ÇELİK YAPILAR AÇISINDAN TÜRKİYE BİNA DEPREM YÖNETMELİĞİ TASLAĞINA BİR BAKIŞ

Benzer belgeler
Çelik Bina Tasarımında Gelişmeler ve Yeni Türk Deprem Yönetmeliği

7. STABİLİTE HESAPLARI

Prof. Dr. Ayşe Daloğlu Karadeniz Teknik Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü. INSA 473 Çelik Tasarım Esasları Basınç Çubukları

T E M E L L E R. q zemin q zemin emniyet q zemin 1.50 q zemin emniyet

idecad Çelik 8 Kullanılan Yönetmelikler

BURKULMA DENEYİ DENEY FÖYÜ

10 - BETONARME TEMELLER ( TS 500)

MATERIALS. Basit Eğilme. Third Edition. Ferdinand P. Beer E. Russell Johnston, Jr. John T. DeWolf. Lecture Notes: J. Walt Oler Texas Tech University

idecad Çelik 8 Kullanılan Yönetmelikler

BASINÇ ALTINDAKİ ÇELİK ELEMANLARIN TAŞIMA GÜCÜ HESABI

INSA 473 Çelik Tasarım Esasları Basınç Çubukları

Çelik Yapılar - INS /2016

İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ 10 KATLI ÇELİK BİR YAPININ DEPREM YÜKLERİ ALTINDA TASARIMI

ÇELİK YAPILARIN TASARIM, HESAP VE YAPIM ESASLARI YÖNETMELİĞİ

DIŞ MERKEZ ÇELĐK ÇAPRAZ PERDELĐ BĐR YAPININ DBYBHY 2007 KURALLARINA GÖRE DEĞERLENDĐRĐLMESĐ

ÇELİK YAPILARIN TASARIM, HESAP ve YAPIM ESASLARI. ÖRNEKLER ve TS648 le KARŞILAŞTIRILMASI

ÇELİK YAPILAR EKSENEL BASINÇ KUVVETİ ETKİSİ. Hazırlayan: Yard.Doç.Dr.Kıvanç TAŞKIN

Depreme Dayanıklı Çelik Bina Tasarımının Temel İlkeleri Ve Yeni Türk Deprem Yönetmeliği

BÖLÜM DÖRT KOMPOZİT KOLONLAR

Tanım: Boyuna doğrultuda eksenel basınç kuvveti taşıyan elemanlara Basınç Çubuğu denir.

ÇELİK YAPILARDA BAYRAK LEVHALARININ SİSMİK DAVRANIŞININ ARAŞTIRILMASI

Yapma Enkesitli Çift I Elemandan Oluşan Çok Parçalı Kirişlerin Yanal Burulmalı Burkulması Üzerine Analitik Bir Çalışma

Nlαlüminyum 5. αlüminyum

ÇELİK YAPILARIN TASARIM, HESAP ve YAPIM ESASLARI YÖNETMELİĞİ 2016

ÖZHENDEKCİ BASINÇ ÇUBUKLARI

Çerçeve Sistemlerin Stabilite Analizi için Yaklaşık bir Yöntem

Çelik Yapılar - INS /2016

Birleşimler. Birleşim Özellikleri. Birleşim Hesapları. Birleşim Raporları

30. Uzay çerçeve örnek çözümleri

STATİK MÜHENDİSLİK MEKANİĞİ. Behcet DAĞHAN. Behcet DAĞHAN. Behcet DAĞHAN. Behcet DAĞHAN

Birleşimler. Birleşim Özellikleri. Birleşim Hesapları. Birleşim Raporları

KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü Mukavemet I Final Sınavı

TAŞIMA GÜCÜ. γn = 18 kn/m m YASD. G s = 3 c= 10 kn/m 2 φ= 32 o γd = 20 kn/m3. γn = 17 kn/m3. 1 m N k. 0.5 m. 0.5 m. W t YASD. φ= 28 o. G s = 2.

BETONARME KOLONLARIN ETKİN KESİT RİJİTLİKLERİ ÜZERİNE YÖNETMELİKLERİN YAKLAŞIMLARI

Doç. Dr. Bilge DORAN

TMMOB İNŞAAT MÜHENDİSLERİ ODASI İSTANBUL ŞUBESİ

BÖLÜM 4 YAPISAL ANALİZ (KAFESLER-ÇERÇEVELER-MAKİNALAR)

TMMOB İNŞAAT MÜHENDİSLERİ ODASI İSTANBUL ŞUBESİ

ÇELİK ÇATI SİSTEMLERİ HAKKINDA GENEL BİLGİ

DEPREM HESABI. Doç. Dr. Mustafa ZORBOZAN

AĞIR SANAYİ YAPISININ AISC VE TS-648 YÖNETMELİKLERİNE GÖRE KARŞILAŞTIRMALI BOYUTLANDIRILMASI YÜKSEK LİSANS TEZİ. Cem BİNGÖL

BASINÇ ÇUBUKLARI. Yapısal çelik elemanlarının, eğilme momenti olmaksızın sadece eksenel basınç kuvveti altında olduğu durumlar vardır.

İNŞ 320- Betonarme 2 Ders Notları / Prof Dr. Cengiz DÜNDAR Arş. Gör. Duygu BAŞLI

TAŞIMA GÜCÜ. n = 17 kn/m3 YASD

GENEL KESİTLİ KOLON ELEMANLARIN TAŞIMA GÜCÜ (Ara donatılı dikdörtgen kesitler)

Eğik Eğilme Etkisi Altındaki Dikdörtgen Tekil Temellerde Taban Gerilmelerinin Hesabı *

Proje Genel Bilgileri

Dört Kenarından Ankastre Mesnetlenmiş Berkitmesiz Dikdörtgen Çelik Levhaların Taşıma Davranışları

Temeller. Onur ONAT Tunceli Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü, Tunceli

ÇELİK YAPILAR BİRLEŞİMLER VE BİRLEŞİM ARAÇLARI. Hazırlayan: Yard.Doç.Dr.Kıvanç TAŞKIN

ANTALYA YÖRESİNDEKİ DÜZENSİZ BETONARME BİNALARIN DEPREM DAVRANIŞLARININ İRDELENMESİ

idecad Çelik 8.5 Çelik Proje Üretilirken Dikkat Edilecek Hususlar Hazırlayan: Nurgül Kaya

İNŞ 315 ÇELİK YAPILAR I DERS NOTLARI

BÖLÜM 2: DÜŞEY YÜKLERE GÖRE HESAP

Saf Eğilme (Pure Bending)

RİSKLİ YAPILARIN TESPİT EDİLMESİNE İLİŞKİN ESASLAR. 5- Risk Tespit Uygulaması: Betonarme Bina

2005/2006 ÖĞRETİM YILI GÜZ YARIYILI MUKAVEMET 1 DERSİ 1. VİZE SORU VE CEVAPLARI

Standart Lisans.

Prefabrik yapıların tasarımı, temelde geleneksel betonarme yapıların tasarımı ile benzerdir.

Betonarme Binaların Kritik Deprem Doğrultularının Belirlenmesinde Farklı Plan ve Enkesit Geometrisinin Etkisi

28. Sürekli kiriş örnek çözümleri

KESİT HASAR SINIRLARININ BELİRLENMESİNDE SARGILAMA DURUMUNUN ETKİSİ

Yapı Elemanlarının Davranışı

Adnan Menderes Yeni İç Hatlar Terminal Binası Hakkında Genel Bilgiler

Çok Katlı Perdeli ve Tünel Kalıp Binaların Modellenmesi ve Tasarımı

3.1 ZEMĐN BETONUNA ETKĐ EDEN YÜKLER VE YÜKLEME ŞEKĐLLERĐ

MEKANSAL VERİNİN KALİTESİ: KONUM VE YÜKSEKLİK DOĞRULUĞU

İNŞAAT MÜHENDİSLERİ ODASI İSTANBUL ŞUBESİ DEPREM ETKİSİ ALTINDA ÇELİK BİNALARIN TASARIMI

Çelik Yapılar - INS /2016

BETONARME-II ONUR ONAT HAFTA-1 VE HAFTA-II

3.2. Euler Yüksek Mertebeden Değişken Katsayılı Diferansiyel Denklemi

Eşdeğer Deprem Yüklerinin Dağılım Biçimleri

YARI RİJİT BİRLEŞİMLİ ÇELİK ÇERÇEVELERİN ANALİZİ

Çelik Yapılar - INS /2016

idecad Çelik 8 idecad Çelik Kullanarak AISC ve Yeni Türk Çelik Yönetmeliği ile Kren Tasarımı Hazırlayan: Nurgül Kaya

TAŞIYICI SİSTEM TASARIMI 1 Prof. Dr. Görün Arun

AÇI YÖNTEMİ Slope-deflection Method

Kirişli Döşemeli Betonarme Yapılarda Döşeme Boşluklarının Kat Deplasmanlarına Etkisi. Giriş

Dairesel Betonarme Kolonlarda Çatlamış Kesite Ait Etkin Eğilme Rijitliklerinin İrdelenmesi

DEMİRYOLU YOLCU VE YÜK VAGONLARINDA STATİK-DİNAMİK DENEYSEL GERİLME ANALİZİ

ÇOK KATLI BİNALARIN DEPREM ANALİZİ

Süneklik Düzeyi Yüksek Perdeler TANIMLAR Perdeler, planda uzun kenarın kalınlığa oranı en az 7 olan düşey, taşıyıcı sistem elemanlarıdır.

DEPREME DAYANIKLI YAPI TASARIMI

Tablo 1 Deney esnasında kullanacağımız numunelere ait elastisite modülleri tablosu

BİLGİLENDİRME EKİ 7E. LİFLİ POLİMER İLE SARGILANAN KOLONLARDA DAYANIM VE SÜNEKLİK ARTIŞININ HESABI

ÇELİK YAPILARIN TASARIMI VE TASARIM YÖNTEMLERİ

MÜNFERİT KUVVETLERE MARUZ PLAKLARDA KALINLIK TAYİNİ (A PRACTICAL METHOD OF DETERMINING THICKNESS OF PLATES SUBJECTED TO INDIVIDUAL END FORCES)

Betonarme Kirişlerin Etkin Eğilme Rijitliği Analizi ve Yönetmeliklerle Karşılaştırması

Orion. Depreme Güvenli Yapı Tasarımı. PROTA Mühendislik. Bina Tasarım Sistemi. Joseph Kubin Mustafa Tümer TAN

BETONARME-I 5. Hafta KİRİŞLER. Onur ONAT Munzur Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü, Tunceli

BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BAÜ MÜH.MİM. FAK. İNŞAAT MÜH. BL. ÇELİK KAFES SİSTEM TASARIMI DERS NOTLARI

Burkulması Önlenmiş Çelik Çaprazlı Sistemler ile Süneklik Düzeyi Yüksek Merkezi Çelik Çaprazlı Sistemlerin Yapısal Maliyet Analizi Karşılaştırması

Mukavemet. Betonarme Yapılar. Giriş, Malzeme Mekanik Özellikleri. Dr. Haluk Sesigür İ.T.Ü. Mimarlık Fakültesi Yapı ve Deprem Mühendisliği

Petek Kirişlerde Yanal Stabilite Sorunun İncelenmesi ve Karşılaştırmalı Sonuçlar

DEPREME DAYANIKLI YAPI TASARIMI

YAPI MÜHENDİSLİĞİ BİLGİSAYAR UYGULAMALARI

33. Üçgen levha-düzlem gerilme örnek çözümleri

İÇERİSİ BETON İLE DOLDURULMUŞ ÇELİK BORU YAPI ELEMANLARININ DAYANIMININ ARAŞTIRILMASI ÖZET

BETONARME KESİT DAVRANIŞINDA EKSENEL YÜK, MALZEME MODELİ VE SARGI DONATISI ORANININ ETKİSİ

İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ÇELİK KİRİŞ-KOLON ELEMANLARIN EUROCODE 3 VE AISC STANDARTLARINA GÖRE İNCELENMESİ

Transkript:

11-13 Ekim 017 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ESKİŞEHİR ÇELİK YAPILAR AÇISINDAN TÜRKİYE BİNA DEPREM YÖNETMELİĞİ TASLAĞINA BİR BAKIŞ ÖZET: M. R. AYDIN 1 ve A. GÜNAYDIN 1 Prof., İnşaat Müh. Bölümü, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi (Emekli), Eskişehir Yrd. Doç. Dr., İnşaat Müh. Bölümü, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eskişehir Email: ateng@ogu.edu.tr Sunulan bildiride Türkie Bina Deprem Yönetmeliği Taslağı nın çelik apılar ile ilgili bölümlerine ait eleştiri ve orumlara er verilmektedir. Resmi Gazete de aınlanarak ürürlüğe giren Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esasları Yönetmeliği ile getirilen tasarım kuralları ile birlikte gözönüne alınarak orumlar getirilmiştir. Eleştiri ve orumlar, ağırlıklı olarak, apısal analize ait bölümlerde getirilen kurallara ve tasarım esaslarına ilişkin olarak apılmaktadır. Bunlar hesap öntemleri başta olmak üzere, ikinci mertebe hesap, burkulma katsaıları ve benzer konuları içermektedir. Yanı sıra kullanılan semboller, tanımlar, eni getirilen tanımların öteden beri kullanılan benzer kavramlar ile uuşma durumları, diğer önetmeliklere (TS 500, EC3 gibi) uum gibi başlıca konulara da orumlar getirilmektedir. ANAHTAR KELİMELER: Deprem Yönetmeliği, Çelik Yapılar Yönetmeliği AN OVERVIEW OF STEEL STRUCTURES PART OF THE TURKISH BUILDING EARTHQUAKE CODE DRAFT ABSTRACT: In this paper, the remarks and comments are presented for steel structures part of Turkish Building Earthquake Code Draft. These comments were made b taking into consideration the design rules introduced b the Design, Calculation and Construction Requirements of Steel Structures Code which is published as new regulations b the government. Remarks and comments are considered on a basis related to structural analsis rules and principles. These include calculation methods, second order analsis, buckling coefficients, and similar subjects. There are also comments on topics such as smbols, definitions, the compatibilit of the newl introduced definitions and smbols with similar concepts that have been used for a long time, compliance with other codes (such as TS 500, EC3). KEYWORDS: Earthquake Code, Steel Structure Code. 1. GİRİŞ Yönetmelikler tasarımcının uması gerekli kuralları içeren düzenlemelerdir. Getirilen kurallar bağlaıcı olmalarının anı sıra kola anlaşılabilir, olabildiğince sade ve ol gösterici olmalıdır. Türkie de son ıllarda biri asıl diğeri de taslak olmak üzere iki önemli konuda önetmelik aınlanmıştır. Bunlar Çelik Yapıların, Tasarım Hesap ve Yapım Esasları 016 (ÇYHY) [1] ile Türkie Bina Deprem Yönetmeliğidir (TBDY) []. Türkie de

11-13 Ekim 017 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ESKİŞEHİR çelik apılar hakkında 1980 ılında ürürlüğe giren TS 648 Çelik Yapıların, Hesap ve Yapım Kuralları Yönetmeliği [3] hiçbir ihtiaca cevap veremez durumda idi. Bu nedenle ugulanabilirliği de nerede ise sona ermişti. Deprem Yönetmeliği en son 007 ılında revize edilmiştir. Bu bildiride belirtilen her iki aın birlikte değerlendirilmektedir. Fakat ağırlıklı olarak çelik apılar hakkında getirilen düzenlemelere orumlar getirilmektedir. Ancak tasarımda her iki önetmelik de birbirinin arılmaz parçalarıdır ve ortak kapsama alanları bulunmaktadır. Böle durumlarda Deprem Yönetmeliği Taslağına dair görüşler de ilgili paragraflar da er almaktadır.. TASARIM YÖNTEMLERİ HAKKINDA GÖRÜŞLER Tasarım öntemlerinin önetmeliklerin en önemli kısmını oluşturdukları bilinir. 1900 lerin başından itibaren hesap öntemleri süratle gelişirken bir andan da çeşitlenme ile karşı karşıa gelmiştir. Geleneksel anlatımla apı analizleri emniet gerilmeleri öntemi elastik öntem ve taşıma gücü öntemi-plastik öntem olmak üzere başlıca iki grup vea bunların alt gruplarından medana gelmektedir. Ancak öntemlerle ilgili görüşlerimizi sunmadan önce Türkie de ve batı ülkelerinde ugulanan önetmeliklerin tarihçesine kısa bir göz atılması ararlı olacaktır. Türkie deki ilk apı önetmelikleri Alman önetmeliklerinden esinlenerek oluşturulmuştur. Alman önetmeliklerinin tarihçesi kısaca şöledir: ilk apı önetmeliği olarak 1910 ılında emniet gerilmeleri öntemini esas alan bir düzenleme getirilmiştir, burada ilk defa olarak apıların iki arı (H ve HZ) ükleme tipine göre analizleri öngörülmüştür. İkinci mertebe etkileri ω saıları öntemi ile gözönüne alan önetmelik 195 ılında çıkarılmıştır. 1934 ılında DIN 1050 Berechnungsgrundlagen für Stahl im Hochbau -Yüksek çelik apılarda hesap esasları önetmeliği [4] aınlanmıştır. Bu önetmelik zaman içerisinde değişik kereler geliştirilerek 1981 ılında en son DIN 18800 [5] olarak ugulanmıştır, bu önetmeliğin özelliği çoklu analizi öngören taşıma gücü kurallarını esas alması ve ikinci mertebe etkiler için de ω saıları öntemi erine modern analiz öntemlerini içerior olmasıdır. 1993 ılında ise EN (Euro Norm) kodu ile Avrupa standartlarına evrilmiş ve bu da en son EC3 EN 1993-1-1 e [6] dönüşmüştür. Bu önetmelikte tek öntem olarak taşıma gücü esaslarına göre hesap apılması öngörülmektedir. ABD de AISC American Institute of Steel Construction adlı kuruluş çelik apılar ile ilgili önetmelikleri hazırlamak konusunda etkilidir. ÇYHY AISC 360-16 [7] taslak metnin tercümesi olarak geliştirilmiştir. Bizde mevcut TS 648 [3] önetmeliğinin üzerinden epe zaman geçmesi nedeni ile geliştirilmesi erine zamanın güçlü bir önetmeliğinin anen alınması daha ugun olmuştur. Ancak alınırken bazı uarlamaların apılması gerekli idi. Örneğin paragrafın başlığı olan tasarım öntemleri için aşağıda verilen bilgilere göz atılması uarlamaktan nein kast edildiğinin kavranmasına ardımcı olacaktır. ABD de iki tür tasarım öntemi ugulanmaktadır. Bunlar ASD Allowable Strength Design-güvenli daanım öntemi ve LRFD Load and Resistance Factor Design-ük ve daanım katsaıları öntemi dir. Bu öntemler ÇYHY de GKT-Güvenlik Katsaıları ile Tasarım ve YDKT- Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım olarak aktarılmıştır. Yöntemlerin tarihsel gelişimi şöledir: ilk önetmelik kavramı 1900 lerin başında gelişmee başladı ve ASD kullanımı tasarıma esas olarak kabul edildi. O zamanki adı ASD Allowable Stress Design-güvenli gerilme öntemi idi. AISC ilk önetmeliğini 193 ılında aınladı, bu kısa bir metni içermekte idi. 1950 lerde betonarmede taşıma gücü kavramı agınlaşmaa başladı ve 1970 ıllarında ilk taşıma gücü önetmelikleri aınlandı. 1986 ılında LRFD öntemi zorunlu hale getirdi. 1989 da ASD, 1999 da ise LRFD eniden ugulamaa konuldu, en son 005 ılında her iki öntem de ugulamaa alınarak ortak bir çözüm getirildi. Görüldüğü gibi önetmelik tarihi sanki her iki öntemin etkinlik mücadelesi altında cerean etmiş gibidir. Nedir bu ASD ve LRFD?

11-13 Ekim 017 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ESKİŞEHİR Şekil 1 de her iki önteme ait karşılaştırmalı bir grafik görülmektedir. Burada R n ile gösterilen enkesitlere ait karakteristik daanımdır ve her iki öntem için anı olla hesaplanır. Tasarım taşıma güçleri LRFD için ϕ<1.0 olan güvenlik katsaısı ile çarpılarak, ASD için Ω>1.0 olan güvenlik katsaısına bölünerek elde edilir. Tasarım taşıma güçleri gerekli daanım değerlerinden (iç kuvvetler) daha büük olmalıdır. LRFD önteminde etkiler ük katsaıları ile arttırılarak ugulanır, ASD önteminde de katsaılar vardır, ancak bunlar düşe üklere ait temel birleşimlerde 1.0 olarak alınırlar. Bu hali ile klasik elastik öntem ile eşdeğerdir. Zaten önceki dönemlerde ASD Allowable Stress Design-güvenli gerilme öntemi olarak adlandırılmakta idi. Klasik elastik öntemden farkı Ω>1.0 gibi bir güvenlik katsaısının gerilmelere değil gerekli daanım değerlerine ugulanmasıdır. Şekil 1 de gösterildiği gibi R n/ω değerleri elastik sınır civarında elde edilmektedir. Arıca iki öntem de güvenlik katsaılarının aarlanması ile anı eş sonuçlara götürmektedir. Bu durumda ASD nin kullanma sınır durumuna, LRFD nin taşıma gücü sınır durumuna karşı geldiği bir ilave bilgi olarak belirtilebilir. Yazarların kanaatine göre her iki öntemin de AISC de [7] er alması mevcut apıların değişiklik apılması, güçlendirilmesi ve onarılması aşamalarında ortaa çıkacak sorunların önlenmesine önelik olmalıdır. Tasarım Taşıma Güçleri Yük Deplasman Şekil 1. LRFD ve ASD için tasarım taşıma güçleri ÖNERİ: ÇYHY de [1] GKT olarak geçen ASD öntemi önetmelikten çıkarılmalıdır. Bu suretle önetmelik daha sade bir hale dönüşür. Bu durum TBDY de [] de oldukça sadeleşmee neden olacaktır. Yönetmelikte bazı safalar bu durum nedeni ile denklem ormanı gibi görülmektedir. Arıca GKT ile ifade edilen Güvenlik Katsaıları ile Tasarım terimi de ugun değildir. Zira tasarımda güvenlik katsaılarının kullanılması vazgeçilmez bir koşuldur. O halde Güvenlik Katsaıları ile Tasarım Yöntemlerinin tümünü içerir bir alt grup olamaz, ani anlaşılır olması bakımından şöle ifade edilebilir: Güvenlik Katsaıları ile Tasarım GKT iki farklı öntemle apılır, bunlar Güvenli Daanım (Gerilme)Yöntemi ASD ve Yük ve Daanım Katsaıları ile Tasarım LRFD Yöntemidir. Yönetmelikte öngörülen hesap öntemlerinin taşıma gücü önteminin farklı ugulamaları olduğu gerçeğinden hareketle YDKT simgesinin kullanılmasına da gerek olmadığı sölenebilir. Aslında böle bir tanımlama ÇYHY nin görev kapsamına da girmez.

11-13 Ekim 017 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ESKİŞEHİR 3. İKİNCİ MERTEBE ANALİZ YÖNTEMLERİ Şekil değiştirmenin şekil değiştirme etkisi olarak kısaca tanımlanabilen ikinci mertebe etkiler önetmeliğin sistemlerin analizinde zorunlu olarak ugulanmasını öngördüğü bir kuraldır. Ancak bu etkilerin hesabı oldukça zahmetlidir. Yönetmelik paragraf 6.5 de aklaşık bir analiz öntemi verilmektedir. Buna göre kolona ait tasarım taşıma gücünün Denklem 1 de verilen katsaılar kullanılarak hesabının apılması istenmektedir. M d B1M nt B M (1) Burada M nt P- etkisinde olan elemanlardaki moment B 1 de buna ait büütme katsaısı, M lt P-Δ etkisinde olan elemanlardaki moment B de buna ait büütme katsaısıdır. İstenen hesap tarzı Şekil a da gösterilen sistem üzerinde özetlenmektedir. lt H q P H q P H 1 M nt (a) (b) P H 1 M lt (c) Şekil. ÇYHY ikinci mertebe hesap öntemi a) sistem ve ükleme, b) düğüm noktaları sabit sistem, c) anal er değiştirmelerin etkisine ait ükleme Önce Şekil b de görüldüğü gibi sistem düğüm noktaları sabit hale getirilerek çözülecek M nt ler elde edilecek, ilave edilen mesnetlerdeki mesnet kuvvetleri hesaplanıp bunlar Şekil c de görüldüğü gibi düğüm noktaları hareketli sisteme üklenerek bir kez daha çözülecek ve M lt ler elde edilecektir. M nt ve M lt ler büütme katsaıları ile çoğaltılarak sonuçlar elde edilecektir. Burada ugulaıcı için zahmet veren husus Şekil b de sistemin statik apısının değiştirilmiş olmasıdır. İstenilen hesap adımları bu olla analiz apmaı oldukça zorlaştırır. O zaman hesabın pratikliği ortadan kalkar. Yaklaşık bir ol için bu kadar güç harcanmasına gerek oktur. Kesin hesap oluna gidilmesi daha ugun olur. Arıca üklemelerin seçimi ve hesabında oldukça dikkatli davranılmalıdır hatalı değerler seçilebilmesi olanaklıdır.

11-13 Ekim 017 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ESKİŞEHİR Yöntemin ABD deki ugulamalarında Şekil 3 deki gibi hareket edilmektedir. Burada ükler iki gruba arılarak incelenmektedir. Birinci grupta anal er değiştirme oluşturmaan vea oluştursa bile ihmal edilebilecek mertebede olan ükler M nt lerin hesabı için sisteme üklenmektedir. Bu ükler çoğu zaman düşe sabit ve hareketli üklerden oluşurlar. İkinci grupta ise anal er değiştirme oluşturan ükler M lt lerin hesabı için sisteme üklenmektedir. Bu ükler çoğu zaman deprem ükleri gibi anal üklerden oluşurlar. Bu aklaşımda sistem değiştirilmemektedir [8]. ÖNERİ: M nt ve M lt değerleri aşağıdaki gibi hesaplanmalıdır. M nt = ilgili ük birleşimi için taşııcı sistemde anal er değiştirme oluşturmaan vea anal değiştirmesi ihmal edilebilecek üklerden hesaplanan birinci mertebe eğilme momenti, M lt = ilgili ük birleşimi için taşııcı sistemde anal er değiştirme oluşturan üklerden hesaplanan birinci mertebe eğilme momenti, olarak değiştirilmelidir. q P q P H M nt (a) (b) H M lt (c) Şekil 3. Önerilen ikinci mertebe hesap öntemi a) sistem ve ükleme, b) anal er değiştirmesi ihmal edilebilir sistem, c) anal er değiştirmelerin etkisine ait ükleme 4. KOLON ETKİLİ BURKULMA BOYU KATSAYILARI Kolon etkili burkulma bou katsaıları ikinci mertebe hesapta ve tasarımda kullanılan bir parametredir. Bu katsaıların hesabına ait kurallar ÇYHY [1] paragraf 6.4 de verilmektedir. K katsaıları tekil kolonlar için eksenel kuvvet etkileri olmaksızın eskiden beri bilinen çubuk diagramları ile verilmektedir. Bunun erine eksenel kuvvet etkilerini de içeren daha doğru sonuçlar veren bir öntem seçilebilirdi. Arıca katsaıların tekil kolon için verilmesi eterli değildir. Bu katsaıların kattaki değerlerinin elde edilerek tasarımda kullanılması gerekir. Bu konunun teorik açıklaması şöledir: Kattaki bir kolon kendi P eksenel ükünü ve P-Δ momentini (ikinci mertebe etkiler) taşımak üzere tasarlanırsa, ani her kolonun anal rijitliğe vea kat burkulma üküne katkısı kolon tarafından taşınan eksenel ük ile orantılı olursa tüm kolonlarda anı anda kat burkulması medana

11-13 Ekim 017 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ESKİŞEHİR gelir. Bu teorik bir durumdur. Bu idealize edilmiş teorik durumda kattaki kolonlar arasında bir etkileşim olmaz kolondaki ve kattaki burkulma hali anı anda medana gelir. Bu durumla gerçekte karşılaşılamaz ve anal rijitliği olan elemanların kattaki rijitlik oranlarına göre sistemler kat P-Δ etkilerini eniden dağıtır. Bunu kat döşemelerinin deplasmanları çerçevelere dağıtımına benzetebiliriz. Hal böle olunca tekil kolonun kattaki konumunun incelenmesi gerekir. AISC de [7] bu konuda değişik aklaşımlar bulunmakla beraber daha fazla kat rijitliği öntemi tercih edilmektedir. Bu öntemin aklaşımı şöledir: Yanal er değiştirmesi önlenmemiş (düğüm noktaları hareketli) bir çerçevede kattaki toplam ük, herbir kolonun potansiel burkulma üklerinin toplamına ulaşıncaa kadar kat burkulması medana gelmez, bir başka deişle stabilitenin bozulması için kattaki toplam ükün kattaki tüm kolonların potansiel burkulma üklerinin toplamına eşit olması gereklidir [9]. Buradan hareketle, kat kolonlarında bulunan ük dağılımı başlangıç ükleri olarak göz önüne alındığında kolon üklerinin doğrusal arttırılması sonucunda kat burkulması medana gelecektir. Başlangıç üklerinin burkulma medana geldiği haldeki oranı ük katsaısı (faktörü) olarak adlandırılır. Sonuçta kat kolonundaki P cr kritik burkulma ükünün kolon hesap eksenel üküne oranı toplam kat burkulma üklerinin toplam hesap eksenel üklerine (kat ükü) oranına eşit olmalıdır; ani EI Pcr ( KL) EI ve P P cr olduğu da dikkate alınarak P ( K L) d olmalıdır. d K EI L EI ( KL) ÖNERİ: Çerçeve tipi apılarda tekil kolona ait bulunacak etkili burkulma bou katsaısının elde edilmesinden sonra kat anal rijitliği göz önüne alınarak elde edilecek etkili burkulma bou katsaısı kullanılarak tasarımın apılacağına dair taslağa kural eklenmelidir. 5. EKSEN TAKIMLARI, ENKESİT ELEMANLARI, KAYNAKLAR VE SEMBOLLER 5.1 Eksen Takımları Yönetmelikte eksen takımları şöle tanımlanmıştır: x enkesitteki kuvvetli eksen, enkesitteki zaıf eksen, z bouna eksen (Şekil 4). Bu eksen takımı Türkie de ve Kıta Avrupası nda kullanılan geleneksel eksen takımına P P d d () z z x z x x z (a) (b) Şekil 4. Elemen bouna ekseni ve kuvvetli ve zaıf eksenler, a) ÇYHY, b) geleneksel

11-13 Ekim 017 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ESKİŞEHİR ugun değildir. Şimdie kadar kullanılan eksen takımı şöledir: enkesitteki kuvvetli eksen, z enkesitteki zaıf eksen, x bouna eksen. Profil tabloları bu eksen takımına göre düzenlenmiştir. Önemli hatalara neden olabilir. Ugulamacılar ancak aşırı dikkat sarf ederek hatalardan sakınabilirler. 5. Enkesit Elemanları Çelik taşııcı sistemlerin enkesitlerinde erel burkulma sorunu önemlidir. Enkesitlerin erel burkulma davranışlarında enkesiti oluşturan parçalarının enkesite bağlanma durumlarına göre sınıflandırılması apılır. Bu sınıflandırma parçaların enkesitte tek ucundan vea çift ucundan bağlı olmalarına göre apılır (Şekil 5). Yönetmelikte tek ucundan bağlanan elemanlar rijitleştirilmemiş enkesit parçası, iki ucundan bağlanan elemanlar rijitleştirilmiş enkesit parçası olarak adlandırılmaktadır. Bu tanım AISC de [7] de böledir. Ancak söz konusu elemanlar için apılan tanımlamaların İngilizcesi de ugun değildir. Zira çelik apı elemanlarının tümü rijittir, bu az vea çok olabilir. Bu durumda rijitleştirmemiş sözcüğü kararsızlığı anımsatabilir. EC3 de [6] bu kavramlar internal compression element ve outstand compression element olarak verilmektedir. Bu kavramlara en ugun düşen Türkçe karşılıkların iç elemanlar ve uç elemanlar olduğu düşüncesindeiz. Anen tercüme her zaman ugun değildir gerekli durumlarda bazı uarlamalar apılabilmelidir. A B C D E Şekil 5. I profili ve enkesit parçaları, A, B, D,E uç elemanlar, C iç eleman 5.3. Kanaklar Yönetmelikte tanımlanan ve başlıca kanak tiplerinden biri olan küt kanak terimi üzerinde durulacaktır. Küt kanak tanımı öteden beri kullanılmaktadır. Ancak küt sözcüğü genel anlamda olumsuzluk ifade eder. Bu bakımdan birleşimde kullanılması bu kanağın ugun olmaan bir birleşim elemanı olduğu kanısını oluşturmaktadır. Buna ait en ugun tanım dolgu kanağı, uva kanağı vea ouk kanağıdır. Böle bir tanım kullanıldığında konua eteri kadar akın olmaan kimselerin kanağın tipini daha kola aırt edebileceği de açıktır. Arıca kanağın derinliğini tanımlamak üzere önceki halde nüfuziet terimi kullanılmakta iken bu kez penetrason olarak tanımlanması tercih edilmiştir. Bunun erine tüm levha kalınlığında olan vea olmaan gibi bir arıma gidilse idi daha ugun ve anlaşılır olur idi. Bir kavramın adı kendini anımsatıorsa o kavram erinde kullanılmış demektir. 5.4. Semboller ÇYHY [1] ve TS500 Betonarme Yapıların Hesap ve Yapım Kuralları [10] önetmeliklerini anı meslek grubu insanları kullanacaktır. Bu bakımdan ikisi arasında bir uum olmalıdır. Bu uuma en fazla özen gösterilmesi gereken alan sembollerdir. Mühendisliğin temel kavramlarından biri olan gerilmeler TS500 de f ÇYHY de F olarak gösterilmektedir. Bu ugun bir durum değildir karışıklığa neden olur. Nitekim Türkie Bina Deprem

11-13 Ekim 017 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ESKİŞEHİR Yönetmeliği Taslağında [] gerilme için betonarme söz konusu olduğunda f çelik apılar söz konusu olduğunda F sembolü kullanılmaktadır. 6. SONUÇ ve ÖNERİLER Yönetmelikler modern teknolojii ugulamaa önlendiren düzenlemelerdir. Bir apının tasarlanır iken kullanıldığı önetmelik o apının sertifikası gibidir. Uzmanlar bu bilgie ulaştıklarında apı hakkında gerekli değerlendirmei hemen apabilirler. Önemi bu kadar belirgin olan bir unsurun öncelikle bilinior, kavranılıor ve ugulanabilir olması gerekir. Bu durum özellikle ortalama mühendis grubu için önemlidir. Bildirinin bu sonuç bölümünde incelenen iki arı fakat birbirinden arı düşünülemez olan ÇYHY ve TBDY için ukarıda belirtilen durumların oluşmasına katkıda bulunacağını varsadığımız bazı konulara değinilecektir. Önce ÇYHY esas alındığı kanak olan AISC nin durumunun ortaa konulması ararlı olacaktır. AISC den önetmelik olarak aktarılan kısım gerçekte var olan unsurların küçük bir bölümünü oluşturmaktadır, zaman içerisinde mevcut apıa ulaşan metnin her bir maddesinin neden o şekilde er aldığına dair bir gerekçeli commentar-açıklama bölümü vardır. Bu bir akademik gerekçelendirme eseri gibidir, er alan konuların gerekçeleri sunulur, karşıt görüşlere de er verilir, bazen eski bir kural eniden getirilir, bazen de eski ve eni kuralların bir arada ugulanabilirliğini sağlamak üzere appendix-ek bölüm ler er alır. Bu işlemler 6 adet bilimsel komite tarafından ürütülür. Bu noktaa varıldıktan sonra ugulama örneklerini içeren aınlar çıkarılır, bu aının son versionu 884 safadır. Çelik apılar deta ağırlıklıdır detaları içeren aınlar teşvik edilir ve bunlar kurumca aınlanır. Son olarak da profil tabloları hesap tabloları vb konularda ugulamacıa kolalık sağlaacak el kitapları vardır, bunların en sonuncusu 181 safadır. Bu belge ve bilgilerden sonra ortalama mühendis grubunun düzeinin daha da alt seviede olabilirliği söz konusudur. Bu çalışmalar her iki önetmelik için mutlaka apılmalı ancak ukarıda detaları verilen hususlara dikkat etmek koşulu ile. Bu aşamada bizde ne apılabilir sorusuna anıt aranmalıdır. ÇYHY AISC den aktarma olduğu için commentar azılmaabilir, ancak akademik nitelikte olmak üzere benzer bir aının apılması gereklidir, ilerideki değişikliklerin gerekçeleri bu aına bağlı olarak apılması gereği bu suretle başlamış olur. TBDY taslak bir önceki önetmeliğe göre radikal değişiklikler getirmektedir. Bu değişikliklerin neden apıldığı açıklanmalıdır. Burada da modern ülkelerde ugulanan ol izlenerek mevcut ugulana gelen bir kuralın neden geçerliliğini itirdiğini ve bunun erine getirilen değişikliğin neden diğerinden daha ii, doğru ve geçerli olduğuna dair bilim insanlarına bilgi verilmelidir. Bu olmalıdır. KAYNAKLAR [1] Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esasları, (016). Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Ankara, Türkie. [] TBDY, (016). Türkie Bina Deprem Yönetmeliği (Taslak), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Ankara, Türkie. [3] TS 648, (1980). Çelik Yapıların Hesap ve Yapım Kuralları, Türk Standartları Enstitüsü, Ankara, Türkie. [4] DIN 1050:1934-07, (1934). Berechnungsgrundlagen für Stahl im Hochbau.

11-13 Ekim 017 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ESKİŞEHİR [5] DIN 18800-1:1981-03, (1981). Stahlbauten; Bemessung und Konstruktion. [6] EN 1993-1-1, (005). Eurocode 3: Design of Steel Structures - Part 1-1: General Rules and Rules for Buildings, European Committee for Standardization, CEN. [7] ANSI/AISC 360-16, (016). Specification for Structural Steel Buildings, American Institute of Steel Construction, Chicago. [8] Adın M. R. ve Günadın A. (016). Çelik Yapılar, Birsen Yaınevi, İstanbul, Türkie. [9] Yura J. A. (1971). The effective length of columns in unbraced frames, Eng. J., AISC 8(), 37-4. [10] TS 500, (000). Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, Türk Standartları Enstitüsü, Ankara, Türkie.