LABORATUVAR HAYVANLARINDA ANESTEZİ

Transkript

1 LABORATUVAR HAYVANLARINDA ANESTEZİ Prof. Dr. Necati GÖKMEN DEÜTF ANESTEZİYOLOJİ ve REANİMASYON AD

2 ANESTEZİ NEDİR? (Kissin 1993, Eger 2002) Bilinç kaybı Ağrı Kontrolü Hareketsizlik Amnezi Strese cevabın kontrolü Kas gevşemesi

3 ANESTEZİ NEDİR? Estezi Anestezi (DUYU, HİS) (DUYU, HİS KAYBI) Hareketsizlik Amnezi ANESTEZİ SENDROMU Sedasyon/Hipnozis

4 ANESTEZİK İLAÇLARIN ANATOMİK ETKİ YERLERİ

5 ANESTEZİ Anatomi-fizyoloji demonstrasyonları Deneysel amaçlı enjeksiyon, Rektal ilaç/madde uygulamaları, Cerrahi girişimler

6 AMAÇ Deney hayvanın; Korkusunun azaltmak Girişime bağlı ağrı duymasını engellemek Deneyle ilgili girişimlerin güvenli ve rahat yapılabilmesini sağlamak Araştırıcıyı korumak

7 ANESTEZİ TÜRÜNÜN SEÇİMİ Hayvan türü, soy, yaş, cinsiyet, ağırlık Çalışma prosedürü (Cerrahi türü vb.) İstenen anestezi derinliği, süre Kullanılacak anesteziğin araştırma sonuçlarına etkisi Deneyim Cihaz ve malzemeler Kanuni izinler

8 ANESTEZİ TÜRÜNÜN SEÇİMİ Geleneksel Bilim dalınla ilgili makalere göz at Tecrübeli meslekdaşlarına sor. Farklı bir anestezi uygulaması olabilir mi?

9 ANESTEZİ ÖNCESİ Deney hayvanının sağlıklı olması girişimin başarısını artırır ve elde edilecek verilerin güvenilirliği için ön koşuldur. Denekler Uygulamadan 1-2 hafta önce temin edilmeli, Ortama uyum sağlaması sağlanmalı (ısı,nem,gürültü..) Deneklerin Ağırlığı, Cinsiyeti Yiyecek-içecek tüketimi kaydedilmeli, Pre-operatif hazırlıkları yapılmalı

10 ANESTEZİ ÖNCESİ Anestezi öncesi iyi bir hazırlık anestezi sırasındaki komplikasyonları azaltır. Deney sırasında kullanılacak cihazlar malzemeler hazır ve çalışır olmalı, Personel çalışma sırasındaki teknik, cihaz ve malzemelerin kullanımına yatkın olmalı, Postoperatif bakım planlanmalıdır.

11 PREOPERATİF AÇLIK Köpek domuz saat Tavşan küçük kemirgen aç kalmalarına gerek yok Yeni Gine domuzu 6 8 saat Tüm hayvanların anestezi indüksiyonundan 60 dk öncesine kadar su içmeleri kısıtlanmamalıdır (İnvajinasyon oluşmaması için önemlidir!)

12 PREMEDİKASYON Atropin Vagal refleksi Salivasyonu Barsak hareketlerini azaltır Doz: Yaklaşık 30 dak önce verilmelidir Kemiricilerde 0.05 mg/kg, Tavşanda 1-3 mg/kg Otonom sinir sistemi ile ilgili çalışmalarda kontrendikedir Sedatif Anestezik dozunu % azaltır Özellikle tutmayı kolaylaştırır (iv enjeksiyon) Girişim ağrılı değil sadece hareketsiz kalması isteniyorsa gerekli olabilir Damarların genişlemesini sağlayarak görülmesini kolaylaştırır

13 SIVI VERİLMESİ Girişim öncesi Deneklere dengeli elektrolit solusyonları verilmelidir (%0.9 izotonik NaCl laktatlı ringer) Aldığı çıkardığı takip edilmeli Girişim sırasında 5-10 ml/kg/saat Kan kaybı var ise İV,İP kaybettiği kan volümünün 3 katı sıvı verilmelidir Aldığı çıkardığı takip edilmeli Girişim sonrası Deneğin beslenmesi başalayana kadar 1-2 gün daha sıvı tedavisine devam edilebilir Aldığı çıkardığı takip edilmeli

14 OKSİJEN VERİLMESİ Solunum yolunun açılması Pozisyon verilmesi, atropin Oksijen verilmesi Ağız içine Ölü boşluğun azaltılması Entübasyon (havayoluna tüp yerleştirilmesi)

15 MONİTORİZASYON Kardiovasküler sistem Kalb atım hızı Kalb ritmi Kan basıncı Solunum sistemi Solunum sayısı ve tipi Periferik oksijen saturasyonu EndtidalCO 2

16 MONİTORİZASYON

17 Anestezi derinliği; MONİTORİZASYON Anestezi ağrı, duyacak kadar yüzeyel veya vital fonksiyonları etkileyecek derinlikte olmamamalı. Refleks monitorizasyonu; Palpebral refleks anestezi derinliği az ise göz kırpma Korneal refleks Göz kırpma yok ise anestezi derin Ağrılı uyarı verilmesi (Başparmak veya kuyruk sıkıştırılması) Ağrıya yanıt var ise anestezi yüzeyel Kas tonusu Solunum paterni, hızı ve derinliği, Kalp atım hızı ve derinliği,

18 MONİTORİZASYON

19 MONİTORİZASYON Vücut ısısı Blanket Drape Isıtılmış su sirkülasyonu Sıcak iv sıvı verilmesi

20 MONİTORİZASYON

21 MONİTÖRİZASYON

24 ANESTEZİKLER Lokal anestezikler; Uyarılabilen dokularda uyarı oluşumunu ve yayılmasını bloke eden ilaçlardır. Ester:2-kloroprokain,prokain,tetrakain Amid:Lidokain, prilokain, bupivakain Lokal anestezi: vücudun sınırlı bir alanında duyu kaybıdır Etki 15 dk.da başlar; 45 dk.- saatler sürer Topikal (Lidokain jel), İnfiltrasyon anestezisi, Sinir blokları, Regional anestezi (spinal,epidural) Alan veya ring bloğu

25 REJYONEL ANESTEZİ UYGULAMASI

26 ANESTEZİKLER Genel anestezikler: Kontrol edilebilir bir tarzda, tüm duyunun algılanmasını ortadan kaldıran maddelerdir Ağrı duyusunun ortadan kalkması (analjezi), Opioidler Bilinçsizlik veya hafıza kaybı (amnezi), Genel anestezikler Kas gevşemesi veya immobilizasyon Kas gevşeticiler

27 İdeal bir anestezik; ANESTEZİKLER Kolay uygulanmalı, Yeterli ve stabil anestezi sağlamalı, Fizyolojik fonksiyonları etkilememeli, Etkisi reverzibl olmalı, Deney hayvanı ve araştırmacı için güvenli olmalı

28 ANESTEZİKLER Anesteziklerin veriliş yolları İnhalasyon Enjeksiyon (IV, IM, IP) Lokal-Regional (İnfiltrasyon, topikal, spinal, epidural) Kombinasyon

29 ANESTEZİKLER İntravenöz anestezikler Barbitüratlar Benzodiyazepin Ketamin Steroid anestezikler (Alfaksalon/alfadolon) (Saffan) Diğer anestezikler (Kloral hidrat, Alfa-Kloraloz, Üretan) Alfa-2-adrenerjikler (Ksilazin) Propofol Volatil anestezikler Eter Halothan İzofloran Sevofloran, Desfloran

30 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Avantajları Kullanımı basit, Maliyeti az Etkileri hızlı başlar, Yanıcı ve patlayıcı değildir, Solunum yollarında irritan etkileri yoktur Dezavantajları: Dokularda irritasyon yapabilirler, İlaçların birikimi söz konusudur, İndüksiyonda apne gelişebilir, Derlenmede eksitasyon ve hallüsinasyonlar görülebilir

31 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Anestezinin tüm komponentlerini oluşturmazlar, Tek başlarına analjezi veya sedasyon amacıyla kullanılabilirler, Sinerjistik özellikleri vardır, Bir arada kullanıldıklarında her birine olan gereksinim azalır, Doz türler arasında farklılık gösterir

32 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Maddenin doz gereksinimini saptamada hayvanın gerçek ağırlığı bilinmelidir Bu ajanların etkileri kolaylıkla geri döndürülemez. Anestezik etkiyi sonlandırmak için ilaç metabolize olmalı, elimine edilmeli veya başka bir ilaçla ortadan kaldırılmalıdır. Metabolizmaları karaciğerde gerçekleşir, Böbrekler yoluyla atılırlar,

33 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Benzodiyazepinler: Anksiyolitik ve antikonvülzan özelliktedir, Sedatif ve kas gevşetici özellikleri vardır, Minimal KVS ve Solunumsal etkileri vardır, Analjezik etkileri yoktur; Diğer anesteziklerle birlikte kullanılırlar

34 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER 1mL Fentanil (Fentanyl 0.05mg/mL + 1mL midazolam (Dormicum R, 5 mg/ml) + 2mL %0.9 NaCl Rat: Kombinasyon ml / 100 g sc Fare: Kombinasyon ml / 20 g sc Anestezi süresi: Fare dak, rat dak Naloksan 1 mg / kg iv, im, ip

35 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Barbitüratlar: Sedatif-anestezik özelliktedirler, Analjezik etkileri yoktur Antikonvülzan etkileri vardır, İP uygulamada irritasyona neden olurlar, Antidotları yoktur, Dozu: Rat mg/kg İV,İP, Tavsan 15-40mg/kg İV,İP Toplam dozun ½ si hemen daha sonra kalan doz yavaş enjekte edilmeli Pentobarbital (Pentobarbital): İntravenöz (iv) veya intraperitoneal (ip) olarak laboratuvar hayvanlarında çok yaygın olarak kullanılır. Tiyopentotal:İntravenöz enjeksiyonu takiben hızlı indüksiyon yapar. Piyasada Pentotal olarak bulunmaktadır

36 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Dissosiyatif anestezik (Ketamin) Kullanılması kolay, emniyet marjı geniştir, Duyusal, motor, emosyonel fonksiyonları birbirinden ayırırlar, SSS depresyonu eşlik etmez, Solunum fonksiyonunu deprese eder; KVS etkisi minimaldir, Yutkunma refleksi korunur, Anestezi süresi kısadır, Analjezik etkisi viseral ağrılarda yetersiz kalır Deneğin gözleri açıktır, İM, İP, İV uygulanabilirler,

37 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Ketamin Tek başına kullanıldığında kas rijiditesi yapabilir. Ketamin-diazepam,ketamin-ksilazin,ketaminasepromazin kombinasyonu kullanılır Doz Tavşan 50 mg/kg Rat: mg/kg Ketamin/Ksilazin: T 35-50/5-10 mg/kg, R 35-50/5-10mg/kg

38 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Steroid anestezikler:alfaksalon/alfadolon (Saffan) Kemirgenlerde, koyun,domuz güvenli anestezi oluşturur Barbitüratlar ile kullanılmaz. Doz: T 6-9 mg/kg İV, R mg/kg

39 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Diğer anestezik ilaçlar Kloralhidrat Toz şeklinde bulunur. Sadece kemirgenlerde kullanılmalıdır Konsantrasyonu 36 mg/ml veya daha az olmalı Konsantrasyonu yüksek ise, paralitik ileus, abdomen dilatasyonu, ve ölüm Dozu: mg/kg Alfa-Kloraloz Üretan

40 İNTRAVENÖZ ANESTEZİKLER Canadian Council on Animal Care, Guide To The Care and Use of Experimental Animals

41 VOLATİL ANESTEZİKLER Solunum yoluyla alınan anestezik gazlar alveollere, oradan da diffüzyonla kana ve beyne geçer Anestezi derinleştikçe hayvan solumaya direnç gösterir veya apne gelişebilir İrritasyona neden olduğu için gözlere ve müköz membranlara temas ettirilmemeli, Anesteziye kısa etkili İV ajanlarla başlanılmalı, Büyük ve uzun süren operasyonlarda tercih edilmelidir

42 VOLATİL ANESTEZİKLER Avantajları Etkinlik ve emniyeti üstün, Anestezi derinliği ayarlanabilir, İlaç toksisitesi riski azdır, Uyanma daha çabuktur Deney sonuçlarını etkilemesi en az düzeydedir Dezavantajları: Özel donanıma gereksinim vardır, Ortamda gaz birikmesine neden olur, Çalışanlar üzerinde toksik etkileri vardır, (Bulantı, yorgunluk, baş ağrısı, kaşıntı, spontan düşük, doğumsal anomali vb.)

43 VOLATİL ANESTEZİKLER Kapalı kavanozda hayvanın yeterli oksijen almama riski vardır, İlave oksijen verilebilir, Kısa sürede kavanozdan çıkarılmalıdır Önemli miktarda artık gaz oluşur Sıkı kapaklı kavanozlar kullanılmalı, Yeterli havalandırma koşulları olan ortamda çalışılmalı

44 VOLATİL ANESTEZİKLER Açık damla tekniği, Hayvanın kavanoz içerisine konması, Burun konisi sistemi Anestezi cihazı

45 VOLATİL ANESTEZİKLER Açık Damla Tekniği Hayvana uygulanan anestezik konsantrasyonu bilinmez, Bilinç kaybı olur-olmaz kavanozdan çıkarılır Koni buruna yaklaştırılır ve uzaklaştırılır

46 VOLATİL ANESTEZİKLER

48 VOLATİL ANESTEZİKLER Entübasyon Fare, rat ve kobaylarda trakeostomi, Tavşanlarda krikotirotomi, Tavşan ve daha büyük hayvanlarda ise endotrakeal entübasyon ( pediyatrik tüpler kullanılır)

50 VOLATİL ANESTEZİKLER Eter: Yanıcı patlayıcı, Ucuz, renksiz, İndüksiyon ve uyanma yavaştır, Vazodilatasyon ve bronkodilatasyona neden olur, Büyük deney hayvanlarında atropin ile premedikasyon gerekir, Kas gevşetici ve analjezik etkileri yeterlidir

51 VOLATİL ANESTEZİKLER Eter kullanılması sırasında alınacak önlemler: 24 saatten fazla hava ile temas eden eter anestezi amacıyla kullanılmamalıdır, Sıvı eterin hayvanla teması önlenmelidir, Ortam yeterince havalandırılmalıdır, Patlamaya dayanıklı kaplarda muhafaza edilmelidir, Kullanılan dokular ve artıklar havalandırılmalıdır

52 VOLATİL ANESTEZİKLER Halothane (MAK; indüksiyon %3, devam % 0.8-1) Avantaj Solunum depresyonu az İnduksiyonu hızlı Derlenmesi hızlı Doz değişikliklerine hızlı yanıt Nefrotoksik Maske ile induksiyonu iyi tolere eder Dezavantajı Aritmi oluşturabilir Kardiyak depresyon sonucu hipotansiyon (doza bağlı) Analjezik etkisi az Hepatotoksik

53 VOLATİL ANESTEZİKLER İzofloran (MAK; indüksiyon %5, devam % 1-2) Avantajı Aritmonejik özelliği yok Kardiyak output korunur Karaciğer metabolizması daha az İnduksiyonu hızlı Derlenmesi hızlı Doz değişikliklerine hızlı yanıt Dezavantajı Solunum depresyonu yapar Maliyeti yüksek Vazodilatasyon

54 VOLATİL ANESTEZİKLER Sevofloran (MAK; indüksiyon %3-4, devam % 2-2,5) Avantaj İnduksiyonu hızlı Derlenmesi hızlı Doz değişikliklerine hızlı yanıt Aritmonejik özelliği yok Dezavantajı Solunum depresyonu izofloran benzer Maliyeti yüksek

56 KAS GEVŞETİCİ AJANLAR Hayvanın hareketsiz kalmasını sağlamak amacıyla kullanılırlar, Anestezik ve analjezik etkileri yoktur, Kullanımı sırasında en azından yüzeyel cerrahi anestezi sağlanmış olmalıdır Spontan solunum sağlanıncaya kadar solunum desteği sürdürülmelidir

57 ANESTEZİKLERİN DOZ AŞIMI Nabız hissedilemeyecek kadar zayıftır. Kan basıncı şok düzeyine azalır. Kalp ritim bozuklukları görülebilir. Kapiller yeniden dolma süresi 3 saniyeye veya daha fazla süreye uzar. Solunum yavaş ve düzensizdir; diyafragmatik olur veya durabilir. Müköz membranlar veya deri rengi soluk veya siyanotik olabilir. Kardiyovasküler, santral sinir sistemi, kas-iskelet, gastrointestinal ve oküler refleksler oldukça azalır veya yok olur.

58 ANESTEZİKLERİN DOZ AŞIMI Tedavisi Oksijenle mekanik olarak ventilasyon; İntravenöz veya intraperitoneal olarak izotonik sıvıların verilmesi; Vücut sıcaklığını artırmak için hayvanı ısıtma; Şayet antidotu varsa verilmesi

59 ANESTEZİDEN DERLENME Tam derlenme hayvanın nötral pozisyonunu sürdürebilmesi Fizyolojik parametrelerin normal sınırlarda olması Postoperatif bakım, gözlem ve ağrının giderilmesi esasına dayanır

60 ANESTEZİDEN DERLENME Temiz, sıcak, kuru, sessiz, hafif aydınlatmalı alanda gözlemlenmeli Küçük hayvanların yüzey alanları ağırlıklarına göre fazla olduğundan ısı kayıpları fazladır. Yetişkinler için ısı C, yenidoğanlar C Termoregülasyon, solunum, dolaşım fonksiyonlarına, ağrıya dikkat edilmeli Hayvanın üzerindeki kan ilaç artıkları vb temizlenmeli Cerrahi işlem geçirenler ayrı olarak kafeste bir süre gözlenmelidir Yara enfeksiyonu takibi

61 POSTOPERATİF AĞRI Cerrahi sahaya dokununca inleme,kıvrılma, sahayı koruma, Cerrahi sahayı yalama, kaşıma, Göz bebeklerinde genişleme, Gerginlik, huzursuzluk, Hızlı soluma, Postür bozukluğu, uyumama

62 ANALJEZİKLER Postoperatif ağrı tedavisi için kullanılırlar Anestezik kullanmaksızın ağrının kontrolunu sağlarlar. Gerekli anestezik gereksinimi azaltmak için preanestezik olarak kullanılırlar. İdeal bir analjezik Çalışmaya etkisi olmamalı Sedasyon yapmamalı Uzun etki süreli Yeterli analjezi sağlamalı

63 ANALJEZİKLER Avantajları Hızlı derlenme Hızla iştahı döner ve yemek yer Kilo kaybı olmaz Etikdir

64 OPİOİD ANALJEZİKLER Postoperatif. veya intraoperatif. dönemde kullanılırlar Bilinç kaybı oluşmaksızın analjezi sağlarlar Sedasyon, solunum depresyona neden olurlar, Miyokard üzerinde etkileri azdır Hayvanlarda ağrı belirtileri ortaya çıkmadan kullanılmaları önerilir, Bulantı, kusma, hipotansiyon, bradikardi gibi yan etkileri vardır

65 ANALJEZİKLER