ŞiFA-i ŞERIF LiTERATÜRÜ*

Transkript

1 tem Yıl:7 Sayı: ŞFA- ŞRIF LRAÜRÜ* Dr. urat GÖKALP Ftrat Onvertre lahyat Fakülte ÖZ eş-şfa b-a'rf Hukük'I-utafa, / yılları araında ağrb ve ndülü'te hayat ürmüş ülüman br lm adamı olarak Kadı lyaz'ın Allah Raülü'ne göterlme gerekl hürmetn naıl olmaı lazım geldğn ortaya koyan eerdr. er, yazıldığı günden bugüne değn üzernde yapılan onlarca çalışma le hünü kabule mazhar olmuştur. Bu çalışmamızdak amacımız da, eere yönelk bu teveccühün ne boyutta olduğunu gözler önüne ermektr. Anahtar Kavramlar: ağrb, ndülü, Şfa, Şemal, Delal, Kadı lyaz. ABSRAC Lterature of a/-shfa al-5harf a-shfa b-a'rf Huquq al-utafa a work compoed by Qad 'lyad a a ulm cholar who lved n aghrb and Andalua between 476/ , whch ponted out the way of repect we hould how to the Prophet uhammad. From the tme of t compoton to the preent day, th work ha receved much apprecaton through many work done on t. In th paper, we amed to how the extent of th favour toward t. Key Word: a-aghrb, Andalua, a-shfa, Shamal, Dalal, Qad lyad. GRŞ Şfa- Şerf, a~rb ve ndülü lm havzaında do~up büyümüş, uo olmaaydı, agrb'n adı anılmazdı" 1 ltfatına mazhar olmuş Kadı!yaz dye meşhur!yaz b. ua e-yahub e-sebt'nn ( / ), yaklaşık dokuz aırdır 2 lam ümmet nazarındak hün- kabulünden br şey eklmekzn her dönem ugüncer kalablmey başarablmş, /am lm, kültür ve medenyet kütügüne kaydını bhakkm yapmış en gözde eerlernden brdr. ern m, ueş- Bu çalışma, genel tbaryle, Kadtlyz ve Şfa Adlt ernde Peygamber aawuru (Ankara ü. So. Bl. n., 2005) ml yayımlanmamış doktora tezmzn lgl kımına dayanmaktadır. 1 anc, uhammed b. avt, "akdm", ertbu'j-edark ve akrbu'i-ealk l-a'rfet A'fam ezheb alk, Rabt, ljelf; Ahmed e-kenü, "e-kad lyaz- Lev La lyaz ma Zukra'I-agrb", Nedvetu'J-mam alk, mamu Dar'I-Hcre- Devratu'I-Kad /yaz, Rabat 1983, 11/ ? - Şfa-ı Şerf kuwetle muhtemeldr k, 508-9/ yılları araında te'lf edlmştr. Bkz. Gökalp, urat, Kadı/yaz ve Şfa Adlı ernde Peygamber aawuru, (Ankara ü. So. Bl. n., 2005), Yayımlanmamış Doktora ez, ; Şfa'nın 522/1128 yılında kaleme alınd@na dar br dger blg çn e bkz. Clan b. Yeşü, "Ş'ru't-eveül nde'i-kd yaz - Dre Lugavyye, ecelletü Havlyyt't-ur, y. 1, Cezayr 2004,. 25.

2 354 Dr. urat Gökalp Şfa b-a'r/f HukOk'I-utafa" olarak müellf tarafından konulmuş ola da 3, blhaa Omanlı ve Cumhuryet dönem ürkye'nde Şfa- Şerf şeklnde meşhur olmuştur. ı:; Had, fıkıh, tabakat, edebyat ve tarh alanlarıyla lgl yaklaşık 40 cvarında eere 4 mza atmış veod br müellftr Kadı lyaz. Ne var k, bu kadar eern çernden müellfnn mn ölümüzleştren ve amel deftern her dam car br adaka le nmetendren eer olmak bakımından Şfa- Şerf'n mevkde bulunduğu da, akne htmal verlerneyecek npette bedhdr. mütena br "Kadı lyaz'dan, Hz. Peygamber'n (a.) dejjer, ona göterlme gereken ta'zm ve hürmet le brlkte, onun bu yüce mevkn takdr ve trafta br nebze dah kuur göteren kme hakkmda verlecek hükmü, geçmş ve günün mamlarmn görüşler ışıjjmda örnekler vermek Oretyle br ktapta toplamaı ve bu konuda açıklamalarda bulunmaı ırarla talep edlmş" 5, o da bu ırarlı talep karşıında daha fazla dreneblecek gücü kendnde bulamayarak kabul etmek mecburyetnde kalmıştır. Ntekm bu durumu kend şöyle fade eder: "Blen k, bana çok ajjtr br yük yük/edn. Ben teşvk ettjjn bu huuta zora oktun. Bana yükledjjn bu görevle ben, çıktlmat zor br yokuşa evkettn. Bu zorluk ve Sknt Sebebyledr k, ka/bm korku kaplad. " 6 alep, ırarlı gelmştr; zra, dönemn ya ve oyal şartları bunu gerekl kılmaktadır. Bölgede en belrgn şeklyle Hırtyan, Yahud ve ülüman nüfu mevcuttur. Hakm unur e Hırtyanlardır. 7 Hayatın tab akışı çernde eyreden mevcut bu nüfu çerndek letşm, zaman çernde bazı ülümanlar araında dkkat çekecek derecede "dn rtüe/ ve şeare göterlme gereken hürmet tavnnda /akaydf/jje, cddyetzljje yönelk" br tutumun da doğmaını ntaç etmştr. 8 Öyle anlaşılıyor k, Kadı lyaz'a yapılan ırarlı talebn ardında da, bu "cddyetten uzak" tavrın "tkamete" döndürülme arzu ve ümd etkl ola gerektr. arhnn canlı br şahd olarak, böyle br atmoferde Kadı lyaz'ın nenn de yandığını, bundan hareketle de; Hz. Peygamber (a.)'ın Allah katındak konumunu, br ülüman tarafından ona göterlme gerekl tazrnn naıllığını ve de tazrnde kuurun ya da tam ter tahkr ve tezyfn müeyydelern ortaya koymak uretyle, ülümanlar araında Hz. Peygamber (a.) etrafında br muhabbet helezonu oluşturmayı hedefledğ eernden hareketle öyleneblr. Ntekm müellfnn Allah RaO/ü'ne beledjj muhabbet; harf olup, mana olup 3 Kadılyaz, eş Şf b-a'rf Hukük'/-utata, thk. Hueyn Abdulhamd Nl, Deraadet, tanbul, (ıır bakıından tıpkı baım), 1/16. 4 erlern topluca göreblmek çn bkz. Gökalp, Şf, 1/13.; Gökalp, Şf,l/13. 7 Gökalp, Bkz. Özdemr, ehmet, ndq/q O/Qmanlan ll (edenyet arh),. DV Yayınları, Ankara 1997,

3 Şta- Şerf Lteratürü 355 adını Şfa olarak almaıyla da, ümmet nazarında aırlar boyu ürecek uşfa, gönül/ere şfadır" 9 telakk n doğuracaktır. Kaldı k, uşfa'nın adece ürkye kütüphanelerndek yüzlerce yazma nühaı, eere göterlen bu ltfatı yanıtmaya kaf gele gerektr. Dahaı, bazı lam ülkelernde üzerne yemn edlr olmaı (ve'ş-şfa ve'i-buhfr gb); el, yangın ve benzer tab afetlerden korunma aracı olarak evlerde ve şyerlernde bulundurulmaı; hatalara şfa makadıyla okunur olmaı, eere ne tür br zhnyetle yaklaşıldığın ı ve br dğer fadeyle Şfa'nın önemn ortaya koyan tezahürler olarak görülmeldr. Br dğer öneml huu da, blhaa Omanlı dönemnde Şfa okuyucularının, br anlamda Şfahanların rem olarak mevcudyetdr. Zra hem devlet bazı almere uşfa chetn tevch etmekte" (Şfa okuma görevne atamakta), hem de vakıf ahpler vaktyelernde Şfa'yı okunmaını tedkler eerler araında zkretmektedrler. Dkkat çeken br blg de, yne Omanlı'da mantık lmnden taawurata dar eerler okunmazdan önce, bu eerlerden geleblecek şerr def' makadıyla Şfa'nın okunuyor olmaıdır." 10 Bunlara, Şfa- Şerf hatm ve Şfa veleyle ahrette mükafata nalyyetn rüya kanalıyla übotu teşebbüler de dahl edlmeldr. 11 Şfa'nın adece kütüphanelerde mevcut yüzlerce yazma nühaı ve farklı muhakkkler tarafından tahkkne mea arf edlmş olmaı ble, onun lam alemnde bıraktığı ter ve elde ettğ hünü kabulü göterme bakımından dkkate değerdr. Kaldı k, Şfa üzerne yapılmış çalışmaları da bu huua dahl ederek, onun ternn boyutları daha da fark edlecektr. ŞFA- ŞRF ÜZRN YAPIL/Ş ÇALIŞALAR Şfa'nın, teryle lgl verdğmz blglerle mütenap olarak, üzernde pek çok çalışmanın yapılmış olduğunu rahatlıkla öyleyeblrz. Ancak bu çalışmalara geçmeden önce, daha evvel fade ettğmz gb, Şfa'ya dar çalışmalar Omanlı ve ürkye merkezl düşünüldüğünde öncelkle brkaç huuun altının çzlme gerektğne nanmaktayız. fade etmek gerekre, br eern bakıından bahetmek çn, matbaa teknğnn de mevcudyetnn gerekllğ, şüphez zahtan varetedr. O halde Şfa'nın bakıı, matbaanın da tab br onucu olarak görülmeldr. aaleef acı j br gerçektr k, matbaa Omanlı Devlet'ne batıdan k yüz küur yıl geç grmştr. Bunun ya ve oyo-ekonomk açılardan ebeplern 12 tartışmak konumuz 9 Katp Çeleb, Keşfu'z-Zunün an am'i-kutub ve'l-funün, hazırlayan: Şerafettn Yaltkaya, Kll Rfat Blge, tanbul 1971, 11/1055.; Abdullah KenOn, e/-kacf /yaz Beyne'I-lm ve'/-deb, Ryad 1983, Genş blg çn bkz. Gökalp,. X-Xl., Bkz. Gökalp; , ; Günümüzde e Prof. Dr.. Yaşar KANDR'n Şfa- Şerf Sohbetler adıyla Dot V' de Cumarte günler Şfa derlerne devam ettg blnmektedr. 12 Bu ebeplero tahll çn bkz. Bnark, met, "ürkye'ye atbaanın Geç Grşnn çtma'ruh Sebepler", Vl/1. ürk arh Kongre (Ankara km 1976), Ankara 1981, 11/ ; opdemr, Hüeyn Gaz, İbrahm üteferrka ve ürk atbaacılığı, 1. bk., Kültür Bakan@ Yayın- --

4 356 Dr. urat Gökalp t harcnde olmakla brlkte, br hakkat de fade etmek gerekr k, o da, matbaanın ülümanlar dışındak azınlıklar tarafından daha mlad XV. yüzyılın onlarından tbaren kurulduğu gerçeğdr. ürkye'ye matbaayı lk önce getrenler Yahudler olmuş ve 1494'te tanbul'da lk ktabı bamışlardır. rmenler de yne 1565'te tanbul'da matbaa kuran dğer br azınlık d. Czvtler'n de 1703'te yayıncılık faalyetne başladıkları blnmektedr. 13 lk ürk matbaaı e ancak 1726'da, Padşah lll. Ahmed ( /altanat üre ) ve onun adrazamı Nevşehrl Damat brahm Paşa (öl. 1730) dönemnde kurulmuştur. K bu dönem de "Lale Devr" ( ) dye meşhurdur. brahm üteferrka (öl. 1747) tarafından 1726'da Damat brahm Paşa'ya unulan matbaanın açılmaına dar dlekçede; başka talepler de olmakla brlkte, bzm çn öneml olan huu, lügat, fzk, kozmogratya, tıp, heap, anatom, geometr ve coğrafya ahalarıyla lgl eerlern baımı çn padşahın br Hatt-ı HümayGn vermenn talep edlmş olmaıdır. Dkkat edlre, bu talep çernde tefr, had, kelam, fıkıh ktapları gb dn çerkl ktapların baılmaı taleb yer almamaktadır. Dolayııyla Hatt-ı HümayGn da "dn ktap baılmamaı" şartıyla verlmştr. 14 Ntekm bu lk ürk matbaaında baılan 17 ktaba baktığımızda, bunların dn muhteva taşımadıkları hemen fark edleblr. Bunlar araında örnek olarak; Ktab-1 Lügat-I Vankulu, arh- Seyyah, arh- 1r- Kadm ve 1r- Cedfd, Grammare urque, FüyOzat-1 1knat1yye adlı eerler ayablrz. Dolayııyla da bu lk dönemde matbaadan dn muhtevalı eer baımında tfade edlememş, bunun çn yaklaşık br aır daha beklemek zorunda kalınmıştır. 15 Bu br aırlık geckme onraında, bugün Kahre'nn br emt olan Bulak'ta Kavalalı ehmed Al Paşa'nın ya ebeplerle tanbul'dak atbaa- Amre'ye rekabet olun dye kurduğu 14 Kaım 1821 tarhnde remen açılan atbaa- Bulak'ta, brahm Hanlf (1189/1775) tarafından yapılan Şfa- Şerf ercüme yahut Hu/aatu'/-Vefa ff Şerh'ş-Şfa adıyla blnen tercümenn baıldığını (1257 /1841) görüyoruz. 16 Dönemn tanbul'una gelnce, 1726'da kurulan üteferrka atbaaı'nda Damat brahm Paşa'nın etrafındak mütercm ve muahhh heyet çernde görev ütlenmş olan bg hak mal fendzade hak fend'nn ( / ), bu heyet çerndek hzmetn k eer tercümeyle taçlandırdığını müşahede edyoruz. Bunlardan br, Kadı lyaz'ın Şfa'ının tercüme olan el-tşfa ff ercemet'ş-şfa adlı eerdr. Şfa'yı k chan aadetne nal _,_, ları, Ankara 2002, Bnark, 11/ ; opdemr, Refk, Ahmed, Almler ve Sanatkarlar, Kültür Bakanlığı Yayınları, ı. bk., Ankara 1980,. 278 vd. 15 opdemr, , ; Korkmaz, Şerf, "İbrahm üteferrka ve İlk ürk atbaaı. Dn Araştırmalar (Omanlı Özel Sayıı). c. 2, y. 5, Ankara 1999, Kut, urgut, "Bulak"- (Bulak atbaaı), DlA, ltanbul1992, Vl/387-9.

5 Şfa- Şerf Lteratürü 357 olmak arzuuyla tercüme ettğn fade eden hak fend, bu tercümen aynı zamanda Damat brahm Paşa vaıtaıyla da Padşah lll. Ahmed'e unmak arzuunda olduğunu zhar eder. 17 Ne var k bu tercüme, o dönemde baılamadığı gb bugün de hala yazma halnde kütüphanelermzde korunmaktadır. Dolayııyla da Şfa'nın bu tarhler önce baımından değl de, tnahından öz etmek en makul alanıdır. Ntekm kütüphanelermzdek yüzlerce yazma nühaının varlığı bunun barz delldr. Kaldı k bu, adece ürkye perpektfnden bakıldığında görülen, br anlamda "dağ"dır. Buna ürkye dışındak kütüphaneler de dahl ettğmzde, alında bu "dağ"ın br "ıradağ" kümenn başlangıcı olduğu çok net olarak fark edleblecektr. Bu cümleden olarak Şfa tanf le zkretmeye geçeblrz: üzerne yapılmış çalışmaları aşağıdak şeklde br A. Bakı/an Şfa'nın pek çok defa tahkkz bakıı yapılmış olup, bunlardan bazıları şunlardır: 1290/1873'te tanbul'da Hall fend Ktabev (taş bakı); 1312/1894 yılında e-atbaatu'i-omanyye'de; tanbul: Şrket- Sahafye- Omanye, 1324/1908 ve Fa'ta 1305/1889 ve 1313/1897. ern günümüzde farklı yayınevler ve muhakkklerce yapılmış tahkkl bakıları da mevcuttur: 1. Al uhammed e-bcav tahkkyle, 1-11, Daru'I-Kutub'I-Arab, Beyrut mn Karaal, Uame er-rıta, Cemal e-seyravan, Abdulfettah e Seyyd ve Nureddn Karaal tahkkyle, 1-11, Dımeşk, t.y.; Daru'I-Farab l'i-aarf, ı. bk., Abd u h Al Kuşek tahkkyle, ektebetu'i-gaza, ı. bk., Dımaşk Kemal BeyQn ZağQI e-ır tahkkyle, ueeetu'i-kutub'- Sekafyye, lll. bk., Hamza Neşret, Abdulhafz Ferğa tahkky e, ektebetu'n-neşret, uhammed Allav tahkkyle, ı. bk., Daru bn Receb, Dmyat-ıır Amr e-cezzartahkkyle, ı. bk., Daru'I-Had, Sad ahmud AkI tahkkyle, ı. bk., Daru'I-CI!t-ab' ve'n-neşr ve't evz', Heyem et-u'aym, Necb acd tahkkyle, e-ektebetü'i-aryye l't ıba'a ve'n-neşr, 1. bk. 2003, ll. bk., Hueyn Abdulhamd NI tahkkyle, 1-11, Deraadet, tanbul, (ıır bakıından tıpkı baım), t.y.; Daru'I-rkam, Beyrut, 1999, Abduelam e-bekkar e-eartahkkyle, ı. bk., Daru'I-Rkr, Beyrut hak fend, el-tşfa fercemet'ş-şfa, Süleymanye Kütüphane, Ulel no: 397, vr. 3b.

6 358 Dr. urat Gökalp 12. Abduelam uhammed mn tahkkyle, Daru'I-Kutub'l-lmyye, Beyrut, 1. bk., 2006, ll. bk., 2007 t.y. 13. Ahmed Ferd e-ezd tahkkyle, 1-11, e-ektebetu'hevfıkyye, ıır, 14. utafa e-adevtahkkyle, Daru bn Receb, ı. bk., t.y. Ayrıca Şumunn'nn (872/1467) uzlu'/-hafa an lfaz'ş-şfa (thk. Abduelam uhammed mn) adlı eeryle brlkte tahkkz olarak, Daru'I Kutub'l-lmyye, Beyrut-Lübnan, 1. bk. 1996, ll. bk., 1422/2002. Yne uzlu'i-hafa (thk. Nevaf e-cerrah) le brlkte Daru Sadır, Beyrut 2006'da yayımlanmıştır. B. Şerhler 1. bq Abdlah uhammed b. Haen b. ahof er-raşd (?): er-raşd'nn (Kubra, Vuta ve ugra olmak üzere) e/-gunye myle Şfa üzerne üç şerhnn oldugu kaynaklarda kayıtlıdır bu'i-haen Al b. Ahmed et-uclb (637 /1239): Şerhu'ş-Şfa Kemaluddn uhammed b. b Şerf el-kud (651/1253): Şerhu'ş Şfa20 4. bu'i-ehan Abdulbak b. Abdulmecd e-kuraş e-yemen (7 43/1342): el-ktfa f Şerh lfaz'ş-şfa 21 Yazma lan: Beyazıt Devlet Ktp., Beyazıd, no: 895; Köprülü Ktp., Fazıl Ahmed Paşa, no: 1116; llet Ktp., urad olla, no: 452. uhtaarı: t:: bu'i-ehan'n kend şerhne yaptığı htar çalışmaı: elhu'i-iktfa f Şerh lfaz'ş-şfa bq Abdlah Ahmed b. uhammed, bn erzqk e-hatb (781/1379): Şerhu'ş-Şfa bnu'-sekkak, uhammed b. b Galb e-kna (818/1415): Şerhu'ş Şfa l-/yaz e-sebt:ıa 18 Kltp Çeleb, 11/1053.; eld, uhammed b. Abdllah, urau'i-eftarbe f'i-had'n-nebev ve U/umh, Dlru'I-Beşlr'l-llmyye, ı. bk., Beyrut-Lübnan 1416/1995,. 182, mal Paşa, Hedyyetu'I-Arfn mau'i-uellfn ve Aaru'/-uannfn, hazırlayan: Kll Rfat Blge, bnülemn ahmud Kemal, tanbul19511/708.; eld, Kltp Çeleb, 11/ Kltp Çeleb, 11/1055.; Brockelmann, Car, GAL (Gechchte der Arabchen Ltteratur), Leden Brll1943, 1/455.; GAL Supplementband, Leden-Br111937, 1/ Kltp Çeleb, 11/ Kltp Çeleb, 11/1055.; Abdulhay e-kettan, Fhru'/-Fehar ve'i-bat, nşr. han Abba, Dlru'I Garb'l-llm, ll. bk., (1. ve 11. cltler 1982, lll. clt 1986), 1/521.; ıhlm Rlc,. 122.; Köe, Saffet, "bn erzük e-hatb", DA, tanbul1999, XX/ eld,. 182.

7 Şfa- Şerf Lteratürü Burhanuddln e-halebl, Sıbt bnu'i-acem {841/1437): e-uktefa ff Hal/ ltaz'ş-şta 25 Yazmala rı: Süleymanye Ktp., Kılıç Al Paşa, no: 194; Fath, no: 841. uhtaarı: uhammed b. Hall e-kabakıbl {849/1445): Zubdetu'I uktefa ff ahrc lfaz'ş-şta bu'i-haen Nureddln Al b. uhammed b. Akbar {Akherş) eş-şaf {862/1458): Fethu'-Sata l-şerh e'an lfaz'ş-şta 27 Yazmaları: Süleymanye Ktp., Reşd fend, no: 143; Carullah, no: 320; Lalel, no: 520; llet Ktp., urad olla, no: 455 {müellf hattı); Ktp., Hacı Selm Ağa, no: 185, 828. Hacı Selm Ağa 9. bn Cema'a, mal b. brahm b. Abdlah e-kettanl {871/1466): Şerhu ltaz'ş-şta Ahmed b. brahm, bu Zerr e-haleb (884/1479): Şerhu'ş-Şfa Abdullah b. Ahmed ez-zummurl {911/1505): zahu'i-lub ve'i-hafa f'i Keşf an Gavamd'ş-Şfa bu Abdlah uhammed b. Al b. b'ş-şerlf e-haen et-lman {917 /1511'den onra): e-enhelu'i-afa ff Şerhma emeu'i-hacetu leyh mn lfaz'ş-şfa. Katp Çeleb bu şerh, "Şfa şerhlernn en güzel" olarak tavt eder. Ferağ kaydı, 917/1511 tarhn götermektedr. 31 Yazmaı: Süleymanye Ktp., Fath, no: Şemuddn uhammed b. uhammed ed-delec eş-şat e-uman (94 7 /1540): el-lttfa l-beyan e'an'ş-şta 32 Delec, eernn te'ifn 935/1528 enende tamamlamıştır. Yazmaları: Süleymanye Ktp., Ayaofya, no: 587 (müellf hattı); Paşa, no: la b. uhammed e-c (955/1548): Şerhu'ş-Şfa 33 Çorlulu Al 15. Radıyuddn uhammed b. brahm, bnu'i-hanbe e-haleb (971/1563): evardu'-safa ve evadu'ş-şta Katp Çeleb, 11/1054.; Brockelmann, GAL Supplementband, 1/631.; ham Rac e-haşm, e/- Kad /yaz et-lugav mn H/al Had- ümm Zer'- et-a'rf b-ktab'ş-şft, Darulbeyza 1985, Katp Çeleb, 11/ Katp Çeleb, 11/1054.; Brockelma n n, GAL Supplementband, 1/ 'h- -R ı amı acı,.. 29 Katp Çeleb, 11/ eld, Katp Çeleb, 11/1053.; Brockelmann, GAL, 1/455.; GAL Supplementband, 1/631.; ham Rac, Katp Çeleb, 11/1053.; Brockelmann, GAL Supplementband, 1/ Uğur, ücteba, Had lmler debyatı, DV Yayınları, Ankara 1996, Katp Çeleb, 11/1054.

8 360 Dr. urat Gökalp 16. bn Hacer e-heytem (97 4/1567): Brockelmann'ın şratu'/-veal şeklnde kaydettğ eer, Yuuf Özbek de aynen Had Lteratürü çevrndek notlarına almıştır. Ancak alında, şrefu'i Veal la Fehm'ş-Şemal mndek bu eer, Şfa'nın değl rmz'nn Şerna/'nn br şerhdr. Ntekm hem ücteba Uğur hem de Cengz Kallek bu şeklde doğruunu kaydetmşlerdr Al el-kar e-herev (1014/1605): Ref'ut-Hafa an Zat'ş-Şfa 36 Kutlay'ın kaydettğne göre, Al el-kar Şemme'I-Avarız f Zemm'r-Ravattz ml eernde Şfa şerhyle alakah eerne Şerhu'ş-Şfa f Hukuk'I-utafa adını vermştr. Ancak muhtemeldr k, km mütenhler tarafından eer daha onra farklı mlendrmelere konu olmuştur. Dolayııyla Brockelmann da eer Ref'u-Hafa an Zat'ş-Şfa şeklnde kaydetmştr. 37 Yazmala rı: Ktp., Koğuşlar Kt., no: 633. Köprülü Ktp., Fazıl Ahmed Paşa, no: 312; opkapı Sarayı üze ern farklı bakıları yapılmış olup bunlardan k, Şerhu'ş-Şfa myle Beyrut'ta 2001 ve 2007 tarhlernde yapılanıdır (nşr. Abdullah uhammed e HaI, 1-11, Daru'I-Kutub'l-lmyye, Beyrut, l.bk., 2001; ll. bk., 2007). 18. ömer b. Abdlvehhab b. brahm b. uhammed e-arz e-haleb (1024/1615): Fethu'/-Gaffar b ma kramallahu bh Nebyyehu'I-uhta? 8 Yazmaları: Süleymanye Ktp., Pertev Paşa, no: 99; Nuruomanye Ktp., no: Abdurrauf e-unav (1031/1621): Şerhu'ş-Şfa Ahmed b. Hall e-subk (1037 /1627): enhecu'/-vefa Zeynuddn b. Ahmed eş-ş'ak e-haleb (1042/1632): Şerhu'ş-Şfa 4 ı 22. Yuuf b. b'i-feth b. anor ed-dımaşk (1057 /164 7): Şerhu'ş-Şfa Şhabuddn Ahmed b. uhammed e-hafac (1069/1659): Nemu'r Ryaz f Şerh Şfa'I-Kadf tya 3 35 Brockelmann, GAL Supplementband, 1/631.; Kettan, uhammed b. Cafer, er-raletu't utatrafe, (Had Lteratürü), notıarla çev. Yuuf Özbek, z Yay., tanbul 1994,. 219.; Uğur, Had lmler debyatı,. 300.; Kallek, Cengz, "bn Hacer e-heytem, DA, tanbul 1999, XIX/ Brockelmann, GAL, 1/455.; GAL Supp/ementband, 1/ Kutlay, Hall brahm, el-mam Al e/-krf ve eruhü f tm'i-had, Daru'I-Beşar'l-ıamyye, ı. bk., Beyrut-Lübnan 1408/1987, Katp Çeleb, 11/1054.; Brockelmann, GAL Supplementband, 1/631.; Ahru'J-Fehar, 11/792.; ham Rac,. 141.; aşköprülüzade, Ahmed amuddn, Şakak- Nu'manye ve Zeyl/er, nşr. Abdülkadr Özcan, 1-V, Çağrı Yayınları, tanbul1989, 11/ Brockelmann, GAL,I/ Brockelmann, GAL,I/456.; GAL Supp/ementband,l/ Katp Çeleb,ll/ mal Paşa, zahu'j-eknün f'z-zey/ ala Keşf'z-Zunün an am'i-kutub ve'i-funün, 1-11, tanbul 1971, 11/52.; ham Rac, Brockelmann, GAL,I/456.; GAL Supplementband,l/631..; Ahrü'l-Fehr, 1/377.

9 Şta- Şerf Lteratürü 361 Yazmaları: Süleymanye Ktp., Yazma Bağışlar, no: 2840; Çeleb Abdullah, no: 57; Ayaofya, no: 590; Köprülü Ktp., Fazı! Ahmed Paşa, no: 306. ern bakıı da yapılmıştır: nşr. uhammed Abdulkadr Ata, 1-VI, Daru'I Kutub'l-lmyye, l.bk., Beyrut-Lübnan 1421/2001. Şfa44 uhtaarı: mal b. Abdlah e-hanef (1182/1768): uhtaaru Şerh'ş- 24. bo Ömer b. uhammed ed-dela (1069/1658): Şerhu'ş-Şfa uhammed eş-şark b. b Bekr ed-dela (1079/1668): Şerhu'ş-Şfa uhammed b. uhammed b. Abdrrahman ed-dela (1141/1728): Şerhu'ş-Şfa bu'i-haen Al Ahmed b. Ahmed e-fa e-hurayş (1143/1730): e Fethu'l-Feyyaz f Şerh Şfa'I-Kadf lya 8 Yazmaları: Rabat e-ektebetu'i-amme, 1334 K (tam nüha), 1701(adece ı. cüz); Daru'I-Kutub'I-Vatanyye, no: bo Abdlah uhammed b. Abdelam el-bunan e-fa (1163/17 49): Lafzu Nda'I-Hayyad f Şerh ' ş-şfa l'i-kad tya 9 Yazmaları: Rabat e-hzanetu'i-amme, no: K 1400, K mal Nu reddn Üküdar (bu'i-yemen) (1182/1768): Şerhu'ş-Şfa bo Abdlah uhammed b. Ahmed b. Abdlah e-cezoi e-hadk (1189/1775): Şerhu'ş-Şfa bu'i-berekat Zeynuddn utafa b. uhammed er-rahmet (1205/1791): Şerhu'ş-Şfa Necp Abdullah fend (Hoca) (1219/1804): Kenzu'I-Vefa f Şerh'ş-ŞFc antık utafa fend (1244/1828): Şerhu Şfa- Şerf Suralı'nın verdğ blgye göre, dört cltten müteşekkl olan eern müellf hatlı nühaı Florna'da Nakşbend tarkatından Baba fend Dergahı kütüp- hanendedr mal Paşa, mau'i-uellfn, 1/221.; ham Rac, eld, eld, eld, Brockelmann, GAL Supplementband, 1/631.; Rhru'I-Fehar, 1/343.; Şakak, V/21.; hm Rc,. 133.; eld, mal Paşa, zahu'l-eknün, 11/52.; Fhru'I-Fehar, 1/224.; hm Rac, ; eld, Buralı, ehmed ahr, Omanl üellfler, 1-111, eral Yayınları, tanbul, ty. 1/ Fhru'I-Fehr, 1/352.; eld, Fhru'I-Fehr, If mal Paşa, zahu'i-eknün 11/52.; Buralı, 1/419.; ehmed Cemleddn, Omanl arh ve üverrhler- Ayne- Zuref, hazırlayan: ehmet Arlan, Ktabev, tanbul 2003, Buralı, If 408.

10 362 Dr. urat Gökalp 34. Yuuf b... e-vezrkubr er-rom (1245/1829): Ata'u-Feyyaz Şerhu'ş Şfa u t-kadf tya Ahmed b. uhammed e-selav (1256/1840): İthafu hl'-srdk e-haen el-dv e-hamzav (1303/1886): e-ededu'/-feyyaz b-nor'ş- Şfa t'i-kadf tya brahm ade (1311/1893): Şerhu'ş-Şfa 58 Yazmaı: Ra bat e-hzanetu'i-amme, no: K la Kutbuddn e-safev (?): Şerhu'ş-Şfa üellf eçhul: e-uktefa en-nu'man (?): Şerhu'ş-Şfa 61 B. Haşye ve a'lkler 1. bo Abdlah uhammed b. Haen b. ahof er-raşd (?): Bugyetu hl'-safa f Şerh'ş-Şta Şhabuddn Ahmed b. Hueyn b. Ralan er-rem eş-şaf (844/1440): a'lfka ale'ş-şfa Ahmed b. uhammed e-kahr eş-şumunn (872/1467): uzf/u'i-hafa an lfaz'ş-şfa 64 Yazmaları: Beyazıt Devlet Ktp., Beyazıd, no: 918; Velyüddn fend, no: 918; Süleymanye Ktp., Ayaofya, no: 585; Yen Cam, no: 237; llet Ktp., urad olla, no: 459. uzflu'i-hafa'nın, Şfa le beraber Beyrut'ta yapılmış tahkkl bakıları da vardır: thk. Abduelam uhammed mn, Daru'I-Kutub'l-lmyye, ll. bk., Beyrut 1422/2002 ve thk. Nevaf e-cerrah, Daru Sadır, Beyrut Kutbuddn uhammed b. uhammed e-haydır (894/1488): e-safa b-ahrfr'ş-şfa Uğur, Had lmler debyat,. 156.; Uğur'un mn yukarıdak şeklde verdğ bu şahı, Suralı ehmet ahr fend'nn Yüuf Bahr olarak kaydettğ şahı ola gerektr. Suralı onu, "n değerl almlerden zahr ve batın lmere vakıf br zat olup Vezrköprüünde Sarı mam Oğlu uhammed fendnn oğludur. şeklnde tanıtmakta ve "Şfa- Şerf şerh üzerne (Ataü'I Feyyz) mnde baılmamış br haşye vardır.: demektedr. Dolayııyla da bu blgye tnaden, Uğur'un mezkür eer Şfa'nın haşye olarak değl de br şerh olarak kaydının ehve mebn olduğu öyleneblr. Krş. Buralı, 1/ Ceyhan, Semh, "Selav, Ahmed b. uhammed", DİA, tanbul 2009, XXXVI/ Brockelmann, GAL Supplementband,l/631.; ıham Rac, ham Rac,. 136.; eld, Katp Çeleb, 11/ Brockelmann, GAL Supplementband,l/ Brockelmann, GAL Supplementband, 1/ ham Rac, Katp Çeleb, 11/ Katp Çeleb, 11/1054.; Brockelmann, GAL, 1/455.; GAL Supptementband, 1/ Sehav, ed-dav'u't-lm'l-hl't-kam't-a', ı. bk., Daru'I-Cl, Beyrut 1992, IX/121.; Katp Çeleb,

11 Şfa- Şerf Lteratürü brahm b. uhammed b. brahm eş-şrazl (1070/1659): Haşyetu'ş Şfa66 6. hak Hocaı, Şemeddn Ahmed (1120/1708): a'lka ale'ş-şfa eş-şarabatl, Abdulkerlm b. Ahmed b. Avlan (1178/1764): a'lka ale'ş Şfa68 8. uhammed et-haml b. el-eden e-fal (1331/1912): e/-enhelu'i Afa b't-a'lk ale'ş-şta e-kaşaşl (?): Haşyetu'ş-Şfa 70 C. uhtaarlan 1. Celaluddln Ahmed b. uhammed e-hocendl, bnu'i-ahdar (?): e/-vefa 7 ı 2. uhammed b. e-haen b. uhammed e-alakl (771/1363): Lubabu'ş-Şfa uhammed b. Ahmed el-nevl (763/1361): uhtaaru'ş-şfa üezznzade uhammed fend (1029/1619): uhtaaru'ş-şfa bu lmran ua b. Abdelavl e-selavl (1140/1727): enahcu'-safa t'l-tkad Durer'ş-Şfa bu'i-berekat Zeynuddln utafa b. uhammed er-rahmet! (1205/1791): uhtaaru'ş-şfa Sabt uhammed fend (Kayer) (1311/1893): Suralı'nın kaydettğne göre, Sabt fend, Şfa'dak Hz. Peygamber'n (a.) şernalne müteallk bahler deremek Oretyle meydana getrdğ eerne Aynu'r-Rahmet ve'n-nqr adını vermştr ehmed mn b. Haan Of (1319/1901): Şfau'I-u'mnfn Omanlıca olan eer, 1298/1881 (brahm fend'nn atbaaı, tanbul) ve 1304/1887'de (Arf fend atbaaı, tanbul) baılmıştır / 'h" R ı arnı er- acı,.. 67 Şakak, IV/301.; ehmed Süreyya, Scll- Oman, 1/230.; mal Belğ, Güldete- Ryaz-ı rtan ve Vefeyat-ı Danşveren-ı Nadredan, nşr. Abdülkerm Abdulkadroğlu, ı. bk. (tıpkı baım), Ankara 1998,. 415.; öngören, Reşat, "hak Hocaı", DA, tanbul 2000, XXII/ Fhru'/-Fehar, 11/ eld, Fhru'/-Fehar, 11/ Katp Çeleb, 11/ Brockelmann, GAL Supp/ementband, 1/ Katp Çeleb, 11/ Buralı, 1/153.; mal Belğ, eld, Fhru'I-Fehar, If Buralı, 1/ Özege,. Seyfettn, k Harfler/e Baılmış ürkçe er/er,i-v, tanbul1977, IV/1659.

12 364 Dr. urat Gökalp 9. üellf eçhul: uhtaaru'ş-şfa Yazmaı: Zahrye, Had Abdullah b. Al Süveydan (?): el-vefa b't-enbh ala Ba'd Hukuk'I utafa e-e'hoz mn Ktab'ş-Şfa 80 Şfa81 D. ahrc 1. Kaım b. Kutluboğa, bu'i-ad Zeynuddn (879/1474): ahrcu h8d'ş 2. Abdurrahman b. b Bekr e-suyot (911/1505): enah/u'-safa f ahrc h8d'ş-şfa 82 er, Semr e-kad tahkkyle baılmıştır (ueeetu'i-kutub'-sekafyye, Daru'I-Cnan, ı. bk., Beyrut-Lübnan 1408/1988). ekmle: bu'i-ala dr b. uhammed b. HamdOn e-fa (1183-4/ ): ekm/u enahl'-safa f ahrc hfıd'ş-şfa l'-suyutf 3 ern mn eld şu şeklde verr: evardu hl'-sedad ve'i-vefa f ekml Uenahlu'-Safa" /'-SuyDtf 4 3. bu'i-feyz, Ahmed b. uhammed b. e-sıddk e-gumar ( / ): ahrcu had'ş-şfa /-lyaz Abdulazz ez-zebd (?): ahrcu h8d'ş-şfa Naıruddn uhammed b. uğrul e-sayraf (?): ahrcu hfıd'ş-şfa 87. Rca/ 1. uhammed Kuveym b. Al et-on {?): e-sımtu'/-leal f Beyan e'ştemele A/eyh Ktabu'ş-Şfa mne'r-rca/ Şemuddn bu'i-hayr uhammed b. Abdrrahman e-sehav (902/1496): akfu e'ştemele Aleyh'ş-Şfa mne'r-rca/ Uğur, Had lmler debyatı, urab, el-beşr Al Hamd, e-kad /yaz ve Cuhüduhü f tmey'i-had Rvayeten ve Drayeten, ı. bk., Daru bn Hazm, Beyrut 1997, Fhru'I-Fehr, 11/ Ktp Çeleb, 11/1054.; Brockelmann, GAL, 1/456.; GAL Supp/ementband, ı/632.; Fhru'I-Fehar, 11/ Fhru'/-Fehr, 11/ eld, eld, Brockelmann, GAL Supp/ementband, 1/ Brockelmann, GAL Supp/ementband, 1/ h- - R ı arnı er- acı,. 89 Fhru'/-Fehr, 11/990.

13 Şfa- Şerf Lteratürü 365 F. ercümeler 1. ma' fend (114 7 /1734): Şfa- Şerf ercüme hak fend, bq hak mal fend Zade (114 7 /1734): el-tşfa f ercümet'ş-şfa 91 Yazmaları: Süleymanye Ktp., Lalel, no. 397; Yahya evfk, no: 44, 45; tanbul Arkeoloj Ktp., no: Lübb uhammed fend (Hafız) (1166/1752): Şfa- Şerf ercüme brahm Hanf (1189/1775): Şfa- Şerf ercüme (Hu/aatu'/-Vefa f Şerh'ş-Şfa) er hem tercüme hem de şerh kategornde değerlendrmek mümkündür. Zra Hanf fend, eern tercümenn ötende oldukça öneml majomat le zengnleştrmştr. Bundan dolayıdır k, "Şarh- Şfa" dye tanınmıştır. Yazmaları: Süleymanye Ktp., Serez. No: 378; Nuruomanye Ktp, no ern, Bulak (Kahre) ve tanbul'da bakıları yapılmıştır. Bulak atbaaı 1257/1841 ve tanbul Cemal fend atbaaı / le tanbul Şrket- ürettbye atbaaı 1318/ alp Hoca Zade Hafız hak Necp fend el-kar (1213/1798'den onra): Şfa- Şerf ercüme alp Hoca, 1213/1798 tarhnde Şfa'yı tercüme etmştr utafa ünb Hacı Bberzade (?): Şfa- Şerf ercüme, Kal'a- Sultanye atbaaı, Çanakkale 1334/ Haan Bar Çantay ( ): Şfa- Şerf ercüme, Uğur, Çantay'a at bu çalışmanın, onun der takrrlern çeren notları olduğu blgn kaydetmştr Al Rıza Dokanyed: Açık/ama/ı Şfa- Şerf erceme, 1. clt Seışık atbaaı, kşehr 1946, ll. clt: Ahmet Sat atbaaı, tanbul 1948, lll. clt: Ahmet Sat Baımev, tanbul 1949, IV. clt: Ahmet Sat Baımev, tanbul Şakak, V/ Bura lı, 1/359.; Dagan, uhammed Nur, İhak fend ve Dvam'ndan Seçme/er, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990, ; "hak fend, bühakzde", DİA, tanbul 2000, XXII/531.; Altunu, Abdülkadr, Omanl Şeyhüllamlan, Ayyıldız atbaaı, ı. bk., Ankara 1972, Ancak Altunu bu eer, erceme- Şfa- Şerf e-üemma b tfa şeklnde kayda geçmştr. 9? - Buralı, 1/ Özege, IV/1659.; Akpınar, Cem!, "Hanf brlhm fend", DİA, tanbul1997, XVI/40.; Aku, Cemal, "brahm Hanf fend", Hkmet lm Araştrmalar Derg, yıl. 2, ayı. 3, Gotvar-akedonya, 2004/ Buralı, 1/332. t 95 Ōzege, IV/ Uğur, Had lmler debyatı,. 157.; Ayrıca bkz. Işık, mn, "Çantay, Haan Bar", DA, tanbul 1993, Vlll/219.

14 366 Dr. urat Gökalp 9. Na m rdoğan - Hüeyn S. rdoğan: Şfa- Şerf (ürkçe ercüme), Çle Yayınev, tanbul1397 /1977, Bedr Yayı nev, tanbul, t.y. 10. Hueyn et-rabzqn (?): ercume- Şfa- Şerf hak Necp el-kar(?): ercume- Şfa- Şerf Suat Cebec: Şfa- Şerf ercüme ve Şerh, Rehber Yayıncılık, l.bk., Ankara Aha Abdarrahman Bewley: uhammad: eenger of Allah - Ah Shfa of Qad lyad, ednah Pre, C. K. tarafından Franızca'ya da tercüme edlmştr Daru'I-Kutub'llmyye, Beyrut G. akale, eblg ve Lan Ütü Çalşmalan 1. "lam'ın emel Klaklernden Br: Şfa-ı Şerf", (Ktap anıtımı), Dn ögretm Derg, (1992), y. 37, el-ehd e-sna: "enhecyyetu Ulema'I-ağrb f'-sret'n-nebevyye", Da'vetu'/-Hak, y , Ra bat üellf bu makalende, Kadı lyaz'ın Şfa'da "met" konuunu şleyş metodunu değerlendrmektedr. 3. Ahmed Fkr, eş-şfa l'i-kadf /yaz: Drae ahlflyye ve Nakdyye (Camatu uhammed e-ham, 1996, Yayınlanmamış Lan ütü çalışmaır 4. Latf Ahmed, "e-kad lyaz ve Ktabu'ş-Şfa", ecel/etu'i-umme, ayı Köten, Akf, "Kadı yaz, Hayatı, erler ve eş-şfa'ının Özellkler", U/udag ü. lahyat Fak. Der., c. 7, y. 7, 1998, Çakıl, Hülya, Kadt İyaz'a Göre Peygamber'n Dndek Konumu, armara Ü. So. Bl. n., tanbul 1998 (Baılmamış Yükek Lan ez). Araştırmacı, teznde Kadı lyaz'ın Şfa'ı merkezl konuyu şlemştr. 7. Akdenz, Ufuk, "Kadı lyaz ve Şfaü'ş-Şerf' Hakkında Br Deneme", Köprü Derg, No. 75, Yaz errakeş'te 1981'de Devratu'I-Kad lyaz adlı lm toplantıda Şfa le alaka lı teblğler de unulmuştur. Bu toplantıda unulan teblğler, Nedvetu'l-mam alk mamu Dar'I-Hcre: Devratu'I-Kadf /yaz adıyla baılmıştır (1-111, Rabat 1983). Üç clt halndek bu eern brnc cld, Kadı lyaz'ın hayatı ve arına; knc cld, muhadd ve fakh kmlğne; üçüncü cld e değşk yönleryle şahyetne tah edlmştr. 97 Uğur, Had lmler debyatt, Uğur, Had lmler debyatr, llav, Am mar, oemu'r-real'i Cam'at f Ulüm'I-Had'n-Nebevf u'zam'i-cam'at'j-tamyye, Daru'I-Belh, Daru'I-Beyrüt, Dmaşk 2003,. 43, no: 439. (lgl ayfada çalışmanın yükek lan yahut doktora olduğuna dar herhang br blg verlmemştr.) 100 Bkz. http: / ( )

15 ,. Şfa- Şerf Lteratürü 367 Bu teblğlerden örnek vermek gerekre, şunları zkredeblrz: 1. e-hueyn Vekak, ucevanb n Şahyyet'I-Kadf /yaz ve U/Obh'/-/lah f Şfahr, 11/ el-hac Ahmed b. ŞakrQn, Ua'a/yaz f Ktab'ş-Şfa", 111/ uhammed e-kebr el-alev, uktabu'ş-şfa f'-sahra", 111/ uhammed e-arab e-behq, uktabu'ş-şfa", 111/ Ahmed Cemal e-umer, e-sretu'n-nebevyye f efhom'i-kadf /yaz ml doktora çalışmaında (Daru'I-aarf, ı. bk., 1988), temel olarak kendne Şfa'yı almıştır. H. DjJer Çalışmalar 1. brahm b. uhammed b. b Bekr e-sa'd (778/1375): Fıkıh pencerenden eere yaklaşımda bulunan e-sa'd'nn çalışmaının adı; e-hdaye ve'l'lam fma Yeterattebu ala Kabh'I-Kavl mne'i-ahkam'dır. ıoı 2. Kutbuddn uhammed b. uhammed e-haydır (894/1488): Zehrü'r Ryaz f Redd ma Şene'ahü'I-Kad /yaz ala en vcebe'-salat ale'i-beşr'n Nezr f't-eşehhüd'i-ahfr, (thk. Ahmed Hace uhammed Oman, Daru Adva' Selef, ı. bk., Ryad 2005). er; Şfa'da, "mam Şaf'nn, namazlarda on ka'dede Hz. Peygamber'e alatü elam okunmaı gerektğ yolundak görüşüne Kad yaz tarafından yöneltlen eleştrye cevap olarak kaleme" 102 alınmıştır. 3. Şemuddn bu'i-hayr uhammed b. Abdrrahman e-sehav (902/1496): el-nthad f Hatm'ş-Şfa /-/yaz 103, (thk. Abdullatf b. uhammed e-clan, ı. bk., Daru'I-Beşar'l-lamyye, 2001) Br eern okunmaı bttğnde, okuyan tarafından o eern muhtevaı le lgl kıa er-ryadu f Hatm'ş-Şfa /-/yaz 104 blg ve değerlendrme notlarından baret telflere hatm denlmektedr k, örneğmzde yer alan Sehav, adece Şfa üzerne değl daha başka eerere de benzer çalışmalar yapmıştır. 105 Şfa bu Zeyd Abdurrahman b. Abdulkadr e-fa (1096/1684): ftahu'ş 5. Hade dar yazılmış 40 eern ahplerne kadar varan enedern kendnde cem' etmş olan AcQn (1162/1749), kendnden onra gelenlere de bu 101 Brockeımann, GAL,I/ Unaı, ımal Hakkı, ıbnü'i-haydır", DlA, Itanbul 2000, XXI/ Sehav, ed-dav'u't-lam', Vlll/ Sehav, ed-dav'u't-ltm', Vlll/ Bkz. Aydemr, Hal, e-sehav'nn (902/1496) et-kavtü't-bed' f'-satıw ate'i-habb'ş-şef' Adlt ernn dyon KrtjJ, Bura 2004, (Uludağ ü. So. Bl. n.), Yayımlanmamış Doktora ez, Fhru't-Fehar, 11/735.; eld,. 271.

16 368 Dr. urat Gökalp eerlern cazetlern vermş br almdr. şte bu 40 eer çernde Şfa da yer almaktadır. O, lkdu'j-cevher'-semfn f rba'fne Haden mn hadf Seyyd'I urelfn mnde, bu 40 eerden brer had almak Oretyle br derleme çalışmaı meydana getrmştr Cemaluddln Kutbu'I-Aynl e-hanefı: Ktabu'J-anfd l-kutub Hadf Sahb'n-Nar ve't-e'yfd Kettanl, müellfn bu eernde kendlerne tnat ettğ eerler şu şeklde zkretmektedr: "Zekera fıh enedeho l'i-uvatta' ve uned b Hanfe ve'ş Şaf'f ve Ahmed ve'd-darml, ve'ş-şema/ ve'ş-şfa ve'i-eabfh ve'i-şkat ve e'alm't-enzfl ve eşark'/-nvar ve Şerh e'an'i-nvar ve Cam'-SuyOtf ve'i-hın ve'd-de/a/. " Abdullah b. Abdulkadr et-elfdl: thafu hl'i-vefa b-ehzfb Ktab'ş-Şfa b-a'rff HukOk'I-utafa, Daru'I-Beşar'l-lamyye, ı. bk., Beyrut 1421/ Salh Ahmed Şaml: e-ühezzeb mne'ş-şfa b-a'rf HukOk'I-utafa, Daru'I-Kalem, Dımaşk utafa lamoğlu: Üç uhammed -k taawur br gerçek- Denge Yayınları, VII. bk, tanbul Yazar çalışmaını üç bölüme ayırmıştır. Buna göre Brnc Bölüm, Aşm Yüceltmec Peygamber aawuru ( ); knc Bölüm, ndrgemec Peygamber aawuru ( ) ve Üçüncü Bölüm de, Kur'an'ın ( ) başlıklarını taşımaktadır. şöyledr: Peygamber Aşm Yüceltmec Peygamber aawuru başlıklı Brnc Bölümün açılımı e Aşm Yüceltmec Peygamber aawuru ( ), Br 'Hırtyan/aştırma emayülü' olarak Aşm Yücetme ( ), Hz. Peygamber ve Aşm Yü. celtme ( ) Yazarın bu başlık altında tenkfdf br yaklaşımla değerlendrmeye konu ettğ eerler e, Kadı lyaz'ın Şfa'ı ve SuyOtf'nn e-haau'i-kubra'ıdır. Değerlendrme, Şfa ve Haa'n Çzdg Peygamber Portre alt başlığıyla verlmştr ( ). SONUÇ Şfa- Şerff üzerne arfedlen bunca meay, ewel emrde ümmet nazarında onun ne derece hün- kabul gördüğüne dell olarak kabul etmek gerekmektedr. çernde neşvü nema bulduğu dönemnn havaını teneffü ettğ Her br yazarın, ve dolayııyla bu havanın terleryle-az ya da çok - etklenmş olmaının doğallığı nkar olunamaz. O halde "pek çok lrnde dönemnn mamı" Amed ı atbaaı, ıtanbuı1344/1925, Fhru'I-Fehar, 1/ cn- -b v - 25 ı anı. eşu,.

17 Şfa- Şerf Lteratürü 369 şeklnde tavt ve takdr edlen Kadı lyaz da, br beşer olarak harc şartlardan tab urette etklenmştr. Ve bunun netcende de, adına hayat denlen bu dünya araznde, Şfa ml meyve agacmı yetştrmştr. Ne var k, her br a~acın kadernde; brler tarafından meyve chetnden hayır ve takdr hleryle yad edlmek te vardır, taşlanıp yaralanmak, ncnmekte. akdr le hatırlanmaktadır; zra, a~rb ve ndülü bölgendek zamanının ya ve oyal kaou ortamında, güncellkten çeklme tehlkeyle karşı karşıya gelen Hz. Peygamber'n (a.) şahyet ve örnekl~n yenden güneele ve gündeme taşıma cehdnde bulunmuştur. aşlanıp yaralanmıştır; zra, Hz. Peygamber' (a.) yüceltmek çn hç te gerek duyulmayacak uydurma rvayet/ere azımanmayacak npette tnad etmştr.110 Ntekm bu huuta Zeheb (7 48/1348) şöyle demektedr: "Onun te'lfatı neftr. Şfa Ktabı da, şayet ona uydurma hadler karıştırmaaydı, had dalında tenkde ugramayan br mam olarak, telflernn en güzel olurdu. Allah onu güzel nyetne mukabl mükffatlandırın ve Şfa'ıy/a nanları faydalandırın. Ntekm fayda/andırmıştır da! Şfa'da uzak, zorlama tevller vardır. Neb'mz Kur'an methnden dolayı uydurma hadlerden mütagnfdr. ütevatr haberler/e methnden dolayı da ahfddan mütagnfdr. nadı aglam olanlar varken on derece zayıf olanlardan da mütagnfdr. Öyleye nçn aç/ıgımızı uydurma haberler/e gdermeye çalışıyoruz, neden Neden bze kn ve düşmanlık duyan nanlar dl uzatın (nçn buna fırat verelm!). Ancak blmeyenler ma'zurdur. nııı Zeheb'nn de haklı olarak eleştrd~ üzere, Hz. Peygambermz (a.) uydurma rvayetler!e kendnn methnden münezzehtr. Ortada Kur'an-ı Kerm'n onu (a.) meth ve ahh ret malzeme dururken, hç de hurafata ve uzak te'vllere apmaya gerek yoktur. Kaynaklar:» Abdulhay e-kettan, Fhru'/-Fehar ve'i-bt, nşr. han Abba, Daru'I-Garb'l-lam, ll.. bk., (1. ve ll. cltler 1982, lll. clt 1986)» Abdullah Kenün, e-kad /yaz Beyne't-lm ve'i-deb, Ryad 1983» Ahmed e-kenü, "e-kad lyaz- Lev La!yaz ma Zukra'I-ağrb", Nedvetu't-mam alk, mam u Dar'I-Hcre- Devratu'I-Kad /yaz, Ra bat 1983» Akpınar, Ceml, "Hanf brahm fend", DİA, tanbul1997, c. XVI» Aku, Cemal, "brahm Hanf fend", Hkmet lm Araştırmalar Derg, yıl. 2, ayı. 3, Gotvar-akedonya, 2004/1» Altunu, Abdülkadr, Omanl Şeyhü/lamlafl, Ayyıldız atbaaı, 1. bk., Ankara 1972» Aydemr, Hal, e-sehav'nn (902/1496) e/-kav/ü'i-bed' f'-salat ale'i-habb'ş-şef' Ad/1 ernn dyon Krtf5, Bura 2004, (Uludağ ü. So. Bl. n.), Yayımlanmamış Doktora ez» Bnark, met, "ürkye'ye atbaanın Geç Grşnn çtma-ruh Sebepler", VIII. ürk arh Kongre (Ankara km 1976), Ankara 1981, 11/ » Brockelmann, Car, GAL (Gechchte der Arabchen Ltteratur), Leden-Br111943»..... GAL Supp/ementband, Leden-Brll1937 ıı Buralı, ehmed ahr, Omanlt üe/lfler, H ll, eral Yayınları, tanbul, t.y. t 110 Bkz. Gökalp, Zeheb, Syeru A'ıam'n-Nubeıa, thk. Şuayb e-arnavüt, uhammed Nam e-arkuü, ueeetu'r-rale, ı. bk., Beyrut 1985, XX/216.

18 370 Dr. urat Gökalp» Ceyhan, Semh, "Sel1v, Ahmed b. uhammed", DA, tanbul 2009, c. XXXVI» CU'n b. Yeşü, "Ş'ru'Heveül nde'i-kad yaz- Drae Lugavyye", ece//etü Havlyyat't- ura, y. 1, Cezayr 2004» Dagan, uhammed Nur, hak fend ve Dvanı'ndan Seçme/er, Kültür Yayınları, 1990»..."hak fend, bühakzade", DA, tanbul2000, c. XXII» Gökalp, urat, Kadı /yaz ve Şfa Adlı ernde Peygamber aawuru, (Ankara ü. So. Bl. n., 2005), Yayımlanmamış Doktora ez» ( )» Işık, mn, "Çantay, Haan Bar", DA, tanbul1993, c. VIII» hak fend, el-tşfa fercemet'ş-şfa, Süleymanye Kütüphane, Lalel no: 397» mal Belg, Güldete- Ryaz-ı rtan ve Veteyat-l Danşveran-ı Nadredan, nşr. Abdülkerm Abdulkadroglu, ı. bk. (tıpkı baım), Ankara 1998» mal Paşa, Hedyyetu'J-Arfn mau'/-ue/lfn ve Aaru'/-uannfn, hazırlayan: Kll Rfat Blge, bnülemn ahmud Kemal, tanbul» İmal Paşa, fzahu'j.eknün f'z-zeyl ala Keşf'z-Zunün an am'i-kutub ve'i-funün, 1-11, İt 1971» Kadı lyaz, eş-şfcı b-a'rf Hukük'/-utafa, 1-11, thk. Hueyn Abdulhamd Nl, Deraadet, tanbul, (ıır bakıından tıpkı baım)» Kallek, Cengz, "İbn Hacer e-heytem", DA, tanbul1999, c. XIX» Katp Çeleb, Keşfu'z-Zunün an am'i-kutub ve'/-funün, hazırlayan: Şerafetln Yaltkaya, Kll Rfat Blge, tanbul1971» Kettan, uhammed b. Cafer, er-raletu'j-utatrafe, (Had Lteratürü), notlarla çev. Yuuf Özbek, z Yay., tanbul1994» Korkmaz, Şerf, "İbrahm üteferrka ve ık ürk atbaaı", Dn Araştırmalar (Omanlı Özel Sayıı), c. 2, y. 5, Ankara 1999» Köe, Saffet, "İbn erzük e-hatb", DA, tanbul1999, c. XX» Kut, urgut, "Bulak"- (Bulak atbaaı), DA, tanbul1992» Kutlay, Hall İbrahm, el-mam Al el-k ar ve eruho f lm'i-had, Daru'I-Beşar'I-İlamyye, ı. bk., Beyrut-Lübnan 1408/1987» ehmed Cemaleddn, Oman/ı arh ve üverrh/er - Ayne- Zurefa, hazırlayan: ehmet Arlan, Ktabev, tanbul 2003» Öngören, Reşat, "İhak Hocaı", DA, tanbul 2000, c. XXII» Özdemr, ehmet, ndülü ülümanlan ll (edenyet arh),. DV Yayınları, Ankara 1997» Özege,. Seyfettn, k Harflerle Baılmış ürkçe er/er, 1-V, tanbul1977» Refk, Ahmed, Almler ve Sanatkarlar, Kültür Bakan@ Yayınları, 1. bk., Ankara 1980» Sehav, ed-dav'u'/-lam' /-hl'i-karn't-a', ı. bk., Daru'I-Cl, Beyrut 1992» anc, uhammed b. avt, "akdm", ertbu'i-edark ve akrbu'i-ealk l-a'rfet A'lam ezheb alk, Rabat» aşköprülüzade, Ahmed amuddn, Şakak- Nu'manye ve Zey/ler, nşr. Abdülkadr Özcan, 1-V, Çagrı Yayınları, tanbul1989» eld, uhammed b. Abdllah, urau'i-egarbe f'i-had'n-nebev ve Ulümh, Daru'I Beşar'l-lamyye, ı. bk., Beyrut-Lübnan 1416/1995» ham Rac e-haşm, e/-kad /yaz e/-lugav mn H/al Had- ümm Zer' - et-a'rf b Ktab'ş-Şfa, Darulbeyza 1985» llav, Ammar, Demu'r-Real'I-Cam'at f U/Om'I-Had'n-Nebev f u'zam'i-cam'at'llamyye, Daru'I-Belh, Daru'I-Beyrüt, Dmaşk 2003» opdemr, Hüeyn Gaz, brahm üteferrka ve ürk atbaacı/ıgı, 1. bk., Kütür Bakanlıgı Yayınları, Ankara 2002» urab, el-beşr Al Ha md, e-kad /yaz ve CuhOduhO f Jmey'I-Had Rvayeten ve Drayeten, ı. bk., Daru bn Hazm, Beyrut 1997» Ugur, ücteba, Had lmler debyatı, DV Yayınları, Ankara 1996» Ünal, mal Hakkı, "bnü'i-haydır", DA, tanbul2000, c. XXI» Zeheb, Syeru A'lam'n-Nubela, thk. Şuayb e-arnavüt, uhammed Nam e-arkuü, ueeetu'r-rale, ı. bk., Beyrut 1985.