ENDÜLÜS'TE BİR HADiS VE FlKlH ALiMi:

Transkript

1 tem. Yıl:7. Sayı: ENDÜLÜS'E BİR HADS VE FlKlH AL: İBN HAZ Prof. Dr. Zekerya GÜLER Selçuk Ünverte lahyat Fakülte ÖZE lam medenyetnn öneml br parçaı olan Endülü'ün, had ve fıkıh lmnn gelşmende ve yayılmaında özel br yer vardır. "Endülü'te Br Had ve Fıkıh Alm: bn Hazm" konulu bu makalede grş, hayatı, lm ve ahlak kşlğ, uülü, bazı görüşler, bazı referanları, eerler, vefatı ve onuç başlıkları altında bn Hazm tanıtılmıştır. Zahr ekolü benmemş olan bn Hazm (456/1063), başta had ve fıkıh lm olmak üzere kendnden mütağn kalınamayacak çok yönlü ve köşe taşı br alm olduğu kadar, şr, gazel, edebyat ve düşünceleryle ıra dışı ve mütena br şahyettr. Onun, yaevyönetclk tecrübe de olmuştur. bn Hazm, özellkle e-uhalla b'l-aar, el-hkam f uül'l-ahkam, avku'l-hamame ve e-ahlaku ve'-yer f müdavat'n-nüfü adlı eerleryle dünyanın dört br yanında tanınmış, coşku ve heyecan uyandırmıştır. Anahtar Kelmeler: bn Hazm, Had, Fıkıh, Zahr, e-uhalla, el-hkam. ABSRAC. lbn Hazm: One uhaddth and Faqh n Andatua A an m portant part of llamc cvlaton; Andalua ha a pecal porton n the development and expenon of hadth and fqh. In th artcle, lbn Hazm ha been ntroduced n dfferent way. lbn Hazm (456/1063), a a Zahr chool member, an exceptonal and emnent cholar n Hadth and llamc Law a well a poetry and lterature. He well-experenced n poltc and admntraton too. Among h work, epecally a-uhalla b'i-athar, al-lhkam f Uul a-ahkam, avq al-ham ama and a-ahlaq wa a-syar f udawanat a-nufu were very well-known all over the world wth enthuam and exctement. Key Word: lbn Hazm, Had th, Fqh, Zahr, a-uhalla, al-lhkam. GRIŞ Had lmnn en zengn ve en öneml alt dplnlernden br, özel olarak ravlere, genel olarak almere haredlen byograf (rca! lm, tabakat-teracm) çalışmalarıdır. mam EbQ Hanfe'nn (v. 150/767) fadeyle, "Amlerle hemhal olmak, onların hayat hkayelern ve bret dolu hatıralarını anlatmak, brçok fıkıh meelenden bana daha güzel gelyor. Zra bunlar, ulema topluluğunun adap ve ah la kı demektr" ı. ı bn Abdlberr, Ebü ömer Yüuf en-nemer e-kurtub, Camu beyan'i-ilm ve fadlh ve ma yenbeg f rvayeth ve hamlh, Kah re 1402/1982, ı, 127.

2 156 Prof.Dr. Zekerya Güler Dğer yandan, "Salhlerjrabbanl almler ya d edldğnde oraya rahmet ner" 2 özü, elef ulemaı tarafından dle getrlen br tecrübedr. Şüphez, alhlern ve rabbanalmlern feyz, bereket ve rahmeteebep olmaları, onların byograflern okumak, lm uğrunda tüketlen br ömrün mükteabatından bret derler çıkarmak ve m ütakm br yol hartaı takp etmekle gerçekleşeblr. lmler tarhnde, lam kültür ve medenyetnn, had rca! ve edebyatının nkşafında, yaklaşık ekz aır boyunca Avrupa'nın batıında lam'ın bayraktarlığını yapan Endülü'ün özel br yer vardır 3 Had lmler edebyatını tebte yönelk yapılan araştırmalara göre 4, hcr üçüncü ve dördüncü aırlarda had ve ona bağlı lmler ahaında veqd müellfler ve tanf devr ana eerlern daha anlaşılır, daha kullanışlı ve daha tematk kıvama ulaştıran özgün çalışmalarıyla Endülü, gderek canlılık kazanmış, onu takp eden beşnc, altıncı ve yednc aırlarda e artık lk ırada yern almış bulunmaktadır. Öyle görünüyor k, öz konuu aırlarda düşüş ve yükelş devrleryle brlkte Endülü Emev Devlet, açtığı ufuk ve ağladığı mkanla ulema ve lm yolcuları çn cazbe merkez olmuş, tedr ve telf faalyetler açıından verml br klm yaşamıştır. Gırnata Emrlğ (Ben Ahmer Devlet, Narller, Küçük Endülü veya Gırnata Sultanlığı), hcr yednc aırdan (26 Ramazan 635/12 ayı 1238) tbaren, Endülü'te on ülüman devlet olarak küçüklüğüne rağmen dar güç ve otorten ürdürmüş, lm ve ulemaya taraf br yaet zlemştr. Şüphez bu yaet anlayışı, Endülü'te lm muhtn harekete geçren ve eer telfne vme kazandıran öneml br unur ayılma!ıdır. Bu makalede, hayat, lm ve ahlak kş/g, uulü, baz1 görüşler, baz1 referan/an, eerter ve vefat başlıkları altında, hcr beşnc ( mlad on brnc) aırda Endülü'te varlığını hep hettren, dünyanın dört br tarafında tanınan ve okunan bn Hazm ele alınacaktır. E A. bn Hazm'ın Hayat, t m ve Ahlak Kşt;g: Hcrl 384 (mlad 994) yılında Kurtuba'da (Cordoba) dünyaya gelen bn 2 Süfyan bn Uyeyne'ye (v. 198/813) nbet edlen bu öz çn bk. bnü'i Cevz, Ebu'I-Ferec Abdurrahman e-bağdad, Slfatu'-afve (thk. ahmud Fahür), Haleb 1389/1969, ı, 45 Irk Ebu'I-Fadl Zeynüddn Abdurrahm, e-ugn an haml'l-efar f'l-efar (İhya le), Beyrut, t., ı, 231; Sehv, Ebu'I-Hayr uhammed, e-akaıdü'l-haene, ıır 1991,. 292; Alyyü'I-Kar, Ebu'I Haen Nüreddn, e-anü' f ma'rfeu'i-had'l-mevdü' (thk. Abdülfettah Ebü Gudde), Beyrut 1414/1994, Ntekm ehmed Sad Hatboğlu (bk. "Endülü'e Borcumuz", lamyat 7 (2004), ayı 3,. 8) şu blgye yer verr: eşhur nglz alm Sr homa Arnold (1864-~930), ~ lı he Preachng ot Ilam olan ve ürkçe, Ham Hald merhumun hmmetyle 1924'te Intşr-ı Ilam arh myle yayımlanmış bulunan klak eernn beşnc falı başında şunlar! belrtmektedr: "Arablar panya'ya lamyet' 711'de getrdler enende Ferdnand ve labelle çıkardıkları fermanla bütün panya' da İlamyet' yaakladılar. Bu k tarh araında geçen aırlar zarfında mülüman panya'da ortaçağların en parlak tarh ahfeler yazılmıştır ve bunun ter Provence üzernden dğer Avrupa ülkelerne yayılarak şr ve kültürde yen br kal~ınma yaratmış ve hırtyan lm talpler Röneanı vücuda getrecek fkr zhnyet bu mülüman Ipanya'dan almışlardır". 4 Zekerya Güler, İlk Yed Aırda Had lmler Lteratürü, Konya 2002,. 202,

3 Endülü'te Br Had ve Ftkth Alm: bn Hazm 157 Hazm 5, doğduğu yere nbetle e/-kurtubl e-ende/üf, menubu olduğu mezhep tbaryle ez-zahr nbeyle blnr. Aıl m Al, künye e EbO uhammed'dr. Far aıllı olup, Halfe Ömer b. e-hattab'ın Şam'dak nab Emr Yezd b. Eb Süfyan'ın azatlıı Yezd'n torunlarındandır 6 Babaı Ahmed b. Sad b. Hazm, devlet erkanından olmaı ebebyle, bn Hazm'ın çocukluk ve gençlk yılları varlıklı ve kültürlü br çevrede geçt. Kurtuba'da arayda edebyat, şr, tarh, mantık, kelam ve felefe okudu. Had ve fıkıh derler aldı. O, fazlet ve aalet arayda değl, lm, rfan ve zühd hayatında gördü. bn Hazm, "Onlar bana küçük yaşta ken Kur'an'ı, şr ve yazı yazmayı öğrettler. Onlardan öğrendklerm hç unutmadım" dyerek, kendne Kur' an, şr ve hat anatını öğreten mürebbyeler hep rahmetle yad ederd. Yne gençlk yıllarında zühdü le meşhur bazı hocalarından aldığı ahlak ve terbye ayende pek çok ftneden korunduğunu fade ederd. Geçmn alenden ntkal eden zengn br mrala temn eden ve kendn l me adayan bn Hazm, Endülü'te şüyu bulan alk mezheb n öğrenmş, onra Şaf fıkhına lg duymuş, onra da Zahr ekolüjmezheb benmemştr. Eaen, muayyen br fıkıh mezhebne bağlı kalmak, aykırı br ma olarak bn Hazm'ın fıtratına ter düşüyordu. Ancak o, kend dünyaına yakın gördüğü Davud b. Al ez-zahr nn (v. 270/883) hararetl avunucuu ve en meşhur temlc olmuş ve nhayet mütakl cthadlarıyla şöhret bulmuştur. Ehl- hadn fıkıh lmndek temlcler araında yer alan bn Hazm, naların lafız ve zahrne bağlılığı br yöntem olarak kabul etmş ve Zahrlk (Zahryye) düşüncene tematk karakter kazandırmıştır. Ona göre, Allah'ın dn zahrdr, onda tın yoktur. Cehrdr, onda gzllk yoktur. Burhandır, onda gevşeklk yoktur. bn Hazm (v. 456/1063), hakm vafı hadelk olan bu ekolün tanınma, yayılma ve gelşmende büyük rol oynar. Hatta onun bu hzmet, uhammed eş-şeyban'nn (v. 189/805) Hanef mezhebne yaptığı hzmete benzetlr. Alında Zahr/k, Hanefllk, Şaflk gb teknk anlamda br mezhep olmaktan zyade, br tavır ve duruşu, br yöntem, tem ve yaklaşım tarzını fade eder. Dün olduğu gb bugün de Zahr çzgnn zdüşümünü görmek mümkündür. Güçlü br münakaşa ve münazara yeteneğ olan bn Hazm, alm ve zahd hemşehr bnu'i-arf (v. 536/1141) tarafından şöyle tanıtılır: "bn Hazm'ın dl le Haccac'ın kılıcı kz kardeş d (ı.:ı;;;;.~ <::t;..:..ıı u,ı..j ry.. c.j!i ı.:ıl..l ı.:ıı)" 7 Şüphez bu 1:: 5 bn Hazm'ın hayatı çn bk. Humeyd, Ebü Abdlah uhammed, Cezvetü't-mukteb f zkr vütaü'i Endelü, Kahre1966, ; Dabb, Ebü Ca'fer Ahmed, Bugyetü'l-mültem f t/ı rca/ eht'i-ende/ü (thk. brahm e-ebyar), Kahre-Beyrut, 1410/1989, ll, ; Zeheb, Ebü Abdlah Şemüddn, Syeru a'/am'n-nübeta, Beyrut 1985, XVIII, 184 vd.; Ahmet Demrc, bn Hazm ve Zahr/k, Kayer 1996,. 9-12; H. Yunu Apaydın, "bn Hazm", DA, XX, Humeyd, Cezvetü'l-mukteb,. 308; Zeheb, Syeru a'jam'n-nübeta, XVIII, 184. bn Hazm'ın etnk köken hakkında başka görüşler de ler ürülür. Ancak onun Far aıllı olduğunu öyleyen e Humeyd (v. 488/1095), hcr yılları araında bn Hazm'dan eerlern kıraat ve arz yoluyla okuyara k rvayet eden özel öğrenc olmaı bakımından önemenmeldr. 7 Zeheb, Syeru a'tam'n-nübela, XVIII, 199.

4 158 Prof.Dr. Zekerya Güler tebt, onun tenktç tabatına ve cedelc üobuna şaret eder. Görebldğmz kadarıyla, bn Hazm'ın tenkdne en çok maruz kalan müctehd mamlar ıraıyla EbO Hanfe, alk, eş-şaf ve Ahmed b. Hanbel olmuştur. EbO Hanfe le alk'n onun tenkdne hedef olmaında, her k müctehd tarafından kıyala brlkte rey cthadının genşletlerek, onlara nbetle daha haff yoğunlukta eş-şaf'y eleştrmende e onun tarafından rey cthadının daraltılarak kullanılmaı hayl rol oynamış olmalıdır. Şu örnekler, bn Hazm'ın tenkdde kullandığı dl ve üobu göterme bakımından önem arz eder: "Bunlar, Eb O Hanfe ve ahabın ın görüşlerdr. Bu nev görüşlerden alm olduğumuz çn bz Allah'a hamdedyoruz" 8 "Hanefıler dyorlar k, 'Blal çn kamet tek yapmaı gerektğne dar emr ve talmat, RaOullah'tan (.a) onrak kmelerdendr'. Doğruu bu görüş onları, EbO Bekr le Ömer' lam dnn değştrmekle tharn eden Rafzler'n durumuna düşürür. Bunu öyleyen kmeye Allah lanet etn; hçbr ülüman bunu öyleyemez!" 9 Görünen odur k, bn Hazm, ulemaya yönelk tenkt ve trazlarında bazen nezaket ınırlarını aşan, ert ve ağır br dl, aşağılayıcı ve kışkırtıcı br üluba ahptr. Onun takdr edlmedğ duyguu, mütağn kşlğ, kendne aşırı derecede güvenme, lk zamanlarda babaının vezrlğ ebebyle aray çevrende ken gderek şddetlenen ctma-ya kargaşa ortamında bakı ve ıkıntılara maruz kalmaı, daha önce mübtela olduğu hatalığı, Ernevere taraf ya mücadele yüzünden Serberler tarafından evlernn yağmalanmaı, tutuklanarak hape atılmaı, ktaplarının atışının yaaklanmaı ve yakılmaı, brçok almn kendnden ve eerlernden uzaklaşmaı onun üzernde dern zler bıraktığı, gb olumuz gelşmelern, hddetl, hırçın ve cedelc kşlğnde rol oynadığı ve görüşlernden yeternce tfadey engelledğ kanaat yaygınlık kazanır. E Zeheb (v. 748/1347), bn Hazm'ın karşılaştığı acı ve ıtırapların ebepler hakkında şu tebtte bulunur: "bn Hazm, ulema hakkında ler ger çok konuştuğundan ıkıntılara maruz kaldı" 10 Şüphez, ulemaya yönelk hakız ve yerz eleştrler, naf ve vcdan ahplern rahatız eder. Hatta bazen hakızlık yapanlar, mekanzmanın ter tepme onucu yönelttkler eleştr okarının hedef halne geleblrler. Ancak haklı ve yernde yapılan lm, ahlak ve ya eleştrler karşıında, yanlış anlaşılmalara, beklenmedk hakız ve yerz bakıla ra, zulüm ve ezyetlere maruz kalındığı da br vakıadır. Ntekm, ıır Kralı'na "Blgl br gözcü, güvenlr br koruyucu olacağımdan emn olablrn!" 11 dyen Hz. Yuuf'un başına gelen hadelern, kend çn lham kaynağı ve nurnone- mtal olduğunu öyleyen bn Hazm, şu şryle bu noktaya vurgu yapar: 8 bn Hazm, Ebü uhammed Al, et-uhal/a (thk. Ahmed uhammed Şkr), Kahre, t., ı, 147, N lbn Hazm, e-uhalla, lll, Zeheb, S(yeru a'lam'n-nübela, XVIII, Yüuf 12/55

5 Endülü'te Br Had ve F1k1h Alm: bn Hazm 159 "İ/mler klmnde ben etrafmt aydmlatan güneşm. Ne var k benm kuurum, dogdugum taratm Batt olmatdtr. Eger ben Dogu'dan dogmuş olaydtm, Benm zay olan lmvarftgtm yagma edlp kaptştltrdt!" 12 Ayrıca bn Hazm'ın haede maruz kaldığı, ehl- had olmaından dolayı özellkle bazı mutaaıp alkller, dürütlüğünden ötürü de bazı yönetcler tarafından hazmedlemedğ anlaşılmaktadır. Onun, Hz. a'nın "Peygamber, kendne göterlme gereken hürmet ancak kend beldende kaybeder/göremez (.llı ı} ~ı.u,_;:. ~ı.ı;,ı ~)" ve eletn "Br alme en çok bgane kalanlar, onun yakınları ve komşularıdır (.W.ı ~ ı} IY'wı ~Jı)" özlern zkrederek bu noktaya dkkat çektğ görülmektedr 13 Kurtubalı Kaım b. Abağ'ın (v. 340/951) şu tebt ve müşahede, bn Hazm'dan önce o havzada yaşanan öz konuu taaup ve rekabet gözler önüne erme bakımından kayda değer ntelk taşır: (Endülü'te ell yıl rem görevl olarak fetva veren alk fakh) Abağ b. Hall dyor k: "abutum çnde br damuzun başının olmaı, orada bn Eb Şeybe'nn üned'nn bulunmaından benm çn daha ydr" 14. Kaım b. Abağ, Abağ b. Hall'e beddua eder ve şöyle derd: "Bak b. ahled'den had dnlemekten ben mahrum eden odur. Ona gdp gelmey babam bana hep yaaklardı. Halbuk o (Bak b. ahled) bzm komşumuz d'' 15. Şatıb (v. 790/1388), bn Hazm'ın yetşme tarzı ve lm geleneğ hakkında şu tebtte bulunur: "bn Hazm, ütatlardan lm alarak onlarla olan beraberlğ devam ettrmemş, onların edep ve terbye le yetşmemştr. eşhur müctehd mamlar ve lrnde dernleşmş benzer almler e akne öyle değldr"16. Şatıb1'nn, bn Hazm hakkındak bu tebtnn detaylı değerlendrme br yana, gerçekten de, kafı-vafı br müderrn der halkaında kmal edlen tahln, tkrar ve ruh-ahlak olgunluk açıından dern br tecrübe kazandırdığı açıktır. Doğruu bn Hazm'ın, bazı tartışmalı konuları yeternce/etraflıca düşünce üzgecnden geçremedğ ve onları ırarla avunduğu görülür. Ntekm bzzat kend, olgunluk dönemnde kaleme aldığı Ahlak veya üdavatü'n-nüfo adıyla blnen eernde 17, "Bende ayıplar/kuurlar/hatalar var d (kanet fyye uyqbun)" dyerek, aşırı derecede öfkeye kapılmak veya memnunyetjhayranlık duymak, alaycı tavır, kn, hddet, htra, abırızlık, ütün gelme arzuu, şan şöhret evg, kendn beğenmek, fratın etk ve bakıı altında kalmak gb j E ıı Humeyd, Cezvetü'l-mukteb,. 310; Dabb, Bugyetü't-mültem, ll, 544. ıj Bk. akkar, Ahmed b. uhammed, Nefhu't-tb mn gun'i-endetü'r-ratb (nşr. han Abba), Beyrut 1388/1968, lll, 166. Söz konuu elef özünün bazı varyantarında "ehluhü" kelmenden onra "komşuları" anlamında "cranuhü" yer alır. ı 4 bnü'i-farad, Ebu'I-Vefd Abdullah, arhu utema'i Ende/ü (nşr. e-seyyd zzet e-attar e- Hueyn), 1373/1954, ı, bnü'i-farad, annu ulema'i-endelü, ı, Şatıb, Ebü hak brahm b. üa, e-uvafakatfuül'/-ahkam (thk. Abdullah Dıraz), Kahre, t., ı, bn Hazm, e-ahlaku ve'-yer f müdavat'n-nüfü, Beyrut 1405/1985,

6 160 Prof.Dr. Zekerya Güler zaaflarının bulunduğunu traf eder. Ancak o, "Ekk kş, ekklğn bleyd, kaml olurdu. Hçbr yaratık kuurdan haljuzak değldr. O halde bahtyar, ekkler önemz ve az olan kmedr" dyerek, aydığı zaaf ve hatalıkların ütenden geleblmek çn yoğun çaba harcadığını, Allah'ın lütfuyla kendn terbye ederek onların hemen hepnden kurtulduğunu da öyler. Netce tbaryle yetşme tarzı, ruh hal, yöntem ve ulaştığı onuçlar ne olura olun, çok yönlü, ufuk açıcı ve orjnal pek çok görüş ve tahllleryle bn Hazm, lm dünyaının mütağn kalamayacağı br had-fıkıh alm ve mütena br kaynak olarak değerlendrlmeldr. B.Uülü: f bn Hazm'a göre, d nn kaynağı olarak Kur'an ve Sünnet eşt derecede bağlayıcıdır. Çünkü, RaOullah'ın (.a) ünnet vahy mahulüdür. Bu ebeple had tahl farz-ı ktayedr. O, "Zkr bz, evet bz ndrdk. Onu muhafaza edecek olan elbette bzz"ı 8 ayetnn bu konu çn dell teşkl ettğn öyler. Çünkü o, uul konularına harettğ el-hkam adlı ktabının pek çok yernde, ayette geçen zkr kelmenn, Kur'an olun Sünnet olun şeratı çne aldığını hep dle getrr 19 Ona göre, RaOullah'a (.a) kadar kanın kadan muttaıl naklettğ haber- vahdler, lm ve am el gerektrr; tkadl ve ame konularda blg kaynağıdır 0 Burhan ve hüccet olmadan habern zahrnn dışına çıkılarak yapılan tevl zan olarak nteleyen bn Hazm'a göre 21, dl (lugat), dn gb tevklfı (AIIah'ın bldrmeyle blneblr) olduğundan, dnn doğru anlaşılmaı ancak naın zahrne bağlı kalmak ve hükme kaynak olacak lafzın vazolunduğu lugat manaını dkkate almakla mümkündür. Bu temel lkeden uzaklaşarak ma na ve makad ın nazarı tbara alınmaı e rey le amel etmek demektr bn Hazm'a göre, RaOullah'ın (.a) br hükmün yerne getrlme veya br emrn beyanı kablnden olmayan fl ve davranışları (ef'al- RaOI) vacp değl, menduptur. Ancak br emr beyan veya br hükmü tenfz ntelğnde olura, o zaman fl br emrdr ve yapılmaı tarzdır. Bununla beraber, örnek özellğ taşıdığından RaOullah'a (.a) her halükarda tab olmak güzel br harekettr. Onlara göre, RaOullah'ın (.a) açık emr ve nehyler ümmet bağlar. SükOt ettğ şeyler e akıttır ve af kapamındadır 2 bn Hazm'a göre, ahabe özler ve fetvaları hüccet olmaz. Sahabe dahl, 18 Hcr 15/9 19 Bk. bn Hazm, et-hkfım f uül'l-ahkam (thk. Komyon), Kahre 1404, ı. 95, 114, 11, 201, lll, 346, Vl, bn Hazm, en Nübzetü'l kafye f uül ahkam'd-cln (thk. Ebü u'ab uhammed Sad e-bedr), ıır 1991,. 40 vd. Haber- vahd le ünnetu/lah kavramını özdeşleştren bn Hazm'a göre, vacp, haram veya mubah olun dnn ahkamına dar öğrettğ her şey, aynı zamanda ünnetullahtır. Zra Allah Kur'an'da ünnetullahta br değşklk bulunmadığını açıklar. Konu hakkında genş blg çn bk. ehmet Özşenel, "bn Hazm Gözüyle Sünnet -el-hkam Özelnde-", Sakarya Ünverte lahyat Fakülte Derg, 6/2002,.120 vd bn Hazm, ef lhkam.. ll, '-. -ıbn Hazm, el-thkam, ı, 146,447.

7 Endülü'te Br Had ve Ftkth Alm: İbn Hazm 161 hayatta olun vefat etmş olun, hçbr kmey taklt etmek caz değldr. Onun özlernden br şöyledr: "Şayet taklt caz e, zkrettğmz ahabe ve tabn taklt etmek, Ebu Hanfe, alk ve Şaf'y takltten evladır" 23 "Doğruu bz eletmz everz. Fakat bzm çn hak ve hakkat, onlardan daha değerl ve daha ütündür" özü de ona attr. bn Hazm, u lemanın hep tarafından akdedlen cmaı önemer ve onu dell olarak görür. eela, ünnete uymanın gerekllğ konuu böyle br cma le abttr. Bütün mülümanların lk üç nelden (ahabe, tabn ve tebe- tabln) oluşan elef- alh yolunu takp etmeler gerektğ yne cma le abttr. bn Hazm'a göre, edlle- şer'yye hyerarşnde Kur'an, ünnet ve cmadan onra ktya değl, dell gelr. Naların veya cmaın açık fadenden, ak burhandan/aklın delllernn gerektrdklernden, delalet ve mefhumundan anlaşılan br netce olarak dell, ahkama mened teşkl eder. Ona göre delln ktyala karıştınlmamaı gerekr. Her şeyden önce Allah eala, anlaşmazlık halnde Kur'an'a ve Raulüne müracaatı emretmektedr. Kıyaa başvuran kme Allah'ın emrne karşı çıkmış ve kanun koyucuya müdahale etmş olur. Bu yüzden dnde kıya, than ve reyle hüküm vermek helal değldr. Kıya, hakkında na bulunmayan br şeyn hükmünü hakkında na bulunan şeyn hükmüne göre belrlemekten barettr. Bu anlamda kıya, than ve rey, zann-ı galple hüküm vermek demektr. Halbuk br naın hükmü, ancak kş veya hadenn men zkredldğ duruma (menu) münhaır kalmalıdır" 24 bn Hazm, Hz. Ömer'n Ebu ua e-eş'ar'ye yazdığı şu mektubu uydurma kabul eder 5 : "Kaza muhkem br farz, uyulmaı gereken br ünnettr(... ). Ktap veya ünnetten ana ulaşmayıp da hükmünde şek ve tereddüde düştüğün konuları y anla, brbrne benzer şeyler (emal ve eşbah) tanı ve meeleler ona görekıya et. (Ortaya çıkan alternatflerdel Allah'ın nezdnde en evml ve ana ulemaı ta göre en uygun olanı al". Halbuk bu mektup, cumhur had ve fıkıh rafından arnele konu olan br haber kabul edlr 6 Ayrıca bn Hazm, thtbu'1-htp 7 gb cma le belrlenen veya nalardan anlaşılan bazı akl-mantı k dell ve önermeler kabul eder lbn Hazm, e-uhal/a, ı bn Hazm, e-ihkfm, ll, , 192, 368, 487, 546. Kıya ve ta'll çn bk. Hatb, Ebü Bekr Ahmed e-bağdad, e-fakh ve'l-mütefakkh, Beyrut, 1395, ı, 178 vd.; Goldzher, lgnaz, Zahrler Stem ve arhler (çev. Chad unç), Ankara 1982, ; Zekerya Güler, Zahr uhaddlerle Hanef Fakhler Araındak ünakaşalar ve İhtlaf Sebepler, Ankara 1997, ; H. Yunu Apaydın, "bn Hazm", DA, XX, bn Hazm, e-uhalla, ı, 59. E. 26 ektup çn bk. Darakutn, Ebu'I-Haan Al, Sünen, Kahre 1386, IV, 206; Serah, Ebü Bekr uhammed, e-ebüt, ıır 1324, XVI, 60-63; bn Kayym e-cevzyye, Ebü Abdlah Şemüddn uhammed b. Eb Bekr ed-dımaşk, 'lamu'/-muvakktn an Rabb'l-alemn, Beyrut, 1973, ı, th:lb, "Daha önce varlığı blnen br durumun -akne dell bulunmadıkça- varlığını koruduğu na hükmedlmedr". "Şek le yakn zal olmaz" ve "Beraet- zmmet aıldır" gb hukuk kadeler, th:lbu'l-h:ll yöntemnn tatbkatı çnde değerlendrlr (bk. Hatb, e-fakh ve'l-mütefakkh, ı, ; Ebü Zehra, uhammed, am Hukuku etodo/oj/ (çev. Abdülkadr Şener), Ankara 1979, ).

8 162 Prof. Dr. Zekerya Güler bn Hazm, had rca! ve ravlern değerlendrme konuunda müteşeddt cerh-ta'dl ulemaı çnde yer alır. Prenp olarak, müteşeddt veya müteahl almlern, özellkle htlaflı rav ve hadere dar verdkler blglern, dğer kaynaklarla mukayee edlerek yenden ncelenme önem arz eder. eela, bn Hazm'ın dda ettğ gb Hüreym b. Süfyan e-bece el-kof' meçhul değl, akne ka br ravldr 8 Bazan onun, ert br şeklde muhalefet ettğ almern ve avundukları görüşlernn ardından "Bu ya br almn zel le, fazı! ve akln vehle ya da faık br yalancının ftraıdır" 29 dyerek yaptığı değerlendrme dkkat çeker. C. Bazı Görüşler: bn Hazm'ın lm ve ahlak kşlğne ışık tutablecek, özellkle cumhura muhalf düştüğü bazı tartışma konularını kıa değerlendrmelerle brlkte burada dkkatlere arz etmek tyoruz. Seçlen tartışma konularının, zhnler meşgul eden ve ık ık gündeme getrlen dkkat çekc örnekler araında olduğunu düşünüyoruz. 1. htlafın hükmü: r: bn Hazm, dllerde şöhret bulan "Ümmetmn htlafı rahmettr" (~ ~~ ~1) habernn, "Eğer htlaf rahmet olaydı, ttfakın gazap olmaı gerekrd" dyerek, ma na açıından bozuk, en ed açıından batı!, taıkarın eer ve yalanı olduğunu fade edef 0 bn Hazm'ın görüşüne yer veren uhammed Naıruddn e-eban (v. 1999), hadn ened ve mana tbaryle batı! olduğunu öyler ve e-sübk'nn şu tebtn nakleder: "Bu had, muhaddler nezdnde maruf değldr. Ben de hadn ne ahh, ne zayıf ve ne de mevzg br enedne vakıf oldum!" 31 Serdedlen bu görüşler üzerne burada kıa br değerlendrmede bulunmak uygun olacaktır. Hanbe fıkıh alm bn Kudame (v. 620/1223), öz konuu haber üzerne şunları öyler: "Bazı ktaplarda, dllerde şöhret bulmuş olan merfo br had vardır: "Ümmetmn htlafı rahmettr". Bu rvayetn hçbr had ktabında br ened bulunamayınca bazıları "Had, muhaddlern bze kadar ulaşmayan bazı ktaplarında tahrç edlmş olmalıdır" demştr. Onlar, bu had kabul ederek ktaplarında zkredenlere hürmetten ve öz konuu habern manaını cddye almalarından dolayı bu özü öylemşlerdr" 32 Blahare, SuyGt (v. 911/1505) tarafından tekrarlanan bu yorum ve değerlendrme htyatla 28. ıbn Hazm, e-uhalla, V, 49 d n. 29. lbn Hazm, e-uhalla, lll, ıbn Hazm, el-lhkam, ll, Elban, uhammed Naıruddn, Slletü'l-ehıd'd-dafe, Beyrut 1405, ı Konu hakkında ge~ş blg çn bk. Zekerya Güler, Zahr uhaddlerle Hanef Fakhler Aramdak ünakaşalar ve lhtlaf Sebepler, İbn Kudame, uvaffakuddn Ebu uhammed, e-uftn f flkh'l-mam Ahmed b. Hanbel eş Şeyban, Beyrut 1405, ı. 18.

9 Endü/ü'te Br Had ve F1k1h Alm: bn Hazm 163 karşılanmalıdır. Zra temel br lke olarak, dellden neş'et etmeyen zan ve htmale tbar edlmez. Görebldğmz kadarıyla tarh, br taraftan htlafı lanet görerek frata düşenlere, dğer taraftan hçbr kayıt ve şarta bağlamakızın onu rahmet kabul ederek tefrte düşenlere şaht olmuştur. Doğruu, ened blnmeyen bu habern fade ettğ anlam ve eprnn, turo-ı fıkıh çerçevende kalmak kaydü şartıyla tarh boyunca cumhur ulema tarafından kabul gördüğü, rahmet görülen htlafın, kolaylık, zengnlk, genşlk ve eneklk alanları açtığı br gerçektr. lam ümmetnn nancını bozan/aran tkad, brlk ve beraberlğn parçalayan ctma-ya htlaflar e çrkn ve yaaktır. 2. Cemaatle namaz kılmanın hükmü: bn Hazm'a göre, ezanı duyan kmenn, mamla brlkte mecdde cemaat halnde namaz kılmaı farzdır, kaden bunu terkedenn namazı batıldır. Ezanı duymayan kmenn de br veya brkaç kş farzdır; le cemaat halnde namaz kılmaı bunu yapmayanın namazı olmaz. Cemaat olablmek çn brn bulamayan kme veya hatalık, korku, yağmur, mal kaybetme endşe, yemek ofraının hazır olmaı, hatayı kaybetme korkuu, marnın cemaat güç durumda bırakacak ve zarar verecek kadar uzatmaı, oğan, arımak ve pıraa kokuu gb mazeretler ebebyle cemaate gelerneyen kme bu hükmün dışındadır 33 "Bz, özürüz olarak cemaate gelmeyen kmey bundan menederz. Ak halde gder evn yakarız" dyen bn Hazm, şu hadlerden yola çıkarak bu netceye varır: "Km ezanı ştr de cabet etmeze, br özür vara mütena, onun namazı yoktur" 34 "Nefmjruhum elnde olan Allah'a and olun k, odun toplanmaını emretmey çmden geçrdm. Sonra namaz çn ezan okunmaını ve br adama da emredp cemaate mam olmaını, onra da cemaate gelmeyenlere gdp evlern yakmayı çmden geçrdm'a 5 Bu görüş ve yorum, bn Hazm'ın lafızcılığını ve zahrclğn göteren br örnektr. Halbuk, her k hadn dl ve üobu buna müat değldr. Çünkü terglbterhb (özendrme, korkutma ve uyarma) makadına yönelk vard olan bu had, cemaatle kılınan namazın fazletn vurgular. Her dlde var olan bu edeb Olup, Arap dl ve edebyatında mübalega f'z-zecr dye blnr. Bu yüzden, cumhura göre cemaatle namaz kılmanın hükmü, Hanef fa k h Eb O Bekr e-kaan'nn (v. 587 /1191) fadeyle 36 müekked ünnet- ayn veya vacp kabul edlr. E 3. Kadının namaz kılanın önünden geçme: bn Hazm'a göre, "Namaz kılan kmenn önünde köpeğn, eşeğn ve kadının olmaı namazı bozar. Sadece namaz kılanın önünde yanı üzere yatan kadın namazı bozmaz". Bu konuda o, "Kadın, eşek ve köpek namazı bozar" hadyle lbn Hazm, e/-uhalla, IV, 188, bn ace, eacd, Buhar, Eza n, 29; ülm, eacd, ; bn Hazm, e/-uhalla, IV, 188 vd. 36 Kaan, Alauddn Ebü Bekr b. e'üd, Bedau'-ana' ftertb'ş-şera', Beyrut 1402, ı, 155.

10 164 Prof.Dr. Zekerya Güler amel eder. Halbuk, uhal/a'nın tahkkn yapan ıırlı alm ve muhadd Ahmed uhammed Şakr'n (v. 1958) tema ettğ gb 37, "(Onlardan) hçbr şey namazı bozmaz (~~.~ı cb:ı ':/)" had 38 nahtr; öz konuu hüküm ve uygulamayı btal eder. 4. Hür kadın le carye araında örtünme farkı: bn Hazm, "Namazda olun, bakan kme karşıında olun kadının örtme farz olan avret yer, yüz ve eller harç bütün bedendr. Bu huuta h ür, köle ve carye eşttr ve aralarında hçbr fark yoktur. H ür kadın le carye araında fark gözetme konuuna gelnce, blnmeldr k Allah'ın dn tektr. Hlkat ve tabat brdr (karşı cn tahrk açıından hür kadın le carye beden aynıdır)" 39 dyerek, Hz. Ömer'e nbet edlen hür le carye araında gözetlerı farklı örtünme uygulamaını tenkde tab tutar. 5. Kaden terkedlen namazın kazaı: bn Hazm'a göre, "Namazı kaden terkeden kme, vakt çıktıktan onra artık onu hçbr zaman kaza edemez. Bu durumda olan kme tevbe ve tğfar etmel, kıyamet günü arnelnn tartıldığı teraznn ağır gelme çn çok hayır yapmalı ve nafle namaz kılmalıdır" 40 Öyle anlaşılıyor k, "Kaden terk edlen namazın kazaı olur" dyen meşhur müctehd mamların akne, Ar-ı Saadet'te uyuma ve unutma gb mazeretler dışında ble ble namazın terk edlp kaza edldğne dar br uygulama olmamaından yola çıkan bn Hazm, "Böyle br namazın kazaı olmaz, yalnız tevbe ve tğfar gerekr" görüşünü avunurken, "Uyku ve unutma dışında br ülüman çn, kaden namazı terk gb br problem yaşanamaz, yaşanmamalıdır" düşünmüş olmalıdır. dye Ona göre, uyumadan veya unutmadan ötürü namaz kılmayan kme, hatırladığında derhal kılmaı halnde, bu namaz kaza değl eda olur. Zra o namazın vakt, onun hatırladığı zaman dlmdr. f D. Bazı Referan/arı: Bu başlık altında, bn Hazm'ın atıfta bulunduğu kaynaklardan; yararlandığı almler ve onların eerlernden örnekler verlecektr. 1. EbQ ervan Abdülmelk b. Habb b. Süleyman e-sülem el-lbr e-alk e-kurtub (v. 238/853) alk fakh, çok yönlü, velüd br müellf olan Abdülmelk b. Habb'n, Endülü lm ve kültür havzaında on derece etkl olduğu, kırka yakın ravnn kendnden had naklettğ blnr. eşhur muhadd Bak b. ahled, onun öğren- 37 bn Hazm, e-uhal/a, IV, dn.; rmz, Ebü a uhammed, e/-cmu'-sahh (thk. Ahmed uhammed Şakr), ll, dn. Ahmed uhammed Şakr, bu konuda vardığı netcey "nce/cdd br tah k k ve orjnal br tebt (ve haza tahkkun dakkun ve'tdlalun tarfun le m e ra men ebakan leyh)" dye değerlendrr. 38 Buhar, Salat, 105; Ebü Davud, Salat, lbn Hazm, e/-uhalla, lll, 210, 218, lbn Hazm, e-uhalla, ll, 235.

11 Endü/ü'te Br Had ve Ftkth Alm: İbn Hazm 165 cler araındadır. bn Abdlberr, Abdülmelk b. Habb'n br dpln olarak had Endülü'e lk defa getren kme olduğunu öyler 41 bn Hazm'ın Ra/e f'l-gına''l-mülhf e mübah un hüve em mahzürun adlı ra le nde, onun Ktab f kerahet'l-gına adlı eernden nakllerde bulunarak tahll ve tenkde tab tutar. 2. Ebu Süleyman Davud b. Al el-fahan e-bağdad ez-zahr (v. 270/884) Hemşehr EbQ Nuaym el-fahan (v. 430/1038), onun hakkında şu blgy verr: "Alı Kaan'dandır. Bağdat'ta kamet eden olan Davud brçok eer telf ett. 201'de doğdu, 270'de vefat ett. hak b. Rahuye, EbQ Bekr bn Eb Şeybe, Oman bn Eb Şeybe, bn Nümeyr gb muhaddlerden had dnled" 42 Babaı Hanef, kend Ehl- Zahr'n re olan ve fıtratında aşırılkara temayül olduğu anlaşılan DavOd'un, Şaf ken de bu mezheb n aşırı br menubu olduğu görülür. Ehl- hadn görüşlern benmedğ zaman da aynı karakter göterr; rey le cthadı, naların ta'll ve kıyaı tamamen reddeder. Bu yöntem onu lm donukluğa ve garp onuçlara götürür. Çevreyle uyum problem yaşamaına rağmen, tevazu, zühd ve takvaı, yönetcler karşıındak haayet dkkat çeker. bn Hazm, onun telf ettğ drayet ve eerlern varaka ulaştığını öyler. Ancak onun bu eerler günümüze kadar gelememştr 43 bn Hazm, pek çok konuda onun görüşlern aktarır. 3. EbQ Abdrrahman Bak b. ahled e-kurtub (v. 276/889) Bak b. ahled, 75 yıllık ömrünün 34 yılını had taleb ve tahl çn Endülü dışında geçrerek uzun eyahatlere çıkar. Bağdat'ta EbQ Bekr bn Eb Şeybe (v. 235/849), Ahmed b. Hanbel (v. 241/855) ve Ahmed b. brahm ed-devrak (v. 246/860) başta olmak üzere yaklaşık üç yüz almden uzun üre had öğrenerek44 Doğu'yu Batı'ya taşıyan mütena br lm elç ve mütakl br müctehd olarak hürmet görür. Kurtubalı tarhç, had ve fıkıh alm bnü'i Farad (v. 403/1013), "Bak b. ahled, Endülü'ü had ve rvayetle doldurup taşırdı" 45 der. Demek oluyor k, hadlern Endülü'e grş, daha çok Bak b. ahled ayende gerçekleşr. ab, Davud ez-zahr'nn de çnde bulunduğu Bağdat lm muhtnde, Bak b. ahled'le brlkte aynı şartlarda yetşen hemşehr bn Va dda h (v. 287 /900) gb had hatızlarının h mmet, gayret ve ter burada unutulmamalıdır. Bak b. ahled'n en meşhur ktabı e/-ünedü'l-kebfr'dr. Ahmed b. ı 'E 41 Zeheb, Syeru a'lam'n-nübela, XII, 106. Abdülmelk b. Habb çn bk. ahn Görgün, "bn Habb e-sülem", DİA, XIX, Ebü Nuaym, Ahmed b. Abdlah el-fahan, Ktabu arh Ebehn (thk. Seyyd Krev Haan), Beyrut 1410/1990, ı Bk. Zeheb, Syeru a'jam'n-nübela, XIII, ; ezkratü'l-huffz, lll, 1147; Ahmet Demrc, İbn Hazm ve Zahr/k,.19-21; Nüreddn ltr, "Davüd ez-zahr", DİA, IX, Bak b. ahled'n rav Abdullah b. Yunu, onun mülak olup had ö~rend~ hocalarının ayıının 284 oldu~unu öyler (bk. bnü'i-farad, annu u/ema'i-endelü, ı ). 45 bnü'i-farad, arhu u/ema'i-ende/ü, ı, 108.

12 166 Prof. Dr. Zekerya Güler Hanbel'n üned'nde 904 ahabnn had, Bak b. ahled'n üned'nde e 1013 ahabnn had vardır. Hadler ahabe mlerne göre alfabetk olarak ve her br ahabnn rvayet fıkıh konularına göre tertp edlmştr. Ne var k, üned, henüz mahtut-mefkud durumdadır. Ancak onun Endülü'te tahrbattan kurtulan mekanlarda, huu kütüphanelerde, blhaa Batı Berln, ağrb ülkeler ve ürkye'de bulunan kütüphanelerde ortaya çıkableceğ ne dar umut ve heyecan ürmektedr 46 Bak b. ahled'n üned'nn mukaddme olan Adedü ma l küll vahdn mne'-ahabe mne'/-hadf, bn Hazm tarafından tertb edlmş, Ekrem Zya e Umer'nn tahkkyle baılmıştır (Beyrut 1404/1984). Eerde numaralanmış 1013 rav ah8be bulunmaktadır. Bak b. ahled'n br de effru'/-kur'an'ı mevcuttur: bn Hazm, bu effr hakkında "0, öyle br ktaptır k, lam tarhnde onun gb ala telf edlmemştr, ne uhammed b. Cerr et-a ber'nn effr' ne de br başkaının!" 47 der. Gerek Abdülmelk b. Habb'n (v. 238/853) ve gereke Bak b. ahled'n (v. 276/889) rvayet lmlerne olan vukuf ve tecrübelernn, bn Hazm üzernde hayl etkl olduğu, onun lm, edeb, fkr ve ctma faalyetler çn Endülü'ün müat br havzaya dönüşmende rol oynadığı anlaşılmaktadır. 4. EbG ömer Yuuf b. Abdlah bn Abdlberr en-nemer e-alk e-kurtub (v. 463/1070) Endülülü bn Ayyad (v. 575/1179) gb bazı almler hcr beşnc (mlad onbrnc) arı, "İbn Abdlberr arı" olarak nteler. Endülü'te İbn Ablberr haftzu'l-ğarb unvanıyla tanınırken, aynı yıl Bağdat'ta vefat eden e-hafıb e Bağdad haftzu'ş-şark dye meşhur olur. E İbn Abdlberr'n et-emhfd adlı eer, mam alk'n uvatta'ının rcalne ve fıkhu'l-hade dardr. Eer, tarhlernde k cld fhrt olmak üzere yrm altı clthalnde ağrb'de tahkkl olarak baılmıştır. İbn Abdlberr, bn Hazm'ın bzzat kendnden had rvayet ettğ hocaları araında olmaı, et-emhfd' de onun faydalandığı kaynaklar araında bulunmaı bakımından önem arz eder. Ntekm bn Hazm, şu tebtte bulunur: "Fıkhu'l-haôı ahaında ben, arkadaşımız EbG Ömer {bn Abdlberr)'n et-emhfd' gbn ala blmyorum ( ::ı...l.ı.t... 6,ı.l:Jı ~~~ı<} rlc-1 '1..Y"'- ~ll..,ı::..u ~ı )" 48 bn Hazm'ın, EbG Ubeyd Kaım b. Sellam, Kaım b. Abağ, Zekeryya b. Yahya e-sac, EbG Hanfe ed-dnever gb pek çok muannfn mlerne atıfta 46 Ahmed uhammed Şakr, e/-blü'/-ha şerhu hülr- u/üm'l-had, Beyrut, t.,. 186; Ekrem Zya e-umer, Bak b. ah/ed e/-kurtub ve ukaddmetü ünedh, Beyrut 1404/1984,. 28; Ahmet Demrc, bn Hazm ve Zlhrlk, ;. Yaşar Kandemr, "Bak b. ahled", DA, IV, Humeyd, Cezvetü'/-mukteb, 177; Katb Çeleb, Keşfu'z-zunün an elm'l-kütüb ve'l-funün, tanbul1971, ı, Zeheb, ezkratü'l-hufflz, Haydarabad, 1958, lll, 1129.

13 Endülü'te Br Had ve Fıkıh Alm: bn Hazm 167 bulunduğu ve eerlernn çok zengn had kaynaklarına dayandığı görülür. D. Eerler: bn Hazm, çok yönlü br alm olduğundan yalnız had ve fıkıh değl, lam lmern hemen her ahaında öneml eerler telf etmştr. Onun, günümüze ulaşablen başlıca eerler şunlardır: 1. e/-uhalla b'l-aar: Zehebl tarafından e-uhalla f şerhı'i-ücella b'lhucec ve'l-aar 49 adı verlen bu eer, fıkhu'l-had ve hlatyyat lm çn öneml br kaynak teşkl eden ktabyataraında ayılır. üellf bu eern tamamlamadan vefat ettğnden kalan kımı, oğlu Ebu Raf' e-fadl tarafından babaının ella/ adlı ktabından özetlenerek kmal edlr. Söz konuu e/-a/'n tam adı, Ktabu'I-al la fehm Ktab'I-Hıal el-cama l cümel şera'l-lam f'l-vacb ve'lhalal ve'l-haram ve ar'l-ahkfm ala ma evcebehu'i-kur'anu ve'-ünnetü ve'lcma'dır0. üellfn k cltlk Ktabu'I-Hıal'nn şerh olan bu hacml eern varak olduğu öylenr ve günümüze ulaşıp ulaşmadığı blnmez. bn Hazm, ardından hem öğrenclere hem ulemaya yönelk br rehber ntelğndek e-ücella'yı, onun ardından da e-uhalla'yı hazırlar. Eern telf erüven şöyle göterleblr: Ktabu't-Hıal ~ Ktabu'I-al ~ el- ücela ~ e-uhalla. bn Hazm e-uhalla'da, fıkhl meelelere dar ahabe, tabn ve daha onrak müctehd mamların görüşlerne, her br tafenn leh ve aleyhtek delllerne yer verr. Konu hakkında vard olan ahlh-aklm hadler nadlarıyla zkrederek, Zahr uqü çerçevende tahll ve terchlerde bulunur, kend görüş yaklaşımlarının doğruluğunu batlamaya çalışır. Sultanü'l-ulema ve Şeyhu'l-lam lakaplarıyla anılan Dımaşklı Şaf fakh zzeddln b. Abdelam (v. 660/1260), "lam lmler ktabyatı ve çnde, bn Hazm'ın e-uhalla'ı le bn Kudame'nn (v. 620/1223) e/-ugn' gbn görmedm" 5 ı dyerek e-uhalla'nın önemne şaret eder. Bu değerlendrmeye katılan Zehebl (v. 748/1347), Beyhak'nn (v. 458/1065) e-sünenü'l-kübra'ı le bn Abdlberr'n (v. 463/1070) et-emhk'nn üçüncü ve dördüncü kaynak ' olarak ltede yer almaı gerektğn öyler ve bah geçen dört ktabı mütalaa eden cdd ve zek br kmenn hakk alm olacağını fade eder. Abdülfettah Ebu Gudde (v. 1997), beşnc ktap olarak bu lteye Ebu Ca'fer et-ahav'nn (v. 321/933) üşklü'l-aar'ını ekler. e-uhalla'nın, Ahmed uhammed Şakr (ektebetü Dar't-tura, Kahre, t., 1-XI) ve Abdülğaffar Süleyman e-bündar (Beyrut 1408, 1-XII) tarafından gerçekleştrlen k ayrı tahkkl bakıı vardır. uhyddln bnü'i-arabl (v. 638/1240) tarafından hazırlanan e-ualla f f 49 Zeheb, Syeru a'um'n-nübela, XVIII, 194. Eern tanıtımı çn bk. Zekerya Güler, Zahr uhadd Jerle Hanef Fakhler Araındak ünakaşalar ve htlaf Sebepler, ; H. Yunu Apaydın, "e-uhalla", DA, XXX, Humeyd, Cezvetü'/-mukteb, Zeheb, Syeru a'/am'n-nübela, XVIII,193.

14 168 Prof.Dr. Zekerya Güler muhtaar'i-uhalla le uhammed e-untaır e-kettan tarafından tanf edlen u'cemu fıkh'i-uhalla (1-XII+Fhrt, Beyrut 1416/1996), uhalla üzerne yapılan çalışmalar araındadır. 2. el-hkam f uo/'/-ahkam: Zahr had ve fıkıh uoüne dar bu eer, Ahmed uhammed Şakr tarafından k clt (ekz cüz) halnde neşredlmştr (Kahre 1345). Eern, komyon tarafından yapılan tahkkl bakıı da vardır (ıır 1404, 1-11). 3. en-nübzetü'l-kafye f ud/ ahkam'd-dfn: bn Hazm'ın el-hkam'dan onra yazdı~ı muhtaar br fıkıh uulü olan rale, Ebu u' ab uhammed Sad el Bed r tarafından tahkk edlerek baılmıştır (ıır 1991). Daha önce eer, uhammed Zahd e-kever tarafından en-nübez f uo/'l-fıkh'z-zahr (Kahre 1940) ve Ahmed Hcaz e-sekka tarafından en-nübez f uo/'l-fıkh (Kahre 1981) adlarıyla neşredlmştr. 4. eratbü'l-cma' f'l-badat ve'/-muamelat ve'l-'tkadat: Üzernde cma edlen konuların fıkıh bablarına göre tertp edld~ eer, bn eymyye'nn Nakdü eratb'l-cma' adlı raleyle brlkte Daru bn Hazm tarafından neşredlmştr. 5. btalü'l-kıya ve'r-ra'y ve't-taklfd: Eer, Ebu u' ab uhammed Sad e Bedrtarafından tahkk edlerek baılmıştır. 6. Ecvbe ala Sah/h'/-Buhan: Eer, Abdülmecd et-ürk'nn tahkkyle neşredlmştr (ecelletü'i-endelü, yıl: 1966, ayı: 31, ). f E 7. el Fa/ f'l-mlel ve'l-ehva' ve'n-nhal: Dnler tarhne dar bu eer, uhammed brahm Nar le Abdurrahman Umeyre tarafından tarafından tahkk edlerek beş clt halnde neşredlmştr (Ryad-Cdde 1402/1982). Eer, ue/ Fal... dye de adlandırılır. 8. Cevamu'-lra: uhtaar br yer ktabı olan eer, han Abba Naıruddn e-eed tarafından neşredlmştr (Kahre 1955, Beyrut 1983). 9. Cemheratü enab'j-arab: Araplar'ın Adnan, Kahtan ve Huzaa kollarının, müellfn zamanına kadar gelen neep llen ele alan eer, Abdüelam uhammed Harun tarafından neşredlmştr (Kahre 1382/1962). 10. Haccetü'l-veda': Veda hutbenn şerh olan eer, emduh Hakkı'nın tahkkyle baılmıştır (Daru'I-Yakaza e-arabyye, Dımaşk 1956). 11. e/-ahlaku ve'-yer f müdavat'n-nütü: üdavatü'n-nüta adıyla da blnen eer baılmıştır (knc bakı, Beyrut 1405/1985). Eer, Cemaleddn Erdemc-Haan Hüeyn Brcan tarafından Ahlak adıyla ürkçe'ye kazandırılmıştır (Blge Adam Yay., 2005 Van). 12. et-akrfb l hadd'j-mantık: Eer, han Abba tarafından neşredlmştr (Beyrut 1959). 13. avku'j-hamame f'l-ü/fe ve'j-a/af: han Abba (Realü bn Hazm e Endelü çnde, Beyrut 1980) ve ahr Ahmed ekk (Kahre 1405/1985) ta ra-

15 Endü/ü'te Br Had ve F1k1h Alm: bn Hazm 169 tından neşredlen bu eer, Güvercn Gerdantıgı (çev. ahmut Kanık) adıyla ürkçe'ye kazandırılmıştır. bn Hazm, ülfet, evg ve evenlere dar bu ktabının lk ayfalarında, yazmaı çn kendnden talepte bulunan dotuna, "Senn teğn benm çn emr ntelğ taşımaaydı, bu şe grşmezdm. Yarın çn hazırlanmak, bu geçc ve kıa ömrü ahrette bz mutlu kılacak ve ebed aadet ağlayacak şeklde kullanmak çok daha y olurdu" dyerek, böyle br mektubun br nev gönül eğlence olduğunu hatırlatır ve okuyuculardan adeta özür dlemek ter. 14. Ra/e f'l-mame f cevaz'l-ktda b'l-muha/f f'l-furo': bn Hazm'ın, farklı mezhebe bağlı marnın arkaında kılınan namazın hükmünü oran br alk'nn uatne cevap teşkl eden bu eer, han Abba (Rea/ü İbn Hazm e/ Ende/ü çnde, Beyrut 1981) ve Abülfettah Ebu Gudde tarafından (Raletü'lü/fe beyne'l-mü/mn çnde, Halep 1417/1996) neşredlmştr. 15. Ra/e t'l-gma'l-mülh e mübahun huve em mahzorun: han Abba tarafından neşredlen bu rale (Rea/ü İbn Hazm e-endelü çnde, Beyrut 1981), Al Pekcan tarafından ürkçe'ye kazandırılmıştır (lam Hukuku Araştırmaları Derg, ayı: 1, 2003, ). 16. er-ra/etü'i-bahra f'r-redd ala ehl'l-akval'l-fade": uhammed Saglr Haan el-a'om tarafından tahkk edlen eer baılmıştır (ecelletü ecmaı'l-luğa e-arabyye, clt: 64, Dımaşk 1409/1989). 17. Raletü meratb'l-u/om: Eer, han Abba tarafından (Realü İbn Hazm e-endelü çnde, Beyrut 1981) neşredlmştr. "Endülü'e Borcumuz" başlığı altında, bn Hazm'ın eerler üzerne yapılan şu tebt ve değerlendrme, br muhaebe mkanı verme bakımından bretamz br tablo olarak görülmeldr: "bn Hazm gb çok yönlü br allamenn avku'l-hamame'n meela nglzler 1931'de, Almanlar 1941'de, Franız ve talyanlar 1949'da kend dllernden okuma mkanına kavuşmuşlarken, onun bz dndaşları bu şaheer okuyablmekten on enelere kadar mahrumduk. Keza onun 44 ene ewel yayımanmış Ktabu'/-el-ahfak ve'-yer'n kend dlnde okuyablen Franız'a bz ürkçe konuşanlar yne gıpta le bakmaktayız" 52 E E. Vefatı: bn Hazm, kendne "Şayet fzk olarak aranızdan ayrılıram, ruhum mütemadyen zn yanınızdadır (~..1;l r..ııc. f"~ ~ ~Y' ~1 LJ11)" 53 dye htap ettğ Endülülü öğrenc e-humeyd'nn (v. 488/1095) de aralarında bulunduğu gruba der verrken 72 yaşında 30 Şaban 456 (16 Ağuto 1064) de ebedl aleme rthal eder. 52 ehmed Sad Hatboglu, "Endülü'e Borcumuz, lamyat 7 (2004), ayı 3, Humeyd, Cezvetü'/-mukteb,. 310; Dabb, Bugyetü'l-mültem, ll, 545.

16 170 Prof. Dr. Zekerya Güler SONUÇ: Hayatt, /mf ve ahlak kşlğ, uulü, bazt görüşler, bazt referan/art, eerler ve vefatt başlıkları altında ele alınan bn Hazm ez-zahr (v. 456/1063), başta had ve fıkıh lm olmak üzere kendnden mütağn kalınamayacak çok yönlü ve köşe taşı br alm olduğu kadar, şr, edebyat ve düşünceleryle coşku ve heyecan uyandıran ıra dışı ve mütena br şahyettr. Onun aktf yaet/yönetclk tecrübe de dkkat çekcdr. Onun yaşadığı ve yetştğ Endülü'ün, lam kültür ve medenyetnn nkşafında, had ve fıkıh lmnn yayılmaında özel ve öneml br yer vardır. bn Hazm'ın, "Bende ayıplar (kuur ve hatalar) var d" ve "Ekk kş, ekklğn bleyd, kaml olurdu. Hçbr yaratık kuurdan ha lfuzak değldr. O halde bahtyar, ekkler önemz ve az olan kmedr" özleryle otokrtk yaparak kendn gözden geçrme, br yandan onun fazletn fade ederken, dğer yandan frat çzgnden doğan zaaflarından ve egounun teklernden nhayet kurtulduğunu dle getrme, onun nefjruh terbyende aldığı meafey göterr. Bu üreç onun, eknet ve tmnan halnn kuşattığı olgunluk dönemnde kullandığı dl ve ülup farkının puçlarını göterme bakımından önemenmeldr. Bağdatlı Hanbel alm EbO uhammed et-emm (v. 488/1095), "Bzden faydalarıdıktan onra bz anıp da rahmetle yad etmemek, ze hç de yakışmaz!" dyerek br uyarıda bulunur. "Endülü'te Br Had ve Fıkıh Alm: bn Hazm" konulu bu makale veleyle, Endülü'ün hatta bütün dünyanın medar-ı fth8rı bn Hazm'ı rahmetle anmak ve onun azz ruhunun şad olmaını nyaz etmek, ahde vefanın gereğdr. Hakkat odur k, lam medenyetnn öneml br parçaı olan kadm Endülü'ün oluğunu, lm, rfan ve hkmetn, çağdaş panya'ya taşıyan her türlü faalyet, bn Hazm'ın ruhunu şad edecektr. f Kaynaklar:» Ahmed uhammed Şakr, e-baü'l-ha şerhu htar- ulüm'l-had, Beyrut, t.» Alyyü'I-Kar, Ebu'I-Haen Nüreddn, e-anü' f ma'rfet'l-had'l-mevdü' (thk. Abdülfettah Ebü Gudde), Beyrut 1414/1994.» Apaydın, H. Yunu, "bn Hazm", DA, XX, 39-52;» - "e-uhalla", DA, XXX, >> Buhar, Ebü Abdlah uhammed b. mal, e-camu'-sahh, tanbul >> Dabb, Ebü Ca'fer Ahmed, Buğyetü'l-mültem f tarh rcal ehl'i-endelü (thk. brahm e- Ebyar), Kahre-Beyrut, 1410/1989. >> Darakutn, Ebu'I-Haan Al, Sünen, Kahre >> Demrc, Ahmet, bn Hazm ve Zahrlk, Kayer >> Ebü Davüd, Süleyman b. Eş' a e-sctan, Sünen, tanbul1981. >> Ebü Nuaym, Ahmed b. Abdlah el-fahan, Ktabu arh Ebehan (thk. Seyyd Krev Haan), Beyrut 1410/1990. >> Ebü Zehra, uhammed, am Hukuku etodoloj (çev. Abdülkadr Şener), Ankara >> Ekrem Zya e-umer, Bak b. ahled e-kurtub ve ukaddmetü ünedh, Beyrut 1404/1984. >> Elban, uhammed Naıruddn, Slletü'l-ehad'd-dafe, Beyrut 1405.» Goldzher, lgnaz, Zahrler Stem ve arhler (çev. C had unç), Ankara >> Görgün, ahn, "bn Habb e-sülem", DA, XIX, >> Güler, Zekerya, lk Yed Aırda Had lmler Lteratürü, Konya 2002;

17 Endü/ü'te Br Had ve Ftkth Alm: bn Hazm 171» - Zahr uhaddlerle Hanef Fakhler Araındak ünakaşalar ve İhtlaf Sebepler, Ankara 1997.» Hatb, Ebü Bekr Ahmed e-bağdad, e-fakh ve'l-mütefakkh, Beyrut 1395.» Hatboğlu, ehmed Sad, "Endülü'e Borcumuz", lamyat 7 (2004), ayı 3.» Humeyd, Ebu Abdlah uhammed, Cezvetü'l-mukteb f zkr vülat'i-endelü, Kahre 1966.» lrak, Ebu'I-Fadl Zeynüddn Abdurrahm, e-uğn an haml'l-efar fı'l-efar (İhya le brlkte), Beyrut, t.» ltr, Nureddn, "Davud ez-zahr", DİA, IX, » İbn Abdlberr, Ebu Ömer Yuuf en-nemer e-kurtub, Camu beyan'l-ılm ve fadlh ve ma yen be ğ f rvayeth ve ham l h, Kah re 1402/1982.» İbnü'I-Cevz, Ebu'I-Ferec Abdurrahman e-bağdad, Sıfatu'-afve (thk. ahmud Fahur), Haleb 1389/1969.» İbnü'I-Farad, Ebu'I-Veld Abdullah, arhu ulema'l-endelü (nşr. e-seyyd zzet el-attar e Hueyn), 1373/1954.» İbn Hazm, Ebü uhammed Al, e-uhalla (thk. Ahmed uhammed Şakr), ektebetü Dar't-tura, Kahre, t.;» - e-ihkam f uul'l-ahkam (thk. Komyon), Kahre 1404;» - en-nübzetü'l-kafıye f uul- ahkam'd-dn (thk. Ebu u'ab uhammed Sad e-bedr), ıır 1991;» - e-ahlaku ve'-yer f müdavat'n-nüfü, knc bakı, Beyrut 1405/1985.» İbn Kayym e-cevzyye, Ebu Abdlah Şemüddn uhammed b. Eb Bekr ed-dımaşk, İ'lamu'l-muvakkın an Rabb'l-alemn, Beyrut 1973.» İbn Kudame, uvaffakuddn Ebu uhammed, e-uğnffıkh'i-imam Ahmed b. Hanbel eş Şeyban, Beyrut 1405.» İbn ace, Ebu Abdlah uhammed e-kazvn, Sünen (nşr. uhammed Fuact Abdullbak), Kahre ıı Kandem r,. Yaşar, "Bak b. ahled", DİA, IV, ıı Katb Çeleb (Hacı Halfe), Keşfu'z-zunun an eam'l-kütüb ve'l-funun, tanbul1971.» akkar, Ahmed b. uhammed, Nefhu't-tb mn gun'i-endelü'r-ratb (nşr. İhan Abba), Beyrut 1388/1968.» ülm, Ebu'I-Hueyn b. Haccac e-kuşeyr en-nabur, e-camu'-ahh (nşr. uhammed Fuact Abdülbak), Kahre ıı Özşenel, ehmet, "İbn Hazm Gözüyle Sünnet -e-ihkam Özelnde-", Sakarya Ünverte lahyat Fakülte Derg, 6/2002. ıı Sehav, Ebu'I-Hayr uhammed, e-akaıdü'l-haene, ıır 1991.» Serah, Ebu Bekr uhammed, e-ebut, ıır ıı Şatıb, Ebu İhak İbrahm b. ua, e-uvatakat f uul'l-ahkam (thk. Abdullah Dıraz), Ka hre, t. ıı rmz, Ebu a uhammed, e-camu'-sahh (thk. Ahmed uhammed Şakr), Kahre 1356.» Zeheb, Ebu Abdlah Şemüddn, Syeru a'lam'n-nübela, Beyrut 1985; S ıı - ezkratü'l-huffaz, Haydarabad 'E