Bu projenin eş finansmanı Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından yürütülmektedir. Türkiye de İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Koşullarının İyileştirilmesi Projesi (www.isgip.org) Improvement of Occupational Health and Safety Conditions at Workplaces in Turkey (www.isgip.org) MESS/AB Çalıştayı 28-29 Eylül, 2011, Zonguldak, Eregli İş Sağlığı ve Güvenliği Antero Vahapassi, Takım Lideri 1
İş sağlığı ve güvenliğine neden gerek duyarız? Güvende hissetmek en temel insani ihtiyaçlardan biridir. Evde, işte, trafikte, boş zamanımızda, yani tüm yaşam ve iş ortamlarında güvende hissetmeye ihtiyaç duyarız. Maslow un İhtiyaçlar Hiyerarşisi 2
Maslow un ihtiyaçlar hiyerarşisi YÜKSEK SEVİYELİ İHTİYAÇLAR Kendini gerçekleştir me Saygı Sevgi/aidiyet TEMEL İHTİYAÇLAR Güvenlik Fizyoloji 3
Maslow un ihtiyaçlar hiyerarşisi 5. Kendini gerçekleştirme ihtiyaçları Bu seviyedeki ihtiyaç kişinin potansiyelinin tamamı ve bu potansiyelin gerçeğe dönüştürülmesiyle ilgilidir. Bir kişi ne olabilecekse onu olmalıdır. 4. Saygı ihtiyaçları Her insanın saygı duyulmaya ve öz saygıya ihtiyacı vardır. 3. Sevgi/aidiyet ihtiyaçları Arkadaşlık, Samimiyet, Aile 2. Güvenlik ihtiyaçları Kişisel güvenlik, mali güvenlik, sağlık ve refah, kazalara/rahatsızlıklara ve bunların olumsuz etkilerine karşı iş güvenliği ağı 1. Fizyolojik ihtiyaçlar Hava, su ve gıda metabolizma ihtiyaçlarıdır, giyinme ve barınma, üreme
Bazı tarihsel konular: İSG ye neden ihtiyaç duyarız? Güvenli ortamlar her zaman kendiliğinden oluşmaz, ve bugün de hala durum aynıdır: - Libya, Yemen, Suriye (savaş vs.) -çoğu Afrika ülkesi Güvenli çalışma ortamları Sanayi Devrimi nden sonra (18. yüzyıldan 19. yüzyıla) öncelikle İngiltere de ve sonra diğer ülkelerde daha güvensiz hale gelmeye başlamıştır. 1763 ten 1775 e Buhar makinesi «Spinning Jenny» Modeli (1764) 5
Neden Sanayi Devrimi denmiş? 6
19. yüzyılda çalışma koşulları Başlangıçta, başlıca sorunlar çok uzun çalışma süreleri, tehlikeli makineler ve çocuk işçiliğiydi. 7
Çalışma koşullarını iyileştirme ihtiyacı Ahlaki nedenler Kadın ve çocuklarda ölüm oranı çok yüksekti İşçi hareketi başladı İlk yasal hükümler (İngiltere Fabrikalar Yasası, 1802) Pamuk Fabrikaları, vs. Yasası 1819 Pamuk Fabrikalarında İşçilik Yasası 1831 Fabrikalarda Çocuk İşçiliği, vs., Yasası 1833 8
Bu tarihsel bakışın ardından, şimdi de bugün iş sağlığı ve güvenliğine nasıl yaklaşmamız gerektiğini tartışalım. 9
İş Sağlığı ve Güvenliği Çalışma ortamımızı güvenli hale getirebilmek için, işyerimizdeki tehlikeleri tespit etmemiz gerekir, sonra da bu tehlikelerin bizim için sorun yaratıp yaratmadığını, yani bir kaza ya da bir sağlık sorununa (= işle ilgili bir hastalık) neden olup olmayacağına karar vermeliyiz. Bu tarz bir tespiti nasıl yapabiliriz? 10
Tehlikelerin belirlenmesi, risklerin değerlendirilmesi Bir sınıflandırma aracı kullanın (kontrol listesi veya benzeri). Sağlık risk(ler)ini değerlendirin; her işçiyi kontrol edin. Daha sonra: Bu risklerin nasıl kontrol edileceğini düşünün. 11
İşteki Tehlikeler Mekanik: Makineler, plan, fabrikanın yapısı, depolama, taşıma, temizlik ve düzen Fiziksel: Gürültü, titreşim, aydınlatma, elektrik, sıcaklık, radyasyon Kimyasal: Tozlar, duman, buhar, toksik materyaller ve atıklar, yangın, vs Ergonomi: Oturma, ayakta durma, kaldırma, vs. Psikososyal: Biyolojik: İşin kalitesi, stres Bakteriler, virüsler, vs 12
İŞGÜCÜ VE ÇALIŞMA KOŞULLARININ SINIFLANDIRILMASI 1. Genel çalışma koşulları 2. İş sağlığı ve güvenliği 3. Endüstriyel ilişkiler 4. İstihdam konuları 13
1. Genel çalışma koşulları: çalışma süreleri (mesai saatleri, esnek programlar, fazla mesai, dinlenme süreleri, yarı zamanlı, vs.); vardiyalar ve gece çalışması; tatiller ve izin; annelerin korunması; ücretlendirme ve maaş; iş organizasyonu ve işin içeriği; sosyal tesisler (barınma dahil); işin insana uygun hale getirilmesi, iş memnuniyeti, vs., verimlilik; ve diğerleri. 14
2. İş sağlığı ve güvenliği: akut tehlikeler (kimyasal, mekanik, elektrik); fiziksel ortam (gürültü, radyasyon, soğuk/sıcak, aydınlatma, vs.) tehlikeli kimyasallar; biyolojik maruziyet (hayvansal ürünler, kandaki virüsler, bakteri, genetik mühendisliği, vs.); psikolojik maruziyet (tek başına çalışma, monotonluk, stres); ergonomi (tekdüze çalışma, çalışılan pozisyonun kötü olması, fizyolojik maruziyet); psiko-sosyal faktörler (işin kalitesi, insan ilişkilerinin zayıf olması); başlıca tehlikeler; ve diğerleri. 15
3. Endüstriyel ilişkiler: ulusal/sektörel/işlevsel (örn. istihdam, iş güvencesi) seviyelerde istişare kurullarına/ortak komitelere katılım; ulusal, sektörel, bölgesel düzeyde ya da işletme düzeyinde toplu sözleşmeye katılım; çatışmaların önlenmesi ya da çözümlenmesi; toplu ve bireysel anlaşmazlıklarda uzlaşma, arabuluculuk ya da hakemlik; endüstriyel ilişkiler konularının soruşturulması; seçilmiş ya da yasal olarak atanmış işçi temsilcilerinin korunması; sendika konuları; iyi uygulamaların teşvik edilmesi; ve diğerleri. 16
4. İstihdam konuları: iş sözleşmeleri; istihdamın sürekliliği; istihdam belirsizliği; serbest meslek; ırk ayrımcılığı/ırksal eşitlik; cinsiyet ayrımcılığı/fırsat eşitliği; engellilere yönelik ayrımcılık; göçmen istihdamı; çocukların çalıştırılması; işsizliğin önlenmesi; ek iş/kayıtdışı ekonomi/yasadışı göçmenler; ve diğerleri. 17
Farklı risk tanımları Nesnel risk (geriye dönük olarak belirlenebilir) Kaza ve istatistiklere yönelik güvenilir istatistiklere dayanır 4 gün kaybıyla sonuçlanan kaza veya hastalıklar /işçi sayısı ya da çalışma saati Kayıp iş günleri / aktif çalışan nüfus Ölümlü kaza veya hastalıklar / aktif çalışan nüfus Hesaplanan risk Niceliksel risk analiziyle hesaplanır (hata ağacı, vs.) En üstteki olayın gerçekleşme olasılığı, sistemin kullanıldığı hesaplanan saat ya da yıl başına bir olay İşyeri Risk Değerlendirmesi, örn. 3T-RD ile hesaplanır Öznel risk Tehlikenin sezilmesi ya da farkına varılması 18
Öznel ve nesnel risk Nesnel risk (ya da hesaplanan risk) Düşük Yüksek Öznel risk Düşük Yüksek Güvenli durum Aşırı koruma kaynakların etkin kullanılmaması fobi Çok güvensiz durum belirlenmeyen tehlikeler hafife alınan tehlikeler tehlikeye alışma işyeri körlüğü Güvensiz durum durumdan kaçınılmaya çalışılır durum çözülmeye çalışılır güvenli çalışma yöntemleri ve KKDler kullanılır 19
Basit bir risk değerlendirmesi 20
Risklerin kontrol edilmesi Kötü örnekler İyi örnekler 21
Risklerin kontrol edilmesi Kötü örnekler İyi örnekler 22
Risklerin kontrol edilmesi Kötü örnekler İyi örnekler 23
İşyerinde İSG Organizasyonu Şimdiye kadar mühendislik yöntemlerinden bahsettik Ancak, işletme düzeyinde, mühendislik yöntemlerine ek olarak uygun bir yönetim metoduna ihtiyaç vardır : İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi 24
İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi 25
ÖZET İSG de yönetim sorumluluğu İSG nin net sorumluluklarla organize edilmesi İşçilerin katılımı Çalışma ortamının izlenmesi Yalnızca (50 den fazla işçi çalıştıran) büyük işletmelerde değil, küçükler de dahil tüm işletmelerde özel düzenlemeler (İSG Kurulu, İSG Uzmanları, İS Hizmetleri) İş güvenliği kültüründe kademeli değişim 26