Ağaç Ağaççık ve Çalı Türlerinde BUDAMA TEKNİKLERİ Prof. Dr. İbrahim TURNA KTÜ Orman Fakültesi Orman Mühendisliği Bölümü, Trabzon
Kentsel Alanlarda Budama Teknikleri Bitki kültürlerinde uygulanan budama teknikleri, kuşaktan kuşağa aktarılarak ulaşılmış deneyimlerin sentezidir. Budama konusu ilk olarak meyvecilikte başlamış, bunu süs bitkileri ve diğer kültürler izlemiştir. Zamanla bitki fizyolojisi ve ekolojisindeki bilimsel yaklaşım ve yeniliklerin uygulamalara aktarılması aktarılması ile yeni boyutlar kazanmış ve hortikültürün ana konularından biri haline gelmiştir.
Kentsel yeşil alanlardaki bitkisel elemanlara uygulanması gereken budamalar; ağaç, ağaççık, çalı ve otsu formdaki süs bitkilerine göre amaçları, ilkeleri ve uygulama teknikleri bakımından ana hatları ile ele alınacaktır.
1. Ağaç Türlerinin Budanması Ağaç türlerinin budanması, amaca göre farklılıklar göstereceği gibi, aynı amaçlara yönelik olması durumunda bile, iğne yapraklı ve yaprağını döken türlere göre bazı uygulama farklılıkları gösterir. Yaprağını döken türler sürgün verme yeteneğine sahip oldukları için genel kapsamda iğne yapraklı türlere göre budama uygulamalarına daha iyi cevap verir. Bir başka anlatımla yaprağını döken türlerde gelişimin budamalarla yönlendirilmesi ve düzenlenmesi daha kolaydır. Bu nedenle ağaç türlerinin budanması iğne yapraklı türlerde genel kapsamda, yaprağını döken türlerde ise gelişme evrelerine göre ana hatları ile ayrı ayrı açıklanmıştır.
2.1. İğne Yapraklı Ağaç Türlerinde Budama İğne yapraklı türler canlı taç yoğunluğunu % 25 30 oranında azaltan budamaları büyüme duraklamaları yaşamaksızın karşılamaktadır. Bu türlerde reçine akıntılarının yara yüzeylerini kapatması nedeniyle yaprağını döken türler gibi budama yüzeylerinin yara macunları ile kapatılmasına genellikle gerek yoktur. Budamalarda dallanma şekli önemli bir yol göstericidir. Özellikle düzensiz dallanma gösteren türlerde şekil-form verme amaçlı budamalar rahatlıkla yapılabilir. Bunlar arasında konik, pramidal, dikdörtgen, kare ve sütun şekli gibi istenilen formlar sayılabilir. Bunlardan bazıları şekil de verilmiştir.
İğne yapraklı ağaç türlerinin budanmaları yaprağını döken türlere göre daha basittir. Bu türler, morfolojik açıdan güçlü bir merkezi aksa sahip olup, budama uygulamaları açısından türlere göre dallanma tipi ve büyüme modelleri belirleyici rol oynamaktadır. İğne yapraklı türleri dallanma tipi bakımından düzenli ve düzensiz dallanan türler olarak 2 gruba ayırmak mümkündür. Türler bakımından genel olarak; çam, göknar, ladin, duglas türleri düzenli, sedir, servi, Criptomeria, yalancı servi, melez, Taxodium, Sequoia, Sequoiadendron, mazı, porsuk, ardıç türleri de düzensiz dallananlar sınıfında yer almaktadır
Düzenli dallanan iğne yapraklı türlerde uygulanacak budamalarla; terminal sürgünde biyotik ve abiyotik kökenli zararlılardan kaynaklanan çatallanmalar, merkezi aksın üstünlüğüne zarar veren ve gelecekte gövde çatallanmasına yol açabilecek dallar, genç bireyin doğal formundan uzaklaşmasına neden olan anormal gelişimli dallar, sıkışık dallar ve sürgünler, hastalıklı ve kuru dallar düzenli olarak uzaklaştırılmalıdır. Ayrıca dikimi izleyen ilk gelişme evresinde türlerin doğal formu dikkate alınarak, anormal gelişimli, sağlıksız ve kuru olmayan en alttaki dal katında yer alan dallar, büyüme ritmine göre 2-3 yılda bir budanmalıdır. Bu uygulama türün habitusuna uygun bir dalsız gövde yüksekliğine ulaşılana kadar sürdürülmelidir. Abies, Picea ve Pseudotsuga gibi ana gövdenin belirginliği ömür boyunca korunan türlerde kuru dallar dışında, çoğu durumda sadece en alttaki dal katının periyodik olarak uzaklaştırılması yeterli olabilir.
Düzensiz dallanan iğne yapraklı türlerde uygulanan budamalarda, düzenli dallanan türlerdeki budamalara ek olarak dallanmanın kontrol altında tutulmasına yönelik müdahaleler söz konusudur. Cedrus (sedir) ve Larix (melez) türlerinin budanma gereksinimleri oldukça azdır. Bu gibi türlerde genç yaşlarda periyodik olarak en alttaki dalların uzaklaştırılması yeterlidir. Taxodium, Sequoiadendron türlerinde zaman zaman uç sürgündeki çatallanmaları tekleme amaçlı budamalar gerekli olabilmektedir. Taxus (porsuk), Cupressus (servi), Chamaecyparis (yalancı servi), Thuja (mazı), Juniperus (ardıç), vb. türlerinde de form düzeltme amaçlı budamalar rahatlıkla yapılabilir.
Terminal sürgünün iyi şekillendirilmesi için lider kesimi Sedirde budama Çamlarda budama
sürgünde kesim tomurcuk üzerinden yapılmalı (L,G, kış sonu, erken ilkbaharda kesim) Sürgün boyunun1/3 lük kısmı kesilmeli (bahar sonu-yaz başı) Sarkık dallılarda sarkan kısmın uzaklaştırılması (juniperus)
İbreli türlerde budama
Konik, pramidal ve sütun şeklinde düzenli bir forma sahip olan bu gibi türlerde ağaç üzerinde bir budama sütunu, pramidi ya da konisi belirlenerek formu bozan ya da dengesizlik yaratan sürgünler uzaklaştırılmalıdır (Şekil 1) Pramidal formlu iğne yapraklı türlerde budama pramidi ve budama uygulamasının şematik gösterimi
Budamanın tepe (1) orta (2) ve alt dallarda yapılması ve sonrası şekillenmeler İğne yapraklı türlerde büyüme yerleri bitkinin ışık alan tepe ve en dıştaki sürgünleridir. Dolayısıyla bu çeşit bitkilerde budamalar yapılmazsa gelişim tepede olacak kil. ara Budamanın ve alt dallar tepe ölecektir. 81) orta (2) ve alt dallarda yapılması ve sonras
Tomurcuk tekleme İbre koparma; alt (sol), orta ve üst (sağ) dallar
1.2. Yaprağını Döken Ağaç Türlerinde Budama Genellikle kuruyan, kırılan, yaralanan veya anormal gelişim gösteren dalların uzaklaştırılması yanında dikim sonrasındaki büyümenin yönlendirilmesi bakımından da önem taşımaktadır. Bu gibi ağaç türlerine dikimi izleyen ilk dönemde uygulanan budamalar şekillendirme budamaları olarak tanımlanmakta, bunu ferahlandırma, yenileme, temizleme, taç azaltma ve yeniden yapılandırma budamaları izlemektedir.
1. Şekillendirme Budamaları Amaç, genç bireylerde ana gövdeyi oluşturmak, şekillendirmek ve dallar arasında yapılacak seleksiyonlarla tepe tacını taşıyacak ana aksları belirgin hale getirmektir. Bu amaçlar için yapılması gereken 3 tip müdahale söz konusudur. * ana aksı belirgin hale getirmek, güçlendirmek, * tepe tacını yükseltmek. * yan dallara gelişme olanağı ve üstünlüğü sağlayan budamalarla dallanmaları dengelemek, Hemen belirtmek gerekir ki, yeni dikilen bir fidanın budamaya karşı belirgin bir tepki gösterebilmesi için yeterli bir büyüme gücüne kavuşmuş olması gerekir. Bunun için de dikim ortamına uyumun sağlanması için belli bir sürenin geçmesi gerekir. Terminal sürgünün uzaklaştırılması durumunda ortaya çıkan çatallanmalar (tomurcuk dizilişi karşılıklı olan türlerde)
Terminal sürgünün ya da onun yerine geçen sürgünün güçlendirilmesi, gövdenin değişik düzeylerinde ve değişik tiplerdeki uygulamalarla gerçekleştirilebilir. Bunun için; * terminal sürgün dışındaki yıllık sürgünleri kesmek, * terminal aks ile yarış durumundaki dalları kısaltmak, yada uzaklaştırmak, gövde üzerindeki dalları aralayarak kademelendirmek, Gövde üzerinde yapılacak müdahalelerin amacı, dalsız gövdenin oluşturulması ve tepe tacının yükseltilmesidir. Ağaçlar, fidanlık aşamasında genellikle aşağıdan itibaren yoğun dallanmalı bir gelişim göstermektedir. Bu nedenle yılda en çok bir defa olmak üzere gövde üzerindeki bir dal katının en alttan itibaren budanması gerekir.
Araziye dikimi izleyen ilk taç yükseltme budaması ise, fidanın normal büyüme temposuna ulaştığı dönemde, türlere ve fidan büyüklüğüne göre yaklaşık olarak dikimden itibaren 2-5 yıl sonra yapılmalıdır. Şekillendirme aşamasında genel olarak terminal sürgünün son 3-5 yılda oluşan yan dallar üzerinde gelişimi düzenleme ve yönlendirme etkileri ile ortaya çıkan ana sürgün baskısı egemendir (Şekil 3). Şekil 3: Terminal sürgünün yan sürgünler üzerindeki düzenleyici etkisi
Gövdenin budama sonrasındaki üstten ve yan dal budama görünümü
yapraklı türlerde şiddetli budama örnekleri
yapraklı türlerde şiddetli budama örnekleri
Yapraklı türlerde (Kayın, Dişbudak, vb.) şiddetli şekil budamaları
İbreli ve yapraklı türlerde şiddetli budama örnekleri
Budamalarla elde edilecek beklentiler, sadece yaşlanan ağacın yaşamının devam ettirilmesi ile sınırlıdır. Ana dalların yükünü hafifletmek, amacıyla yapılacak müdahalelerde aktif dallanmaların yer aldığı uç kısımlara fazla dokunulmamalıdır. Zira hassasiyetin iyice arttığı bu evrede budamanın dozunun artırılması, ağacın yaşlanmasını ve çöküşünü hızlandırır.
2.3. Ağaççık ve Çalı Türlerinde Budama Yaprağını döken ağaççık ve çalılarda yapılacak budamalar bakım ve çiçek verimini artırmaya yönelik budamalardır. Bakım budamaları özellikle çalı türlerinde dikimin ilk yıllarından itibaren düzenli olarak yapılmalı ve genelde her yıl tekrarlanmalıdır. Bunlar temizleme, kısaltma düzeltme, seyreltme, ve canlandırma gibi farklı amaçları karşılamak üzere çeşitli şekillerde uygulanır. Bu çeşit budamalarla bitkiye aynı zamanda istenen şekil de verilebilir.
Çalılarda yapılan budamalar
Ağaççıklarda uygulanan budamalar ve sonrası
Çalılarda budama Çalı türlerinde bakım dikimle başlar ve bitki arzulanan boyuta ulaşmadan önce yapılmalıdır. Yavaş büyüyen türlerde dallanma çok iyi yönlendirilebilir Makaslamadan kaçınılmalıdır. Hızlı büyüyen çalılarda genellikle çok sayıda sürgün çıkmakta olup düzenli budama gereklidir. Yaşlı dalların %25-30dan fazlası yıllık olarak uzaklaştırılmamalıdır.
Yapraklı çalılarda budama: fortsythia, weigelia, hydracanta, rock orange vb.) 1.Şekil Budamaları: iyi ve sağlıklı dalların seçilerek doğal şeklin verilmesi
2.Bakım Budamaları ölmüş ve hastalık dalların uzaklaştırılması, Çalıların merkezinde sağlıklı en geç bireyin bırakılması, birbirini sıkıştıran-zarar verebilecek olanların alınması, Hava ve ışık sirkülasyonunun sağlanması için iç kısımlardaki sürgünlerin çıkarılması Yaşlı sürgünlerin yerini alacak genç sürgünlerin seçilmesi Sürgün uçlarının tomurcuk üzerinden kesilmesi, Tohum bağlamadan önce solmuş çiçeklerin kesilmesi
3. Yenileme budamaları Yaşlı çalıların kısmen yada tamamen kesilmesi (kök boğazından yaklaşık 15-20 cm yüksekten) (Viburnum, hyraganta vb. )
Canlandırma budamaları Ağaççık ve çalılarda canlandırma budamaları ve seyreltme
2.4. Çit Bitkilerinde Budama Boy ve taç genişliği sınırlanmadan, sadece istenen formdan uzaklaşan dal ve sürgünler kesilmelidir. Dipten itibaren dolgun bir forma göre gelişmesi istenen fidanlarda ise büyümenin alttan gelişecek dal ve sürgünlere yönlendirilmesi amacıyla dikey gelişimli dallar kısaltılmalıdır. Bu tür işlemlerin büyümeyi tahrik eden kış sonu budamaları şeklinde uygulanması, dikilen fidanların istenen forma göre daha hızlı gelişmesi bakımından önemlidir.
Fidanların istenen forma göre geliştirilmesi sürecinde formu bozan sürgünlerin kontrolü ve kısaltılması işlemleri düzenli olarak devam ettirilmelidir. Çitlerde gelişme evrelerine göre budama uygulamaları
Çitlerde başlıca budama formları
Betula pendula Prunus subhirtella Pendula Rubra
2.5. Sarılıcı ve Tırmanıcı Türlerde Budama Sarılıcı ve tırmanıcı türler, bitkisel tasarımlara farklı bir boyut ve ilgi çekici bir yüzey kazandıran bitkilerdir. Bu türler genellikle pergola, duvar, parmaklık, eşik, tünel gibi çok çeşitli yapıları canlı bitkilerle süslemek, istenmeyen yüzeyleri ve cepheleri de örtülemek amacıyla kullanılan dikey yeşillendirme elemanlarıdır. Sarılıcı ve tırmanıcı türlerde yapılan yönlendirme amaçlı budamalarla çok değişik formlar elde edilebilmektedir.
Sarılıcı ve tırmanıcı türlerde yapılacak budamalar amaçlarına göre değişmekle birlikte budamalarda; -bitki stabilitesini bozan dallar ve sürgünler, -anormal gelişimlerle bitkinin ayrılmasına ve istenen formundan uzaklaşmasına neden olan dallar ve sürgünler, -bitkinin istenen yöne yayılmasına engel oluşturan sürgünler, -sıkışık gelişimli sürgünler, -yaşlanmış ve kurumuş dallar düzenli olarak uzaklaştırılmalıdır.
Yaz ve sonbaharda çiçeklenen çalılar Büyüme dönemi İlkbaharda erken budama Bahar sonu ve yaz yeni sürgün oluşumu yeni sürgünlerde çiçekler
İlkbaharda çiçeklenen çalılar Büyüme dönemi İlkbahar çiçeklenmesi Çiçekleri solması (tohum) Solmuş çiçeklerin kesilmesi Yeni sürgün oluşumu
2.3. Nakledilen Ağaçların Budanması Nakil işlemleri ağaçların büyük olması ölçüsünde artan kaçınılmaz yaralanma, kırılma ve organ kayıpları gibi hasarlara yol açmaktadır. Dikim sonrasında yara yüzeylerinin steril aletlerle temizlenerek lacbalsam gibi yara macunları ile vakit geçirilmeden kapatılması, olası enfeksiyonların önlenmesi bakımından gereklidir. Yine kırılan dal ve sürgünler de yöntemine uygun olarak budanmalıdır. Esasen nakil öncesinde söküm, taşıma ve dikim işlemlerine engel oluşturan dallar budanmaktadır. Bu nedenle yukarıda belirtilen gerek nakil öncesinde gerekse nakil sonrasında uygulanan budamalarla yetinmek daha doğrudur. Bu konuda kaybolan kök/sak dengesinin yapay olarak oluşturulması amacıyla dengeleme budamalarının uygulanmasının gerekliliği ve yararları konusunda tam bir görüş birliği olmayıp tartışmalar sürmektedir. Yeni yaklaşımlar, kök kayıplarını dengelemek için tepe hacminin azaltılmasının gerekli ve uygun olmadığı yönündedir.
3. PALMİYELERİN BUDANMASI Palmiyelerde dikim ortamına adaptasyonun sağlanmasından sonra uç kısımdan gelişen yeni yapraklarla birlikte büyüme başlamakta ve yeni yapraklar oluştukça en alttan itibaren eski ve yaşlı yapraklar zayıflayıp ölmektedir. Gövde üzerinde kalan, yere düşen yapraklar ve meyveler kötü görünüm, kirlenme ve yangın riski gibi olumsuzluklar yaratabilmektedir. Bu sakıncalar sağlıklı, canlı, temiz ve güzel görünümlü bir form kazandırmayı gerektirir. Buda budamalarla ancak sağlanabilir. Palmiyelerde budam
Akçaağaç ta bilinçsiz budama ve ormangülü
Bitkileri doğal formda bırakmaya tamamıyla karşı olan bu TOPİARY sanatında, bitkilere verilen şekiller genel olarak dört ana grupta toplanmaktadır. Bunlar: Mimari eleman olarak budayarak şekil verme (2), Hayvan figürleri, savaş sahneleri vb. kompozisyonlar oluşturacak şekilde budayarak şekil verme (3), * Sınırlandırıcı eleman olarak budayarak şekil verme (4), Parterlerde bordur oluşturacak şekilde budayarak şekil verme şeklinde (5) olabilmektedir. Genel olarak yukarıda belirtilen işlevleri yerine getiren bu sanatta, özellikle kışın yapraklarını dökmeyen (herdem yeşil), yavaş gelişen, yaprak sıklığı fazla olan ağaç ve çalılar kullanılmaktadır. Şekil-3: Hayvan Figürleri. Şekîl-4: Sınırlandırılmış eleman. Şekil-5: Bordur bitkisi.
Bu amaçla en çok kullanılan bitkiler porsuk ve şimşir türleridir. Bu bitkilerin yanı sıra servi, mazı gibi iğne yapraklı bitkiler ile meşe, gürgen, defne, mersin, kuşdili, lavanün gibi bazı yapraklı bitkilere, topiari sanatı uygulanmaktadır. Bitkilere budayarak küre, küp, piramit, sütun, koni ve yumurta biçimlerinin verilmesi, bu sanatın ilk örneklerini oluşturmuştur. Boylu bitkilerden çoban püskülü (Ilex), akdiken, batı mazısı gibi bitkiler bahçelerde mimari eleman ya da sınırlayıcı, fon oluşturucu eleman olarak bitki duvarları şeklinde kullanılmaktadır. Bodur şimşir, parmak otu, lavantin, kırmızı yapraklı hanım tuzluğu gibi kısa boylu bitkiler çiçek parterleri ile çim alanları kenarlarında bordur bitkisi olarak kullanılmaktadır. Çit şimşiri, adi porsuk ve Japon porsuğu türleri ise budanarak kuş, köpek gibi hayvan figürleri oluşturmada kullanılmaktadır.
İSTANBUL GENELİNDE YAPILAN BUDAMALAR 1.GÜLLERDE VE SÜS BİTKİLERİNDE YAPILAN BUDAMA ÇALIŞMALARI Hava alanı yolu peyzaj gülü budaması- Bakırköy
5.CADDE AĞAÇLARINDA YAPILAN TEPE TACI BUDAMA ÇALIŞMASI Millet Caddesi - Fatih Nisbetiye Caddesi - Beşiktaş
Kızılay Caddesi - Pendik
Birleşim yerlerinde içsel kabuk oluşumu olan çatallarda zayıf bağlantı nedeniyle kırımla riski yüksektir. Bu dalların kesinlikle budanarak uzaklaştırılması gerekir. Emirgan Korusu çocuk parkında içsel kabuk nedeniyle kırılıp düşen atkestanesi gövdesi görülmektedir. Parklarda ağaçlar tek gövdeliliğe teşvik edilmeli, V birleşimli dallar tehlikeli olabilir
6. OYOYOL KENARLARINDA (E 5 VE TEM VE KAVŞAKLARI) YAPILAN BUDAMA ÇALIŞMALARI Darülaceze Önü E-5 Kenarı Güllerde Budama çalışması ve Kompost Takviyesi Vatan kavşağı ve çağlayan kavşağı güllerde budama sonrası durum