BBY 163: Bilgi Yönetimi Kavramları

Transkript

1 BBY 163: Bilgi Yönetimi Kavramları Yaşar Tonta İpek Şencan Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü E-posta: {yasartonta, SLAYT 1

2 Bibliyografik tanımlama Üst veri / Metadata Örnekler Ontolojiler, taksonomiler vs. Anlamsal web BBY 207 SLAYT 2

3 Bibliyografik Tanımlama / Kaynak Tanımlama Bibliyografik tanımlama: Belli bir kaynağı tanımlayan standart formdaki yapısal kayıt Kaynağı düzenlemek ve kaynakla etkileşmek için yaratılan bilgi Kaynak tanımları da birer kaynaktır Kaynak tanımı tanımladığı kaynağı işlevsel olarak temsil eder; aslına erişilemediği ya da kullanılamadığı zaman asıl kaynağın yerini tutar Kaynak: Glushko, SLAYT

4 Kaynakları Niçin Tanımlıyoruz? l l l Kaynaklara başvurmak, kaynakları düzenlemek ve kaynaklarla etkileşimde bulunmak için Her amaç farklı tanımlar ve farklı kullanım yöntemleri gerektirir Farklı kaynak alanları standart kaynak tanımlarına (ya da tanım kategorilerine) sahiptir l Farklı türdeki kaynakların farklı nitelikleri vardır (değilse niye ayrım yapılsın) l Çoğu zaman tanımları birleştirir ve karşılaştırırız l Derme büyüdükçe ve etkileşim gerekirlikleri değiştikçe kaynakları tanımlama nedenleri de değişir Kaynak: Glushko, SLAYT

5 Amaçlar ve Tanımlamalar l Seçme: keşif, değerlendirme, aslına uygunluk l Düzenleme: Fiziksel kaynakların elle tutulur ve algılanabilir nitelikleri, dijital kaynakların hakkındalığı l Etkileşim tasarımı: Düzenleme etkileşimin ön koşulu l Yaşatma/Koruma: Koruma üst verisi" kaynakları kullanmak için gereken teknolojik ihtiyaçları vurgular Kaynak: Glushko, SLAYT

6 Bibliyografik Tanımlamanın Amaçları l Varlığını bildiğiniz kaynağı bulma l Aradığınız kaynak olduğunu belirleme l Olası diğer kaynaklar arasından seçme l Kaynağı elde etme (eğer amacınız sadece kaynak tanımını görmek değilse) Kaynak: Glushko, SLAYT

7 Üst Veri Üst Veri: Her tür bilgi kaynağı için yapısal tanımlama; yapay, yapıcı ve işlem yapılabilirdir Kaynak: Glushko, SLAYT

8 Üst Veri Yapay Yapıcı İşlem yapılabilir Kaynak: Coyle, K. (2010 January). Library Data in a Modern Context. Library Technology Reports, 46(1): SLAYT 8

9 Metro haritası üst verisi Kaynak: Coyle, SLAYT

10 DNA üst verisi Kaynak: Coyle, SLAYT

11 Harita üst verisi Kaynak: Coyle, SLAYT

12 Üst Veri Üst Veri: Her tür bilgi kaynağı için yapısal tanımlama; yapay, yapıcı ve işlem yapılabilirdir XML: Bibliyografik tanımlamaya ek olarak yazılım bileşenleri, bilimsel veri setleri, web hizmetleri ve hem fiziksel hem de dijital formattaki hesaplama nesnelerinin tanımında kullanılıyor Etiketleme (web içeriği) Kaynak: Glushko, SLAYT

13 Kitap Kaynak: library.hacettepe.edu.tr SLAYT 13

14 Makale Kaynak: PMC; scholar.google.com SLAYT 14

15 Behçet Syndrome Kaynak: OMIM O nline Mendelian Inheritance in Man An Online Catalog of Human Genes and Genetic SLAYT Disorders 15

16 Mona Lisa fotoğrafı Kaynak: europeana.e SLAYT 16

17 Heykel fotoğrafı Kaynak: Glushko, SLAYT

18 Çekiç Kaynak: encore.berkeley-public.org SLAYT 18

19 Etiketleme SLAYT 19

20 XML SLAYT 20

21 Resource Description Framework (RDF) Web kaynakları hakkında bilgisayar tarafından işlenebilen bildirimler oluşturmk için standart model; Semantik Web in temeli URL adresi olan her şey kaynak ( MARC21 Kaynak: Glushko, SLAYT

22 Mantık: Üst veri Ontolojiler Taksonomiler Sınıflama sistemleri Konu başlıkları Folksonomiler SLAYT 22

23 Int l Classification of Diseases (ICD) Uluslararası Hastalıklar Sınıflaması T2bN1M1 IVc SLAYT 23

24 Denetimli Sözdağarları Source: Morville & Rosenfeld, 2006 SLAYT 24

25 Tezaruslar (Hazineler/Gömüler) Source: Morville & Rosenfeld, 2006 SLAYT 25

26 Folksonomiler Source: 127/ SLAYT 26

27 Folksonomiler (devamla) Source: Source: SLAYT 27

28 Anlamsal Web ve Üst Veri BThaber Platform Bilgi ve Doküman Yönetimi, 30 Mart 2010, İTÜ Süleyman Demirel Anlamsal Web ayrı bir Web değil ama şimdikinin bir uzantısıdır. Anlamsal Web bilgiye iyi tanımlanmış anlam verilerek bilgisayarlarla insanların daha iyi işbirliği yaparak çalışmasını sağlar. - Tim Berners-Lee, James Hendler and Ora Lassila; Scientific American, Kaynak: Tonta, SLAYT

29 Anlamsal Web Mimarisi Tim Berners-Lee BThaber Platform Bilgi ve Doküman Yönetimi, 30 Mart 2010, İTÜ Süleyman Demirel Kaynak: Kaynak: Tonta, SLAYT

30 Anlamsal Bilgi Yönetimi Mevcut bilgilerin %20 si yapısal, %80 i yapısal olmayan metin halinde Mevcut bilgilerin tanımları sınırlı Makinece işlenebilir tanımlar gerekli (ör., RDF, OWL, XML) BThaber Platform Bilgi ve Doküman Yönetimi, 30 Mart 2010, İTÜ Süleyman Demirel Kongre Merkezi, İstanbul Kaynak: Tonta, SLAYT

31 DBpedia 1. Uluslararası Semantik Ağ ve Üst Veri Sistemleri Konferansı, 7-8 Mart 2013, Kaynak: Tonta, SLAYT

32 Dbpedia İstatistikleri Kaynak: Christian Bizer, Jens Lehmann, Georgi Kobilarov, Sören Auer, Christian Becker, Richard Cyganiak, Sebastian Hellmann: DBpedia A Crystallization Point for the Web of Data. Journal of Web Semantics: Science, Services and Agents on the World Wide Web, Issue 7, Pages , Kaynak: Tonta, SLAYT

33 Türkçe DBpedia Henüz Yok 1. Uluslararası Semantik Ağ ve Üst Veri Sistemleri Konferansı, 7-8 Mart 2013, Kaynak: Tonta, SLAYT

34 Wikipedia: Akasya Durağı 1. Uluslararası Semantik Ağ ve Üst Veri Sistemleri Konferansı, 7-8 Mart 2013, Kaynak: Tonta, SLAYT

35 DBPedia: Akasya Durağı 1. Uluslararası Semantik Ağ ve Üst Veri Sistemleri Konferansı, 7-8 Mart 2013, Kaynak: Tonta, SLAYT

36 Kaynak Tanımlama Süreci Kapsam ve odağın saptanması Amaçların saptanması Kaynak özelliklerinin belirlenmesi Tanımlama söz dağarcığının tasarlanması Tanımlama formunun tasarlanması ve kurulumu Tanımların yaratılması Tanımların değerlendirilmesi Kaynak: Glushko, SLAYT

37 Kaynak Tanımlama Süreci -2 Kaynak: Glushko, SLAYT

38 Kaynak niteliklerinin özü ve kalıcılığı Kaynak: SLAYT Glushko,

39 Kaynaklar Coyle, K. (2010 January). Library Data in a Modern Context. Library Technology Reports, 46(1): Glushko, R.J. (ed.) (2013). The discipline of organizing. MIT Press. Glushko, R.J. (2013). Resource Description slaytları Rockley, A. ve Cooper, C. (2012). Managing Enterprise Content: A Unified Content Strategy. 2d ed. Berkeley, CA: New Riders. Tonta, Y. (2010). Semantik Bilgi Yönetimi (davetli bildiri). BThaber Platform Bilgi ve Doküman Yönetimi, 30 Mart 2010, İTÜ Süleyman Demirel Kongre Merkezi, İstanbul. (Sunuş slaytları -PPT) Tonta, Y. (2013). Anlamsal bilgi yönetiminde üst veri sistemlerinin ve ontolojilerin kullanımı. (sunuş) 1. Uluslararası Semantik Ağ ve Metadata Sistemleri Konferansı, 7-8 Mart 2013, İYTE, Urla, İzmir. (Sunuş slaytları PDF ). Sunuş videosu: launcher=false&fcscontent=true&pbmode=normal (konuşma videonun 1 saat 14. dakikası civarında başlamakta ve 2 saat 2. Dakika civarında bitmektedir; ses kalitesi orta). SLAYT 39