N/mm 00 00 300 400 500 - çizgisi A Rm470 N/mm OR Şek..4, Smith'e göre devamlı mukavemet diyagramı Y ekseni sınır mukavemet oranı κ nın - olduğu ve 45 -lik doğru ile akma mukavemetinin kesiştiği noktada sınır mukavemet oranı κ nın + olduğu yerlerdir. Bu ara ikiye bölündüğünde orta nokta da sınır mukavemet oranı κ nın 0 olduğu yeri gösterir. Ölçekli olarak yapılan çizim de κ nın bulunan değerleri koordinat ekseninin sıfır noktası ile birleştirilirlerse benzerlik çizgileri ortaya çıkar. Sınır gerilmeler oranı κ A / Ü Değişken bölge - κ < 0 Dalgalı bölge 0 κ < + Tam değişken mukavemet DG ( veya τ DG ) > κ - Tam dalgalı mukavemet DL ( veya τ DL ) > κ 0 Sakin veya statik mukavemet AK ( veya τ AK ) > κ + Akma sınırı Devamlı mukavemet D OR ± G veya τ D τ OR ± τ G

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Örnek: Dalgalı mukavemet bölgesinden. Genlik gerilmesi G ±30 N/mm ve ortalama gerilme OR +75 N/mm ise: Devamlı mukavemet D +75 ± 30 N/mm Üst mukavemet sınırı Ü 305 N/mm Alt mukavemet sınırı A 45 N/mm.3.5. Devamlı mukavemet diyagramının yaklaşık olarak yapılması Çeşitli literatürde bir sürü malzeme için devamlı mukavemet diyagramı bulmak olanaklıdır. Bu kitabın ekindeki tabelalarda çeşitli malzeme için devamlı mukavemet diyagramları verilmiştir. Bütün bunlara rağmen her istenilen malzemenin devamlı mukavemet diyagramını bulmak olanaksızdır. Bunun için bu diyagramları yaklaşık olarak yapmak hiç yoktan daha iyidir. Genelde bundan 00 sene kadar önce Prof. Bach'ın koyduğu orantı hemen hemen geçerliliğini korumaktadır. Şöyle ki, eğer bir malzemenin statik mukavemet değeri yüzde yüz olarak kabul edilirse: Statik mukavemet değeri % 00 KO Tam dalgalı mukavemet değeri % 66,6 DL 0,666 KO Tam değişken mukavemet değeri % 33,3 DG 0,333 KO büyüklüğünde alınır. Burada statik mukavemet değeri olarak KO ve AK veya AK0, büyüklükleri, tam değişken mukavemet değeri içinde DG büyüklüğü akla gelir. Eğer bu değerler biliniyorsa diyagramın doğruluk derecesi daha yüksektir. Fakat normal olarak bir malzeme hakkında ya malzemeyi satandan veya standartlardan ( DIN, TSE v.b.) statik mukavemet değerleri tam olarak alınır. Burada şunu tekrar açık olarak belirtelim: Eğer yapılan yanlış hesap sonucu, tehlikeli ve sorumluluğu büyük hasara neden olacaksa, hesap mukayese değeri olan malzemenin mukavemet değeri kesinlikle özel deneyler sonucu kesin ve bilinçli belirlenmelidir. Burada gösterilen yol ile elde edilen değerler üzerinde büyük tartışmalar yapılabilir. Bundan dolayı, burada anlatılan yaklaşık devamlı mukavemet değeri, teknik garanti olarak kabul edilmemelidir. En çok kullanılan malzemeler için, kaba olarak bugünkü bilgilere göre, malzemenin statik değerleri ile dinamik değerleri arasındaki bağıntı Tabela. den alınır. Tabela., Malzeme faktörleri K K Malzeme DG /R m (τ DG /R m ) AK /R p0, (τ AK /R p0, ) Çek/Bas Eğilme Torsiyon Çek/Bas Eğilme Torsiyon İmalat çeliği 0,44 0.50,40 0,58 İslah çeliği 0,40 0,48 0,30,0,5 0,65 Semantasyon çeliği 0,45 0,50,5 0,58 Çelik döküm ÇD 0,35 0,40 0,3,0,30 0,58 Demir döküm GGG 0,30 0,50 0,8,0,30 0,80 Hafif metal 0,30 0,40 0,5.

. M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.3.5.. DM-Diyagramının yaklaşık kaba konstruksiyonu Devamlı mukavemet diyagramının yaklaşık konstruksiyonunu yapabilmek için aşağıda verilen çizim yolunu takip etmek yeterlidir. Şöyle ki:. Devamlı mukavemet değeri D ve ortalama mukavemet değeri M için aynı ölçekte olmak üzere bir koordinat sistemi çizilir. Y-ekseni devamlı mukavemet D ve X- ekseni ortalama mukavemet M için kabul edilir. Sıfır noktasından 45 lik bir doğru çizilir ve bu doğru ortalama mukavemet doğrusu veya çizgisi olarak adlandırılır. + (τ ) DG DG DG (τ ) DG 0 DG (τ ) DG Ü (τ ) Ü A B OR 45 D 40 F E A (τ ) A C AK (τ ) AK OR (τ ) Şek..5, Devamlı mukavemet diyagramı konstruksiyonu OR. + DG değeri A noktası olarak Y- eksenine taşınır. Bunun simetriğine - DG değeri B noktası olarak taşınır. 3. A noktasından X-ekseni ile 40 lik açı yapan üst mukave-met sınır çizgisi çizilir. Bu 40 lik açı ±5 lik bir tolerans sapması yapabilir. Bu açı yumuşak çeliklerde (sünek malzemede) 35 ye doğru, sert çelikler-de (gevrek malze-mede) 45 ye doğru düzeltilir. 4. X-eksenine paralel olarak AK veya AK0, ( EGAK veya τ TAK ) değerindeki doğru çizilir. Bu doğrunun 40 lik doğru ile kesişme noktası D ve ortalama mukavemet doğrusu ile kesişme noktası C noktası olarak adlandırılır. 5. D noktasından Y-eksenine çizilen paralelin 45 lik ortalama mukavemet doğrusu ile kesişme noktası E noktası olarak adlandırılır. 6. Pergelimizi E noktasına koyup ED yarı çapı kadar açıp bir yay çizersek D noktasından geçen ve Y-eksenine paralel olan doğru üzerinde F noktasını buluruz. Bu nokta D noktasının simetriğidir. 7. Bu bulunan F noktası bir taraftan B noktası, diğer taraftan C noktası ile birleştirilerek devamlı mukavemet alt sınır değeri çizgisi bulunur. Aynı şekilde eğilme ve torsiyon içinde devamlı mukavemet diyagramları konstruksiyonu yapılır.

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.3.3.6. Yeni bilinen bağıntılar ile Devamlı mukavemet değerlerinin bulunması F..5 DG ( τdg ) K Rm F..6 ( τ ) K R ( R ) AK AK e p0, ( ) ( ) ( ) DG τ τ τ DG AK( τak ) K F..7 O O D D ( + κ) ( K ) Örnek: Eğer imalat çeliği St 37-, M-Nr.:.0037, için R m 360 N/mm biliniyorsa, Devamlı çekme mukavemet değerleri şu şekilde hesaplanır: imalat çeliği için Tabela. den K 0,44 ve K,00 bulunur. Malzemenin değişken mukavemeti DG K. R m 0,44.360 58,4 DG 60 N/mm Malzemenin akma mukavemeti AK K. R e,0. 35 3 AK 35 N/mm.3.6.. DM-Diyagramının konstruksiyonu DG (τ DG ) A + (τ ) DG DG G (τ ) DG DG 45 α OR D J E 0 F κ+(τ κ+) B C AK(τ AK) H OR Şek..6, DM-diyagramı konstruksiyonu. Koordinat sistemi D ve OR için aynı ölçekle çizilir.. + DG Y-ekseninde A noktası olarak ve - DG X-eksenine göre simetriği G noktası olarak işaretlenir. X A 0 Y A + DG ; X G 0 Y G - DG 3. B noktası Devamlı mukavemet formü-lü F..6 ile κ + için hesaplanıp işa-retlenir. XB YB R m ( K) 4. C noktsı AK - veya τ AK ile belirlenir. Buradan X eksenine R p0, - ( AK - veya τ AK -) paralel çizilir ve OR -doğrusunun kesit noktası C olarak belirlenir. X Y K R C 5. ( AK + ve F ) doğrularının kesiştiği D noktasından X eksenine çizilen dikin OR - doğrusunu kestiği nokta E noktasıdır. ( AK DG ) ( K) XD YD AK K Re ( K) 6. D noktasının E ye göre simetrisi F noktasını verir. ( AK DG ) ( K) XF YF AK ( AK XF ) ( K) 7. F noktasından G ye ve C ye çizilen doğrular A verir. Aynı şekilde eğilme ve torsiyon içinde devamlı mukavemet diyagramları konstruksiyonu yapılır. C AK e

.4 M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.3.7. Devamlı mukavemet değeri okuma örnekleri.3.7.. Örnek St 50- çeliğinde tam dalgalı yüklenmede istenilen şu değerleri bulunuz:.. Tam dalgalı çekme mukavemet değeri,.. Genlik mukavemet değeri,.3. Devamlı çekme mukavemet değeri. Çözüm: St 50- için yapılmış olan devamlı çekme mukavemet diyagramı alınır. Böyle bir diyagram yoksa bunun kontruksiyonu yapılmalıdır. III κ - 300 5 00 47,5 00 0-00 -00-5 N/mm -0,5 II κ 0 0 47,5 A 00 00 +0,5 AK 95 κ + 300 N/mm Şek..7, St 50 için devamlı çekme mukavemet diyagramı I Burada aranılan tam dalgalı mukavemet değeri olduğuna göre A 0 ve Ü > 0 dır. Sınır değerler oranını bulacak olursak: κ A / Ü 0 / Ü 0 κ 0 Çalışmalarımıza başlamadan önce bir anlaşma yapalım. Burada muhakkakki altın ile değil demir ile çalıştığımızı bildiğimize göre kuyumculuk yapmıyoruz demektir. Bunun içinde: mukavemet değerlerinin son sayısını yani birler hanesini ya sıfıra yada 5 e yuvarlayalım... Tam dalgalı çekme mukavemet değeri Diyagramda κ 0 benzerlik doğrusu bulunur. Bu doğrunun mukavemet üst sınır çizgisi ile kesişme notasının Y eksenindeki değeri, aranılan tam dalgalı çekme mukavemeti değeridir... Genlik mukavemet değeri Burada genlik mukavemet değeri ile ortalama mukavemet değeri aynıdır. Çünkü: A 0 dır. Ortalama mukavemet değerini okuyacak olursak: OR 47,5 N/mm okunur. Buda G 45 N/mm dir. ÇDL AK 95 N/mm.3. Devamlı çekme mukavemet değeri Devamlı çekme mukavemeti: D OR ± G 45 ± 45 N/mm ÇD 90 N/mm Üst mukavemet sınırı: Ü OR + G 45 + 45 90 Ü 90 N/mm Alt mukavemet sınırı: A OR - G 45-45 0 A 0 N/mm Veya analitik olarak F..5 - F..7 ile ve Tabela. deki değerlerle hesaplanır.

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.5.3.7.. Örnek St 50- çeliğinde aşağıda verilen isteklere göre değişken mukavemet değerleri ne kadardır? 400 00 0-96 -00 45-300.. Ü - A ise,.. Ü - A ise,.3. - A + 0,3 Ü ise. Çözüm: St 50- için yapılmış olan devamlı eğilme mukavemet diyagramı alınır. Böyle bir diyagram yoksa bunun yaklaşık olarak kontruksiyonu yapılmalıdır... mukavemet değeri Ü - A II I -0,5 κ 0 +0,5 κ + III κ - 500 N/mm AK 43 30 300 95 45 00-45 74 00 00 300 400 500-00 N/mm Sınır değerler oranını: κ A / Ü Ü - A bağıntısını yerleştirirsek: κ A / - A - Benzerlik çizgisi κ - Y-eksenini gösterir. Y eksenindeki değeri okuyacak olursak EGD ± 45 N/mm Ü 45 N/mm A - 45 N/mm OR 0 G ± 45 N/mm.. mukavemet değeri Ü - A Sınır değerler oranını: κ A / Ü Ü - A bağıntısını yerleştirirsek: κ A / - A -/ -0,5 Benzerlik çizgisi κ -0,5 bulunur ve bunun Şek..8, St 50 için devamılı eğilme mukavemet diyagramı mukavemet üst sınır çizgisi ile kesiştiği noktanın devamlı mukavemet değeri okunur. Ü 95 N/mm A - 45 N/mm OR 75 N/mm G ± 0 N/mm EGD 95 N/mm.3. mukavemet değeri - A + 0,3 Ü Sınır değerler oranını: κ A / Ü, - A +0,3 Ü bağıntısını yerleştirirsek: κ - 0,3 Ü / Ü - 0,3. Benzerlik çizgisi κ - 0,3 benzerlik çizgisi konstruksiyonu yapılır ve mukavemet üst sınır çizgisi ile kesiştiği noktanın devamlı mukavemet değeri okunur. Ü 30 N/mm A - 96 N/mm OR 0 N/mm G ± 0 N/mm EGD 30 N/mm Veya analitik olarak F..5 - F..7 ile ve Tabela. deki değerlerle hesaplanır.

.6 M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.3.7.3. Örnek 3 St 50- çeliğinde eğer zorlanma ortalama torsiyon mukavemeti τ OR 00 N/mm nin etrafında oynuyorsa: 3.. Torsiyon genlik mukavemeti, 3.. Devamlı torsiyon mukavemeti, 3.3. Üst ve alt sınır mukavemet değerleri ne kadardır? Çözüm: St 50 için yapılmış olan devamlı torsiyon mukavemet diyagramı alınır. Böyle bir diyagram yoksa bunun yaklaşık olarak kontruksiyonu yapılmalıdır. 3.. Torsiyon genlik mukavemeti κ - -0,5 κ 0 00 47 00 III N/mm II I +0,5 κ + τ 70 AK 00 τ 70 G τ 70 G 45 lik ortalama mukavemet doğrusunda verilen τ M 00 N/mm değeri işaretlenir. Bu noktadan Y-eksenine bir paralel çizilir. Bu paralelin mukavemet üst sınır ve alt sınır çizgilerini kestiği noktaların değerleri okunup, bu değerler 00 den çıkarılır.böylece: τ G ±70 N/mm 0-00 -47 00 00 N/mm Şek..9, St 50 için devamlı torsiyon mukavemet diyagramı 3.. Devamlı torsiyon mukavemeti Bir önce okunan değerlerin büyüğü devamlı mukavemet değeridir. Veya: τ D τ OR ± τ G olarak hesaplanır. τ OR 00 N/mm, τ G ±70 N/mm τ TD 00 ± 70 N/mm Devamlı torsiyon mukavemet değeri τ TD 70 N/mm 3.3. Üst ve alt sınır mukavemet değerleri Devamlı torsiyon mukavemet değeri τ TD 00 ± 70 N/mm olduğuna göre Torsiyon üst sınır mukavemeti τ Ü 70 N/mm Torsiyon alt sınır mukavemeti τ A 30 N/mm Veya analitik olarak F..5 - F..7 ile ve Tabela. deki değerlerle hesaplanır.

M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i.7.4. Şekillenme mukavemeti.4.. Genel Malzemenin devamlı mukavemet değeri, yüzeyi cilalanmış ve 0 mm çapında deney çubuklarıyla bulunmuş değerlerdir. Pratikte kullanılan parçalar hiç bir zaman bu deney çubukları gibi değildir. Örneğin: kullanılan parçaların yüzeyleri hep cilalanmış değildir. Çeşitli yüzey pürüzlüğü kalitesi vardır. Üretilen parçalar hep 0 mm çapında değillerdir. Parçaların büyüklüğü sabit kesit göstermeyip kimi yerde daralır, kimi yerde genişlerler. Demek ki deney çubukları ile elde edilen devamlı mukavemet değerleri konstruksiyonu yapılan bir parçanın hesaplarında mukayese değeri olarak kullanılamaz. Bu değerin bazı faktörlerle pratikte kullanılacak büyüklüğe getirilmesi gereklidir. Böylece malzemenin şekillenmiş durumundaki mukavemet değeri doğar. Bu mukavemet değerine malzemenin "şekillenme mukavemeti" diyelim. Bunu mukavemet değerleri için genelde SK veya τ SK sembolleri ile gösterelim. Böylece: SK, τ SK N/mm Malzemenin şekline göre mukavemeti D, τ D N/mm Malzemenin devamlı mukavemeti,zorlama biçimi ve yükleme durumuna göre b yüzey pürüzlüğü etkisi, yüzey pürüzlüğü katsayısı b büyüklük etkisi, büyüklük katsayısı ß Çt çentik etkisi, çentik katsayısı tanımları ortaya çıkar. Bu tanımları bir formülle gösterlim: F..8 SK D b b β Çt τ SK τ D b b β Çt Buradaki değerleri yani katsayıları sırası ile inceleyecek olursak:.4.. Yüzey pürüzlüğü etkisi, yüzey pürüzlüğü katsayısı b Malzemenin devamlı mukavemet değeri polisajlı, cilalanmış yüzeyli deney çubuklarıyla belirlenmiştir. Yani, tamamen ideal cam gibi düzgün, pürüzsüz yüzeyle yapılan deneyler sonucu elde edilmiştir. Yüzey pürüzlülüğü talaşlı imalat, hadde sakatlamaları, tufallar, dökümdeki hava ve malzeme birikintileri sonucu, korozyon ve bunlara benzer etkenler ile meydana gelir. Bunlar malzemenin mukavemet değerini düşürürler. Gevrek malzemelerde yüzey pürüzlüğü katsayısı yalnız yüzey pürüzlüğü kalitesi ile değil aynı zamanda malzemenin kopma mukavemet değeriylede orantılıdır. Yüzey pürüzlüğünün çentik etkisi ile beraber değil, ayrı değerlendirilip kullanılması gerektir. Bunu hiç bir zaman birbirine karıştırmamak gereklidir.

.8 M a l z e m e n i n M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i,0 b 0,9 0,8 0,7 Rz µm olarak,0,6 3, 6,3,5 5 50 Bu etkenlerin bir arada, yüzey pürüzlüğü katsayısı olarak kullanılması için bir diyagram yapılmıştır. Bu diyagramdaki çeşitli eğriler, malzeme yüzeyinin pürüzlülük kalitesini, X-eksenide malzemenin kopma mukavemet değerinin faktöre etkisini gösterir. Şek..0 de görüldüğü gibi, bir parçanın yüzey pürüzlüğü kalitesi R a veya R z olarak ya verilir yada konstruktör parçanın fonksiyonuna göre kaliteyi kendi seçer. Döküm, dövme ve haddeli yüzeyler 0,6 0,5 300 400 500 600 800 000 500 000 00 00 Parçanın malzemesi ya verilmiştir veya konstrüktör tarafından seçilecektir. Parçanın şekillenme mukavemet değerini hesaplamak için gerekli olan yüzey pürüzlüğü katsayısı b i bulmak, eğer gerekli diyagram varsa çok kolaydır. Kopma mukavemeti Rm N/mm olarak 6 mm çap için Şek..0, Yüzey pürüzlğü katsayısı b diyagramı Parçanın yüzey pürüzlüğü kalitesi ve malzemesi bilindikten sonra ya analitik olarak formülle hesaplanır veya Şek..0 Normal gerilmeler için R F..9 b 0, lg R lg m z 0 Çapraz gerilmelet için: F..0 b τ 0,575 b + 0, 45 Şöyle ki: Parçanın yüzey pürüzlüğü kalitesine uyan eğri seçilir. Örneğin, yüzey pürüzlüğü ya R a ya R z veya DIN ISO 30 ye göre pürüzlük derecesi N.. olarak verilmiştir. Parçanın boyutu ne olursa olsun malzemenin d 6 mm için geçerli olan kopma mukavemeti X- ekseninde işaretlenir. Y-eksenine çekilen paralelin eğriyi kestiği noktaya ait olan b değeri Y-ekseninden okunur. Parça üretilirken çeşitli yollar ve makinalarla işlenir. İşlemenin kalitesi yüzey pürüzlüğüdür. Cilalanmış bir parça ile kaba torna edilmiş parçanın yüzey pürüzlüğünde oldukça büyük fark vardır. Genelde yüzey pürüzlüğü ( Toleranslar kitabına bakınız ) ISO Tolerans sistemine göre üretilecek parçanın işlenme resminde verilmiştir. Konstruksiyonda, konstrüktör bunu seçmek sorumluluğundadıı. Genel olarak yüzey pürüzlüğünü şu şekilde ( inceden kabaya doğru ) sıralayabiliriz:

( M u k a v e m e t d e ğ e r l e r i Tabela., Yüzey pürüzlüğü kalitesi ve pürüzlük derecesi bağıntısı İşleme Pürüzlük R Yüzeyin tanımı ve üretim biçimi a R z işareti derecesi µm µm N 0,06-0,05 0,63-0,8 Çok hassas yüzeyler N 0,05-0,050 0,80-,6 - Hassas taşlama, polisaj, cilalama, v.b. Hassas yüzeyler - Tesviye, torna, freze, taşlama, v.b. İnce işlenmiş yüzeyler - Tesviye, torna, freze, v.b. Kaba işlenmiş yüzeyler - Torna, matkap, freze, v.b..9 N3 0,050-0,00,60-,5 N4 0, - 0,,50-4,0 N5 0, - 0,4 4,00-6,3 N6 0,4-0,8 6,30-,5 N7 0,8 -,6,5-5 N8,6-3, 5-40 N9 3, - 6,3 40-63 N0 6,3 -,5 63-00 N,5 5,0 00-60 N 5,0 50,0 60-400 Burada değerler soldan sağa doğrudur. Fakat sağdan sola doğru eşit alınamazlar. Örneğin: N7 R a 0,8-,6 µm R z,5-5 µm dir. Fakat R z,5-5 µm değeri R a 0,8-,6 µm değerine eşit değildir. Konstrüktörün yüzey fonksiyonlarına göre pürüzlük derecesini seçebilmesi için çeşitli sistem ve düşünce yolları vardır. Burada Alman literatürünün geçerli olduğu teknik alanda en fazla kullanılan diyagramı öneririz. Rochusch'un (Rohuş) nominal ölçü, yüzey fonksiyonu ve ISO kalitesine göre yüzey pürüzlüğü kalitesi önerisi. nominal ölçü fonksiyonsuz > 3 > 3-6 > 6-0 > 8-50 > 50-0 > 0-50 > 50-500 normal DIN 4764 e göre yüzey fonksiyonu çok önemli önemli yüzey pürüzlügü kalitesi Rz µm olarak 6 8 0 4 6 8 5 7 9 3 5 7 0,0 0,6 0,5 0,40 0,63,0,6,5 4,0 6,3 ISO kalitesi 0 6 5 40 63 00 60 50 400 630 DIN ISO 30 ye göre pürüzlük derecesi N N N3 N4 N5 N6 N7 N8 N9 N0 N N Şek.., Rochusch'a göre yüzey pürüzlüğü kalitesi seçme diyagramı