Finansal İstikrar Raporu

Transkript

1 Finansal İstikrar Raporu Kasım 1 Sayı: 19

2 Finansal İstikrar Raporu Kasım 1 Sayı 19

3 TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI İdare Merkezi İstiklâl Cad. 1 Ulus, 1 Ankara, Türkiye Telefon: (9 3) 7 Faks: (9 3) 7 Teleks: 33 mrbrt tr; 31 mbdı tr World Wide Web Home Page: [email protected], [email protected] ISSN 13- (Basılı) ISSN 13-7 (Online) Kamuoyunu bilgilendirme amaçlı olarak hazırlanan bu rapor esas olarak Eylül 1 verilerine dayanarak hazırlanmakla beraber, raporun yayımlandığı tarihe kadar yaşanan gelişme ve değerlendirmeleri de içermekte olup, tüm içeriği ile TCMB Genel Ağ Sisteminde yer almaktadır. Bu raporda yer alan bilgi ve verilere dayanarak verilecek kararların sonuçlarından TCMB sorumlu tutulamaz.

4 Önsöz Finansal İstikrar Raporumuzun son sayısından bu yana, finansal sistemimizin iç ve dış şoklara karşı dayanıklılığını koruduğu ve risk profilinde kayda değer bir değişikliğin olmadığı görülmektedir. Son yıllarda ilgili otoritelerce yürürlüğe konan ve özellikle ekonomik birimleri basiretli borçlanmaya yönlendiren makro ihtiyati tedbirlerin de katkısıyla finansal sistemimizin gücünü koruduğu değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, mevcut konjonktürde küresel sermaye akımlarındaki oynaklık sürmektedir. Küresel iktisadi faaliyetteki toparlanmanın zayıf seyretmesi, para politikalarındaki normalleşmenin bir süre daha ötelenme olasılığını gündemde tutmaktadır. Bu nedenle, söz konusu gelişmeler dikkate alınarak önümüzdeki dönemde basiretli borçlanmayı teşvik eden ve finansal istikrarı destekleyen tedbirlerin gerektikçe kullanılması önem arz etmektedir. Ülkemiz finansal sistemine ilişkin değerlendirmelere önemli katkısı olabilecek Finansal İstikrar Raporumuzun 19. sayısını okuyucuların dikkatine sunuyoruz. Finansal istikrara dönük, ulusal ve uluslararası gelişmelerin yer aldığı çeşitli konuların detaylı bir şekilde incelendiği Raporumuzun ilgili tüm kesimler için faydalı olmasını dilerim. Erdem BAŞÇI Başkan

5

6 İçindekiler Genel Değerlendirme...1 I. Finansal İstikrarı Etkileyen Uluslararası ve Ulusal Gelişmeler... I.1. Uluslararası Gelişmeler... I.. Ulusal Gelişmeler...11 II. Finans Dışı Kesim...1 II.1. Hanehalkı Gelişmeleri...1 II.. Reel Sektör Gelişmeleri...1 III. Finansal Kesim...31 III.1. Kredi Riski...3 III.. Faiz Riski...3 III.3. Likidite Riski...1 III.. Sermaye Yeterliliği, Karlılık ve Şoklara Dayanıklılık...7 IV. Özel Konular...1 IV.1. Türkiye de Tüketici Kredilerine Yönelik Makro İhtiyati Politikalar... 1 IV.. Türkiye de Tüketici Kredilerine Yönelik Makro İhtiyati Politikaların Etki Analizi...1 IV.3. ROM ve Diğer Para Politikası Araçlarının Etkileşimi...7 IV.. Zorunluk Karşılıklar, Likidite Riski ve Banka Kredileri... IV.. Finansal Koşullar Endeksi ve Kredi Büyümesi...9 IV.. Gölge Bankacılık Kavramına Genel Bakış...99 Grafikler Tablolar Kısaltmalar...

7

8 Genel Değerlendirme Son Finansal İstikrar Raporu nun yayınlandığı 1 yılı Mayıs ayından bu yana küresel iktisadi faaliyette ivme kaybı yaşanmış, petrol başta olmak üzere emtia fiyatlarındaki hızlı düşüşün de katkısıyla enflasyon oranları düşük seviyelerini korumuştur. Ancak, ABD ve diğer ülkeler arasındaki büyüme eğiliminin artan oranda farklılaştığı gözlenmektedir. Çin dâhil olmak üzere gelişmekte olan ülkelerde büyüme ivme kaybederken, Euro bölgesi ve Japonya da ekonomik büyüme oldukça kırılgan ve zayıf bir görünüme sahiptir. Diğer taraftan ABD ekonomisi güçlü bir toparlanma eğilimi sergilemektedir. Değinilen farklılaşma ülkelerin uyguladıkları para politikalarına da yansımaktadır. Varlık alım programını Ekim ayında sonlandıran ABD Merkez Bankası nın (Fed) 1 yılında faiz artırımlarına başlaması beklenmektedir. Buna karşın, aynı dönemde çeşitli araçlar kullanarak para politikalarını gevşeten Avrupa Merkez Bankası (ECB), Japonya Merkez Bankası (BoJ) ve Çin Merkez Bankası nın büyümeyi desteklemeye dönük yeni adımlar atması muhtemeldir. Küresel ekonomik aktivitenin güç kaybetmeye devam etmesi halinde, Fed in de para politikasındaki normalleşmeyi geciktirebileceği değerlendirilmektedir. Genişletici para politikaları nedeniyle oluşan düşük faiz ortamı küresel ölçekte bazı finansal risklere yol açmakta, risklerin özellikle banka dışı finansal kesimde yoğunlaştığı dikkat çekmektedir. Önümüzdeki dönemde, küresel büyüme dinamiklerindeki kırılganlığın sürmesi durumunda düşük faiz ortamından kaynaklanabilecek risklerle mücadelede para politikasından ziyade makro ihtiyati politikaların ön plana çıkması beklenmektedir. Küresel para politikalarının normalleşme sürecine dair süregelen belirsizlikler küresel risk iştahının ve sermaye akımlarının verilere duyarlılığını artırmaktadır. Önümüzdeki dönemde gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımlarının ülkelere özgü unsurlara olan duyarlılığının devam etmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, gelişmekte olan ülkelerin büyüme görünümleri, enflasyon oranları ve dış dengeleri ön plana çıkacaktır. Öte yandan, son dönemde iktisadi faaliyetin zayıf seyri küresel para politikalarındaki normalleşme sürecinin ötelenme olasılığını güçlendirmektedir. Gelişmiş ülke para politikalarındaki normalleşmenin gecikmesi halinde aşırı borçlanma riski söz konusu olabilecektir. Bu durumda, finansal sistemin şoklara karşı dayanıklılığını artırma ve basiretli borçlanmayı teşvik amaçlı tedbirler önem arz edecektir. Öncü göstergeler, 1 yılı ikinci çeyreğinde yavaşlayan Türkiye ekonomisinin yılın ikinci yarısında daha iyi bir performans sergilemekte olduğuna işaret etmektedir. Yılın üçüncü çeyreğinde özel tüketim ve yatırım talebinde ılımlı bir toparlanmanın başladığı ve iç talebin büyümeye daha fazla katkı verdiği görülmektedir. Öte yandan,

9 küresel ekonomideki yavaşlamanın da etkisiyle ihracatın yıllık büyümeye katkısı göreli olarak azalmıştır. Büyüme kompozisyonundaki bu değişime rağmen, tüketici kredilerinin ılımlı seyri ve dış ticaret hadlerindeki olumlu gelişmeler cari dengedeki iyileşmeyi destekleyebilecektir. Bu doğrultuda, cari işlemler açığındaki iyileşmenin yavaşlamakla birlikte devam edeceği tahmin edilmektedir. Bununla birlikte, küresel para politikalarına ilişkin belirsizlikler, jeopolitik gelişmeler ve dış talepteki kırılgan seyir toparlanma süreci üzerinde riskler oluşturmaktadır. Hanehalkı finansal varlık/yükümlülük dengesindeki kademeli iyileşme devam etmektedir. Hanehalkı varlıkları tasarruf oranındaki yükseliş ve özellikle yatırım fonlarındaki artış ile büyümesini sürdürmektedir. Yükümlülük tarafında ise konut kredilerinin bireysel krediler içindeki ağırlığı kademeli olarak artmaya devam ederken, ihtiyaç kredileri hanehalkının temel finansman aracı olarak öne çıkmaktadır. Makro ihtiyati tedbirlerin de katkısıyla bireysel kredi kartı ve taşıt kredilerinin yıllık büyümesi kontrol altına alınmıştır. Bu durum hanehalkı borçluluğunun aşırı hızda artışını sınırlamaktadır. Reel sektörün finansal yükümlülüklerinin GSYİH ye oranı, yurt içi kaynaklı olarak artmaya devam etmektedir. Yurt içi yükümlülüklerdeki artış, TP kredilerden kaynaklanmakta, YP kredi kullanımları ise görece zayıf seyrini sürdürmektedir. Firmalarının yurt içi bankalardan kullandıkları kredilerin koşullarının ve faiz oranlarının gelişimi, bankaların ticari kredi kullandırımlarında istekli bir duruş sergilediğine işaret etmektedir. Reel sektörün yurt dışı yükümlülükleri ise GSYİH ye oranla istikrarlı bir seyir izlerken, yurt dışından sağlanan finansal kaynaklar içerisinde kısa vadeli finansal yükümlülüklerinin payı son Rapor döneminden bu yana bir miktar azalmıştır. Bankacılık sistemi sağlıklı ve güçlü yapısını korumaktadır. Yapılan faiz şoku senaryo analizleri, sistemin faiz riskine olan duyarlılığının sınırlı olduğunu ortaya koymaktadır. Ek olarak, küresel finansal piyasalardaki dalgalanmalara rağmen bankaların yurt dışı borçlarını yenilemekte herhangi bir sorun yaşamadığı ve yurt dışı kaynaklı olası yabancı para likidite şoklarına karşı yeterli tamponlara sahip olduğu görülmektedir. Diğer taraftan, bankacılık sisteminin son yıllarda artan oranda mevduat dışı fonlama kaynaklarına yöneldiği gözlenmektedir. Bu durumun finansal istikrara etkileri dikkate alınarak TCMB tarafından zorunlu karşılıkların Türk lirası olarak tutulan kısmına faiz ödenmesi uygulaması çekirdek yükümlülükleri destekleyecek şekilde yürürlüğe konulmuştur. Önümüzdeki dönemde, finansal istikrarı desteklemek amacıyla, çekirdek dışı yükümlülüklerde vadenin uzamasını teşvik edici yönde zorunlu karşılık oranlarının yeniden düzenlenmesi ve rezerv opsiyonu katsayılarında istikrarı destekleyici yönde teknik ayarlamalar yapılması söz konusu olabilecektir. Böylelikle döviz rezervlerinin kısa vadeli dış borçları karşılama oranında 1 yılında kayda değer bir artış sağlanabilecektir.

10 Yapılan değerlendirmeler çerçevesinde, ülkemizde finansal istikrara ilişkin gelişmelerin şematik yansımasına aşağıdaki makro gösterimde yer verilmiştir. Buna göre son altı aylık süreçte, küresel ekonomideki olumlu yönde gelişme sınırlı olurken, küresel piyasalarda oynaklığın bir miktar arttığı görülmektedir. Aynı dönemde yurt içi faktörler genel olarak finansal istikrara olumlu katkı verecek şekilde gelişmiştir. Yurt içi ekonomideki olumlu görünüm güven endekslerindeki sınırlı iyileşmeden ve kredi trendlerinin iyileşmesinden kaynaklanmıştır. Yurt içi piyasaların finansal istikrara güçlü katkısı, daha çok risk primindeki düşüş sonucunda kurlardaki ve varlık fiyatlarındaki oynaklığın azalmasına ve faizlerde gerek düzeyin gerekse oynaklığın gerilemesine bağlı ortaya çıkmıştır.

11 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

12 I. Finansal İstikrarı Etkileyen Uluslararası ve Ulusal Gelişmeler Küresel iktisadi faaliyetteki toparlanma halen yavaş seyrederken, ülkelerin büyüme eğilimlerindeki farklılaşma dikkat çekmektedir. İktisadi faaliyetteki zayıf görünüm ve petrol fiyatlarındaki düşüşe bağlı olarak enflasyon oranları düşük seyretmektedir. Gelişmiş ülke para politikaları halen büyümeyi desteklemekle birlikte Fed ve ECB para politikaları birbirinden ayrışmaktadır. Ancak, toparlanmaya destek olmak üzere yürütülen gevşek para politikaları gelişmiş ülkeler için bazı finansal riskler de doğurmaktadır. Gelişmiş ülkelerde bankacılık sektörü ekonomik toparlanmaya yeterli desteği vermezken, risklerin özellikle banka dışı finansal kesimde yoğunlaştığı dikkat çekmektedir. Fed in olası faiz artırımına ilişkin beklentiler ve jeopolitik risklerle küresel risk iştahı ve gelişmekte olan ülkelere sermaye akımları dalgalı seyretmektedir. Güncel öncü göstergeler, 1 yılı ikinci çeyreğinde yavaşlayan Türkiye ekonomisinin üçüncü çeyrekte daha iyi bir performans sergileyeceğine işaret etmektedir. Ancak, finansal piyasalarda devam eden oynaklık ve dış talepteki kırılganlıklar toparlanma süreci için aşağı yönlü riskler olarak önemini korumaktadır. Küresel belirsizliklerin devam ettiği bu dönemde alınan makro ihtiyati tedbirlerin ve sıkı para politikası duruşunun, ekonomik ve finansal istikrarı tehdit edebilecek kırılganlıkları sınırlamakta etkili olduğu görülmektedir. I.1. Uluslararası Gelişmeler Küresel iktisadi faaliyetteki toparlanma halen yavaş seyretmekte ve ülkeler arasında büyüme dinamikleri farklılaşmaktadır. ABD ekonomisi toparlanırken, Euro bölgesi ve Japonya da ekonomik büyüme oldukça kırılgan ve zayıf bir görünüm arz etmektedir (Grafik I.1.1). Gelişmekte olan ekonomilerde ise büyüme hızı ivme kaybetmektedir. Son Grafik I.1.1 Küresel ve Gelişmiş Ülkelerde Büyüme Oranları 1 (Yüzde, Yıllık) 1 GÜ GOÜ ABD- sağ eksen Euro Bölgesi- sağ eksen 1 Gr Seç (Yü dönemde emtia fiyatlarındaki aşağı yönlü hareketin, emtia ihracatçısı gelişmekte olan ülkelerin büyüme dinamiklerini olumsuz etkileyebileceği değerlendirilmektedir. ABD ve Euro bölgesi imalat sanayi PMI endeksleri, önümüzdeki dönemde Euro bölgesinde toparlanmanın güç kaybedebileceğine, (1)Toplulaştırma yapılırken ülkelerin küresel GSYİH içindeki payları kullanılmıştır. Kaynak: Bloomberg, TCMB Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Grafik I.1. İmalat Sanayi PMI Endeksleri ABD Euro Bölgesi GOÜ Kay Gr S& (En

13 (1)Toplulaştırma yapılırken ülkelerin küresel GSYİH içindeki payları kullanılmıştır. Kaynak: Bloomberg, TCMB Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik I.1. İmalat Sanayi PMI Endeksleri Grafik I.1.3 Grafik Seçilmiş I.1.3 Gelişmiş Ekonomilerde İşsizlik Oranları Seçilmiş (Yüzde, Yıllık) Gelişmiş Ekonomilerde İşsizlik Oranları (Yüzde, Yıllık) ABD İngiltere ABD İngiltere Japonya Euro Bölgesi Japonya Euro Bölgesi Kaynak: Bloomberg (Son Veri: 1.1) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: 1.1) Grafik I.1. Grafik S&P Genel I.1. Emtia Endeksi ve Brent Petrol Fiyatları S&P (Endeks, Genel ABD Emtia Doları) Endeksi ve Brent Petrol Fiyatları (Endeks, ABD Doları) S&P Genel Emtia Endeksi S&P Genel Emtia Endeksi Ham Petrol (Brent) Fiyatları (ABD doları-sağ eksen) Ham Ham Petrol Petrol (Brent) (Brent) Fiyatları Fiyatları (ABD (ABD doları-sağ doları-sağ eksen) eksen) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) Grafik I.1. Grafik I.1. Grafik Gelişmiş I.1. ve Gelişmekte Olan Ülkelerde Enflasyon Oranları Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerde Enflasyon Oranları Gelişmiş (Yüzde, Yıllık) ve Gelişmekte Olan Ülkelerde Enflasyon Oranları (Yüzde, Yıllık) (Yüzde, Yıllık) GÜ ABD GÜ ABD GÜ ABD Euro Bölgesi GOÜ-sağ eksen Euro Bölgesi GOÜ-sağ eksen Euro Bölgesi GOÜ-sağ eksen Kaynak: Kaynak: Bloomberg Bloomberg (Son (Son Veri: Veri: 9.1) 9.1) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: 9.1) ABD Euro Bölgesi GOÜ Kaynak: Bloomberg (Son Veri: 1.1) ABD nin Grafik I.1. gelişmiş ülkelerin büyümesinde itici faktör olacağına S&P Genel Emtia Endeksi ve Brent Petrol Fiyatları işaret (Endeks, etmektedir ABD Doları) (Grafik I.1.). İmalat sanayi PMI endeksleri, S&P Genel Emtia Endeksi gelişmekte olan ülkelerin büyüme hızındaki yavaşlamanın yılın Ham Petrol (Brent) Fiyatları (ABD doları-sağ eksen) üçüncü çeyreğinde de devam edeceğini göstermektedir. ABD 13 7 işgücü piyasasındaki olumlu görünüm devam ederken, Euro 7 11 bölgesinde işsizlik oranı yüksek seyretmektedir 1 (Grafik I.1.3). 9 Ancak, ABD de işgücüne katılım oranındaki aşağı yönlü eğilim 7 işsizlik oranının düşmesinde halen önemli rol oynamaktadır. Ayrıca yarı zamanlı istihdamın kriz öncesi seviyelerin üzerinde seyretmeye devam etmesi, ABD de istihdam piyasasının henüz Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) tam olarak sağlıklı bir görünüme kavuşmadığını göstermektedir Grafik I.1. Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerde Enflasyon Oranları (Yüzde, Yıllık) Küresel iktisadi faaliyetteki zayıf görünüm ve emtia GÜ ABD fiyatlarındaki aşağı yönlü eğilim küresel enflasyon oranlarının Euro Bölgesi GOÜ-sağ eksen düşük seyretmesinde etkili olmaktadır. Gelişmiş ülkelerde yüksek çıktı açığı devam etmektedir. İktisadi faaliyetteki zayıflıkla beraber petrol fiyatları düşüş eğilimindedir (Grafik I.1.). Ayrıca, özellikle ABD de ücretler enflasyon açısından yukarı yönlü bir baskı oluşturmamaktadır. Bu gelişmelere bağlı olarak gelişmiş - - ekonomilerde enflasyon, hedeflerin altında seyretmeye devam etmektedir (Grafik I.1.). Euro bölgesinde deflasyon tehdidi Kaynak: Bloomberg (Son Veri: 9.1) sürmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde ise enflasyon yatay bir seyir izlemektedir Gelişmiş ülke para politikaları büyümeyi desteklemeye devam etmekte ancak büyüme görünümlerindeki farklılaşmaya bağlı olarak Fed ve ECB para politikaları birbirinden ayrışmaktadır. Fed ekonomideki iyileşmeye paralel olarak 1 yılı Ocak ayında azaltılmaya başlanan varlık alım programını, 1 yılı Ekim ayı toplantısında sonlandırmıştır. Önümüzdeki süreçte Fed in faiz artırımlarına başlaması beklenmektedir. Ancak, enflasyonun düşük seyretmesi ve istihdam piyasasında kalıcı iyileşmenin sağlanamamasından dolayı faiz artırımının beklenenden daha geç ve yavaş gerçekleşmesi söz konusu olabilecektir. ABD de para politikasındaki normalleşmenin aksine ECB, negatif faiz uygulamasına geçmiş olup, Ekim ayında varlık alım programına başlamıştır. Ancak, Euro bölgesinde enflasyon görünümünün iyileşmemesi ECB nin daha fazla adım atmasını gerektirebilecektir. ECB ye benzer bir şekilde, Japonya Merkez Bankası (BoJ) da 13 yılı Nisan ayında başlattığı parasal genişleme programı çerçevesinde uyguladığı varlık alımlarının tutarlarını 1 yılı Ekim ayı içerisinde artırmıştır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

14 Destekleyici para politikaları nedeniyle oluşan düşük faiz ortamı gelişmiş ülkeler için bazı finansal risklere de yol açmaktadır. Anılan politikaların etkisiyle tahvil getirileri ve risk primleri düşerken borsa endeksleri ve fiyat kazanç oranları yükselmektedir (Grafik I.1. ve I.1.7). Konut fiyatlarındaki güçlü artış eğilimi de sürmektedir (Grafik I.1.). Finansal piyasalarda oynaklık düşük seviyelere gerilemiş olup, işlem hacimleri ve piyasa derinliği azalmıştır. Gelişmiş ülkelerde finansal piyasalardaki risklerin özelikle banka dışı kesimde yoğunlaştığı görülmektedir. Bankacılık sektörünün kaldıracı düşerken, gölge bankacılık faaliyetleri yürüten serbest fonlar ve borsa yatırım fonları gibi kuruluşların yüksek kaldıraca sahip olması ve vade uyumsuzluğuna maruz kalması, yeniden fiyatlamalardan en yoğun etkilenebilecek sektörün banka dışı finansal sektör olacağına işaret etmektedir (Özel Konu IV.). Banka dışı finansal sektörün son dönemde reel kesimin fonlanmasında önemli bir rol üstlenmesi, sektörde oluşabilecek problemlerin reel kesim üzerindeki olumsuz etkilerinin daha belirgin olabileceğine işaret etmektedir. Önümüzdeki dönemde, küresel büyüme dinamiklerindeki kırılganlığın Grafik Grafik I.1. I.1. sürmesi durumunda ABD ve Almanya düşük Hazine Tahvil faiz Getirileri ortamından kaynaklanabilecek ABD ve Almanya Hazine Tahvil Getirileri (Yüzde) (Yüzde) risklerle mücadelede para politikasından ziyade makro ihtiyati Almanya politikaların ön plana çıkması Almanya beklenmektedir. 1 Yıllık-sağ Yıllık eksen Gelişmiş. ülkelerde, özellikle Euro bölgesinde,. bankacılık. sektörü ekonomik toparlanmaya yeterli desteği vermemektedir ABD de bankacılık 1 sektörü kredileri artarken, 1 Euro bölgesinde.. -. krediler azalmaya devam etmektedir (Grafik I.1.9). Euro bölgesinde bankalar bilançolarını küçültmekte ve risk almaktan kaçınmaktadır. Bu gelişmede hem talep hem de arz yönlü Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) faktörlerin Grafik etkili Grafik I.1.7 olduğu I.1.7 düşünülmektedir. Yüksek borçluluk seviyesi Gelişmiş Ülkelerde MSCI Endeksi ve MOVE Endeksi Değişimleri Gelişmiş Ülkelerde MSCI Endeksi ve MOVE Endeksi Değişimleri kredi talebini sınırlarken, kriz sonrası sorunlu kredi ve bilanço MOVE MSCI GÜ- sağ eksen kısıtları ile karşılaşan bankacılık sektörünün kredi arzı daralmıştır Bankaların, sermayelerini güçlendirme ve bilançolarını daha 17 sağlıklı bir yapıya kavuşturma çabaları sürmektedir. ECB nin bankacılıktan sorumlu tek denetim otoritesi olmadan önce 1 gerçekleştirmiş olduğu kapsamlı değerlendirme 1 çalışmasının, Euro 1 bölgesindeki bankalara güveni tekrar sağlayacağı 1 ve bankacılık 13 sektörünün ekonomik toparlanmaya daha fazla 13 destek olmasına MOVE imkân tanıyacağı değerlendirilmektedir (Kutu I.I.1) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) ABD Yıllık-sağ eksen ABD Almanya Yıllık-sağ Yıllık-sağ eksen eksen Almanya ABD 1 Yıllık 1 Yıllık ABD 1 Yıllık MSCI GÜ- sağ eksen Grafik I.1. Grafik I.1. ABD ve Almanya Hazine Tahvil Getirileri ABD ve Almanya Hazine Tahvil Getirileri (Yüzde) (Yüzde) ABD Yıllık-sağ eksen Almanya ABD Yıllık-sağ Yıllık-sağ eksen eksen Almanya 1 Yıllık-sağ eksen ABD Almanya 1 Yıllık 1 Yıllık ABD 1 Yıllık Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) Grafik I.1.7 Grafik I.1.7 Gelişmiş Ülkelerde MSCI Endeksi ve MOVE Endeksi Değişimleri Gelişmiş Ülkelerde MSCI Endeksi ve MOVE Endeksi Değişimleri MOVE MOVE Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: ) MSCI GÜ- sağ eksen MSCI GÜ- sağ eksen Grafik Grafik I.1. I.1. Gelişmiş Ülkelerde Konut Fiyatları Endeksi* Gelişmiş Ülkelerde Konut Fiyatları Endeksi* *31.3.7=1 *31.3.7=1 Kaynak: Bloomberg (Son Veri:.1) Kaynak: Bloomberg (Son Veri:.1) Grafik Grafik I.1.9 I.1.9 ABD ve Euro Bölgesinde Kredi Büyümesi ABD ve Euro Bölgesinde Kredi Büyümesi (Yıllık) (Yıllık) Kaynak: Fed, ECB (Son Veri: 9.1) Kaynak: Fed, ECB (Son Veri: 9.1) ABD Almanya İngiltere ABD Almanya İngiltere Euro Bölgesi Euro Bölgesi ABD ABD Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 7

15 Gelişmekte Olan Ülkelerin CDS Primleri Grafik Gelişmekte I.1.1 Olan Ülkelerin CDS Primleri Gelişmekte Olan Ülkelerin CDS Primleri Gelişmekte Olan Ülkeler* Gelişmekte Olan Ülkeler* Gelişmekte Seçilmiş Gelişmekte Olan Ülkeler* Olan Ülkeler** Seçilmiş Gelişmekte Olan Ülkeler** n Ülkelerin CDS Primleri 3 Seçilmiş Gelişmekte Olan Ülkeler** 3 3 Gelişmekte Olan Ülkeler* Seçilmiş Gelişmekte Olan Ülkeler** *Gelişmekte Olan Ülkeler arasında Brezilya, Çek C, Endonezya, G. Afrika, *Gelişmekte Kolombiya, Olan Macaristan, Ülkeler arasında Meksika, Brezilya, Polonya, Çek Romanya, C, Endonezya, Türkiye ve G. Afrika, Şili yer *Gelişmekte Kolombiya, almaktadır. Macaristan, Olan Ülkeler Meksika, arasında Polonya, Brezilya, Romanya, Çek C, Endonezya, Türkiye ve G. Şili Afrika, yer Kolombiya, almaktadır. ** Seçilmiş Macaristan, Gelişmekte Meksika, olan ülkeler Polonya, ortalaması Romanya, hesaplanırken Türkiye ve Brezilya, Şili yer Endonezya lkeler arasında Brezilya, Çek almaktadır. ** ve Seçilmiş C, G.Afrika Endonezya, Gelişmekte CDS primleri G. olan Afrika, kullanılmıştır. ülkeler ortalaması hesaplanırken Brezilya, Endonezya istan, Meksika, Polonya, Romanya, ** ve Kaynak: Seçilmiş G.Afrika Gelişmekte Bloomberg Türkiye CDS primleri ve olan (Son Şili kullanılmıştır. yer ülkeler Veri: 7.1.1) ortalaması hesaplanırken Brezilya, Endonezya ve Kaynak: G.Afrika Bloomberg CDS primleri (Son kullanılmıştır. Veri: 7.1.1) kte olan ülkeler ortalaması Kaynak: hesaplanırken Grafik Bloomberg I.1.11 Brezilya, (Son Veri: 7.1.1) frika CDS primleri kullanılmıştır. Grafik g (Son Veri: 7.1.1) Gelişmekte I.1.11 Olan Ülkeler Kur* ve MSCI Endeks Değişimleri Grafik Gelişmekte I.1.11 Olan Ülkeler Kur* ve MSCI Endeks Değişimleri Gelişmekte Olan Ülkeler Kur* ve MSCI Endeks Değişimleri Döviz Kuru Endeksi MSCI GOÜ-sağ eksen Döviz Kuru Endeksi MSCI GOÜ-sağ eksen Döviz Kuru Endeksi MSCI GOÜ-sağ eksen 1 1 Ülkeler Kur* ve MSCI Endeks Değişimleri Döviz Kuru Endeksi 1 9 MSCI GOÜ-sağ eksen Grafik I.1.1 Grafik I Grafik I..1 Grafik GSYİH I..1 ve Nihai Yurt İçi Talep Grafik GSYİH (Milyar ve I..1 TL, Nihai 199 Fiyatlarıyla) Yurt İçi Talep GSYİH (Milyar TL, ve 199 Nihai Fiyatlarıyla) Yurt İçi Talep (Milyar TL, 199 Fiyatlarıyla) GSYİH Nihai Yurt İçi Talep 3 GSYİH Nihai Yurt İçi Talep GSYİH Fed in faiz artırım sürecine ilişkin belirsizlikler ve jeopolitik 3 Nihai Yurt İçi Talep 33 risklerle, 333 küresel risk iştahı ve gelişmekte 33 olan ülkelere yönelen değerlendirme çalışmasının, 3331 Euro bölgesindeki bankalara güveni 31 sermaye 31 akımları dalgalı bir seyir 9 izlemektedir. Bu duruma bağlı 9 tekrar sağlayacağı 9 ve bankacılık 97 sektörünün ekonomik 3 olarak 97 gelişmekte olan ülkelerde 7 3 kur, faiz, borsa ve risk primi 7 7 toparlanmaya daha 7 fazla destek olmasına imkân tanıyacağı göstergeleri de dalgalanmaktadır 3 (Grafik I.1.1 ve Grafik I.1.11). 3 değerlendirilmektedir (Kutu I.I.1) Önümüzdeki yıl 1 3 Fed in olası faiz 1 artırımı sermaye hareketleri üzerinde Kaynak: TCMB, aşağı 9 TÜİK 1yönlü 11 riskleri artırırken, ECB ve BoJ un parasal Kaynak: TCMB, 9 TÜİK Kaynak: TCMB, TÜİK Fed in faiz artırım sürecine ilişkin belirsizlikler ve jeopolitik genişleme Grafik I.. politikaları bu riskleri kısmen telafi edebilecektir (Grafik Grafik Çeyreklik I.. GSYİH Büyümesine Katkılar risklerle, küresel risk Grafik Çeyreklik (13Ç, iştahı I.. Mevsimsellikten GSYİH Büyümesine ve Arındırılmış, gelişmekte Katkılar Yüzde Puan) olan ülkelere yönelen I.1.). Çeyreklik (13Ç,. Bununla Mevsimsellikten GSYİH Büyümesine birlikte, Arındırılmış, Katkılar Yüzde uluslararası Puan) yatırımcıların risk iştahındaki (13Ç,. Mevsimsellikten Arındırılmış, Yüzde Puan) sermaye akımları dalgalı.. bir seyir izlemektedir. Bu duruma bağlı. olası bir azalmayla birlikte önümüzdeki dönemde sermaye.1. olarak gelişmekte olan ülkelerde kur, faiz, borsa ve risk primi hareketlerinin 1. ülkelere 1. özgü unsurlara olan duyarlılığının artması göstergeleri de dalgalanmaktadır 1.. (Grafik I.1.1 ve Grafik I.1.11).... beklenmektedir.. Gelişmekte olan ülkelerin finansal şoklara karşı Önümüzdeki yıl Fed in. -. olası faiz -. artırımı -. sermaye hareketleri üzerinde aşağı yönlü riskleri dayanıklılık artırırken, seviyesi ECB küresel ve sermaye BoJ un parasal akımlarının genişleme yöneleceği Özel Özel Kamu Kamu Stok İhracat İthalat politikaları 11 bu riskleri ülkeler -1. kısmen Özel Tüketim için Özel Yatırım belirleyici telafi tüketimkamu Yatırım edebilecektir Stok olacaktır. İhracat İthalat Bu (Grafik açıdan, I.1.). gelişmekte Bununla olan 1 Tüketim Özel Yatırım Özel tüketim Kamu Yatırım Kamu Stok İhracat İthalat Kaynak: TCMB, TÜİK 1 Tüketim Yatırım tüketim Yatırım birlikte, uluslararası ülkelerin Kaynak: TCMB, yatırımcıların büyüme TÜİK 1 görünümleri, risk iştahındaki enflasyon olası bir oranları azalmayla ve dış Kaynak: TCMB, TÜİK 1 1 Grafik I..3 birlikte 1 önümüzdeki kırılganlıklarının Grafik İşsizlik dönemde ve I..3 İş Gücüne küresel Katılım sermaye Oranları sermaye hareketlerinin akımlarında ülkelere etkili olabileceği özgü 9 Grafik İşsizlik (Mevsimsellikten ve I..3 İş Gücüne Arındırılmış, Katılım Yüzde) Oranları 9 İşsizlik (Mevsimsellikten ve İş Gücüne Arındırılmış, Katılım Yüzde) Oranları unsurlara 9 olan duyarlılığının değerlendirilmektedir İşgücüne artması katılma oranı (Tablo (Sağ beklenmektedir. eksen) I.1.1). Gelişmekte olan (Mevsimsellikten Arındırılmış, Yüzde) 9 İşgücüne katılma oranı (Sağ eksen) İşsizlik oranı 9 İşgücüne katılma oranı (Sağ eksen) ülkelerin finansal şoklara İşsizlik karşı oranı dayanıklılık seviyesi küresel sermaye 9 1 Tarım dışı işsizlik İşsizlik oranı 1 1 Tarım dışı işsizlik 1 akımlarının yöneleceği 1 Tarım dışı işsizlik Gelişmiş ülkeler ülkelerin için belirleyici para politikası 1 olacaktır. tercihleri Bu önümüzdeki açıdan, 1 9 gelişmekte olan dönemde ülkelerin 1 büyüme ülkemizi etkilemeye görünümleri, devam enflasyon edecektir. oranları Küresel ve dış kırılganlıklarının büyüme küresel hızındaki sermaye yavaşlamanın akımlarında gelişmiş etkili olabileceği 7 ülke para 7 değerlendirilmektedir (Tablo I.1.1). 7 politikalarındaki normalleşmeyi geciktirmesi halinde aşırı borçlanmanın tetiklenmesi riski söz konusu olabilecektir. Bu Gelişmiş durumda, ülkelerin finansal para sistemin politikası dayanıklılığını tercihleri arttırma önümüzdeki Kaynak: TÜİK ve basiretli Kaynak: TÜİK Kaynak: TÜİK dönemde ülkemizi borçlanmayı etkilemeye teşvik amaçlı devam tedbirler edecektir. önem arz Küresel edecektir. büyüme Grafik I.. Grafik Cari Açık I.. ve Finansman Kalemleri¹ hızındaki yavaşlamanın Grafik Cari ( Aylık Açık I.. Kümülatif ve Finansman Milyar gelişmiş ABD Kalemleri¹ doları) ülke para politikalarındaki Cari ( Aylık Açık Kümülatif ve Finansman Milyar ABD Kalemleri¹ doları) ( Aylık Kümülatif Milyar ABD Doğrudan doları) Yatırımlar normalleşmeyi geciktirmesi halinde Doğrudan Diğer Yatırımlaraşırı borçlanmanın tetiklenmesi Doğrudan Diğer Portföy Yatırımları 1 Diğer Portföy Cari İşlemler Yatırımları Açığı riski söz konusu 1 olabilecektir. Portföy Cari İşlemler Yatırımları Açığı Bu durumda, finansal sistemin 1 Cari İşlemler Açığı dayanıklılığını arttırma ve basiretli borçlanmayı teşvik amaçlı tedbirler önem arz edecektir. *Döviz kur endeksi Arjantin, Brezilya, Şili, Kolombiya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, *Döviz Hindistan, kur endeksi Endonezya, Arjantin, Kore, Brezilya, Malezya, Şili, Kolombiya, Meksika, Peru, Çek Filipinler, Cumhuriyeti, Polonya, Macaristan, Rusya, *Döviz Hindistan, Güney kur Afrika, endeksi Endonezya, Tayland Arjantin, Kore, ve Brezilya, Türkiye'nin Malezya, Şili, Meksika, yerel Kolombiya, para Peru, birimlerinin Çek Filipinler, Cumhuriyeti, ABD Polonya, doları Macaristan, Rusya, değerinin Hindistan, Güney basit ortalaması Afrika, Endonezya, Tayland alınarak Kore, ve Türkiye'nin oluşturulmuştur. Malezya, yerel Meksika, para (1.1.13=1) Peru, birimlerinin Filipinler, ABD Polonya, doları değerinin Rusya, rjantin, Brezilya, Şili, Kolombiya, Güney basit Kaynak:, Çek ortalaması Afrika, Cumhuriyeti, TCMB Tayland alınarak Hesaplamaları, ve oluşturulmuştur. Türkiye'nin Bloomberg yerel (1.1.13=1) para (Son birimlerinin Veri: 3.1.1) ABD doları değerinin n, Endonezya, Kore, Malezya, basit Kaynak:, Meksika, ortalaması TCMB Peru, Hesaplamaları, alınarak Filipinler, oluşturulmuştur. Bloomberg (1.1.13=1) (Son Veri: 3.1.1) ey Afrika, Tayland ve Türkiye'nin Kaynak:, Grafik yerel TCMB I.1. para Hesaplamaları, birimlerinin Bloomberg (Son Veri: 3.1.1) basit ortalaması alınarak oluşturulmuştur. Grafik Gelişmekte I.1. Olan Ülkelere Haftalık Fon Akımları Grafik plamaları, Bloomberg (Son Gelişmekte Veri: (Milyar I ) ABD Olan Doları) Ülkelere Haftalık Fon Akımları Gelişmekte (Milyar ABD Doları) Olan Ülkelere Haftalık Fon Akımları (Milyar ABD Doları) Borçlanma Senedi Fonları Hisse Senedi Fonları Borçlanma Senedi Fonları Hisse Senedi Fonları n Ülkelere Haftalık Fon Akımları Borçlanma Senedi Fonları Hisse Senedi Fonları ) lanma Senedi Fonları Hisse Senedi Fonları Kaynak: EPFR (Son Veri: 9.1.1) Kaynak: EPFR (Son Veri: 9.1.1) Veri: 9.1.1) - Kaynak: EPFR (Son Veri: 9.1.1) - - (1) Portföy; hisse senetleri ve hükümetin yurtiçi borç senetlerini Tablo I.1.1 (1) kapsamaktadır. Portföy; hisse senetleri Diğer; bankalar ve hükümetin ve diğer yurtiçi sektörlerin borç senetlerini kısa ve uzun vadeli net kredileri, Hazine nin yurtdışına ihraç ettikleri Gelişmekte Olan Ülkelerde Seçilmiş Göstergeler* (1) kapsamaktadır. Portföy; hisse Diğer; senetleri bankalar ve hükümetin ve diğer yurtiçi sektörlerin borç senetlerini kısa ve uzun kapsamaktadır. vadeli tahviller net ve kredileri, bankalardaki Diğer; bankalar mevduat ve ve Hazine nin diğer kaleminin sektörlerin yurtdışına toplamından kısa ihraç ve uzun ettikleri Brezilya Macaristan vadeli tahviller oluşmaktadır. net ve kredileri, bankalardaki Hindistan bankalar mevduat ve Hazine nin Endonezya kaleminin yurtdışına toplamından ihraç Meksika ettikleri Polonya Rusya G. Afrika Türkiye oluşmaktadır. Kaynak: TCMB Büyüme 1 tahviller ve bankalardaki mevduat kaleminin toplamından,3, oluşmaktadır. Kaynak: TCMB,,, 3,, 1, 3,3 Enflasyon 1, 1, Kaynak: TCMB 7,,,,,3,3,9 Bütçe Dengesi / GSYİH 1-3,9 -,9-7, -, -, -3, -,9 -,9-1, Cari İşlemler Dengesi / GSYİH 1-3,, -,1-3, -1,9-1,,7 -,7 -,7 Kamu Borcu / GSYİH 1, 79,1,,, 9, 1,7 7,9 33,1 Reel Kredi Büyümesi,, -,, 11,,3, 1, 1,9 1,1 Dış Borç / GSYİH 3 3, 1,, 33,3 3, 7, 3, 1, 9, Kısa Vadeli Dış Borç / Rezervler 3 11,3, 7,,7 3,, 19, 7, 9, Hanehalkı Borcu / GSYİH -,1,1 1,3 1, 3, 1, 37,9 19, Finansal Olmayan Firma Borcu / Şub. Şub. Şub. Nis. Nis. Nis. Haz. Haz. Haz. Ağu. Ağu. Ağu. Eki. Eki. Eki. Ara. Ara. Ara. Şub.13 Şub.13 Şub.13 Nis.13 Nis.13 Nis.13 Haz.13 Haz.13 Haz.13 Ağu.13 Ağu.13 Ağu.13 Eki.13 Eki.13 Eki.13 Ara.13 Ara.13 Ara.13 Şub.1 Şub.1 Şub.1 Nis.1 Nis.1 Nis.1 Haz.1 Haz.1 Haz.1 Ağu.1 Ağu.1 Ağu.1-7,,9,3 11, 1, 31, 31,7,1 GSYİH Sermaye Yeterlilik Oranı 1, 1,, 1,9 1,9 1,7, 1, 1,9 Özkaynak/Aktif 9,3 1,7 7,,7 1,3 9,1 11,1 7,7 11, Takipteki Alacaklar Oranı,9 1,3,,1 3,,, 3,,9 Kredi/Mevduat, 11, 9, 1, 111,1 11,7 1,9 17, 119,9 *Türkiye verilerinde TCMB yılsonu enflasyon tahmini, OVP ve BDDK aylık bülten baz alınmıştır. 1 IMF 1 yılsonu tahminlerini yansıtmaktadır. BIS 1 1. çeyrek kredi büyümesi verileri ve IMF'nin yılsonu enflasyon tahminleri kullanılarak hesaplanmıştır. 3 Dış borç verileri IMF 1. çeyrek verilerini içermektedir. Kısa vadeli dış hesaplamalarında orijinal vadeler dikkate alınmıştır. BIS 1 1. çeyrek borç verilerinin IMF 1 yılsonu GSYİH tahminlerine bölünmesiyle hesaplanmıştır. 1 Bankacılık. çeyrek verilerini yansıtmaktadır. Polonya'nın tüm verileri ve Macaristan'ın kredi/mevduat oranı verisi 13 yılsonu itibarıyladır. Türkiye verileri çeyrek sonu verilerini yansıtmaktadır. Kaynak: BIS, Ülke Otoriteleri, IMF Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 33 Millions Millions Millions

16 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kutu I.1.1 Euro Bölgesi nde İktisadi Faaliyetin Desteklenmesi ve Deflasyonla Mücadele Edilmesi Amacıyla Alınan Önlemler Euro Bölgesi nde ekonomik aktivitenin desteklenmesi ve bankaların kredi sağlama fonksiyonlarının teşvik edilmesi amacıyla bir dizi önlem alınmıştır. ECB borç verme faizlerinin yüzde a yakın düzeye indirilmesi, borç alma faizinin negatife çekilmesi, varlık alım programına başlanması, uzun vadeli finansman operasyonlarının uygulamaya geçmesi ve bankalara yönelik kapsamlı değerlendirme çalışmaları Euro Bölgesi nde son dönemde alınan önlemlerin başında gelmektedir. ECB Haziran ayında gerçekleştirmiş olduğu para politikası toplantısında bankaların ECB de tuttukları zorunlu karşılık tutarını aşan mevduata ödediği faizi ilk defa negatife çekerek yüzde -,1 olarak belirlemiştir. Eylül ayında gerçekleştirilen para politikası toplantısında ise faiz oranları yeniden indirilerek borç verme, politika faizi ve borç alma için sırasıyla yüzde,3, yüzde, ve yüzde -, olarak değiştirilmiştir (Grafik I.1.1.1). Diğer taraftan ECB bilançosunda yer alan borç alma miktarları incelendiğinde, negatif faiz uygulaması öncesinde yaklaşık milyar Euro olan fazla rezerv miktarının alınan kararlara rağmen önemli ölçüde değişmediği dikkat çekmektedir. Bu açıdan negatif faiz uygulamasının beklenen etkiyi yaratmadığı düşünülmektedir. Grafik I ECB Politika Faizlerinin Gelişimi (Yüzde) Grafik I.1.1. ECB Bilanço Büyüklüğünün Gelişimi (Milyar Euro) Politika faizi Borç verme Borç alma Kaynak: Bloomberg Kaynak: ECB ECB, Ekim ayı içerisinde en az yıl devam etmesi planlanan varlık alım programına başlayacağını duyurmuştur. ECB bu kapsamda Ekim ayında varlık teminatlı menkul kıymet; Kasım ayı içerisinde ise varlığa dayalı menkul kıymet alımlarına başlamıştır. ECB Ekim ayında, milyar Euro varlık teminatlı menkul kıymet alımı gerçekleştirmiştir. Piyasada nitelikli mevcut varlık teminatlı menkul kıymet tutarının 1 milyar Euro olduğu ve varlığa dayalı menkul kıymet miktarının sınırlı olduğu göz önünde bulundurulduğunda varlık alım programının ECB bilançosuna etkisinin çok büyük olmayacağı değerlendirilmektedir. Son dönemde, ECB nin bilançosunu büyütmesi için kamu menkul kıymetlerini satın alması gerektiğine yönelik yorumlar bulunmaktadır. Finansal İstikrar Raporu Kasım 1 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 9

17 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ECB Haziran 1 te uzun vadeli hedefe yönelik finansman operasyonlarına (TLTROs) başlamıştır. ECB, Eylül 1 ile Haziran 1 tarihleri arasında her 3 ayda bir uzun vadeli finansman ihalesi düzenleyecek olup fonlamaların vadesi Eylül 1 olarak belirlenmiştir. Toplamda fonlama ihalesinin gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Finansal kuruluşların fonlama imkânından alacakları pay 3 Nisan 1 itibarıyla hanehalkı ve reel sektöre mevcut durumda verdikleri kredilerin (konut kredileri hariç) yüzde 7 si olarak belirlenmiştir. Eylül ve Aralık 1 döneminde gerçekleştirilecek fonlamalarda bu miktarın baz alınacağı açıklanmış olup bir kuruluşun sağladığı fonlama tutarı bu oranı geçemeyecektir. Diğer ihraçlarda ise finansman tutarı, finansal kuruluşların 3 Nisan 1 e göre hanehalkı ve reel sektöre sağladığı ek kredilerin (konut kredileri hariç) 3 katına kadar arttırılabilecektir. Sağlanan fonlamalara uygulanacak faiz oranı fonlamanın sağlandığı tarih itibarıyla piyasada uygulanan politika faiz oranına 1 baz puan prim eklenerek belirlenecektir. Uzun vadeli finansman operasyonlarının finansal kuruluşların hanehalkı ve reel sektöre kredi sağlamasını teşvik ederek ekonomik aktiviteye katkı sunması beklenmektedir. Nisan 1 itibarıyla Euro Bölgesinde faaliyet gösteren bankaların hanehalkı ve reel sektöre sağladıkları kredi toplamı (konut kredileri hariç) yaklaşık,7 trilyon Euro dur. Buna göre bankaların TLTRO işlemlerinden sağlayabileceği azami fonlamanın yaklaşık milyar Euro olduğu görülmektedir. Eylül 1 te yapılan TLTRO ile 73 finansal kuruluşa sağlanan, milyar Euro, bankaların sağlayabileceği azami fonlamanın önemli ölçüde altında kalmaktadır. Bu kuruluşlar kalan limitlerini Aralık 1 te yapılacak ihalede kullanabilecektir. Diğer taraftan, ECB nin para politikası kararlarının gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımlarını etkilemesi beklense de, yapılan sayısal çalışmalarda ECB uygulamalarının Fed in para politikası kararları kadar etkili olmayacağı tahmin edilmektedir (IIF,1). Sonuç olarak, negatif faiz uygulaması sonucunda bankaların ECB de fazla rezerv olarak tuttukları miktarı önemli ölçüde değiştirmemesi ve TLTRO imkanlarının yeterince kullanılmaması, Euro Bölgesi nde kredi talebi ve arzının hâlâ düşük olduğuna işaret etmektedir. Euro Bölgesi nde bankalara yönelik olarak kapsamlı değerlendirme çalışması gerçekleştirilmiştir. Kapsamlı değerlendirme çalışması, bankaların mevcut finansal durumunun doğru yansıtıldığının ortaya çıkarılması, problemlerin tespit edilmesi, düzeltici eylem planlarının oluşturulması ve bankaların sağlıklı ve güvenilir bir yapıya sahip olduğunun tespit edilmesine odaklanmaktadır. Çalışma kapsamına alınan 13 bankanın toplam varlıkları Euro Bölgesi toplam varlıklarının yüzde sini oluşturmaktadır. Çalışma 13 yılsonu verileri dikkate alınarak gerçekleştirilmiştir. Kapsamlı değerlendirme çalışması, varlık kalitesinin gözden geçirilmesi ve bankalara stres testi uygulaması olmak üzere iki ana başlığa ayrılmaktadır. Ekim ayında açıklanan kapsamlı değerlendirme sonuçlarına göre testleri geçemeyen bankanın varlık kalitesinin gözden geçirilmesi ve stres testi çalışmalarından doğan milyar Euro sermaye açığı bulunmaktadır. Diğer taraftan Ekim 1 verileri değerlendirildiğinde bazı bankaların sermaye açıklarını giderdiği ve kalan sermaye açığı miktarının yaklaşık 9, milyar Euro ya gerilediği görülmektedir. Sermaye açığı bulunan bankaların Kasım ayı içerisinde sermaye planları sunması gerekmektedir. Finansal İstikrar Raporu Mayıs 1 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

18 I.. Ulusal Gelişmeler Grafik I.1.1 I.1.1 Grafik I.1.1 Gelişmekte Olan Olan Ülkelerin CDS CDS Primleri Gelişmekte Olan Ülkelerin CDS Primleri GSYİH 1 yılının ilk yarısında bir önceki yılın aynı dönemine göre Gelişmekte yüzde Olan 3,3 Ülkeler* oranında artarak tarihsel ortalamaların altında bir seyir sergilemiştir (Grafik I..1). Gerek yurt içi gerekse yurt dışı talepteki zayıf seyir bu gelişmede etkili olmuştur (Grafik I..). Öncü göstergeler yılın ikinci yarısında ekonomik 1 1 görünümde sınırlı da olsa bir iyileşmeye 1işaret etmekle birlikte; küresel 1 para politikalarına ilişkin belirsizlikler, 1 jeopolitik gelişmeler ve dış talepteki zayıf seyir toparlanma süreci üzerinde riskler oluşturmaktadır *Gelişmekte Olan Ülkeler arasında Brezilya, Çek C, Endonezya, G. Afrika, *Gelişmekte Olan Ülkeler arasında Brezilya, Çek C, Endonezya, G. Afrika, Kolombiya, Macaristan, Meksika, Polonya, Romanya, Türkiye ve Şili yer Ekonomideki Kolombiya, *Gelişmekte Macaristan, Olan Ülkeler Meksika, almaktadır. yavaşlama arasında Polonya, Brezilya, Romanya, Çek C, işsizlik Endonezya, Türkiye ve Şili G. oranlarının yer Afrika, belirgin almaktadır. Kolombiya, Macaristan, Meksika, Polonya, Romanya, Türkiye ve Şili yer ** Seçilmiş Gelişmekte olan ülkeler ortalaması hesaplanırken Brezilya, Endonezya ** Seçilmiş almaktadır. Gelişmekte olan ülkeler ortalaması hesaplanırken Brezilya, Endonezya ve G.Afrika CDS primleri kullanılmıştır. biçimde ve G.Afrika artmasına ** Seçilmiş CDS Gelişmekte primleri neden kullanılmıştır. olan ülkeler olmuştur. ortalaması hesaplanırken Toplam Brezilya, ve Endonezya tarım dışı işsizlik Kaynak: Bloomberg (Son Veri: 7.1.1) Kaynak: ve G.Afrika Bloomberg CDS (Son primleri Veri: kullanılmıştır ) Kaynak: Bloomberg (Son Veri: 7.1.1) oranları Grafik son Grafik Finansal I.1.11 I.1.11 İstikrar Raporu nun yayınlandığı Mayıs 1 Gelişmekte Olan Ülkeler Kur* ve MSCI Endeks Değişimleri Gelişmekte Grafik Olan I.1.11 Ülkeler Kur* ve MSCI Endeks Değişimleri Gelişmekte Olan Ülkeler Kur* ve MSCI Endeks Değişimleri ayı itibarıyla yüzde 9, ve 11, düzeylerindeyken, Ağustos 1 itibarıyla yüzde 1, Döviz ve Kuru, Endeksi seviyelerine MSCI GOÜ-sağ ulaşmıştır eksen (Grafik I..3) Diğer taraftan, işgücüne katılım oranı son yıllardaki görece 1 1 yüksek seviyesini 1 korumaktadır Cari işlemler açığındaki iyileşmenin devam etmesi 9 9 beklenmektedir. 9 Bu durumun gerçekleşmesinde, 9 uygulanan 9 sıkı para politikası ve alınan makro ihtiyati tedbirlere bağlı olarak kredi büyümesinin makul seviyelerde gerçekleşmesi etkili olmuştur. Bununla birlikte, küresel talepteki azalma ve jeopolitik *Döviz kur endeksi Arjantin, Brezilya, Şili, Kolombiya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, *Döviz Hindistan, kur endeksi Endonezya, Arjantin, Kore, Brezilya, Malezya, Şili, Kolombiya, Meksika, Peru, Çek Filipinler, Cumhuriyeti, Polonya, Macaristan, Rusya, gelişmeler nedeniyle ihracatta uzun süredir devam eden artışın Hindistan, Güney *Döviz Afrika, Endonezya, kur endeksi Tayland Arjantin, Kore, ve Türkiye'nin Malezya, Brezilya, yerel Meksika, Şili, Kolombiya, para Peru, birimlerinin Filipinler, Çek Cumhuriyeti, ABD Polonya, doları değerinin Macaristan, Rusya, Güney basit Hindistan, ortalaması Afrika, Tayland Endonezya, alınarak ve Türkiye'nin Kore, oluşturulmuştur. Malezya, yerel Meksika, para (1.1.13=1) birimlerinin Peru, Filipinler, ABD doları Polonya, değerinin Rusya, basit Kaynak:, Güney ortalaması TCMB Afrika, alınarak Hesaplamaları, Tayland oluşturulmuştur. ve Türkiye'nin Bloomberg yerel (1.1.13=1) (Son para Veri: birimlerinin 3.1.1) ABD doları değerinin zayıflaması Kaynak:, basit ve TCMB ortalaması yurt Hesaplamaları, alınarak içi talepteki oluşturulmuştur. Bloomberg (Son (1.1.13=1) canlanma Veri: 3.1.1) işaretleri de dikkate Kaynak:, TCMB Hesaplamaları, Bloomberg (Son Veri: 3.1.1) Grafik I.1. alındığında, Grafik I.1. Gelişmekte Grafik ithalatta I.1. Olan Ülkelere görülen Haftalık ılımlı Fon Akımları artışa bağlı olarak net Gelişmekte (Milyar ABD Doları) Olan Ülkelere Haftalık Fon Akımları Gelişmekte Olan Ülkelere Haftalık Fon Akımları (Milyar ABD Doları) Borçlanma Senedi Fonları Hisse Senedi Fonları Hisse Senedi Fonları Borçlanma Senedi Fonları Hisse Senedi Fonları (Milyar ABD Doları) ihracatın büyümeye katkısının yılın ikinci yarısında göreli olarak Borçlanma Senedi Fonları zayıflaması beklenmektedir (Grafik I..). Küresel 1 düzeyde artan oynaklığın etkisiyle yılın ikinci yarısında ülkemize yönelen sermaye akımları zayıf ve dalgalı bir görünüm sergilemiştir. (Grafik I..) Yılın ikinci çeyreğinde gerek küresel - gerekse ülkemize özgü risk algılamalarındaki - -1 iyileşme neticesinde -1 ülke risk primimiz hızla düşmüştür. Ancak, -1-1 üçüncü -1 çeyrekten itibaren, küresel para politikalarındaki belirsizlikler, bölgemizde yoğunlaşan jeopolitik riskler ve küresel Kaynak: EPFR (Son Veri: 9.1.1) Gelişmekte Gelişmekte Olan Olan Ülkeler* Ülkeler* Seçilmiş Seçilmiş Gelişmekte Gelişmekte Olan Olan Ülkeler** Ülkeler** Seçilmiş Gelişmekte Olan Ülkeler** Döviz Kuru Endeksi Kaynak: EPFR (Son Veri: 9.1.1) toparlanmanın kırılganlığına dair endişelerle, Türkiye nin ülke risk primi de akran gelişmekte olan ülke risk primlerine koşut olarak sert dalgalanmalar göstermiştir. Diğer taraftan, son dönemde Finansal İstikrar Raporu - Kasım MSCI GOÜ-sağ eksen MSCI GOÜ-sağ eksen Döviz Kuru Endeksi Kaynak: EPFR (Son Veri: 9.1.1) Grafik I..1 Grafik GSYİH Grafik I..1 ve I..1 Nihai Yurt İçi Talep (Milyar GSYİH GSYİH TL, ve ve 199 Nihai Nihai Fiyatlarıyla) Yurt Yurt İçi İçi Talep Talep (Milyar (Milyar TL, TL, Fiyatlarıyla) Fiyatlarıyla) GSYİH GSYİH Nihai GSYIH Yurt Yurt İçi İçi Talep Talep Nihai 3 Nihai Yurt Yurt İçi İçi Talep Talep Kaynak: TCMB, TÜİK Kaynak: TCMB, TÜİK Kaynak: TCMB, TÜİK Kaynak: TCMB, TÜİK Grafik I.. Çeyreklik Grafik Çeyreklik I.. GSYİH GSYİH Büyümesine Büyümesine Katkılar Katkılar (13Ç, Mevsimsellikten Arındırılmış, Yüzde Puan) (13Ç, Çeyreklik Mevsimsellikten GSYİH Büyümesine Arındırılmış, Katkılar Yüzde Puan) (13Ç,.. Mevsimsellikten Arındırılmış, Yüzde Puan) Özel Özel Kamu Kamu Stok İhracat İthalat Tüketim Özel Yatırım Özel tüketim Kamu Yatırım Kamu Stok İhracat İthalat Tüketim Özel Yatırım Özel Kamu tüketim Kamu Yatırım Stok İhracat İthalat Tüketim Yatırım tüketim Yatırım Kaynak: TCMB, TÜİK Kaynak: TCMB, TÜİK Kaynak: TCMB, TÜİK Grafik I..3 Grafik I..3 İşsizlik ve İş Gücüne Katılım Oranları İşsizlik Grafik ve I..3 İş Gücüne Katılım Oranları (Mevsimsellikten Arındırılmış, Yüzde) (Mevsimsellikten İşsizlik ve İş Gücüne Arındırılmış, Katılım Yüzde) Oranları (Mevsimsellikten Arındırılmış, İşgücüne katılma Yüzde) oranı (Sağ eksen) İşgücüne katılma oranı (Sağ eksen) İşgücüne İşsizlik oranı katılma oranı (Sağ eksen) İşsizlik oranı 1 İşsizlik Tarım dışı oranı işsizlik 1 Tarım dışı işsizlik 1 Tarım dışı işsizlik Şub. Şub. Nis. Nis. Haz. Haz. Ağu. Ağu. Eki. Eki. Eki. Ara. Ara. Ara. Şub.13 Şub.13 Şub.13 Nis.13 Nis.13 Nis.13 Haz.13 Haz.13 Haz.13 Ağu.13 Ağu.13 Ağu.13 Eki.13 Eki.13 Eki.13 Ara.13 Ara.13 Ara.13 Şub.1 Şub.1 Şub.1 Nis.1 Nis.1 Nis.1 Haz.1 Haz.1 Haz.1 Ağu.1 Ağu.1 Ağu.1 Kaynak: TÜİK Kaynak: TÜİK Kaynak: TÜİK Grafik I.. Grafik Cari Açık I.. ve Finansman Kalemleri¹ Cari Grafik ( Aylık Açık I.. Kümülatif ve Finansman Milyar ABD Kalemleri¹ doları) ( Cari Aylık Açık Kümülatif ve Finansman Milyar ABD Kalemleri¹ doları) ( Aylık Kümülatif Milyar ABD Doğrudan doları) Yatırımlar Diğer Doğrudan Yatırımlar Yatırımlar Doğrudan Portföy Diğer Yatırımları Yatırımlar 1 Diğer 1 Cari Portföy İşlemler Yatırımlar Yatırımları Açığı Portföy Cari İşlemler Yatırımları 1 Açığı Cari İşlemler Açığı (1) Portföy; hisse senetleri ve hükümetin yurtiçi borç senetlerini (1) kapsamaktadır. Portföy; hisse Diğer; senetleri bankalar ve hükümetin ve diğer yurtiçi sektörlerin borç kısa senetlerini ve uzun kapsamaktadır. (1) vadeli Portföy; net hisse kredileri, senetleri Diğer; bankalar bankalar ve hükümetin ve Hazine nin ve diğer yurtiçi sektörlerin yurtdışına borç senetlerini kısa ihraç ve ettikleri uzun vadeli kapsamaktadır. tahviller net ve kredileri, bankalardaki Diğer; bankalar mevduat ve ve Hazine nin diğer kaleminin sektörlerin yurtdışına toplamından kısa ve ihraç uzun ettikleri tahviller vadeli oluşmaktadır. net ve kredileri, bankalardaki bankalar mevduat ve Hazine nin kaleminin yurtdışına toplamından ihraç ettikleri oluşmaktadır. tahviller Kaynak: ve TCMB bankalardaki mevduat kaleminin toplamından Kaynak: oluşmaktadır. TCMB Kaynak: TCMB Millions Millions Millions Millions

19 Grafik I.. Grafik Grafik I.. Birikimli Portföy I.. Akımları 1 Birikimli Birikimli (Milyar ABD Portföy Akımları Birikimli Portföy Doları) Portföy Akımları 1 Akımları 1 (Milyar ABD Doları) (Milyar (Milyar ABD ABD Doları) Doları) ) Haftalık net portföy akımlarından hesaplanmaktadır. Repo, DIBS 1) ve Haftalık hisse senedi net portföyü akımlarından ile banka bilanço hesaplanmaktadır. dışı YP pozisyon Repo, verisini DIBS 1) Haftalık net portföy akımlarından hesaplanmaktadır. Repo, DIBS ve içermektedir. 1) Haftalık hisse senedi net portföyü akımlarından ile banka bilanço hesaplanmaktadır. dışı YP pozisyon Repo, verisini DIBS ve hisse senedi portföyü ile banka bilanço dışı YP pozisyon verisini içermektedir. Kaynak: ve hisse senedi BDDK, TCMB portföyü ile banka bilanço dışı YP pozisyon verisini içermektedir. Kaynak: içermektedir. BDDK, TCMB Kaynak: BDDK, TCMB Kaynak: BDDK, TCMB Oca Oca Şub Şub Mar Mar Nis Nis Nis May May Haz Haz Tem Tem Ağu Ağu Eyl Eyl Eyl Eki Eki Eki Kas Kas Ara Ara Ara Grafik I.. Grafik Grafik I.. EMBI-Türkiye I.. ve Türkiye Yıllık CDS Fiyatları EMBI-Türkiye ve Türkiye Yıllık CDS Fiyatları EMBI-Türkiye EMBI-Türkiye ve ve Türkiye Türkiye EMBI Yıllık Yıllık CDS CDS CDS Fiyatları Fiyatları Kaynak: Bloomberg Kaynak: Bloomberg Kaynak: Bloomberg Kaynak: Bloomberg Grafik I..7 Grafik Grafik I..7 Opsiyonların I..7 İma Ettiği Kur Oynaklığı¹ Opsiyonların Opsiyonların ( Ay Vadeli) İma Ettiği Kur Oynaklığı¹ İma İma Ettiği Ettiği Kur Kur Oynaklığı¹ Oynaklığı¹ ( Ay Vadeli) 3 ( ( Ay Ay Vadeli) 3 Vadeli) 3 Cari Açık Veren 7 3 Cari Cari Gelişmekte Açık Veren Cari Açık Açık Veren olan 7 7 Gelişmekte Veren 7 Gelişmekte Ülkeler olan Ülkeler Gelişmekte olan olan Ülkeler Ülkeler (1) Cari açık veren gelişmekte olan ülkeler arasında Brezilya, Çek (1) Cumhuriyeti, Cari açık veren Endonezya, gelişmekte Güney olan Afrika, ülkeler Kolombiya, arasında Macaristan, Brezilya, Çek (1) Cari açık veren gelişmekte olan ülkeler arasında Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Meksika, (1) Cari açık Polonya, veren Endonezya, Romanya, gelişmekte Güney Şili olan ve Afrika, Türkiye ülkeler Kolombiya, yer arasında almaktadır. Macaristan, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Endonezya, Güney Afrika, Kolombiya, Macaristan, Meksika, Kaynak: Cumhuriyeti, Bloomberg Polonya, Endonezya, Romanya, Güney Şili ve Afrika, Türkiye Kolombiya, yer almaktadır. Macaristan, Meksika, Polonya, Romanya, Şili ve Türkiye yer almaktadır. Kaynak: Meksika, Bloomberg Polonya, Romanya, Şili ve Türkiye yer almaktadır. Kaynak: Bloomberg Kaynak: Bloomberg Grafik I.. Grafik Grafik I.. Nominal I.. Döviz Kuru Nominal Döviz Kuru Nominal (TÜFE Bazlı, Nominal Döviz 3=1) Döviz Kuru Kuru (TÜFE Bazlı, 3=1) 3. (TÜFE (TÜFE Bazlı, Bazlı, 3=1) 3=1) USD/TL 3. USD/TL USD/TL 3. USD/TL Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB EMBI EMBI EMBI CDS CDS CDS Türkiye Türkiye Türkiye Türkiye EUR/TL EUR/TL EUR/TL EUR/TL Fed den iktisadi Grafik büyümeyi I..9 destekleyici yönde gelen açıklamalar Grafik Grafik I..9 Reel neticesinde artan Efektif I..9 küresel Döviz Kuru Reel Reel (TÜFE Efektif Bazlı, risk iştahıyla beraber CDS primlerinde Reel Efektif 3=1) Döviz Kuru Efektif Döviz Döviz Kuru (TÜFE Bazlı, 3=1) Kuru (TÜFE (TÜFE Bazlı, Bazlı, 3=1) 3=1) Reel Efektif Döviz Kuru bir miktar düşüş gözlenmiştir (Grafik I..) yılının ikinci yarısında gelişmekte olan ülke risk primlerindeki dalgalı 11 seyrin etkisiyle para birimlerinin ima edilen kur oynaklıklarında 11 artışlar gözlenmiştir. Türk lirasının ima edilen kur oynaklığı da cari açık veren diğer gelişmekte olan ülke para birimlerinden kayda değer bir ayrışma sergilememiştir (Grafik I..7). Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB Grafik I..1 Grafik Bir önceki Grafik I..1 Fiyat Finansal Endeksleri I..1 Fiyat İstikrar Raporu ndan bu yana Türk lirası Fiyat (Yıllık Yüzde Endeksleri Fiyat Endeksleri Değişim) (Yıllık Yüzde Endeksleri Değişim) oldukça istikrarlı (Yıllık (Yıllık bir Yüzde Yüzde seyir Değişim) Değişim) TÜFE izlemiştir (Grafik H Endeksi I..). Euro cinsinden TÜFE H Endeksi TÜFE TÜFE H Endeksi Endeksi fonlama kaynaklarının maliyetindeki azalış 1 1ve Euro nun zayıf seyri finansal ve reel kesimin borçlanma tercihlerini de etkileyebilecektir. Dolayısıyla finansal ve reel kesimin kaynak tercihlerindeki olası değişimlerin takibi önem arz etmektedir. Büyük ölçüde nominal kur hareketlerine bağlı olarak şekillenen reel efektif döviz kurunda 13 yılının Nisan ayından itibaren oluşan düşme eğilimi Ocak 1 den itibaren yerini artışa Kaynak: TÜİK Kaynak: TÜİK Kaynak: TÜİK bırakmış ve Haziran Kaynak: TÜİK Grafik I den itibaren daha istikrarlı bir seyir Grafik Grafik I..11 Merkezi izlemiştir (Grafik I..11 Merkezi I..9). Yönetim Borç Stokunun Kompozisyonu ve Yönetim Borç Stokunun Kompozisyonu ve Merkezi Vadeye Merkezi Yönetim Yönetim Kalan Ortalama Borç Borç Stokunun Stokunun Süresi¹ Kompozisyonu (Ay) ve Vadeye Kalan ve Vadeye Vadeye Kalan YP Ortalama Kalan Ortalama cinsi Süresi¹ (Ay) Ortalama Süresi¹ Süresi¹ (Ay) YP cinsi (Ay) YP Değişken YP cinsi Faizli Değişken cinsi Faizli Değişken Sabit Faizli Faizli Enerji ve gıda fiyatları Sabit Değişken Faizli Sabit İç Borç Faizli küresel seviyede düşmesine Sabit Faizli Stoku Ort. Vade (Sağ Eksen) İç Faizli İç Dış Borç İç Borç Borç Stoku Stoku Stoku Ort. Ort. Ort. Vade Ort. Vade Vade. (Sağ (Sağ (Sağ Eksen) (Sağ Eksen) Eksen) 1% Dış Borç Stoku Ort. Vade. (Sağ Eksen) rağmen Türkiye deki 1% gıda Dış Dış fiyatlarının Borç Borç Stoku Stoku Ort. Ort. Vade. Vade. olumsuz (Sağ (Sağ Eksen) Eksen) hava koşullarına 1% 1% % % bağlı olarak artması % % ve Türk lirasındaki değer kayıpları % 11. % 11. % enflasyonu olumsuz % % yönde etkilemiştir (Grafik 1 I..1). Bu %. 1 1 %. % %. unsurlara ilave olarak, elektrik fiyatına yüzde. % 9,3 ve doğalgaz % % % fiyatına yüzde 7,93 % oranında yapılan artışlar ile yıl sonu enflasyon % tahmini yüzde,9 1) Vadeye seviyesine Kalan Süre verisi yükselmiştir. Ekim 13 tarihine aittir. Alınan ve alınabilecek 1) Kaynak: Vadeye Hazine Kalan Müsteşarlığı Süre verisi Ekim 13 tarihine aittir. 1) Vadeye Kalan Süre verisi Ekim 13 tarihine aittir. Kaynak: 1) Vadeye Hazine Kalan Müsteşarlığı Süre verisi Ekim 13 tarihine aittir. Kaynak: Hazine Müsteşarlığı önlemler sonucunda Kaynak: Hazine enflasyonun Müsteşarlığı 1 yılında kademeli bir Grafik I.. düşüş sergilemesi Grafik Grafik amaçlanmaktadır. I.. DİBS Getiri I.. Eğrisi DİBS DİBS (Yüzde) Getiri Eğrisi DİBS Getiri Getiri Eğrisi (Yüzde) Eğrisi (Yüzde) (Yüzde) Vade (Ay) Vade (Ay) Vade Vade (Ay) (Ay) Kaynak: Bloomberg Kaynak: Bloomberg Kaynak: Bloomberg Kaynak: Bloomberg Finansal İstikrar Raporu - Kasım Getiri (Yüzde) 1. TL'nin Reel Efektif Reel Reel Efektif Değer Döviz Efektif Döviz Kaybı Kuru Döviz Kuru TL'nin Değer Kaybı Kuru TL'nin TL'nin Değer Değer Kaybı Kaybı

20 Kamu Grafik Grafik borç I.. I.. stoku göstergeleri 1 yılının ilk yarısında Birikimli Birikimli Portföy Portföy Akımları Akımları 1 1 (Milyar ABD Doları) (Milyar ABD Doları) olumlu seyrini (Milyar korurken, ABD Doları) 11 finansal piyasalardaki 13 dalgalanmalara rağmen borçlanma yapısında 1 önemli bir değişim gözlenmemiştir. Toplam kamu net borç stokunun GSYİH ye oranı 1 ve AB tanımlı nominal borç stokunun GSYİH ye 1 1 oranı azalma 1 1 eğilimini korurken, iç ve dış borç stoklarının ortalama 1 1 vadesinin 1 uzamaya devam ettiği ve borç stoku kompozisyonun önemli bir değişikliğe uğramadığı gözlenmektedir (Grafik I..11). - Oca Oca Şub Şub Mar Mar Nis Nis May May Haz Haz Tem Tem Ağu Ağu Eyl Eyl Eki Eki Kas Kas Ara Ara 1) Haftalık net portföy akımlarından hesaplanmaktadır. Repo, DIBS 1) Haftalık net portföy akımlarından hesaplanmaktadır. Repo, DIBS ve hisse senedi portföyü ile banka bilanço dışı YP pozisyon verisini Temkinli ve hisse para senedi portföyü politikası ile banka bilanço duruşunu dışı YP pozisyon sürdüren verisini içermektedir. TCMB, iç ve içermektedir. Kaynak: BDDK, TCMB Kaynak: BDDK, TCMB dış belirsizliklerin azalması ile birlikte ikinci ve üçüncü çeyrekte politika faizlerinde Grafik Grafik I.. I.. ölçülü indirimlere gitmiştir. Bu süreçte TCMB EMBI-Türkiye EMBI-Türkiye ve ve Türkiye Türkiye Yıllık Yıllık CDS CDS Fiyatları Fiyatları getiri eğrisini yataya yakın EMBI tutmak suretiyle CDS sıkı para politikası EMBI CDS 3 3 duruşunu sürdürmüştür. TCMB Eylül, Ekim aylarında artan oynaklığa faiz 3 koridorunun tanıdığı esneklik çerçevesinde likidite 3 politikasını sıkılaştırmak 3 suretiyle hızlı bir biçimde karşılık vermiştir. Önümüzdeki dönemde de, enflasyonda belirgin bir iyileşme 1 gerçekleşene 1 kadar TCMB sıkı para politikası duruşunu 1 1 devam 1 1 ettirecektir (Grafik 1 I..) Kaynak: Bloomberg Kaynak: Bloomberg Grafik Grafik I..7 I..7 Opsiyonların Opsiyonların İma İma Ettiği Ettiği Kur Oynaklığı¹ Kur Oynaklığı¹ ( Ay Vadeli) ( Ay Vadeli) 3 3 Cari Açık Veren 7 Cari Gelişmekte Açık Veren 7 olan Gelişmekte Ülkeler olan Ülkeler (1) Cari açık veren gelişmekte olan ülkeler arasında Brezilya, Çek (1) Cari açık veren gelişmekte olan ülkeler arasında Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Endonezya, Güney Afrika, Kolombiya, Macaristan, Cumhuriyeti, Endonezya, Güney Afrika, Kolombiya, Macaristan, Meksika, Polonya, Romanya, Şili ve Türkiye yer almaktadır. Meksika, Kaynak: Polonya, Bloomberg Romanya, Şili ve Türkiye yer almaktadır. Kaynak: Bloomberg Grafik Grafik I.. I.. Nominal Nominal Döviz Kuru Döviz Kuru (TÜFE Bazlı, 3=1) (TÜFE Bazlı, 3=1) USD/TL USD/TL Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB Finansal İstikrar Raporu - Kasım Türkiye Türkiye EUR/TL EUR/TL Grafik Grafik I..9 I..9 Reel Reel Efektif Efektif Döviz Kuru Döviz Kuru (TÜFE Bazlı, 3=1) (TÜFE Bazlı, 3=1) Reel Efektif Döviz Kuru Reel Efektif Döviz Kuru 13 TL'nin Değer Kaybı 13 TL'nin Değer Kaybı Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB Grafik Grafik I..1 I..1 Fiyat Fiyat Endeksleri Endeksleri (Yıllık Yüzde Değişim) (Yıllık Yüzde Değişim) TÜFE TÜFE Kaynak: TÜİK Kaynak: TÜİK Grafik Grafik I..11 I..11 Merkezi Merkezi Yönetim Yönetim Borç Borç Stokunun Stokunun Kompozisyonu Kompozisyonu ve ve Vadeye Kalan Ortalama Süresi¹ (Ay) Vadeye Kalan Ortalama Süresi¹ (Ay) 1% 1% % % % % % % % % % % 1) Vadeye Kalan Süre verisi Ekim 13 tarihine aittir. 1) Vadeye Kalan Süre verisi Ekim 13 tarihine Kaynak: Hazine Müsteşarlığı aittir. Kaynak: Hazine Müsteşarlığı Grafik Grafik I.. I.. DİBS DİBS Getiri Eğrisi Getiri Eğrisi Endeksi H Endeksi 1 1 YP cinsi YP cinsi Değişken Faizli Değişken Faizli Sabit Faizli Sabit Faizli İç Borç Stoku Ort. Vade (Sağ Eksen) İç Borç Stoku Ort. Vade (Sağ Eksen) Dış Borç Stoku Ort. Vade. (Sağ Eksen) Dış Borç Stoku Ort. Vade. (Sağ Eksen) (Yüzde) (Yüzde) Vade (Ay) Vade (Ay) Kaynak: Bloomberg Kaynak: Bloomberg Getiri Getiri (Yüzde) (Yüzde)

21 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

22 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası II. Finans Dışı Kesim Hanehalkı finansal varlık/yükümlülük dengesindeki kademeli iyileşme devam etmektedir. Makro ihtiyati tedbirlerin de katkısıyla bireysel kredi kartı ve taşıt kredilerinin yıllık büyümesi yavaşlarken, ihtiyaç ve konut kredileri görece güçlü bir seyir izlemektedir. Tüketim harcamalarındaki zayıflama hanehalkı varlıklarındaki büyümeyi desteklemekte, özellikle yatırım iyile bire ihtiy harc des fonlarındaki artış dikkat çekmektedir. Reel sektörün finansal yükümlülüklerinin GSYİH ye oranı, yurt içi kaynaklı olarak artmaya devam ederken, yurt dışı yükümlülükler GSYİH ye oranla daha istikrarlı seyretmektedir. Yurt içi yükümlülüklerdeki artışta bankalardan sağlanan TP krediler ön plana çıkmakta, YP kredi kullanımları ise görece kay GSY yükü çıkm zayıf seyrini sürdürmektedir. Yurt içi kredi koşullarının ve faiz oranlarının gelişimi, bankaların ticari kredi kullandırımlarında istekli bir duruş sergilediğine işaret etmektedir. Reel sektörün yükümlülükleri artarken, mevduatları zayıf bir büyüme patikası izlemeye devam etmektedir. Yurt kred Ree pati II.1. Hanehalkı Gelişmeleri Uzun bir aradan sonra 1 yılında hanehalkı yükümlülükleri, finansal varlıklarına kıyasla daha ılımlı bir Grafik II.1.1 Hanehalkı Varlık ve Yükümlülüklerinin Gelişimi (Milyar TL, Yüzde) Toplam Yükümlülük Toplam Varlık Net Varlık Hanehalkı Yükümlülükleri/Varlıkları (Sağ Eksen) 1 artış göstermiş, yükümlülük/varlık dengesi kademeli olarak iyileşerek yılı seviyelerine gerilemiştir. Bu gelişmede, alınan makro ihtiyati tedbirlerin hanehalkı yükümlülüklerindeki artışı sınırlamasına karşın hanehalkı varlıklarının büyük bir kısmını oluşturan mevduatlardaki büyümenin görece güçlü seyretmeye devam etmesi etkili olmuştur (Grafik II.1.1 ve II.1.) Kaynak: BDDK, MKK, SPK, TOKİ, TCMB fina yük sevi tedb Mevduat hanehalkı varlıklarının temel bileşeni olmaya devam etse de özellikle bireysel emeklilik sistemine ilginin artmasıyla yatırım fonlarında gözlenen ivmelenme dikkat çekmektedir. Bu durum hanehalkının varlık kompozisyonuna mevduatlardan yatırım fonlarına kısmi bir geçiş olarak Grafik II.1. Hanehalkı Kredi* ve Mevduat Büyümesi (Yıllık Yüzde Değişim) Tasarruf Mevduatı Bireysel Krediler, 1, 1, 1,3 1 1 han büy (Gra yansımaktadır. Nitekim bireysel emeklilik yatırım fonu tutarı yılın ilk on ayında, önceki yılın tamamının üzerinde bir artış sergilemiştir. Toplam varlıklar içinde TP tasarruf mevduatının payı önceki rapor dönemine göre önemli bir değişim göstermezken, YP tasarruf mevduatının payı bir miktar gerilemiştir. Bankaların Finansal İstikrar Raporu - Kasım * Yurt içi yerleşik bankalarca kullandırılan kredilerdir. Kredi kartları dahil edilmiştir. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) 1 etse fonl han kısm fonu

23 Tablo II.1.1 sergilemiştir. Toplam varlıklar içinde TP tasarruf mevduatının Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Hanehalkının Finansal Varlıkları Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası önceki rapor dönemine göre önemli bir değişim göstermezken Milyar TL Pay Milyar TL Pay Toplam Varlıklar 731,3 1 7, 1 TP Tasarruf Mevduatı 31,,1 37,7, tasarruf mevduatının payı bir miktar gerilemiştir. Bankaların YP Tasarruf Mevduatı 11,3, 1,9 3, Tablo TP alternatif olarak sunduğu para takası işlemlerinin - (Milyar II.1.1 ABD Doları),, mevduata sergilemiştir. alternatif Toplam varlıklar olarak sunduğu içinde TP para tasarruf takası mevduatının işlemlerinin Hanehalkının Kıymetli M. Deposu Finansal 1,1 Varlıkları,1 1,1,1 - (Milyar ABD Doları), ,19.1 güç kaybetmesinin söz konusu gelişmede etkili olduğu Milyar TL Pay Milyar TL Pay kaybetmesinin önceki rapor dönemine söz göre konusu önemli gelişmede bir değişim göstermezken etkili old Tahvil ve Bonolar 1,9,,3, Toplam - Kamu Varlıklar 731,3 7,1 1 1, 7,, 1, değerlendirilmektedir (Tablo II.1.1). TP Tasarruf Mevduatı 31,,1 37,7, tasarruf mevduatının payı bir miktar gerilemiştir. Bankaların - Özel Sektör 11, 1, 13,9 1, değerlendirilmektedir (Tablo II.1.1). Yatırım YP Tasarruf Fonları Mevduatı 11,3,9, 1,9,3 3, Emeklilik - (Milyar ABD Yat. Fon. Doları) 7,, 3, 33,,,3 mevduata alternatif olarak sunduğu para takası işlemlerinin Kıymetli Diğer Yat. M. Deposu Fon.,1 1,1 3,,1,9 1,1 3,7,1 Alınan makro ihtiyati tedbirlerin etkisiyle hanehalkı Hisse - (Milyar Senedi ABD Doları) 37,1,9,1 39,7 7,1,1 kaybetmesinin söz konusu gelişmede etkili old Repo Tahvil ve Bonolar 1,9,,,,3,,3, yükümlülüklerinin büyümesi 1 yılının Mart ayından bu yana Dolaşımdaki - Kamu Para 7, 7,1 9,7 1,,1, 1,, Alınan makro ihtiyati tedbirlerin etkisiyle haneh - Özel Sektör 11, 1, 13,9 1, makul değerlendirilmektedir bir seyir izlemektedir. (Tablo Yükümlülüklerin II.1.1). büyük kısmını Kaynak: Yatırım Fonları BDDK, MKK, SPK, TOKİ,,9 TCMB,3 yükümlülüklerinin büyümesi 1 yılının Mart ayından bu yana Emeklilik Yat. Fon. 7, 3, 33,,3 oluşturan bireysel kredi kompozisyonunda, makro ihtiyati Diğer Yat. Fon.,1 3,,9 3,7 yana makul bir seyir izlemektedir. Yükümlülüklerin büyük kıs Hisse Senedi 37,1,1 39,7,1 tedbirlere konu olan taşıt kredileri ve kredi kartlarının payı Repo,,,,3 Tablo Dolaşımdaki II.1. Para 7, 9,7,1 1, oluşturan Alınan bireysel makro kredi kompozisyonunda, ihtiyati tedbirlerin makro etkisiyle ihtiyati haneh tedbi Hanehalkının Finansal Yükümlülükleri gerilerken, konut kredilerinin ağırlığı kademeli olarak artmaya Kaynak: BDDK, MKK, SPK, TOKİ, TCMB devam konu yükümlülüklerinin etmiş, olan ihtiyaç taşıt kredileri kredileri büyümesi ise ve 1 hanehalkının kredi yılının kartlarının Mart temel finansman payı ayından gerilerken, bu yana ko Milyar TL Pay Milyar TL Pay Toplam Tablo Yükümlülükler II.1. 37,3 1 Tablo Hanehalkının II.1. Finansal Yükümlülükleri yana makul bir seyir izlemektedir. Yükümlülüklerin büyük kıs 39,7 1 (Tür Bazında) aracı kredilerinin olarak öne ağırlığı çıkmıştır kademeli (Tablo II.1.). olarak artmaya devam etmiş, iht Hanehalkının Konut Finansal Yükümlülükleri, ,7 1 13, , Taşıt 1,1 Milyar 3.1, TL Pay 1, Milyar 9.1 TL Pay 3, Tablo II.1. oluşturan bireysel kredi kompozisyonunda, makro ihtiyati tedbi İhtiyaç Toplam + Diğer Yükümlülükler 13, Hanehalkının Finansal Yükümlülükleri Milyar TL 3, 1 Pay 1,7 Milyar TL Pay 3,7 kredileri ise hanehalkının temel finansman aracı olarak öne çıkm 37,3 1 39,7 1 Toplam Bireysel (Tür Bazında) Yükümlülükler KK,3,,7,7 37, , (Tür Varlık Konut Bazında) Yönetim Şirketleri,3 33,7 13,7 3, Bireysel kredi büyüme hızı son dönemde bir miktar Milyar 11,9 Pay 3, (Tablo konu olan II.1.). taşıt kredileri ve kredi kartlarının payı gerilerken, ko Konut Alacakları Taşıt TL,3 1,1 33,7, Milyar 9, TL 13,7 1, Pay, 3, 3, Toplam Yükümlülükler Taşıt İhtiyaç + Diğer (Karşı (Tür Bazında) Taraf Bazında) 37,3 1,1 13,1, 3, 39,7 1, 1,7 3, 3,7 1 İhtiyaç Bankalar Konut Bireysel KK + Diğer 3,3,3,3 13, 91, 33,7, 3, 39, 13,7,7 1,7,7 3,7 9, 3, toparlanma kredilerinin sinyali ağırlığı verse kademeli geçmiş olarak yıl ortalamalarına artmaya devam kıyasla etmiş, iht Bireysel Finansman Taşıt Varlık Yönetim KK Şirketleri Şirketleri Alacakları 1,1 7, 11,9,3,, 3,, 1, 7, 9,,,7,7, 3, Toplam Yükümlülükler zayıf bir seyir izlemeye devam etmektedir. Bireysel kredilerde Varlık TOKİ İhtiyaç Yönetim + Diğer Şirketleri Alacakları 13,, 11,9 37,33, 3, 3, 1 1,7 13, 9, 39,7, 1 3,7 3, (Karşı Taraf Bazında) kredileri ise hanehalkının temel finansman aracı olarak öne çıkm Toplam Varlık Bireysel Bankalar Yükümlülükler Yönetim KK Şirketleri 11,9,3 3,3, 3, 91,,7 9, 39, 9,,7, 37,3 1 39, yılında Bireysel yaşanan kredi hızlı artış, büyüme 1 yılı hızı içinde son önemli dönemde ölçüde bir güç miktar toparlan (Karşı Varlık Taraf Yönetim Bazında) Finansman Şirketleri Şirketleri 11,9 7, 3,, 9, 7,,, Bankalar (1) Alacakları Konut kredileri TOKİ nin vadeli konut satışları 3,3 karşılığı 91, alacaklarını 39, da 9, (Tablo II.1.). içermektedir. Toplam TOKİ Yükümlülükler, 3, 13, 3, Finansman 37,3 1 39,7 1 Kaynak: (Karşı Taraf Şirketleri Bazında) 7,, 7,, kaybetmiştir. Yılın ikinci ve üçüncü çeyreğinde faiz oranlarında Varlık BDDK-TCMB, Yönetim Şirketleri TOKİ sinyali verse de geçmiş yıl ortalamalarına kıyasla zayıf bir s 11,9 3, 9,, TOKİ Bankalar (1) Konut kredileri TOKİ nin vadeli 3,3 konut, satışları 91, karşılığı 3, alacaklarını 39, 13, da 3, 9, Varlık Finansman içermektedir. Yönetim Şirketleri 7, 11,9, 3, 7, 9,,, yaşanan gerilemenin desteğiyle son dönemde bir miktar Kaynak: BDDK-TCMB, TOKİ izlemeye devam etmektedir. Bireysel kredilerde 13 yılında yaşa (1) Konut TOKİ kredileri TOKİ nin vadeli konut, satışları karşılığı 3, alacaklarını 13, da 3, içermektedir. Varlık Yönetim Şirketleri 11,9 3, 9,, toparlanma Bireysel eğilimi kredi göstermesine büyüme karşın, hızı son bireysel dönemde kredilerdeki Kaynak: BDDK-TCMB, TOKİ hızlı artış, 1 yılı içinde önemli ölçüde güç kaybetmiştir. bir miktar Yılın toparlan ikinc (1) Grafik Konut kredileri II.1.3 TOKİ nin vadeli konut satışları karşılığı alacaklarını da içermektedir. Bireysel Kredi Büyümesi haftalık artışlar geçmiş yıl ortalamalarına kıyasla zayıf kalmaya Kaynak: BDDK-TCMB, TOKİ sinyali verse geçmiş yıl ortalamalarına kıyasla zayıf bir s Grafik (Stok Veri, II.1.3 Haftalık Hareketli Ortalama, Yıllıklandırılmış, Yüzde) üçüncü çeyreğinde faiz oranlarında yaşanan gerilemenin desteğ Bireysel Kredi Büyümesi devam etmektedir (Grafik II.1.3). (Stok Veri, Haftalık Hareketli 13 Ortalama, Yıllıklandırılmış, -13 Yüzde) Ort. son izlemeye dönemde devam bir etmektedir. miktar toparlanma Bireysel kredilerde eğilimi 13 göstermesine yılında yaşa ka Grafik III Kredi / GSYİH Değişimi hızlı artış, 1 yılı içinde önemli ölçüde güç kaybetmiştir. Yılın ikinc Grafik II Ort. bireysel (Puan, Yüzde) 1 Bireysel kredilerdeki kredilerdeki haftalık zayıflama artışlar ağırlıklı geçmiş olarak yıl bireysel ortalamalarına kıy Bireysel 3 11Ç Kredi - Büyümesi 13Ç Kredi / GSYİH Farkı (Stok Veri, Haftalık Hareketli Ortalama, Yıllıklandırılmış, Yüzde) 13Ç - 1Ç Kredi / GSYİH Farkı (Sağ Eksen) 1 3 kredi zayıf üçüncü kartları kalmaya çeyreğinde ve taşıt devam kredilerinden faiz etmektedir oranlarında kaynaklanmaktadır. (Grafik yaşanan II.1.3). gerilemenin Diğer desteğ Ort. 1 taraftan, son dönemde konut kredisi bir büyümesinde miktar toparlanma 13 yılının son eğilimi çeyreğinde, göstermesine ka ihtiyaç bireysel kredisi kredilerdeki büyümesinde haftalık ise 1 artışlar yılının geçmiş ilk çeyreğinde yıl ortalamalarına kıy -1 3 Bireysel kredilerdeki zayıflama ağırlıklı olarak bireysel k başlayan zayıf kalmaya gerileme son devam dönemde etmektedir yerini yatay (Grafik bir seyre II.1.3). bırakmıştır. - kartları ve taşıt kredilerinden kaynaklanmaktadır. Diğer taraf 1 Ç1 Ç Ç3 Ç 1 yılı Mayıs ayında yayımlanan son rapor dönemine göre -1 Kaynak: BDDK-TCMB Ç1 (Son Veri: Ç ) Ç3 Ç - Kaynak: - -1BDDK-TCMB (Son Veri: ) - - azalan konut faiz kredisi oranlarının, büyümesinde konut ve ihtiyaç 13 kredilerindeki yılının son çeyreğinde, büyümenin ihtiyaç kr makul büyümesinde bir seviyeye Bireysel oturmasında ise kredilerdeki 1 yılının önemli zayıflama ilk çeyreğinde bir paya ağırlıklı sahip başlayan olduğu olarak bireysel gerilemek Grafik II.1. Ç1 Ç Ç3 Ç düşünülmektedir. dönemde kartları ve yerini taşıt Faiz gelişmelerinin kredilerinden yatay bir seyre yanı kaynaklanmaktadır. sıra, bırakmıştır. tüketici güveninde 1 yılı Diğer Mayıs taraf ay Bireysel Kredilerin Tür Bazında Büyümesi (1) (Stok Genel olarak 1 yılı ikinci çeyreği verileri kullanılmıştır. Yalnızca Brezilya, Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) Kolombiya Grafik Veri, ve II.1.1 Yıllık Yüzde Değişim) Rusya için 1 yılı birinci çeyreği verileri kullanılmıştır. Kaynak: Bireysel IMF Financial İhtiyaç Kredi Kartı Soundness ve Tüketici Indicators Taşıt Kredileri Gelişmeleri (Milyar TL, Haftalık Konut Stok Değişimi) Bireysel Kredi Kartı 1 Mart yayımlanan konut ayından kredisi itibaren son büyümesinde rapor gözlenen dönemine 13 toparlanmanın yılının göre son azalan konut çeyreğinde, faiz kredisi oranlarının, ihtiyaç kr ko talebini ve büyümesinde ihtiyaç canlandırdığı, kredilerindeki ise ihtiyaç 1 yılının büyümenin kredilerinde ilk çeyreğinde ise makul kredi bir kartlarına başlayan seviyeye gerileme oturması İhtiyaç Kredisi ve Diğer Tüketici Kredileri Grafik 1 II.1. Bireysel Kredi Kartı getirilen dönemde taksit yerini sınırlamasının yatay bir da seyre etkisiyle bırakmıştır. arttığı düşünülen 1 yılı Mayıs ay Bireysel 3 Kredilerin Fark önemli bir paya sahip olduğu düşünülmektedir. Faiz gelişmele Tür Bazında Büyümesi 1 Grafik (Stok Veri, III..3 Yıllık Yüzde Değişim) finansman ihtiyacının belirleyici olduğu değerlendirilmektedir Değişken Faizli İhtiyaç Firma Kredisinin Gelişimi Taşıt yayımlanan son rapor dönemine göre azalan faiz oranlarının, ko yanı sıra, tüketici güveninde Mart ayından itibaren gözle (Yüzde, 1 Ay) Konut Bireysel Kredi Kartı (Grafik II.1. ve II.1.). TP Değişken Faizli Firma Kredisi/TP Toplam Kredi ve ihtiyaç kredilerindeki büyümenin makul bir seviyeye oturması toparlanmanın konut kredisi talebini canlandırdığı, iht 3 TP Değişken Faizli Firma Kredisi Vade (Sağ Eksen) - 1, -1 3 önemli bir paya sahip olduğu düşünülmektedir. Faiz gelişmele - kredilerinde ise kredi kartlarına getirilen taksit sınırlamasının , etkisiyle yanı sıra, arttığı tüketici düşünülen güveninde finansman Mart ihtiyacının ayından itibaren belirleyici gözle old Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) 1, değerlendirilmektedir toparlanmanın konut (Grafik kredisi II.1. ve talebini II.1.). canlandırdığı, iht -1 Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: ) kredilerinde ise kredi kartlarına getirilen taksit sınırlamasının 3-1, 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 etkisiyle arttığı düşünülen finansman ihtiyacının belirleyici old Grafik II.1.1 Kaynak: Yurt BDDK-TCMB İçi Yerleşik (Son Gerçek Veri: ) Kişilerin Mevduatı 1 1, değerlendirilmektedir (Grafik II.1. ve II.1.). 3.9 G. Afrika Brezilya Rusya 1 13 Türkiye 1 Tayland 19 Meksika Şili Kolombiya 31 3 Endonezya 37 Çek Cum. 3 Malezya Hırvatistan (Milyar TL, Milyar ABD doları) YP YP*

24 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Tüketim harcamaları ile konut ve taşıt hariç bireysel kredi kullandırımları eşanlı olarak zayıflamaktadır. Tüketici finansmanında kredi kartları ve ihtiyaç kredilerinin önemli bir paya sahip hale gelmesiyle bu finansman araçlarının tüketim harcamalarını etkileme gücü artmaktadır. Nitekim 13 yılının son çeyreğinden itibaren ivme kaybeden ihtiyaç kredisi kullandırımlarının ve bireysel kredi kartı harcamalarının bir izdüşümü tüketim harcamalarında da görülmektedir. 13 yılının ikinci yarısından itibaren zayıflamaya başlayan kredi kartı harcamaları ve ihtiyaç kredisi kullandırımları aynı dönemde tüketim harcamalarındaki zayıflamayı da beraberinde getirmiştir (Grafik II.1.). Kredi kartı işlem hacimlerindeki büyüme güç kaybederken, kredi kartı bakiyeleri belirgin bir şekilde gerilemektedir. Gerileme, taksit sınırlamasına bağlı olarak taksitli bakiyede gerçekleşmekte, vadelerin kısalması stok bakiyedeki düşüşü güçlendirmektedir. 1 yılı Şubat ayında BDDK tarafından yürürlüğe konan ve kredi kartları ile gerçekleştirilecek mal ve hizmet alımları ile nakit çekimlerinde genel taksitlendirme süresini dokuz ayla sınırlandıran, belirli sektörlerde taksit uygulanamayacağını hükme bağlayan düzenlemenin sonucunda, 13 yılı son çeyreğinden bu yana kredi kartı taksitli bakiyelerinde belirgin bir daralma görülmektedir. Bununla birlikte, harcamalarının kayda değer bir kısmını kredi kartları ile finanse eden hanehalkının, kredi kartı ile harcama yapmaya devam ettiği, bunun da taksitsiz bakiyeyi artırdığı göze çarpmaktadır (Grafik II.1.7). Kredi kartı ile yapılan tek çekim işlemler, vadesi gelen taksitli kredi kartı harcamalarının bakiye üzerindeki olumsuz etkisini gidermekte yetersiz kalmakta ve stokun vadesi kısalmaktadır. Taksitli bireysel kredi kartı bakiyesinin vade dağılımı incelendiğinde, altı aydan uzun vadeli kısmın toplam bakiye içindeki payının Mart ayında yüzde, Eylül ayı itibarıyla ise yüzde 1 seviyesine gerilediği görülmektedir (Grafik II.1.). Kredi kartı harcamalarında önemli paya sahip sektörlerin toplam harcama içindeki payları, taksit düzenlemesinden sonraki Şubat-Ağustos 1 dönemi ve bir önceki yılın aynı dönemi için karşılaştırılmıştır (Grafik II.1.9). Buna göre, telekomünikasyon, Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik II.1. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Tüketici Kredisi Faiz Oranları (Yüzde) Grafik II.1. Tüketici Kredisi Faiz İhtiyaç Oranları Taşıt Konut (Yüzde) Grafik II.1. Tüketici Kredisi Faiz Oranları Grafik (Yüzde) II.1. İhtiyaç Taşıt Konut Tüketici Kredisi Faiz Oranları 1 (Yüzde) İhtiyaç Taşıt Konut İhtiyaç Taşıt Konut Kaynak: TCMB (Son Veri: ) Kaynak: TCMB (Son Veri: ) Kaynak: TCMB (Son Veri: ) Bireysel Kredi 1 Kullandırımları ve Tüketim Harcamaları Kaynak: Gelişmeleri TCMB (Son (Milyar Veri: ) TL, Akım Veri) Grafik II.1. Bireysel Krediler Bireysel Kredi 1 Kullandırımları Cari Hanehalkı ve Tüketimi Harcamaları (Sağ Eksen) Grafik Gelişmeleri (Milyar TL, Akım Veri) 3 II.1. Bireysel Kredi Grafik II.1. 1 Bireysel Krediler Kullandırımları ve Tüketim Harcamaları 17 Cari Hanehalkı Tüketimi (Sağ Eksen) 7 Gelişmeleri (Milyar TL, Akım Veri) Bireysel Kredi 1 Kullandırımları ve Tüketim Harcamaları 3 Bireysel Krediler 1 Gelişmeleri (Milyar TL, Akım Cari Veri) Hanehalkı Tüketimi (Sağ Eksen) 17 Bireysel Krediler 7 3 Cari Hanehalkı Tüketimi (Sağ Eksen) I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III (1) Bireysel 7 9 krediler, ihtiyaç 1 ve diğer 11krediler ile kredi kartı 13harcamalarını içermektedir. Kaynak: IBDDK-TCMB, II III IV I II BKM III IV (Son I Veri: II III Bireysel IV I II Krediler III IV I 9.1, II III IVTüketim I II III Har..1) 1 (1) Bireysel Ikrediler, II III IVihtiyaç I II III ve IVdiğer I IIkrediler III IV I ile IIkredi III IVkartı I IIharcamalarını III IV I III içermektedir. Kaynak: BDDK-TCMB, 9 BKM 1 (Son Veri: 11 Bireysel Krediler 9.1, 13Tüketim 1 Har..1) (1) Bireysel krediler, ihtiyaç ve diğer krediler ile kredi kartı harcamalarını içermektedir. Kaynak: (1) Bireysel BDDK-TCMB, krediler, ihtiyaç BKM (Son ve diğer Veri: krediler Bireysel Krediler kredi 9.1, kartı harcamalarını Tüketim Har..1) Grafik II.1.7 içermektedir. Kaynak: Bireysel BDDK-TCMB, Kredi Kartı BKM Bakiyelerinin (Son Veri: Bireysel Gelişimi Krediler 9.1, Tüketim Har..1) (Yıllık Yüzde Değişim) Grafik II.1.7 Toplam Bireysel Kredi Kartı Bakiyelerinin Taksitsiz Gelişimi (Yıllık Yüzde Değişim) Grafik II.1.7 Bireysel Kredi Kartı Bakiyelerinin Toplam Gelişimi Grafik II.1.7 Taksitsiz (Yıllık Yüzde Değişim) Bireysel 3 Kredi Kartı Bakiyelerinin Gelişimi Toplam (Yıllık Yüzde Değişim) Taksitsiz Toplam 31 Taksitsiz Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: 9.1) Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: 9.1) Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: 9.1) Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: 9.1) Taksitli Bireysel Kredi Kartı Bakiyesinin Gelişimi (Stok Veri, Kalan Vadeye Göre, Milyar TL) 3.1 Taksitli Grafik II.1. Taksitli Bireysel 1 Aya Kredi Kadar Kartı Bakiyesinin 1-3 Ay Arası Gelişimi 3- Ay Arası (Stok Veri, Kalan - Vadeye Ay Arası Göre, Milyar Aydan TL) Uzun Grafik II.1. Taksitli % Bireysel 1 Aya Kredi KadarKartı Bakiyesinin 1-3 Ay Arası Gelişimi 3- Ay Arası (Stok Grafik II.1. Veri, Kalan Vadeye Göre, Milyar TL) Taksitli Bireysel - Ay Kredi ArasıKartı Bakiyesinin Aydan Uzun % Gelişimi % 3 (Stok Veri, Kalan 1 Aya Vadeye Kadar Göre, 1-3 Milyar Ay Arası TL) 3- % Ay Arası 3-1 Aya Ay Kadar Arası 1-3 Aydan Ay Arası Uzun % % % 3- Ay Arası % 3 % % - Ay Arası Aydan Uzun 3 % % % % 1 %31 % 3 % % % % 3 % % 1 %31 %19 % 3 % % % %33 1 % 1 %31 %19 % % %31 Kaynak: BDDK- TCMB %33 1 %19 % %19 % Kaynak: BDDK- TCMB Grafik II Grafik II Kaynak: BDDK- TCMB Finansal Kaynak: BDDK- İstikrar TCMB Raporu - Kasım Taksitli Taksitli Taksitli ku ku kr ku kre ge ku ge kre gü kre ge gü ka ge ka gü ha gü ka ha gö ka gö ha ba ha gö ba dö gö ba dö ge ba dö ge dö ge ge kr kre ta kre tak va kr tak va yıl ta va yılı ge va yılı ge ta yıl ge tak uy ge uy tak ta uy be uy be ka be ka kr be ka kre ba ka kre ba kre ba ba kr kre gi kre gid bi kre gid bir ay gi bir ay yü bi ay yü gö ay gö yü yü gö gö to top Şu top Şu ka to Şu ka el Şu ka ele ka ele ele

25 Tablo II.1. Hanehalkının Finansal Yükümlülükleri Milyar TL Pay Milyar TL Pay Toplam Yükümlülükler (Tür Bazında) 37,3 1 39,7 1 Konut,3 33,7 13,7 3, Taşıt 1,1, 1, 3, Grafik İhtiyaç + II.1.9 Diğer 13, 3, 1,7 3,7 Bireysel KK Kredi Kartı Sektörel Harcamaların,3, Gelişimi,7,7 (Yüzde Grafik Varlık Pay) Yönetim II.1.9 Şirketleri Alacakları 11,9 3, 9,, Bireysel Toplam Yükümlülükler Kredi Kartı Sektörel Harcamaların Gelişimi 37,3 1 39,7 1 (Yüzde (Karşı Pay) Taraf Bazında) Bankalar 3,3 91, 39, 9, Benzin ve Yakıt Finansman Şirketleri İstasyonları 7,, 7,, TOKİ, 3, 13, 3, Benzin ve Yakıt Varlık Yönetim Şirketleri Çeşitli Gıda İstasyonları 11,9 Kuyumcular 3, 9,, (1) Konut kredileri TOKİ nin vadeli konut satışları karşılığı alacaklarını da içermektedir. Çeşitli Gıda Kuyumcular Kaynak: BDDK-TCMB, TOKİ Hizmet Sektörleri Yemek Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik II.1.3 Kaynak: BKM Yemek Elektrik-Elektronik Eşya, Bilgisayar Elektrik-Elektronik Bireysel Kredi Telekomünikasyon Büyümesi Eşya, Bilgisayar (Stok Veri, Haftalık Hareketli Ortalama, Yıllıklandırılmış, Yüzde) Şub.-Ağus. 13 Şub.-Ağus. 1 Kaynak: BKM Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) Grafik II.1.1 Bireysel Kredi Kartı ve Tüketici Kredileri Gelişmeleri (Milyar Grafik TL, II.1.1 Haftalık Stok Değişimi) Bireysel 1 Kredi Kartı ve Tüketici Kredileri Gelişmeleri (Milyar TL, Haftalık Stok İhtiyaç Değişimi) Kredisi ve Diğer 1 Tüketici Kredileri Grafik 1 II.1.1 Bireysel Kredi Kartı Bireysel Kredi Kartı İhtiyaç ve Tüketici Kredisi ve Kredileri Diğer Gelişmeleri 1 Fark (Milyar 1 Tüketici Kredileri TL, Haftalık Stok Bireysel Değişimi) Kredi Kartı 1 1 Fark İhtiyaç Kredisi ve Diğer Tüketici Kredileri Bireysel Kredi Kartı Fark Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: ) -1 Grafik II.1.11 İhtiyaç Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 1 Grafik Grafik II.1.11 II.1.1 Arz Talep İhtiyaç Yurt İçi Kredileri Yerleşik Ortalama Arz Gerçek ve Talep Kişilerin Gelişmeleri Mevduatı 1 1 Ortalama Arz 1 (Milyar TL, Milyar ABD doları) Arz YP Talep YP* 1 Ortalama Talep Ortalama Arz 1 TP (Sağ Eksen) TP* (Sağ Eksen) Şub.-Ağus Ort. Şub.-Ağus (1) Banka Kredileri Eğilim Anketinden elde edilmiştir. 1 ün altı değerler sıkılaşmaya, 1 ün üstü değerler gevşemeye işaret etmektedir. 1 yılı Aralık ayı verileri ankette yer alan tahminlerdir. Kaynak: (1) Banka TCMB Kredileri Eğilim Anketinden elde edilmiştir. 1 ün altı değerler sıkılaşmaya, 1 ün üstü değerler gevşemeye işaret etmektedir. 1 yılı Aralık ayı * verileri Para Takası ankette İşlemleri yer alan hariç tahminlerdir. tutulmuştur. Kaynak: (1)YP TCMB tasarruf mevduatı EUR/USD paritesi etkisinden arındırılmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) Ç1 Ç Ç3 Ç Kaynak: -1 BDDK- TCMB (Son Veri: ) Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: ) 7 Hizmet Sektörleri Telekomünikasyon Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası harcamalar içindeki paylarının düzenleme sonrası dönemde belirgin elektrik-elektronik eşya, bilgisayar ve kuyum harcamalarının biçimde harcamalar azaldığı içindeki görülmektedir. paylarının düzenleme Benzin ve sonrası akaryakıt dönemde istasyonları belirgin ile toplam harcamalar içindeki paylarının düzenleme sonrası biçimde çeşitli gıda azaldığı harcamaları görülmektedir. payında gerileme Benzin ve daha akaryakıt sınırlı olmuştur. istasyonları Kred ile dönemde belirgin biçimde azaldığı görülmektedir. Benzin kartı çeşitli kullanılarak gıda harcamaları yapılan payında hizmet gerileme alımları ile daha yemek sınırlı harcamalarının olmuştur. Kred ve akaryakıt istasyonları ile çeşitli gıda harcamaları payında gerileme payı kartı kullanılarak ise daha bir sınırlı miktar yapılan olmuştur. artmıştır. hizmet Kredi Düzenlemeden, alımları ile yemek kartı kullanılarak bireylerin harcamalarının yapılan kredi kart hizmet harcamalarında payı ise bir miktar alımları ile yemek görece artmıştır. harcamalarının daha Düzenlemeden, büyük bir payı paya bireylerin ise bir sahip miktar olan, kredi dayanıkl kart artmıştır. tüketim harcamalarında Düzenlemeden, mallarının görece satıldığı daha bireylerin sektörlerin büyük bir kredi kartı etkilendiği paya sahip harcamalarında ve olan, düzenleme dayanıkl görece öncesinde tüketim daha mallarının taksit büyük uygulamasının bir satıldığı paya sahip sektörlerin yaygın olan, dayanıklı olmadığı etkilendiği tüketim dayanıksız ve düzenleme tüketim öncesinde mallarının satıldığı taksit uygulamasının sektörlerin sektörlerde etkilendiği ise yaygın düzenleme olmadığı ve düzenleme etkisinin dayanıksız sınırlı tüketim olduğu öncesinde görülmektedir. mallarının taksit satıldığı 1 uygulamasının sektörlerde yılı Ekim ayında yaygın ise düzenleme yürürlüğe olmadığı giren dayanıksız etkisinin yeni sınırlı düzenleme, olduğu tüketim görülmektedir. kredi mallarının kartı ile yapılan 1 satıldığı yılı kuyum sektörlerde Ekim ayında harcamalarında ise yürürlüğe düzenleme taksit giren etkisinin yeni yapılamayacağ düzenleme, sınırlı hükmünü kredi olduğu kartı görülmektedir. kaldırıp ile yapılan dört kuyum taksite 1 yılı harcamalarında kadar Ekim ayında izin vermektedir. yürürlüğe taksit giren yapılamayacağ Bu nedenle söz yeni hükmünü konusu düzenleme, sektörün kaldırıp kredi toplam dört kartı taksite ile kredi yapılan kadar kartı kuyum harcamaları izin vermektedir. harcamalarında içindeki Bu nedenle payının söz bir taksit yapılamayacağı hükmünü kaldırıp dört taksite kadar miktar konusu artabileceği sektörün toplam değerlendirilmektedir. kredi kartı harcamaları içindeki payının bir izin miktar vermektedir. artabileceği Bu nedenle değerlendirilmektedir. söz konusu sektörün toplam kredi kartı harcamaları içindeki payının bir miktar artabileceği değerlendirilmektedir. Makro ihtiyati tedbir getirilen diğer bir bireysel kredi türü olan ihtiyaç Makro kredileri, ihtiyati kredi tedbir kartı bakiyesindeki getirilen diğer gerilemenin bir bireysel kredi aksine türü ılımlı olan bir şekilde ihtiyaç Makro kredileri, artmaktadır. ihtiyati kredi tedbir Bireysel kartı getirilen bakiyesindeki kredi diğer kartı bir bireysel bakiyeleri gerilemenin kredi azalırken türü aksine ılımlı ihtiyaç bir olan kredisi şekilde ihtiyaç tutarındaki artmaktadır. kredileri, artış, kredi Bireysel bireysel kartı kredi bakiyesindeki kredi kartı kartlarından bakiyeleri gerilemenin azalırken ihtiyaç kredisine ihtiyaç aksine ılımlı bir şekilde artmaktadır. Bireysel kredi kartı bakiyeleri geçiş kredisi olabileceğine tutarındaki artış, işaret bireysel etmektedir kredi kartlarından (Grafik II.1.1). ihtiyaç İhtiyaç kredisine azalırken ihtiyaç kredisi tutarındaki artış, bireysel kredi kartlarından vadesinin geçiş olabileceğine 3 ay sınırlandırılması işaret etmektedir öncesinde (Grafik de II.1.1). ortalama İhtiyaç vadenin kredis ihtiyaç kredisine geçiş olabileceğine işaret etmektedir (Grafik vadesinin ay civarında 3 ay ile olması sınırlandırılması ve vade öncesinde kısıtlaması de sonrasında ortalama aylık vadenin ger II.1.1). İhtiyaç kredisi vadesinin 3 ay ile sınırlandırılması ödeme ay civarında tutarlarının olması çok ve etkilenmemesi vade kısıtlaması nedeniyle, sonrasında ihtiyaç aylık kredis ger öncesinde de ortalama vadenin ay civarında olması ve ödeme büyümesindeki tutarlarının düşüşün çok etkilenmemesi görece nedeniyle, daha sınırlı ihtiyaç olduğu kredis vade kısıtlaması sonrasında aylık geri ödeme tutarlarının çok büyümesindeki değerlendirilmektedir. düşüşün görece daha sınırlı olduğu etkilenmemesi nedeniyle, ihtiyaç kredisi büyümesindeki düşüşün değerlendirilmektedir. görece daha sınırlı olduğu değerlendirilmektedir. Banka Kredileri Eğilim Anketi nin Temmuz-Eylül 1 dönem Banka Kredileri Eğilim Anketi nin Temmuz-Eylül 1 sonuçları, Banka bankaların Kredileri Eğilim ihtiyaç Anketi nin kredilerinde Temmuz-Eylül standartlarını 1 dönem gene dönemi sonuçları, bankaların ihtiyaç kredilerinde standartlarını ekonomik sonuçları, faaliyete bankaların ilişkin ihtiyaç beklentiler kredilerinde ve tüketicilerin standartlarını kredi itibarına gene dair genel ekonomik faaliyete ilişkin beklentiler ve tüketicilerin kredi ekonomik kaygılar nedeniyle faaliyete ilişkin sıkı beklentiler tutmaya devam ve tüketicilerin ettiğini kredi göstermektedir. itibarına dair itibarına dair kaygılar nedeniyle sıkı tutmaya devam ettiğini kaygılar Arzdaki sıkılaşmaya nedeniyle sıkı karşın tutmaya ihtiyaç devam kredileri ettiğini talebinde göstermektedir. geçen yılk göstermektedir. Arzdaki sıkılaşmaya karşın ihtiyaç kredileri seviyelerine Arzdaki sıkılaşmaya yakınsayan karşın hızlı ihtiyaç bir toparlanma kredileri talebinde görülmektedir geçen (Grafik yılk talebinde geçen yılki seviyelerine yakınsayan hızlı bir toparlanma seviyelerine II.1.11). Bankalar, yakınsayan talepteki hızlı bir toparlanmanın görülmektedir diğer finansman (Grafik görülmektedir (Grafik II.1.11). Bankalar, talepteki toparlanmanın II.1.11). diğer kaynaklarının Bankalar, finansman yetersizliğinden talepteki kaynaklarının yetersizliğinden kaynaklandığını toparlanmanın kaynaklandığını ifade diğer etmektedir. finansman kaynaklarının yetersizliğinden kaynaklandığını ifade etmektedir. ifade etmektedir. 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

26 İhtiyaç kredilerinde talep kaynaklı görece güçlü seyir hanehalkının finansman talebinin artmış olabileceğine işaret ederken, teminatsız diğer bireysel kredi araçlarındaki gelişmeler de bu olasılığı desteklemektedir. 13 yılı Mayıs ayında Bankamızca yürürlüğe konan bir düzenleme ile nitelik olarak kredi kartları ile benzerlik taşıyan kredili mevduat hesaplarına uygulanan akdi ve gecikme faiz oranlarının kredi kartlarında uygulanan aylık azami akdi ve gecikme faiz oranlarını geçemeyeceği hükmü getirilmiştir. Düzenleme sonrası dönemde ihtiyaç kredisi faizlerinin yukarı yönlü bir eğilim göstermesinin de etkisiyle haftalık KMH kullandırımlarında sınırlı düzeyde bir artış olmuş, artış eğilimi 1 yılında da devam etmiştir. Diğer yandan, KMH bakiyesindeki büyümenin, haftalık akım kullandırımlara kıyasla daha güçlü gerçekleştiği, artışın 1 yılı Şubat ayında kredi kartlarına getirilen taksit sınırlaması sonrasında bir miktar daha güçlendiği görülmektedir (Grafik II.1.). Bu gelişme, KMH kullanımlarında vadenin uzamaya başladığı şeklinde değerlendirilmekte, dolayısıyla hanehalkının finansman talebinin artmış olabileceği düşünülmektedir. Kredi kartından nakit çekimlerin ve kredi kartı harcamalarından krediye dönüşüm oranının da yukarı yönlü eğilim gösteriyor olması söz konusu olasılığı desteklemektedir (Grafik II.1.13). Ancak kredilendirme oranındaki artışın, kredilendirilen tutardaki artışla beraber kredi kartı bakiyesindeki azalıştan da kaynaklandığı göz önünde bulundurulmalıdır. Konut kredileri 1 yılı ikinci çeyreğinden itibaren talep kaynaklı yeniden canlanırken, başvuru ve kullandırım adetlerindeki artış ile beraber konut satışları yükselmiştir. Mayıs 1 dönemine kadar gerileyen kredi başvuruları bu dönemden sonra faiz oranlarındaki gerilemenin de desteğiyle önemli ölçüde canlanmıştır (Grafik II.1.1). Yılın ilk yarısında yükselen konut kredisi faizleri sonucu bir miktar gerileyen banka kredisi kaynaklı konut alımlarının payının 1 yılı üçüncü çeyreğinde artarak 13 yılı sonu seviyesine ulaştığı görülmektedir (Grafik II.1.1). Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik II.1. Grafik Gerçek II.1. Kişi KMH Bakiyesi ve Akım Kullandırımları Gerçek (Milyar TL) Kişi KMH Bakiyesi ve Akım Kullandırımları (Milyar TL) Grafik Stok Akım (Sağ Eksen), II.1. Gerçek Kişi KMH Stok Bakiyesi ve Akım Akım (Sağ Eksen) Kullandırımları, (Milyar 7, TL) 7, 7,,, 7,, 7, 7,,, 7, 7,,,,,,,,,,,,,,,,,,,, Kaynak: BDDK-TCMB,, Kaynak: BDDK-TCMB Stok Stok Akım Akım (Sağ (Sağ Eksen) Eksen) ,,,, Kaynak: Kaynak: Grafik Kredi Kartı BDDK-TCMB BDDK-TCMB II.1.13 Nakit Çekim Kullandırımları ve Kredilendirme Kredi Oranı Kartı (Akım Nakit Veri, Milyar Çekim TL, Yüzde) Kullandırımları ve Kredilendirme Oranı (Akım Veri, Milyar Nakit TL, Yüzde) Çekim Grafik II.1.13 Nakit Kredilendirme Çekim Oranı (Sağ Eksen) Kredi Kartı Nakit Çekim Kullandırımları ve Kredilendirme, Kredilendirme Oranı (Sağ Eksen) %3 Oranı (Akım Veri, Milyar TL, Yüzde), %3 Nakit Nakit Çekim 3, Çekim % Kredilendirme Kredilendirme Oranı Oranı (Sağ (Sağ Eksen) Eksen) 3, %, 3,, %3 %3 % 3, % 3,, 3, % % %3, %3 3,, 3, % % %, %, 1,, %3 %3 %1 1, %1, 1,, % % %1 1, %1 1, 1, %1 %1 Kaynak: BDDK-TCMB, BKM (Son Veri: 9.1) 1, 1, Kaynak: BDDK-TCMB, BKM (Son Veri: 9.1) Kaynak: 1 1 TCMB Kaynak: TCMB Kaynak: Grafik TCMB II.1.1 Grafik Krediyle II.1.1 Finanse Edilen Konut Satışları 1 Krediyle (Akım Veri, Finanse Milyar TL, Edilen Yüzde Pay) Konut Satışları 1 (Akım Veri, Milyar TL, Yüzde Pay) Konut Satış Tutarı Grafik II.1.1 Konut Kredi Tutarı Kullandırımı Krediyle Finanse Edilen Konut Satışları 1 (Akım Veri, Milyar TL, Yüzde Konut Kredili Kredi Konut Kullandırımı Satışlarının Payı Pay) Kredili Konut Satışlarının Payı Konut Konut Satış Satış Tutarı Tutarı Konut Konut Kredi Kredi Kullandırımı Kullandırımı Kredili Kredili Konut Konut Satışlarının Satışlarının Payı Payı I II III IV I II III 1 1 I II 13 III IV I 1 II III %1 %1 Kaynak: Kaynak: BDDK-TCMB, BDDK-TCMB, BKM BKM (Son (Son Veri: Veri: 9.1) 9.1) Grafik II.1.1 Grafik Konut Kredileri II.1.1 Başvuru ve Kullandırım Gelişmeleri Konut (Bin Adet, Kredileri Yüzde) Başvuru ve Kullandırım Gelişmeleri (Bin Adet, Yüzde) Başvuru Adedi (3 Aylık HO) Grafik II.1.1 Başvuru Kullandırım Adedi Adedi/ (3 Aylık Başvuru HO) Adedi (Sağ Eksen) Konut Kredileri Başvuru ve Kullandırım Kullandırım Adedi/ Başvuru Gelişmeleri Adedi (Sağ Eksen) (Bin Adet, Yüzde) Başvuru Başvuru Adedi Adedi (3 (3 Aylık Aylık HO) HO) Kullandırım Kullandırım Adedi/ Adedi/ Başvuru Başvuru Adedi Adedi (Sağ (Sağ Eksen) Eksen) Grafik II Kaynak: TCMB (1) Tüm satışların m lik konut satışları olduğu varsayımıyla TCMB tarafından yayımlanan birim metrekare I II fiyatları II III kullanılarak III IV IV hesaplanmıştır. I II II III (1) Tüm satışların m lik konut satışları olduğu varsayımıyla TCMB III tarafından Kaynak: BDDK-TCMB, TÜİK yayımlanan birim metrekare 13fiyatları kullanılarak hesaplanmıştır Kaynak: BDDK-TCMB, TÜİK (1) (1) Tüm Tüm satışların satışların m lik lik konut konut satışları satışları olduğu olduğu varsayımıyla varsayımıyla TCMB TCMB tarafından tarafından yayımlanan yayımlanan birim birim metrekare metrekare fiyatları fiyatları kullanılarak kullanılarak hesaplanmıştır. hesaplanmıştır. Kaynak: Kaynak: BDDK-TCMB, BDDK-TCMB, TÜİK TÜİK , 1, 1,1 1,1 1, 1, 1, 1,,9 1,1 1,1,9, 1, 1,,,7,9,9,7,,,,,,7,7,,,,, 19 han han ed han ed bu bu ed yür bu yür be be yür ge be ge ve ve ge Dü ve Dü eğ eğ Dü düz eğ düz Diğ düz Diğ kul Diğ kul ayı ayı kul da ayı da kul da kul de kul de art de art ve art ve yön ve yön (Gr yön (Gr tuta (Gr tuta kay kay tuta kay kay kay artı kay artı kad artı kad ora kad ora (Gr ora (Gr bir (Gr bir 1 bir 1 gö gö 1 gö

27 37,3 1 39,7 1 (Karşı Taraf Bazında) Bankalar 3,3 91, 39, 9, Finansman Şirketleri 7,, 7,, TOKİ, 3, 13, 3, Varlık Yönetim Şirketleri 11,9 3, 9,, Türkiye (1) Konut kredileri Cumhuriyet TOKİ nin vadeli konut satışları Merkez karşılığı alacaklarını Bankası da içermektedir. Kaynak: BDDK-TCMB, TOKİ Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik II.1.1 Grafik Konut II.1.3 Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 1 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Bireysel Kredi Büyümesi Arz Talep sonuçları, konut kredisi büyümesindeki toparlanmanın talep kayna (Stok Veri, Haftalık Hareketli Grafik II.1.1 Ortalama Ortalama, Talep Yıllıklandırılmış, Yüzde) Ortalama Arz Banka Banka Kredileri Kredileri Eğilim Eğilim Anketi nin Anketi nin Temmuz-Eylül Temmuz-Eylül 1 1 döne 1 Konut Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 13 1 olduğunu teyit etmektedir. Geri ödeme oranları görece yüksek o 1 Arz Talep dönemi sonuçları, konut konut kredisi kredisi büyümesindeki toparlanmanın talep kayna -13 Ort. 1 Ortalama Talep 1 Ortalama Arz 1 konut kredisi talebinin artışında, ağırlıklı olarak konut piyasasına iliş talep olduğunu kaynaklı olduğunu teyit etmektedir. teyit etmektedir. Geri ödeme Geri ödeme oranları oranları görece yüksek ola görece olumlu yüksek beklentiler, olan konut tüketici kredisi talebinin güveni artışında, ve konut ağırlıklı alımı dışı tüke konut kredisi talebinin artışında, ağırlıklı olarak konut piyasasına ilişk 11 olarak harcamalarının konut piyasasına azalması ilişkin etkili olumlu olmuştur. beklentiler, Diğer yandan, tüketici konut kre olumlu beklentiler, tüketici güveni ve konut alımı dışı tüket -1 - (1) Banka Kredileri Ç1 Eğilim Anketinden Ç elde Ç3 edilmiştir. 1 ün Çaltı değerler sıkılaşmaya, 1 ün üstü değerler gevşemeye işaret etmektedir. 1 yılı Aralık ayı verileri ankette yer alan tahminlerdir. güveni standartlarında ve konut alımı bir dışı miktar tüketim sıkılaşma harcamalarının görülmektedir. azalması Bankaların ge harcamalarının azalması etkili olmuştur. Diğer yandan, konut kred etkili ekonomik olmuştur. Diğer faaliyete yandan, ilişkin konut kredisi beklentilerindeki standartlarında kötüleşme bir sonu standartlarında bir miktar sıkılaşma görülmektedir. Bankaların gen miktar uygulanan sıkılaşma sıkılaşmanın görülmektedir. faiz Bankaların dışındaki araçlarla genel ekonomik gerçekleştirilmesi, kre ekonomik faaliyete ilişkin beklentilerindeki kötüleşme sonuc Kaynak: Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) faaliyete kullandırımlarının ilişkin beklentilerindeki canlı kalmasını kötüleşme sağlamıştır. sonucu 1 uygulanan yılının son çeyreğ (1) Banka Kredileri Eğilim Anketinden elde edilmiştir. 1 ün altı değerler sıkılaşmaya, 1 ün üstü değerler gevşemeye işaret etmektedir. 1 yılı Aralık uygulanan sıkılaşmanın faiz dışındaki araçlarla gerçekleştirilmesi, kre ayı verileri ankette yer alan tahminlerdir. sıkılaşmanın faiz dışındaki araçlarla gerçekleştirilmesi, kredi Kaynak: TCMB ilişkin beklentilere bakıldığında ise anket sonuçları, kr kullandırımlarının canlı kalmasını sağlamıştır. 1 yılının son çeyreğin Grafik II.1.1 kullandırımlarının canlı kalmasını sağlamıştır. 1 yılının son Grafik II.1.17 standartlarının gevşeyeceğine işaret etmektedir. Son dönem Bireysel Kredi Kartı ve Tüketici Kredileri Gelişmeleri ilişkin beklentilere bakıldığında ise anket sonuçları, kre (Milyar Bireysel TL, Haftalık Taşıt Stok Kredilerinin Değişimi) Gelişimi çeyreğine ilişkin beklentilere bakıldığında ise anket sonuçları, (Stok, 1 Yıllık, Yüzde) güçlü seyreden konut kredisi talebinin temelde aynı kalm İhtiyaç Bankalar Kredisi ve Diğer Tüketici Kredileri Grafik II.1.17 standartlarının gevşeyeceğine işaret etmektedir. Son dönemd 1 Finansman Şirketleri Bireysel Kredi Kartı kredi standartlarının gevşeyeceğine işaret etmektedir. Son Bireysel Taşıt Kredilerinin Bankaların Gelişimi Bireysel Taşıt Kredileri Payı (Sağ Eksen) Fark beklenmektedir (Grafik II.1.1). (Stok, 1 1 Yıllık, Yüzde) Bankalar dönemde güçlü güçlü seyreden seyreden konut konut kredisi kredisi talebinin talebinin temelde temelde aynı aynı kalma Finansman Şirketleri 9 Bankaların Bireysel Taşıt Kredileri Payı (Sağ Eksen) 1 kalması beklenmektedir beklenmektedir (Grafik (Grafik II.1.1). II.1.1). - Bireysel taşıt kredilerindeki daralma yılın ikinci ve üçün çeyreğinde Bireysel taşıt kredilerindeki de devam daralma etmektedir. yılın ikinci Bankaların ve üçüncü ve finansm -1 Bireysel taşıt kredilerindeki daralma yılın ikinci ve üçün çeyreğinde de devam etmektedir. Bankaların ve finansman - -1 şirketlerinin taşıt kredisi büyüme oranlarındaki düşüş ve ta -1 çeyreğinde de devam etmektedir. Bankaların ve finansma şirketlerinin taşıt kredisi büyüme oranlarındaki düşüş ve taşıt finansmanında finansman şirketlerinin payındaki artış eğil Kaynak: - BDDK- TCMB (Son Veri: ) finansmanında şirketlerinin finansman taşıt kredisi şirketlerinin büyüme payındaki oranlarındaki artış eğilimi düşüş ve ta Kaynak: BDDK-TCMB sürmektedir (Grafik II.1.17). Taşıt kredilerindeki gerilemenin, binek ar sürmektedir finansmanında (Grafik II.1.17). finansman Taşıt kredilerindeki şirketlerinin gerilemenin, payındaki binek artış eğili Kaynak: Grafik BDDK-TCMB II.1.1 edinimi amacıyla kullandırılacak krediler için getirilen kredi/değ Yurt İçi Yerleşik Gerçek Kişilerin Mevduatı araç sürmektedir edinimi amacıyla (Grafik II.1.17). kullandırılacak Taşıt kredilerindeki için gerilemenin, getirilen binek ara (Milyar TL, Milyar ABD doları) Grafik II.1.1 YP YP* kısıtı ve taksit sınırlamasından kaynaklandığı, döviz kurlarında görü Yurt İçi Yerleşik TP Gerçek (Sağ Eksen) Kişilerin Mevduatı TP* kredi/değer edinimi kısıtı amacıyla ve taksit kullandırılacak sınırlamasından krediler kaynaklandığı, için getirilen döviz kredi/değ (Sağ Eksen) (Milyar 11 TL, Milyar ABD Doları) YP YP* yukarı yönlü dalgalanmaların da ithalatın önemli bir paya sa Grafik II.1.1 TP (Sağ Eksen) TP* (Sağ Eksen) kurlarında kısıtı ve görülen taksit sınırlamasından yukarı yönlü dalgalanmaların kaynaklandığı, da döviz ithalatın kurlarında görüle Yurt 11 İçi Yerleşik Gerçek Kişilerin Mevduatı 1 3 (Milyar TL, Milyar ABD Doları) olduğu binek araç piyasasındaki talebi olumsuz etkilemiş olabilec önemli bir paya sahip olduğu binek araç piyasasındaki talebi YP YP* yukarı yönlü dalgalanmaların da ithalatın önemli bir paya sah TP (Sağ Eksen) TP* (Sağ Eksen) 11 olumsuz değerlendirilmektedir. olduğu etkilemiş binek olabileceği araç piyasasındaki değerlendirilmektedir. talebi olumsuz etkilemiş olabilece değerlendirilmektedir. 9 3 Hanehalkı varlıklarının en önemli bölümünü oluşturan tasarruf mevduatı Hanehalkı tutarı, varlıklarının TP tasarruf en mevduatı önemli kaynaklı bölümünü olarak oluşturan tasa artış mevduatı kaydetmiştir. tutarı, Hanehalkı Yurt varlıklarının içi TP yerleşiklerin tasarruf en önemli YP mevduatı tasarruf bölümünü mevduatı kaynaklı olarak a oluşturan tasar * Para Takası İşlemleri hariç tutulmuştur. (1)YP tasarruf mevduatı EUR/USD paritesi etkisinden arındırılmıştır. Kaynak: 7 BDDK-TCMB (Son Veri: ) 3 tutarındaki kaydetmiştir. mevduatı artış ise tutarı, 1 Yurt yılının içi yerleşiklerin TP Mayıs tasarruf ayında YP mevduatı yayımlanan tasarruf mevduatı kaynaklı son rapor tutarındaki a olarak ar * Para Takası İşlemleri hariç tutulmuştur. (1)YP tasarruf mevduatı EUR/USD paritesi etkisinden arındırılmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) dönemine ise 1 göre yılının nispeten Mayıs sınırlı ayında olmuştur. yayımlanan Söz konusu son gelişmede, rapor dönemine gö Grafik II.1.19 kaydetmiştir. Yurt içi yerleşiklerin YP tasarruf mevduatı tutarındaki ar Yurt İçi Yerleşik Gerçek Kişilerin Döviz Borçlanma Para * Para Takası İşlemleri hariç tutulmuştur. yurt içi yerleşik gerçek kişilerin bankalar ile yaptıkları para takası (1)YP Takası tasarruf İşlemleri mevduatı ve EUR/USD Faiz Farkı nispeten sınırlı olmuştur. Söz konusu gelişmede, yurt içi yerleşik gerç paritesi (Milyar etkisinden TL, arındırılmıştır. Yüzde Puan) Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) ise 1 yılının Mayıs ayında yayımlanan son rapor dönemine gö Grafik II.1.19 Faiz Farkı Gerçek Kişiler (Sağ Eksen) Yurt İçi Yerleşik Gerçek Kişilerin Döviz Borçlanma Para işlemlerinin kişilerin etkili bankalar olduğu ile düşünülmektedir. yaptıkları para Nitekim takası söz işlemlerinin konusu etkili oldu, Takası İşlemleri ve Faiz Farkı nispeten sınırlı olmuştur. Söz konusu gelişmede, yurt içi yerleşik gerç 1 (Milyar TL, Yüzde Puan) Grafik II.1.19 Faiz Farkı Gerçek Kişiler (Sağ Eksen) para düşünülmektedir. takası işlemleri hariç Nitekim bırakıldığında, söz konusu üçüncü para çeyrekte takası işlemleri ha Yurt 3,, İçi Yerleşik Gerçek Kişilerin Döviz Borçlanma Para 1 kişilerin bankalar ile yaptıkları para takası işlemlerinin etkili olduğ Takası İşlemleri ve Faiz Farkı gözlenen TP tasarruf mevduatı tutarındaki sert yükselişin yerini (Milyar TL, Yüzde Puan) bırakıldığında, üçüncü çeyrekte gözlenen TP tasarruf mevdu 1, Faiz Farkı Gerçek Kişiler (Sağ Eksen) düşünülmektedir. Nitekim söz konusu para takası işlemleri ha 3,, 1 daha tutarındaki ılımlı bir artış sert patikasına, yükselişin YP tasarruf yerini daha mevduatı ılımlı tutarındaki bir artış patikasına,, bırakıldığında, üçüncü çeyrekte gözlenen TP tasarruf mevdu 1, zayıflamanın da yatay bir harekete bıraktığı görülmektedir. Son 3, tasarruf mevduatı tutarındaki zayıflamanın da yatay bir hareke aylarda tutarındaki mevduat sert ve para yükselişin takası yerini faiz oranlarındaki daha ılımlı gelişmelere bir artış patikasına, -1,, 1, bıraktığı görülmektedir. Son aylarda mevduat ve para takası f paralel tasarruf olarak mevduatı para takası tutarındaki işlemlerinin zayıflamanın yeniden canlandığı da yatay bir hareke -1, oranlarındaki gelişmelere paralel olarak para takası işlemleri, (1) Önce 3 Ay Vadeli TP Tasarruf Mevduatı-Para Takası Faiz Farkı alınmış, sonra görülmekte; bıraktığı aynı görülmektedir. dönemde Son YP aylarda tasarruf mevduatının ve da para takası fa bu fark 3 ay vadeli YP tasarruf mevduatı faiz oranından çıkarılmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB, Bloomberg (Son Veri: ) yeniden canlandığı görülmekte; aynı dönemde YP tasa -1, ivmelenmeye oranlarındaki başladığı gelişmelere izlenmektedir paralel (Grafik olarak II.I.1 ve para II.I.19). takası işlemlerin (1) Önce 3 Ay Vadeli TP Tasarruf Mevduatı-Para Takası Faiz Farkı alınmış. Sonra bu fark 3 ay vadeli YP tasarruf mevduatı faiz oranından çıkarılmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB, Bloomberg (Son Veri: ) yeniden canlandığı görülmekte; Finansal İstikrar aynı Raporu dönemde - Kasım 1 YP tasar Grafik II (1) Önce 3 Ay Vadeli TP Tasarruf Mevduatı-Para Takası Faiz Farkı alınmış. Sonra bu BES fark Fon 3 ay Tutarı vadeli YP ve tasarruf Katılımcı mevduatı Sayısı faiz oranından çıkarılmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB, Bloomberg (Son Veri: ) (Milyar TL, Milyon Kişi) Banka Kredileri Eğilim Anketi nin Temmuz-Eylül 1 döne Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

28 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 13 yılının ikinci yarısından itibaren özellikle büyük montanlı tasarruf mevduatında gözlenen TP den YP ye geçiş eğiliminin, bankaların TP mevduata ikame olarak geliştirdikleri türev işlemlerin eski gücünü kaybetmesinin etkisi ile yılın ikinci çeyreğinden itibaren terse döndüğü izlenmektedir. 1 yılı ikinci ve üçüncü çeyrekleri boyunca hemen hemen bütün tutar gruplarında TP tasarruf mevduatındaki artışların YP mevduat büyümelerinin üzerinde gerçekleştiği görülmektedir (Grafik II.1.). 13 yılında teşvik sisteminin değişmesi sonrasında bireysel emeklilik fonları önemli bir gelişim göstermiş ve sistemin hanehalkı tasarruflarına katkısı artmıştır. - yılları arasında 9 bin kişi olan aylık ortalama yeni katılımcı sayısı, son iki yılda ortalama 1 bin kişiye yükselmiştir. 1 yılının Ekim ayı itibarıyla fon tutarında 13 yılı sonuna göre yaşanan artış, gerek hanehalkının bireysel emeklilik fonlarına olan ilgisinin artması gerekse fon içindeki finansal ürünlerin fiyatlarındaki yükselişlerin etkisi ile önceki yılın tamamının üzerinde gerçekleşmiştir. Bireysel emeklilik fonlarındaki hızlı büyümeye karşın sistemin toplam hanehalkı varlıkları içindeki payı nispeten düşük kalmaya devam etmektedir. Ancak genç nüfus yapısı dikkate alındığında sistemdeki büyüme eğiliminin devam etmesi ve bireysel emeklilik fonlarının hanehalkı varlıkları içindeki ağırlığının artması beklenmektedir (Grafik II.1.1). II.. Reel Sektör Gelişmeleri Reel sektörün toplam finansal yükümlülüklerinin GSYİH ye oranında son rapor döneminde görülen artış devam etmektedir. Söz konusu artış reel sektörün yurt içi yükümlülükleri kaynaklı gerçekleşmiş ve yurt içi yükümlülük artışında TP kredi kullanımı ön plana çıkmıştır. Diğer taraftan aynı dönem içerisinde reel sektörün yurt dışı yükümlülükleri GSYİH ye oranla daha istikrarlı seyretmektedir (Grafik II..1). Alacaklılar bazında incelendiğinde, reel sektör toplam finansal yükümlülüklerinin yüzde 9 dan fazlasının yurt içi ve yurt dışı bankalara olmaya devam ettiği, banka dışı finansal kesimin (BDFK) toplam yükümlülükler içinde yüzde 7, ihraçların ise sadece yüzde 1 paya sahip olduğu görülmektedir. Ancak Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Grafik II.1.19 Yurt İçi Yerleşik Gerçek Kişilerin Döviz Borçlanma Para Takası İşlemleri ve Faiz Farkı 1 (Milyar TL, Yüzde Puan) Grafik II.1. Faiz Farkı Gerçek Kişiler (Sağ Eksen) Yurt içi Yerleşik Gerçek Kişilerin Mevduat Tutar Kırılımlarının Dönemsel, Büyümeye Katkısı 1, (Yüzde Puan) , Grafik 1, II.1.19 Bin-1 Milyon TL Yurt İçi Yerleşik Gerçek Kişilerin Döviz Borçlanma Para Takası İşlemleri ve Faiz - Farkı Bin 1 (Milyar TL TL, Yüzde Puan), Faiz Farkı Gerçek Kişiler (Sağ Eksen) 1- Bin TL, KEA YP 1-1, -1 Bin TL TP -3, TP Büy.:%,9 TP Büy.:%7, (1) Önce 1, KEA 3 YP Ay Büy.:%,1 Vadeli TP Tasarruf Mevduatı-Para Takası KEA Faiz YP Farkı Büy.:%, alınmış, sonra bu fark 3 ay vadeli YP tasarruf mevduatı faiz oranından çıkarılmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB, Bloomberg (Son Veri: ) (1)YP tasarruf mevduatı (,$+, ) kur sepeti ile kur etkisinden arındırılmıştır. () Kıymetli, maden depo hesapları YP mevduata dahil edilmiştir. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) -1, Grafik II.1.1 BES Fon Tutarı ve Katılımcı Sayısı (Milyar TL, Milyon Kişi) (1) Önce 3 Ay Vadeli TP Tasarruf Mevduatı-Para Takası Faiz Farkı alınmış, sonra bu fark 3 ay vadeli YP Fon tasarruf Tutarı mevduatı faiz Katılımcı oranından Sayısı çıkarılmıştır. (Sağ Eksen) Kaynak: 3 BDDK-TCMB, Bloomberg (Son Veri: ) Grafik II.1.1 BES 3 Fon Tutarı ve Katılımcı Sayısı (Milyar TL, Milyon Kişi) Grafik 1 II.1.1 Fon Tutarı Katılımcı Sayısı (Sağ Eksen) 3 3 BES Fon Tutarı ve Katılımcı Sayısı (Milyar 3 TL, Milyon Kişi) Fon Tutarı Katılımcı Sayısı (Sağ Eksen) Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi (Son Veri: ) 3 Grafik Kaynak: Emeklilik II..1 Gözetim Merkezi (Son Veri: ) Reel Sektörün Finansal Yükümlülüklerinin Gelişimi 1 (Yüzde) Yurt Dışı Yük./GSYİH Top. Fin. Yük./GSYİH Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi YP (Son Yükümlülükler Veri: ) / GSYİH TP Yükümlülükler / GSYİH (1) Yurt içi yerleşik bankaların yut dışı şubeleri yurtdışı bankalara dahil edilmiştir. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) Grafik II..1 Reel Sektörün Finansal Yükümlülüklerinin Gelişimi 1 (Yüzde) 3 Yurt Dışı Yük./GSYİH Top. Fin. Yük./GSYİH YP Yükümlülükler / GSYİH 1 TP Yükümlülükler / GSYİH Milyon TL Üzeri Finansal İstikrar Raporu - Kasım Grafik II..1 Reel (1) Kredi Sektörün yükümlülüklerini Finansal ve ihraçları Yükümlülüklerinin kapsamaktadır. Gelişimi (Yüzde) Yurt dışı yükümlülüklerde yerleşik bankaların yurt dışı şube ve iştirak verileri hariçtir. Yurt dışı TP yükümlülükler toplam Yurt YP yükümlülükler Dışı Yük./GSYİH içerisindedir. Kaynak: BDDK-TCMB, TÜİK (Son Veri: Top. 9.1) Fin. Yük./GSYİH YP Yükümlülükler / GSYİH 1 TP Yükümlülükler / GSYİH 1 Grafik II.. Reel Sektörün Finansman Kaynak Yapısı 1 (Yüzde Pay) Banka Kredileri (Y.İçi) Banka Kredileri (Y.Dışı) (1) Kredi yükümlülüklerini ve ihraçları kapsamaktadır. Yurt 3 BDFK (Sağ Eksen) dışı yükümlülüklerde yerleşik bankaların yurt dışı şube ve iştirak verileri 3 hariçtir. 1 1 Yurt dışı TP yükümlülükler toplam YP yükümlülükler İhraç (Sağ Eksen) içerisindedir. Kaynak: BDDK-TCMB, TÜİK (Son Veri: 9.1) 1 1 Grafik II.. Reel Sektörün Finansman Kaynak Yapısı 1 (Yüzde Pay) Banka Kredileri (Y.İçi) Banka Kredileri (Y.Dışı) (1) Kredi yükümlülüklerini ve ihraçları BDFK kapsamaktadır. (Sağ Eksen) Yurt 1 dışı yükümlülüklerde yerleşik bankaların İhraç (Sağ yurt Eksen) dışı şube ve iştirak verileri 1 hariçtir. Yurt dışı TP yükümlülükler toplam YP yükümlülükler içerisindedir. Kaynak: BDDK-TCMB, TÜİK (Son Veri: 9.1) 1 me ve tas ba esk ter bo me ge em tas ay yü son fon fiya ge sist ka alı em be ora ko ve Diğ yü II. yü

29 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (1) Kredi yükümlülüklerini ve ihraçları kapsamaktadır. Yurt dışı yükümlülüklerde yerleşik bankaların yurt dışı şube ve iştirak verileri hariçtir. Yurt dışı TP yükümlülükler toplam YP yükümlülükler içerisindedir. Kaynak: BDDK-TCMB, TÜİK (Son Veri: 9.1) Grafik II.. Reel Sektörün Finansman Kaynak Yapısı 1 (Yüzde Pay) Banka Kredileri (Y.İçi) Banka Kredileri (Y.Dışı) BDFK (Sağ Eksen) 1 İhraç (Sağ Eksen) (1) Yurt içi yerleşik bankaların yut dışı şubeleri yurtdışı bankalara dahil edilmiştir. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) 1 9 dan bu yana toplam BDFK yükümlülükleri içinde yurt içi kuruluşların payı yüzde 7 civarında sabit seyrederken, reel sektörün kredi yükümlülüklerinin artan oranda yurt içi bankalara kaymakta olduğu dikkat çekmektedir (Grafik II..). Söz konusu gelişmede 9 yılında 3 sayılı Karar da yapılan düzenleme değişikliği sonrasında yurt içi yerleşik bankaların yurt dışı şube ve iştirakleri aracılığıyla kullandırdıkları kredilerin kademeli olarak yurt içinden kullandırılan krediye dönüşmeye başlaması da etkili olmuştur. Ancak bu etki arındırıldığında bile, reel sektörün artan oranda yurt içi banka kredilerine yönelmiş olduğu görülmektedir. Grafik II..3 Yurt İçinden Kullanılan Firma Kredilerinin Yıllık Büyümesi 1 (Yüzde) TP YP KEA Toplam KEA Grafik II..3 Yurt 3 İçinden Kullanılan Firma Kredilerinin Yıllık Büyümesi 1 (Yüzde) (1) Kur etkisinden arındırmak amacıyla kullanılan sepet değer yüzde 7 ABD doları ve yüzde 3 eurodan oluşmaktadır. Dövize endeksli krediler YP krediler -1 içinde değerlendirilmiştir. Yıllık değişimler, bir önceki yılın aynı tarihli değerleri kullanılarak hesaplanmıştır. - Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) (1) Kur etkisinden arındırmak amacıyla kullanılan sepet değer yüzde 7 ABD doları ve yüzde 3 eurodan oluşmaktadır. Dövize endeksli krediler YP krediler içinde değerlendirilmiştir. Yıllık değişimler, bir önceki yılın aynı tarihli değerleri Grafik II.. TP kullanılarak Firma Kredi hesaplanmıştır. Faizi 1 ve Kredi-Mevduat Faiz Farkı - Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) Düzeltilmiş Seri* (Yüzde) Grafik 1 II.. TP Firma Kredi Faizi 1 ve Kredi-Mevduat Faiz Farkı - Düzeltilmiş 13 Seri* (Yüzde) TP YP KEA Toplam KEA Ticari TP Kredi Fark (Sağ Eksen) * Düzeltilmiş seride o haftada kullandırılan sıfır faizli krediler hariç tutulmuştur. (1) İhtisas, 7 Fon Kayn., Menk. Değ. Alım, KMH, KK hariçtir. Kaynak: TCMB (Son Veri: ) Ticari TP Kredi Fark (Sağ Eksen) Grafik II.. YP Firma Kredileri Yurt İçi Bankalardan Aylık Kullanım 1 (1) İhtisas, Fon Kayn., Menk. Değ. Alım, KMH, KK hariçtir. (Milyar ABD doları) Kaynak: TCMB (Son Veri: ) Yıldan Uzun Proje Toplam * Düzeltilmiş seride o haftada kullandırılan sıfır faizli krediler hariç tutulmuştur Reel sektör finansmanında en büyük paya sahip olan yurt içi banka kredilerinde TP kredi büyümesi gücünü korurken, YP kredilerin yıllık artışı ise görece zayıf seyretmektedir. TP firma kredilerindeki büyüme, yakın dönemde yaşanan ivmelenme ile son beş yılda görülen en yüksek seviyeye yakınsamıştır (Grafik II..3). TP firma kredi faiz oranlarında 1 yılı ikinci ve üçüncü çeyreğinde yaşanan gerilemenin söz konusu güçlü seyri desteklediği düşünülmektedir. Eğilim anketlerine göre reel sektörün kredi talebini etkileyen diğer faktörler arasında, özellikle yılın ikinci çeyreğinde, işletme sermayesi ihtiyacı ve borç yapılandırmaları öne çıkmaktadır. Ayrıca, bireysel kredilerdeki zayıf büyümenin, ticari krediler lehine bir durum yarattığı ve söz konusu gelişmenin ekonomideki dengeleme sürecini desteklediği değerlendirilmektedir. TP ticari kredi faizlerinde ve kredi-mevduat faiz farklarında, TCMB nin ölçülü faiz indirimlerinin de katkısıyla, 1 yılı ikinci ve üçüncü çeyreklerinde düşüş eğiliminin egemen olduğu görülmektedir (Grafik II..). 1 Ancak, son dönemde kredimevduat faiz farkındaki gerilemenin yerini hafif yukarı yönlü bir eğilime bıraktığı dikkat çekmektedir. Bu çerçevede, bankaların ekonomik aktivitedeki kısmi yavaşlama ile birlikte artış gösteren kredi riskini dikkate alarak, reel sektöre kredi sağlarken bir miktar daha ihtiyatlı ve seçici davranmaya başlamış olabileceği değerlendirilmektedir. Grafik II.. YP Firma Kredileri Yurt İçi Bankalardan Aylık Kullanım 1 (Milyar ABD doları) 1 1 Yıldan Uzun Proje Toplam Yurt içi bankaların reel sektöre kullandırdığı YP kredilerin 1 TP ticari kredi faizleri incelenirken, haftalık bazda yeni açılan kredi faizleri dikkate alınmaktadır. Ancak bazı haftalar faiz oranlarının aşağı yönlü önemli ölçüde dalgalandığı görülmüş, detaylara bakıldığında söz konusu haftalarda büyük ölçekli firmalara, vergi vb. ödemelerin finansmanı amacıyla oldukça kısa vadeli ve yüksek montanlı kredilerin düşük faizli olarak kullandırılmasının etkili olduğu tespit edilmiştir. Grafik II.. te bu etkiler arındırılmaya çalışılmıştır. 1 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım (1) Proje finansman kredileri verisi, en yüksek YP firma kredisi kullandıran 13 bankanın verilerinden oluşturulmuştur. Bu bankaların YP firma kredileri içindeki payı yüzde dır. Kaynak: TCMB (Son Veri: 1.1) 1

30 doları ve yüzde 3 eurodan oluşmaktadır. Dövize endeksli krediler YP krediler (1) içinde Kur değerlendirilmiştir. etkisinden arındırmak Yıllık amacıyla değişimler, kullanılan bir önceki sepet yılın değer aynı tarihli yüzde değerleri 7 ABD doları kullanılarak ve yüzde hesaplanmıştır. 3 eurodan oluşmaktadır. Dövize endeksli krediler YP krediler içinde Kaynak: değerlendirilmiştir. BDDK-TCMB (Son Yıllık Veri: değişimler, ) bir önceki yılın aynı tarihli değerleri kullanılarak hesaplanmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: ) Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kur etkisinden arındırılmış yıllık artışı 11 yılında düşmeye başlamış ve yüzde 1 seviyelerinde durağanlaşmıştır. Her ne kadar 13 yılı ikinci yarısında proje finansmanı kaynaklı kullandırımlarla canlanmış olsa da, gerek döviz kurlarında görülen dalgalanmaların artması, gerekse sabit yatırım kaynaklı talebin zayıflaması ile YP kredi büyümesinin 1 yılı içerisinde kademeli bir şekilde yeniden yüzde 1 lar seviyesine gerilediği görülmektedir (Grafik II..3). Özelleştirmelerin etkisiyle geçen yıl önemli ölçüde artış gösteren proje finansmanı kredilerinde 1 ün ilk on ayında gözlenen gerileme de YP kredi büyümesini olumsuz etkilemektedir. Bankacılık sektörü YP kredilerinin yüzde sını oluşturan on üç bankadan elde edilen verilere göre 13 yılında açılan YP cinsi firma kredilerindeki dolar bazındaki artışın yaklaşık dörtte biri proje finansmanı amaçlı YP kredi kullandırımlarından kaynaklanmıştır. 1 ün ilk on ayına bakıldığında ise, yurt içi bankaların reel sektöre açtığı YP kredi tutarındaki gerilemenin, proje finansmanı amaçlı kullandırımlardaki düşüşten önemli ölçüde etkilendiği görülmektedir (Grafik II..). Bilgi alınan bankalar, proje finansmanı amaçlı kredi açılışlarının 1 yılının son iki ayında bir miktar toparlanmasını, ancak 1 yılı genelinde, dolar bazında bir önceki yıla göre yüzde 1 dan fazla düşmesini beklemektedir. Finansal İstikrar Raporu ndaki analizlerde, reel sektörün yurt içi bankalardan temin ettiği YP kredilere, TP cinsi olmakla birlikte bir döviz kuruna endeksli olarak kullanılan krediler (DEK) de dâhil edilmektedir. Ancak, tüzel kişilerin YP cinsi kredi kullanımlarında vade (1 yıldan uzun olmak) ve tutar ( milyon ABD dolarından az olmamak) kısıtları bulunmasına rağmen, yatırım malı alımı gibi somut bir ticari ve mesleki amaç için talep edilmiş olmak kaydıyla DEK kullanımında herhangi bir sınırlama bulunmamaktadır. Bu nedenle, DEK lerin, YP kredilere kıyasla gelişimi finansal istikrar açısından ayrıca ele alınmaktadır. Firmaların DEK kullanım tutarının ve toplam YP firma kredileri içindeki payının son rapor döneminden bu yana bir miktar azaldığı görülmektedir (Grafik II..). Grafik II.. TP Firma Kredi Faizi 1 ve Kredi-Mevduat Faiz Farkı - Grafik Düzeltilmiş II.. Seri* (Yüzde) TP Firma Kredi Faizi 1 ve Kredi-Mevduat Faiz Farkı - Düzeltilmiş Seri* (Yüzde) Ticari TP Kredi Fark (Sağ Eksen) Ticari TP Kredi 1 Fark (Sağ Eksen) * Düzeltilmiş seride o haftada kullandırılan sıfır faizli krediler hariç tutulmuştur. (1) İhtisas, Fon Kayn., Menk. Değ. Alım, KMH, KK hariçtir. Kaynak: TCMB (Son Veri: ) * Düzeltilmiş seride o haftada kullandırılan sıfır faizli krediler hariç tutulmuştur. (1) İhtisas, Fon Kayn., Menk. Değ. Alım, KMH, KK hariçtir. Kaynak: TCMB (Son Veri: ) Grafik II.. YP Firma Kredileri Yurt İçi Bankalardan Aylık Kullanım 1 Grafik (Milyar ABD II.. doları) YP Firma Kredileri Yıldan Yurt Uzunİçi Bankalardan Proje Aylık Kullanım Toplam 1 (Milyar ABD doları) Yıldan Uzun Proje Toplam (1) Proje finansman kredileri verisi, en yüksek YP firma kredisi kullandıran 13 bankanın verilerinden oluşturulmuştur. Bu bankaların YP firma kredileri içindeki payı yüzde dır. Kaynak: TCMB (Son Veri: 1.1) (1) Proje finansman kredileri verisi, en yüksek YP firma kredisi kullandıran 13 bankanın verilerinden oluşturulmuştur. Bu bankaların YP firma kredileri içindeki payı yüzde dır. Kaynak: TCMB (Son Veri: 1.1) Grafik II.. Dövize Endeksli Firma Kredi Bakiyesinin Gelişimi (Aylık Ortalama Milyar ABD doları, Yüzde Pay) Grafik II.. Firma DEK Dövize Endeksli Firma Kredi Bakiyesinin Gelişimi Fir. DEK/YP Firma Kredileri (Sağ Eksen) (Aylık Ortalama Milyar ABD doları, Yüzde Pay) Firma DEK 3 Fir. DEK/YP Firma Kredileri (Sağ Eksen) Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 1.1) Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 1.1) Reel sektör firmaları YP finansman ihtiyacını ağırlıklı olarak yurt içi bankalardan karşılamaktadır. Yurt içi bankalar tarafından sağlanan YP kredilerin sektörel dağılımı, firmaların Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 3

31 Grafik II..7 Yurt İçi Bankalardan Kullanılan YP Firma Kredilerinin Sektörel Dağılımı 1 (Yüzde) Elektrik, Gaz ve Su Kaynakları İnşaat, GYO ve Emlak Komisyonculuğu Taşımacılık ve Depolama 1 Tekstil, Konfeksiyon ve Dericilik Grafik II Yurt İçi Bankalardan Kullanılan YP Firma Kredilerinin Sektörel Dağılımı 1 (Yüzde) Elektrik, Gaz ve Su Kaynakları 9 Grafik II..7 İnşaat, GYO ve Emlak Komisyonculuğu Taşımacılık ve Depolama Yurt 17 İçi Bankalardan Kullanılan YP Firma Kredilerinin 71 Tekstil, Konfeksiyon ve Dericilik Sektörel 1 Dağılımı 1 (Yüzde) 1 13 Elektrik, Gaz ve Su Kaynakları 13 İnşaat, GYO ve Emlak Komisyonculuğu 11 Taşımacılık ve Depolama Tekstil, Konfeksiyon ve Dericilik (1) Seçilmiş 9 13 bazı sektörler gösterilmiştir 9 13 Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) Grafik II.. Reeskont 7 Kredilerinin Gelişimi (Yıllık Yüzde Değişim, KEA, Yüzde Pay) 7 YP Kredi Sektör Top. (Exim. İhr. Rees. Kredi. Hariç) (1) Seçilmiş bazı sektörler gösterilmiştir YP Kredi Sektör Toplam Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) İhr. Rees. Kredi/YP Kredi (Sağ Eksen), (1) 3 Seçilmiş bazı sektörler gösterilmiştir, Grafik Kaynak: II.. BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) Reeskont Kredilerinin Gelişimi 7 3, (Yıllık Yüzde Değişim, KEA, Yüzde Pay) YP Kredi Sektör Top. (Exim. İhr. Rees. Kredi. Hariç) 1 YP Kredi Sektör Toplam Grafik II.., İhr. Rees. Kredi/YP Kredi (Sağ Eksen) Reeskont Kredilerinin Gelişimi, (Yıllık 9 Yüzde Değişim, KEA, Yüzde Pay) 1, YP Kredi Sektör Top. (Exim. İhr. Rees. Kredi. Hariç) 3 YP Kredi Sektör Toplam,, İhr. Rees. Kredi/YP Kredi (Sağ Eksen), 7 3, Kaynak: 3BDDK-TCMB (Son Veri: 1.1) 1 YP borçluluğunun gelişimi hakkında önemli bilgiler vermektedir. Bu çerçevede, enerji sektöründe faaliyet gösteren firmaların YP kredilerden aldığı pay son rapor döneminden bu yana azalsa da yüksek seviyesini korumaktadır. yılından itibaren artış eğilimi içerisinde olan İnşaat, GYO ve Emlak Komisyonculuğu sektörünün payı ise son dönemde yüzde 13 seviyelerinde durağanlaşmıştır (Grafik II..7). Reel sektörün yurt içi bankalardan kullandığı YP kredilerin yaklaşık yüzde ini TCMB tarafından Türk Eximbank ve ticari bankalar aracılığıyla sağlanan ihracat reeskont kredileri oluşturmaktadır. İhracat reeskont kredileri, TCMB Kanunu nun inci maddesi çerçevesinde döviz üzerinden düzenlenen senetlerin reeskonta kabulü suretiyle sekiz aya kadar vadeli ve Türk lirası olarak Türk Eximbank ve ticari bankalar aracılığıyla ihracatçılara kullandırılmaktadır. Bu krediler vade sonunda döviz olarak geri ödendiğinden, TCMB nin net döviz rezervlerini güçlendiren araçlardan biridir. Kredilerin uygun faiz oranları ve daha uzun vadeyle kullandırılması ihracatçıların finansman maliyetini azaltırken, kredi kullandırılan firmaların sayısında ve sektörler ve bölgeler itibarıyla dağılımında görülen artış, ülkemiz ihracat pazarlarının ve ihraç ürünlerinin çeşitlendirilmesine; ihracat sektörünü destekleyerek dış ticaretin dengelenmesine de katkı sağlamaktadır. Son dönemde ihracat reeskont kredileri artmış olsa da toplam YP firma kredileri içindeki payı yatay bir seyir izlemektedir (Grafik II..) , 1, Grafik 1II..9, KOBİ Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 1, (Yüzde) 9 1, Arz Talep Kaynak: BDDK-TCMB Ortalama (Son Veri: Talep 1.1) Ortalama Arz 1, 1 1 Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 1.1) Grafik II..9 KOBİ Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 1 (Yüzde) Arz Talep Grafik II..9 Ortalama Talep Ortalama Arz KOBİ 1 Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 1 (Yüzde) 1 1 Arz Talep Ortalama Talep Ortalama Arz (1) Banka Kredileri Eğilim Anketinden elde edilmiştir. 1 ün altı değerler sıkılaşmaya, 1 ün üstü değerler gevşemeye işaret etmektedir. 1 yılı Aralık ayı verileri ankette yer alan tahminlerdir. Kaynak: 1TCMB Grafik II..1 (1) Banka Kredileri Eğilim Anketinden elde edilmiştir. 1 ün altı Büyük Firma Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 1 değerler sıkılaşmaya, 1 ün üstü değerler gevşemeye işaret etmektedir. 1 yılı Aralık ayı (Yüzde) verileri ankette yer alan tahminlerdir. Kaynak: TCMB Arz Talep (1) Banka Kredileri Eğilim Ortalama Anketinden Talep elde edilmiştir. 1 ün Ortalama altı değerler Arz sıkılaşmaya, 1 1 ün üstü değerler gevşemeye işaret etmektedir. 1 yılı Aralık ayı verileri ankette yer alan tahminlerdir. 1 Kaynak: TCMB 1 Grafik II..1 Büyük 1 Firma Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 1 (Yüzde) Grafik II..1 Arz Talep Ortalama Talep Ortalama Arz Büyük Firma Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 1 (Yüzde) 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Arz Talep 1 Ortalama Talep Ortalama Arz (1) Banka Kredileri Eğilim Anketinden elde edilmiştir. 1 ün altı değerler,, Ekim 1 tarihinde yapılan değişiklikle, ihracat reeskont kredisi limiti yüzde oranında artırılmış ve dört aydan daha uzun vadeli kredilerin maliyeti baz puan düşürülmüştür. İhracat reeskont kredilerinin limiti milyar ABD dolarından 1 milyar ABD dolarına yükseltilmiş, toplam kredi limitindeki artışa bağlı olarak firma bazında kredi limitleri dış ticaret sermaye şirketleri için milyon ABD dolarından 3 milyon ABD dolarına, diğer firmalar için 1 milyon ABD dolarından milyon ABD dolarına yükseltilmiştir. Bu tutarların tamamı güne kadar olan vadelerde, en fazla yüzde si ise güne kadar olan vadelerde kullanılabilmektedir. Son düzenleme ile birlikte önümüzdeki dönemde ihracat reeskont kredi tutarlarının bir miktar daha artabileceği değerlendirilmektedir.

32 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (1) Banka Kredileri Eğilim Anketinden elde edilmiştir. 1 ün altı değerler sıkılaşmaya, 1 ün üstü değerler gevşemeye işaret etmektedir. 1 yılı Aralık ayı verileri ankette yer alan tahminlerdir. Kaynak: TCMB Reel sektörün yurt içi bankalardan sağladığı krediler firma ölçeği bazında incelendiğinde, büyük firma ve KOBİ kredileri talebinin üçüncü çeyrekte kayda değer bir şekilde düştüğü, kredi standartlarının ise hâlihazırda kısıtlayıcı olmadığı görülmektedir. Özellikle büyük firma kredilerindeki talebin 1 yılının üçüncü çeyreğinde belirgin bir şekilde daraldığı dikkat çekmektedir. Ankete katılan bankalar, talepteki düşüşün ağırlıklı olarak firmaların sabit yatırıma dayalı finansman ihtiyaçlarındaki azalmadan kaynaklandığını belirtmektedir. Arz tarafında ise, işletmelere kullandırılan kredi standartlarına risk algısının sıkılaştırıcı yönde, diğer bankalarla rekabetin ise gevşetici yönde etki ettiği anlaşılmaktadır. 1 yılı son çeyreği için her iki kredi türünde de talebin artacağı ve arz koşullarının belirgin bir şekilde değişmeyeceği beklenmektedir (Grafik II..9 ve II..1). Reel sektörün yurt içi banka dışı finansal kuruluşlara (BDFK) olan yükümlülükleri, yurt içine olan toplam yükümlülüklerinin yüzde 7 sini oluşturmakta ve banka kredilerine benzer oranda artmaktadır. Reel sektörün BDFK lardan temin ettiği finansmanın yüzde 3 ü TP cinsinden olup 1 yılı ilk çeyreğinden bu yana artış göstermektedir. Bu kuruluşlara olan YP yükümlülükler ise aynı dönemde önemli ölçüde değişmemiştir. Son altı aylık dönemde finansman şirketlerine olan yükümlülüklerin, finansal kiralama ve faktoring şirketlerine olan yükümlülüklere kıyasla ivmelenerek büyüdüğü görülmektedir (Grafik II..11). Bireysel taşıt kredilerinin toplam krediler içerisinde yüzde lük paya sahip olduğu göz önüne alındığında, binek amaçlı taşıt kredisi kullanımına getirilen tedbirlerin finansman şirketlerinin reel sektöre daha çok odaklandırdığı değerlendirilmektedir. Buna karşın, finansman şirketlerinin reel sektörün BDFK lardan temin ettiği toplam fonlama içerisindeki payı yüzde 13 gibi sınırlı bir seviyededir. Bu alanda yüzde 7 lik pay ile finansal kiralama şirketleri öncü konumlarını korumaktadır. Uluslararası örneklerle karşılaştırıldığında oldukça sınırlı bir ölçekte olan yurt içi tahvil piyasası büyümeye devam etmektedir. 1 Ekim ayı itibarıyla reel sektörün yurt içi ihraçları 1 yılının Mayıs ayında yayımlanan son rapor döneminden bu yana yüzde 37 gibi önemli bir artış göstermiştir (Grafik II..). Ortalama vadenin yaklaşık 7 gün olarak gerçekleştiği yurt içi ihraçların, reel sektörün TP cinsinden uzun vadeli finansman ihtiyacının karşılanması açısından önemli bir potansiyel taşıdığı düşünülmektedir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Grafik II..1 Büyük Firma Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri 1 (Yüzde) Arz Talep Ortalama Talep Ortalama Arz Grafik II..11 Banka Dışı Finansal Kuruluşların Reel Sektöre Kullandırdığı Kredilerin Gelişimi 1 (Yıllık Yüzde Değişim) Finansal Kiralama Faktoring Finansman Toplam (1) Banka Kredileri Eğilim Anketinden elde edilmiştir. 1 ün altı değerler sıkılaşmaya, Grafik 1 ün II..11 üstü değerler gevşemeye işaret etmektedir. 1 yılı Aralık ayı verileri ankette yer alan tahminlerdir. Kaynak: Banka TCMB Dışı Finansal Kuruluşların Reel Sektöre Kullandırdığı Kredilerin Gelişimi 1 (Yıllık Yüzde Değişim) Grafik II..11 Finansal Kiralama Faktoring Banka Dışı Finansal Finansman Kuruluşların Reel Sektöre Kullandırdığı Toplam Kredilerin Gelişimi 1 (Yıllık Yüzde Değişim) Finansal Kiralama Faktoring Finansman Toplam - - Kaynak: Grafik BDDK-TCMB II.. (Son Veri: 9.1) Reel Sektörün Yurt İçi İhraçları (Milyar TL),, Grafik II.. Reel Sektörün, Yurt İçi İhraçları (Milyar TL), 3, Grafik II.. Reel Sektörün, Yurt İçi İhraçları, (Milyar TL),, 1,, 3,,,, (1)Finansman şirketlerinin taksitli ticari kredileri, faktoring ve finansal kiralama şirketlerininin faktoring ve kiralama alacakları toplanarak hesaplanmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) (1)Finansman şirketlerinin taksitli ticari kredileri, faktoring ve finansal kiralama şirketlerininin faktoring ve kiralama alacakları toplanarak hesaplanmıştır , 1,Kaynak: MKK, SPK, TCMB (Son Veri: ),, 1, (1)Finansman şirketlerinin taksitli ticari kredileri, faktoring ve finansal kiralama şirketlerininin faktoring ve kiralama alacakları toplanarak hesaplanmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) Kaynak:, MKK, SPK, TCMB (Son Veri: ) Grafik II..13 Reel Sektörün Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Gelişimi 1 Kaynak: (Milyar MKK, TL) SPK, TCMB (Son Veri: ) Yurt Dışı Yük./GSYİH - Düzeltilmiş* Yurt Dışı Yük./GSYİH Grafik II Reel Sektörün 1 Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Gelişimi 1 1 (Milyar TL) Yurt Dışı Yük./GSYİH - Düzeltilmiş* 13 Grafik II..13 Yurt Dışı Yük./GSYİH Reel Sektörün Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Gelişimi (Milyar TL) Yurt Dışı Yük./GSYİH - Düzeltilmiş* Yurt Dışı Yük./GSYİH (1) GSYİH Eylül ayı verisi tahmindir *Yurt içi yerleşik bankaların yurt dışı şube ve iştirakleri hariçtir. 7 1 Kaynak: TCMB, TÜİK (Son Veri: 9.1) (1) 7 GSYİH Eylül ayı verisi tahmindir. 7 *Yurt içi yerleşik bankaların yurt dışı şube ve iştirakleri hariçtir. Kaynak: TCMB, TÜİK (Son Veri: 9.1) Grafik II..1 Yurt Dışı Şube Hariç Reel Sektör Yurt Dışı Yük. Dağılımı (1) GSYİH Eylül (Yüzde ayı verisi Pay) tahmindir *Yurt içi yerleşik bankaların yurt dışı şube ve iştirakleri hariçtir., , ,1

33 (1) GSYİH Eylül ayı verisi tahmindir. *Yurt içi yerleşik bankaların yurt dışı şube ve iştirakleri hariçtir. Kaynak: TCMB, TÜİK (Son Veri: 9.1) 9 7 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik II..1 Yurt Dışı Şube Hariç Reel Sektör Yurt Dışı Yük. Dağılımı (Yüzde Pay) İhraçlar Finansal Kuruluşlar Finansal Olmayan Kuruluşlar Resmi ve Uluslararası Kuruluşlar,,,,9,,3 7,1 73,1 73, 7,9, 7,,, 19,1 17, 1, 19, 19,3 1, 1, 7,,,3,9,,3, Kaynak: TCMB(Son Veri: 9.1) Grafik II..1 Reel Sektör Yurt Dışı Fin. Yükümlülüklerinin Vade Dağılımı Grafik II..1 (Yüzde Pay) Reel Sektör Yurt Dışı Fin. Yükümlülüklerinin Vade Dağılımı (Yüzde Pay) İtibarıyla İtibarıyla İtibarıyla İtibarıyla 9.1 İtibarıyla 3.1 İtibarıyla 9,1 9,1,, 9,1,,,,7,7 1,1 1,1, 17, 1, 17, 1,7 1,,7 1,7 1, 1,1 13, 1, 17, 1, 13, 1,7 1, 13, 1 Yıla 1- Yıl Kadar Yıla 1- Arası Yıl Kadar Arası 1 Yıla 1- Yıl Kaynak: Kadar TCMB (Son Arası Veri: 9.1) Kaynak: TCMB (Son Veri: 9.1) Kaynak: TCMB (Son Veri: 9.1) -3 Yıl Arası 3- Yıl 3- Arası Yıl Arası 3- Yıl Arası Yıldan Uzun Yıldan Uzun Yıldan Uzun Grafik II..1 Grafik II..1 Önümüzdeki Bir Yıl İçinde Vadesi Dolacak Dış Borçlar Grafik Önümüzdeki II..1 Bir Yıl İçinde Vadesi Dolacak Dış Borçlar (Milyon ABD doları) Önümüzdeki (Milyon ABD doları) Bir Yıl İçinde Vadesi Dolacak Dış Borçlar Kısa Vadeli (Milyon ABD doları) Kısa Uzun Vadeli Vadeli Uzun Vadeli Kısa Vadeli.. Uzun Vadeli Kaynak: TCMB (Son Veri: 9.1) Kaynak: TCMB (Son Veri: 9.1) Kaynak: TCMB (Son Veri: 9.1) Grafik II..17 Grafik Dış Borç II..17 Yenileme Oranı Grafik Dış ( Aylık Borç II..17 HO, Yenileme Yüzde) Oranı Dış ( Borç Aylık 1 HO, Yenileme Yüzde) Oranı ( Aylık 1HO, Yüzde) Yıl -3 Arası Yıl Arası Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: 9.1) Reel sektörün yurt dışına olan finansal yükümlülüklerinin GSYİH ye oranı son altı ayda sınırlı bir düşüş göstermiştir (Grafik II..13). Bu düşüş ağırlıklı olarak yabancı ticari bankalar ve finansal olmayan kesim kaynaklı olarak gerçekleşmiştir. Yurt içi bankaların yurt dışı şube ve iştiraklerinden temin edilen krediler hariç incelendiğinde, reel sektörün yurt dışı yükümlülüklerinde artış gösteren tek kalemin yurt dışı tahvil ihraçları olduğu görülmekte, ihraçların yurt dışı yükümlülükler içindeki payı artmaktadır (Grafik II..1). Tamamı uzun vadeli ve YP cinsi olan yurt dışı ihraçlarının reel sektör firmalarının finansman yapısına olumlu katkı sağladığı değerlendirilmektedir. Reel sektörün yurt dışından sağladığı bir yıldan kısa vadeli finansal yükümlülüklerinin payı son rapor döneminden bu yana bir miktar azalmıştır. yıldan daha kısa sürede vadesi dolacak olan borçların ağırlıklı ortalama vadesi son rapor dönemine göre bir miktar artarken, 1 yıla kadar vadeli borçların payının daraldığı ve yıla kadar vadeli borçların payının arttığı görülmektedir. Diğer taraftan vadesine ile 3 yıl arasında kalan borçların payı azalırken, 3 yıldan uzun vadeli borçların payında artış gerçekleşmiştir (Grafik II..1). Reel sektörün 1 yılı Aralık ayı ile 1 yılı Eylül ayları arasında 11, milyar ABD doları uzun vadeli kredilerden, 1,9 milyar ABD doları da kısa vadeli kredilerden olmak üzere toplam 13,1 milyar ABD doları kredi ödemesi bulunmaktadır (Grafik II..1). Diğer taraftan 1 yılı Ağustos ayı sonu itibarıyla kısa vadeli ithalat borçları sınırlı bir artış göstermiş ve yaklaşık 7 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Reel sektörün dış borç yenileme oranlarının artış eğiliminde olması, firmaların dış finansman açısından bir sorunla karşılaşmadığına dair izlenimleri kuvvetlendirmektedir (Grafik II..17). Reel sektörün yükümlülükleri artarken, mevduatı zayıf bir büyüme patikası izlemeye devam etmektedir. Büyümedeki yavaşlamada, para takası işlemlerindeki düşüşün de etkisiyle 1 yılının ikinci çeyreğinden itibaren daha görünür hale gelen YP ticari mevduat büyüme oranlarındaki gerileme belirleyici olmuştur. Döviz kurlarındaki dalgalanmanın artmaya başladığı Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: 9.1) Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: 9.1) Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Grafik II..1 Grafik TP-YP KEA II..1 ve Toplam KEA Ticari Mevduat 1 (Yıllık Yüzde Değişim) Grafik TP-YP II..1 KEA ve Toplam KEA Ticari Mevduat 1 TP TP-YP (Yıllık KEA Yüzde ve Değişim) Toplam KEA Ticari Mevduat 1 (Yıllık Yüzde Değişim) TP YP KEA

34 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: 9.1) Kutu 13 yılı Mayıs BİST ayından Örneklemi itibaren Kapsamında yıllık büyüme Reel oranı Sektör hızla Firmalarının düşen TP Net Yabancı Grafik II..1 Para Pozisyonlarının Analizi II..1 TP-YP KEA ve Toplam KEA Ticari Mevduat 1 ticari mevduatın, YP ticari mevduatlardaki ivme kaybına rağmen (Yıllık Yüzde Değişim) TP halen zayıf bir seyir izliyor olması özellikle dikkat çekmektedir YP KEA Reel sektör firmalarının net yabancı para pozisyonlarının (NYPP) düzeyi, firmaların Toplam döviz KEA kuru (Grafik II..1). 3 gelişmelerine olan duyarlılığını belirleyen önemli faktörlerden biridir. Ancak firmaların taşıdıkları kur ve YP likidite 3 riski değerlendirilirken, NYPP seviyelerinin yanı sıra, net yurt dışı satış gelirleri gibi döviz kazandırıcı faaliyetlerinin 1 13 yılı sonuna göre reel sektör firmalarının yurt içi de dikkate alınması gerekmektedir. 3 NYPP ve yurt dışı satış gelirleri çerçevesinde kur ve YP likidite riskinin analiz bankalardan sağladıkları YP kredilerin, YP ticari mevduatların çok edildiği bu kutuda, Türkiye de faaliyet gösteren reel sektör firmalarını temsilen Borsa İstanbul da işlem gören - üzerinde holdingler artmış hariç olması 31 nedeniyle reel sektör reel firmasının sektörün 1 net yılı döviz ikinci çeyrek pozisyon mali tablo ve - dipnotları kullanılmıştır. açığı 13 yılı sonu değeri olan 17, milyar ABD dolarından 1 yılı Ağustos ayı itibarıyla 179,3 milyar ABD doları seviyesine (1) YP ticari mevduat yüzde USD/TL, yüzde EUR/TL ile oluşturulan sepet kullanılarak kur etkisinden arındırılmıştır. yükselmiştir. 31 Ancak, adet reel reel sektör sektörün firmasının kısa vadeli toplam net satış pozisyon gelirlerinin açığı GSYİH ye Kaynak: oranı BDDKyüzde TCMB (Son Veri: ) civarında olup toplam NYPP tutarı 7 milyar ABD dolarıdır (7 milyar TL). aynı dönemler itibarıyla 17,3 milyar ABD dolarından,9 milyar Açık pozisyon taşıyan firma sayısı 1, fazla pozisyon taşıyan firma sayısı 13 tür. ABD dolarına gerileyerek olumlu bir görünüm sergilemiştir. Bu Açık pozisyon taşıyan firmaların NYPP tutarı 9 milyar ABD doları ( milyar TL) iken, fazla veren firmaların gelişmede, YP mevduat artışının tamamına yakınının kısa vadeli NYPP tutarı milyar ABD dolarıdır ( milyar TL). mevduatlardaki artıştan kaynaklanması, YP kredi artışının ise uzun Açık pozisyon taşıyan firmalar sektörel bazda incelendiğinde, toplam açık pozisyonun yüzde inin vadeli kredilerden kaynaklanmış olması önemli rol oynamıştır. dokuz sektörde yoğunlaştığı görülmektedir (Tablo II..1.1). NYPP/Özkaynak ve NYPP/Net Yurt Dışı Satış Gelirleri oranları da dikkate alındığında, kur riskinin özellikle elektrik üretimi yapan firmalar ve gayrimenkul Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası yatırım ortaklıklarında görece yüksek olduğu değerlendirilmektedir. Perakende ve Telekom sektörlerinde Kutu II..1 büyük ölçekli birer şirket dışında riskin çok daha sınırlı olduğu tahmin edilmektedir. BİST Örneklemi Kapsamında Reel Sektör Firmalarının Net Yabancı Para Pozisyonlarının Analizi Tablo II..1.1 Reel sektör firmalarının Döviz Açık net Pozisyonu yabancı Taşıyan Firmaların para pozisyonlarının Seçilmiş Sektörler Bazında (NYPP) Analizi düzeyi, firmaların döviz kuru (Haziran 1) gelişmelerine olan duyarlılığını belirleyen önemli faktörlerden biridir. Ancak firmaların taşıdıkları kur ve YP likidite riski değerlendirilirken, NYPP seviyelerinin yanı sıra, net yurt dışı satış gelirleri NYPP/ Yurt Dışı NYPP (M ilyar NYPP / Firma Sayısı gibi Sat ışlar, döviz Net kazandırıcı ( x faaliyetlerinin de dikkate alınması gerekmektedir. 3 ABD Doları) Özkaynak ( %) kat ı) NYPP ve yurt dışı satış gelirleri çerçevesinde kur ve YP likidite riskinin analiz Telekom - 1 edildiği bu kutuda, Türkiye de faaliyet gösteren reel sektör firmalarını temsilen Borsa İstanbul da işlem gören Havayolları ve Yer Hizmetleri -3, 1,,7 holdingler hariç 31 reel sektör firmasının 1 yılı ikinci çeyrek mali tablo ve dipnotları kullanılmıştır. Pet rol/gaz -,1 7,1 1, Alkolsüz İçecek ve M eşrubat -, 9, 1, Elekt rik Ü ret imi -, 1, 1, 31 adet reel sektör firmasının toplam satış gelirlerinin GSYİH ye oranı yüzde civarında olup toplam Ot omot iv -1,1 7,,3 NYPP tutarı 7 milyar ABD dolarıdır (7 milyar TL). Demir Çelik 11-1,9 33,, Perakende* 9-1,3 1,3 9,7 Açık pozisyon taşıyan firma sayısı 1, fazla pozisyon taşıyan firma sayısı 13 tür. Gayrimenkul Yat. Ort. -,3 3, - Açık pozisyon taşıyan firmaların NYPP tutarı 9 milyar ABD doları ( milyar TL) iken, fazla veren firmaların Seçilmiş Sektörler Toplamı 3 - NYPP tutarı milyar ABD dolarıdır ( milyar TL). Açık Pozisyon Taşıyan Firmalar 1-9 Açık pozisyon taşıyan Toplamı firmalar sektörel bazda incelendiğinde, toplam açık pozisyonun yüzde inin * Açık pozisyon sadece bir büyük perakende şirketinden kaynaklanmaktadır. O hariç bırakıldığında sektörün NYPP/Özkaynak çarpanı 1'in altında hesaplanmaktadır. Kaynak: BIST (Son Veri:.1) dokuz sektörde yoğunlaştığı görülmektedir (Tablo II..1.1). NYPP/Özkaynak ve NYPP/Net Yurt Dışı Satış Gelirleri oranları da dikkate alındığında, kur riskinin özellikle elektrik üretimi yapan firmalar ve gayrimenkul yatırım ortaklıklarında görece yüksek olduğu değerlendirilmektedir. Perakende ve Telekom sektörlerinde büyük ölçekli birer şirket dışında riskin çok daha sınırlı olduğu tahmin edilmektedir. Üretimdeki yerlilik oranının ortalama yüzde olduğu kabulüne dayalı olarak açıklanan yurt dışı satış gelirinin yüzde ı dikkate alınmıştır. 3 Hülagü ve Yalçın (1). Tablo II..1.1 Döviz Açık Pozisyonu Taşıyan Firmaların Seçilmiş Sektörler Bazında Analizi (Haziran 1) Finansal İstikrar Raporu - Kasım - Kasım NYPP/ Yurt Dışı NYPP (M ilyar NYPP / Firma Sayısı Sat ışlar, Net ( x ABD Doları) Özkaynak ( %) kat ı) Telekom - 1

35 Açık pozisyon taşıyan firmalar sektörel bazda incelendiğinde, toplam açık pozisyonun yüzde inin dokuz sektörde yoğunlaştığı görülmektedir (Tablo II..1.1). NYPP/Özkaynak ve NYPP/Net Yurt Dışı Satış Gelirleri oranları da dikkate alındığında, kur riskinin özellikle elektrik üretimi yapan firmalar ve gayrimenkul Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası yatırım ortaklıklarında görece yüksek olduğu değerlendirilmektedir. Perakende ve Telekom sektörlerinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası büyük ölçekli birer şirket dışında riskin çok daha sınırlı olduğu tahmin edilmektedir. Turizm sektöründe faaliyet gösteren şirketler hariç bırakıldığında açık pozisyon taşıyan şirketlerden Tablo II..1.1 tanesinin yurt dışı satış gelirleri bulunmamaktadır. Gayrimenkul yatırım ortaklığı, elektrik üretimi ve Döviz Açık Pozisyonu Taşıyan Firmaların Seçilmiş Sektörler Bazında Analizi perakende sektörlerinde (Haziran 1) yoğunlaşan bu firmaların milyar ABD doları (9 milyar TL) civarında döviz açık pozisyonu taşıdığı, açık pozisyonun özkaynaklara oranının ise yüzde olduğu tespit edilmiştir. NYPP/ Yurt Dışı NYPP (M ilyar NYPP / Firma Sayısı Sat ışlar, Net ( x ABD Doları) Özkaynak ( %) NYPP lerine kıyasla önemli miktarda yurt dışı satış geliri olan firmaların, YP kat ı) likidite şoklarına karşı doğal bir korumaya sahip Telekom olduğu düşünülmektedir. Bu çerçevede, - döviz 1 açık pozisyonu taşıyan ve yurt dışı satış Havayolları ve Yer Hizmetleri -3, 1,,7 geliri olan 133 firmadan tanesinin bir yıl içinde, 7 tanesinin ise üç yıl içinde yurt dışı satış gelirleri ile Pet rol/gaz -,1 7,1 1, döviz açıklarını kapatabilecekleri tahmin edilmektedir. Alkolsüz İçecek ve M eşrubat -, 9, 1, Döviz açık pozisyonları net yurt dışı satışlarının üç katından fazla olan ve görece daha riskli olarak Elekt rik Ü ret imi -, 1, 1, değerlendirilen firmalar, 1 firmanın yer aldığı örneklemin taşıdığı Ot omot iv -1,1 7,,3 yüzde 3 unu (, Demir Çelik milyar ABD doları) oluşturmaktadır. 11-1,9 Söz 33, konusu firmalarda, NYPP/Özkaynak oranı Perakende* 9-1,3 1,3 9,7 yaklaşık yüzde civarındadır (Grafik II..1.1). toplam açık pozisyonun yaklaşık Gayrimenkul Yat. Ort. -,3 3, - Seçilmiş Sektörler Toplamı 3 - NYPP tutarları Küçük Açık Pozisyon ve Orta Taşıyan Büyüklükteki Firmalar İşletmeler (KOBİ) özelinde incelendiğinde (Grafik II..1.) : 1-9 Toplamı BİST örneklemi içinde * Açık pozisyon yer sadece alan bir 3 büyük KOBİ nin perakende şirketinden milyon kaynaklanmaktadır. ABD dolarına O hariç bırakıldığında yakın sektörün döviz açık pozisyonu taşıdığı, 39 NYPP/Özkaynak çarpanı 1'in altında hesaplanmaktadır. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kaynak: BIST (Son Veri:.1) KOBİ nin ise döviz açık pozisyonunun olmadığı görülmektedir. Döviz açık pozisyonu olan KOBİ ler içinde mikro KOBİ tanımına giren herhangi bir firma bulunmazken, Turizm sektöründe faaliyet gösteren şirketler hariç bırakıldığında açık pozisyon taşıyan şirketlerden toplam açık pozisyonun yüzde tan fazlası adet orta ölçekli KOBİ firmasına aittir. Orta ölçekli tanesinin yurt dışı satış gelirleri bulunmamaktadır. Gayrimenkul yatırım ortaklığı, elektrik üretimi ve KOBİ lerin ağırlıklı ortalama NYPP/Özkaynak oranı yüzde 1 gibi yüksek bir seviyededir. perakende sektörlerinde yoğunlaşan bu firmaların milyar ABD doları (9 milyar TL) civarında döviz açık Üretimdeki yerlilik oranının ortalama yüzde olduğu kabulüne dayalı olarak açıklanan yurt dışı satış gelirinin yüzde ı dikkate alınmıştır. Döviz açık pozisyonu veren küçük ölçekli KOBİ firması içinde yüksek NYPP ile GYO sektöründe faaliyet 3 Hülagü ve Yalçın (1). pozisyonu taşıdığı, açık pozisyonun özkaynaklara oranının ise yüzde olduğu tespit edilmiştir. gösteren bir firma öne çıkmaktadır. Küçük ölçekli KOBİ lerin NYPP/Özkaynak oranı söz konusu firma dâhil NYPP lerine kıyasla önemli miktarda yurt dışı satış geliri olan firmaların, YP likidite şoklarına karşı doğal bir Finansal İstikrar edildiğinde Raporu - Kasım yüzde 1 1 civarındayken, hariç bırakıldığında yüzde gibi düşük bir seviyeye inmektedir. korumaya sahip olduğu düşünülmektedir. Bu çerçevede, döviz açık pozisyonu taşıyan ve yurt dışı satış geliri olan 133 firmadan tanesinin bir yıl içinde, 7 tanesinin ise üç yıl içinde yurt dışı satış gelirleri ile Sonuç olarak, döviz açık pozisyonlarının ağırlıklı kısmını büyük ölçekli firmaların taşımakta olduğu, bunlar döviz açıklarını kapatabilecekleri tahmin edilmektedir. arasında NYPP / Özkaynak ve NYPP / Yurt Dışı Gelirler oranına göre sınırlı sayıda şirketin görece daha yüksek Döviz açık pozisyonları net yurt dışı satışlarının üç katından fazla olan ve görece daha riskli olarak kur riski taşıdığı değerlendirilmektedir. Yurt dışı gelirlerinin kur riski için doğal bir koruma sağladığı düşünülmekte, değerlendirilen firmalar, 1 firmanın yer aldığı örneklemin taşıdığı toplam açık pozisyonun yaklaşık NYPP si yurt dışı gelirlerinin üç katından fazla olan ve açık pozisyon taşıyan 1 şirketin yaklaşık dörtte birini yüzde 3 unu (, milyar ABD doları) oluşturmaktadır. Söz konusu firmalarda NYPP/Özkaynak oranı oluşturan adet şirketin olası bir kur şokuna karşı daha hassas olduğu tahmin edilmektedir. KOBİ lerin ölçeğe yaklaşık yüzde civarındadır (Grafik II..1.1). göre alt kırılımlar bazında incelenmesi sonucunda ise mikro KOBİ lerin açık pozisyon taşımadıkları ve görece büyük ölçekli olan KOBİ lerin ise ancak yüzde 3 gibi yüksek bir kur şokunda dahi özkaynaklarının yaklaşık yüzde NYPP 1 ini tutarları kaybedebilecekleri Küçük ve Orta değerlendirilmektedir. Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ) özelinde incelendiğinde (Grafik II..1.) : BİST örneklemi içinde yer alan 3 KOBİ nin milyon ABD dolarına yakın döviz açık pozisyonu taşıdığı, 39 KOBİ nin ise döviz açık pozisyonunun olmadığı görülmektedir. Döviz açık pozisyonu olan KOBİ ler içinde mikro KOBİ tanımına giren herhangi bir firma bulunmazken, toplam açık pozisyonun yüzde tan fazlası adet orta ölçekli KOBİ firmasına aittir. Orta ölçekli KOBİ lerin ağırlıklı ortalama NYPP/Özkaynak oranı yüzde 1 gibi yüksek bir seviyededir. Döviz açık pozisyonu veren küçük ölçekli KOBİ firması içinde yüksek NYPP ile GYO sektöründe faaliyet gösteren bir firma öne çıkmaktadır. Küçük ölçekli KOBİ lerin NYPP/Özkaynak oranı söz konusu firma dâhil edildiğinde yüzde 1 civarındayken, hariç bırakıldığında yüzde gibi düşük bir seviyeye inmektedir. KOBİ olarak yıllık satış geliri milyon TL ve altı olan firmalar dikkate alınmış olup, turizm sektöründe faaliyet gösteren şirketler analize dahil edilmemiştir. Sonuç olarak, döviz açık pozisyonlarının ağırlıklı kısmını büyük ölçekli firmaların taşımakta olduğu, bunlar Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Finansal arasında İstikrar NYPP Raporu / Özkaynak - Kasım ve 1 NYPP / Yurt Dışı Gelirler oranına göre sınırlı sayıda şirketin görece daha yüksek 9 kur riski taşıdığı değerlendirilmektedir. Yurt dışı gelirlerinin kur riski için doğal bir koruma sağladığı düşünülmekte, NYPP si yurt dışı gelirlerinin üç katından fazla olan ve açık pozisyon taşıyan 1 şirketin yaklaşık dörtte birini

36 toplam açık pozisyonun yüzde tan fazlası adet orta ölçekli KOBİ firmasına aittir. Orta ölçekli KOBİ lerin ağırlıklı ortalama NYPP/Özkaynak oranı yüzde 1 gibi yüksek bir seviyededir. Döviz açık pozisyonu veren küçük ölçekli KOBİ firması içinde yüksek NYPP ile GYO sektöründe faaliyet Türkiye gösteren Cumhuriyet bir firma Merkez öne çıkmaktadır. Bankası Küçük ölçekli KOBİ lerin NYPP/Özkaynak oranı söz konusu firma dâhil edildiğinde yüzde 1 civarındayken, hariç bırakıldığında yüzde gibi düşük bir seviyeye inmektedir. Sonuç olarak, döviz açık pozisyonlarının ağırlıklı kısmını büyük ölçekli firmaların taşımakta olduğu, bunlar arasında NYPP / Özkaynak ve NYPP / Yurt Dışı Gelirler oranına göre sınırlı sayıda şirketin görece daha yüksek kur riski taşıdığı değerlendirilmektedir. Yurt dışı gelirlerinin kur riski için doğal bir koruma sağladığı düşünülmekte, NYPP si yurt dışı gelirlerinin üç katından fazla olan ve açık pozisyon taşıyan 1 şirketin yaklaşık dörtte birini oluşturan adet şirketin olası bir kur şokuna karşı daha hassas olduğu tahmin edilmektedir. KOBİ lerin ölçeğe göre alt kırılımlar bazında incelenmesi sonucunda ise mikro KOBİ lerin açık pozisyon taşımadıkları ve görece büyük ölçekli olan KOBİ lerin ise ancak yüzde 3 gibi yüksek bir kur şokunda dahi özkaynaklarının yaklaşık yüzde 1 ini kaybedebilecekleri değerlendirilmektedir. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik II..1.1 NYPP ve Özkaynaklara Oranı 1 (Milyar ABD doları), -3, Grafik II..1. KOBİ Şirketlerinde NYPP ve Özkaynaklara Oranı 1 (Turizm sektöründekiler hariç, Milyon ABD doları) % -1 -,3 % -, - - KOBİ olarak yıllık satış geliri milyon TL ve altı olan firmalar dikkate alınmış olup, turizm % sektöründe faaliyet gösteren şirketler analize dahil edilmemiştir. % - -9, -7, -,9 -, Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 %3-3 % 9 -, %31 NYPP NYPP/ Özkaynaklar (Sağ E.) % x 1 1<x<3 x 3 İhracat Geliri Olmayan* 1 X değeri NYPP nin net yurt dışı gelirlere oranıdır. * Turizm sektöründe faaliyet gösteren şirketler hariç bırakılmıştır. Kaynak: BIST (Son Veri:.1) %9 % %7 % % NYPP NYPP/ Özkaynaklar (Sağ E.) %1-31 Mikro Küçük Orta % % % %3 % %1 % Kaynakça Hülagü, T. ve C. Yalçın, 1, Türkiye de Firmaların Yabancı Para Borçluluğu ve Kur Riskine İlişkin Mikro Değerlendirmeler, TCMB Ekonomi Notları No. 1/13, Ağustos 1. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 9

37 3 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

38 III. Finansal Kesim Kredi/GSYİH oranında 13 yılında yaşanan hızlı artış, makro ihtiyati tedbirler ve sıkı para politikası duruşunun da katkısıyla daha makul düzeylere gerilemiştir. Buna karşın, ekonomik faaliyetteki zayıf görünüm kredi riskinin takibini gerekli kılmaktadır. Kredi-mevduat faiz farklarındaki son dönem gelişmeleri de, bankaların kredi arzında daha temkinli olmaya başladıklarına işaret etmektedir. Mayıs 1 tarihli son rapor dönemine göre, ihtiyaç ve taşıt kredisi vadelerinin makro ihtiyati düzenlemelerin de etkisiyle bir miktar gerilemesi ve değişken faizli kredilerin payının artması sayesinde bankaların vade uyumsuzluğu bir miktar iyileştirmiştir. Ayrıca yeniden fiyatlamaya konu TP ve YP faize duyarlı açık pozisyonda da sınırlı bir iyileşme görülmektedir. Yapılan faiz şoku senaryo analizleri, bankacılık sisteminin faiz riskine olan duyarlılığının sınırlı olduğunu ve mevcut SYR düzeyinin faiz şoklarını karşılamada yeterli olacağını ortaya koymaktadır. Bankacılık sektörü kısa vadeli likidite şoklarına dayanıklı yapısını korumaktadır. Küresel finansal piyasalardaki dalgalanmalara rağmen sektörün, çekirdek olmayan yükümlülüklerinin tamamına yakınını oluşturan yurt dışı borçlarını yenilemekte herhangi bir sorun yaşamadığı ve yurt dışı kaynaklı olası YP likidite şoklarına karşı yeterli tamponlara sahip olduğu değerlendirilmektedir. Diğer taraftan, son yıllardaki aktif büyümesinin artan oranda mevduat dışı fonlama kaynaklarıyla gerçekleştirilmesi, bankacılık sisteminin toptan fonlama kaynaklarındaki dalgalanmalara olan duyarlılığını artırmaktadır. Bu çerçevede, çekirdek yükümlülüklerdeki artışla uyumlu bir aktif büyümesinin finansal istikrar açısından önemli olduğu değerlendirilmektedir. Fonlama kalitesindeki gelişmeleri dikkatle izleyen TCMB, zorunlu karşılıkların Türk lirası olarak tutulan kısmına faiz ödenmesi uygulamasını çekirdek yükümlülükleri destekleyecek şekilde yürürlüğe koymuştur. Önümüzdeki dönemde, finansal istikrarı desteklemek amacıyla, çekirdek dışı yükümlülüklerde vadenin uzamasını teşvik edici yönde zorunlu karşılık oranlarının yeniden düzenlenmesi, rezerv opsiyonu katsayılarında da istikrarı destekleyici yönde teknik ayarlamalar yapılması söz konusu olabilecektir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 31

39 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik III.1.1 Grafik Kredilerin III.1.1 GSYİH ye Oranı Kredilerin (Nominal, Yüzde) Tablo II.1. GSYİH ye Oranı (Nominal, Yüzde) Hanehalkının Grafik III.1.1 Finansal Kredi Yükümlülükleri / GSYİH 1 7 Kredi / GSYİH Kredilerin GSYİH ye Kredi Oranı / GSYİH Oranı Yıllık Fark (Sağ (Nominal, 7 Yüzde) Milyar TL Pay Milyar TL Pay Kredi Eksen) / GSYİH Oranı Yıllık Fark (Sağ Toplam Yükümlülükler 1 Eksen) Kredi / GSYİH 37,3 1 39,7 1 (Tür Bazında) 1 Konut 7,3 33,7 13,7 Kredi / GSYİH Oranı Yıllık Fark (Sağ 3, Taşıt Eksen) 1,1, 1, 3, İhtiyaç + Diğer 13, 3, 1,7 1 3,7 Bireysel KK,3,,7,7 3 Ortalama= Varlık Yönetim Şirketleri Alacakları 11,9 3, 9,, Ortalama=, Toplam 3 Yükümlülükler (Karşı 37,3 1, 39,7 Taraf Bazında) 1 Bankalar 3,3 91, 39, 9, 3 Ortalama= Finansman 1 Şirketleri 7,,,7,, TOKİ 1, 3, 13, 3, Varlık Yönetim Şirketleri 11,9 3, 9,, (1) Konut kredileri TOKİ nin vadeli konut satışları karşılığı alacaklarını da 1 içermektedir. Kaynak: BDDK- TCMB, TÜİK (Son Veri: 9.1) Kaynak: BDDK-TCMB, TOKİ Kaynak: BDDK- TCMB, TÜİK (Son Veri: 9.1) Kaynak: BDDK- TCMB, TÜİK (Son Veri: 9.1) Grafik III.1. Grafik Kredi / III.1. GSYİH Değişimi 1 Grafik Kredi (Puan,/ Yüzde) III.1. GSYİH Değişimi 1 (Puan, Yüzde) 11Ç - 13Ç Kredi / GSYİH Farkı Kredi Grafik / GSYİH III.1. Değişimi 11Ç 13Ç -- 13Ç 1Ç 1 Kredi // GSYİH Farkı (Sağ Eksen) (Puan, 1 Yüzde) Kredi / GSYİH 13Ç Değişimi - 1Ç Kredi 11Ç 13Ç Kredi 1 / GSYİH Farkı (Sağ Eksen) GSYİH Farkı (Puan, 1 1 Yüzde) 1 13Ç 1 11Ç - 1Ç 13Ç Kredi Kredi / GSYİH GSYİH Farkı Farkı (Sağ Eksen) 13Ç - 1Ç Kredi / GSYİH Farkı (Sağ Eksen) (1) Genel olarak 1 yılı ikinci çeyreği verileri kullanılmıştır. Yalnızca Brezilya, Kolombiya ve Rusya için 1 yılı birinci çeyreği verileri kullanılmıştır. (1) Genel olarak 1 yılı ikinci çeyreği verileri kullanılmıştır. Yalnızca Brezilya, Kaynak: IMF Financial Soundness Indicators Kolombiya ve Rusya için 1 yılı birinci çeyreği verileri kullanılmıştır. Kaynak: IMF Financial Soundness Indicators (1) Genel olarak 1 yılı ikinci çeyreği verileri kullanılmıştır. Yalnızca Brezilya, Kolombiya (1) Genel olarak ve Rusya 1 için yılı 1 ikinci yılı çeyreği birinci verileri çeyreği kullanılmıştır. verileri kullanılmıştır. Yalnızca Brezilya, Kaynak: Kolombiya IMF ve Financial Rusya için Soundness 1 yılı birinci Indicators çeyreği verileri kullanılmıştır. Kaynak: IMF Financial Soundness Indicators G. Afrika G. Afrika G. Afrika G. Afrika Brezilya Brezilya Brezilya Brezilya Rusya Rusya Rusya Rusya Türkiye Türkiye Türkiye Türkiye Tayland Tayland Tayland Tayland Meksika Meksika Meksika Şili Şili Şili Şili Kolombiya Kolombiya Kolombiya Endonezya Endonezya Endonezya Çek Çek Cum. Cum. Çek Çek Cum. Cum. Malezya Malezya Malezya Malezya Hırvatistan Hırvatistan Hırvatistan Hırvatistan Grafik III.1.3 Grafik Kredilerin III.1.3 Yıllık Artış Hızları 1 Kredilerin (Yüzde, TGA Yıllık Hariç) Artış Hızları 1 (Yüzde, TGA Hariç) Kur Etkisinden Arındırılmış Kredilerin Artışı Grafik III..3 III.1.3 Kur Kredilerin Etkisinden Artışı Arındırılmış Kredilerin Artışı Kredilerin Yıllık Artış Hızları 1 Değişken BDDK Faizli Firma Kredilerin Kredisinin Artışı Gelişimi (Yüzde, Ay) Kararları Küresel para TGA BDDK Hariç) PPK Faiz TP Değişken Kur Etkisinden Küresel politikalarına Kararları para Faizli Firma Arındırılmış Kredisi/TP PPK kararı BDDK Kredilerin Toplam Artışı Kredi politikalarına yönelik Faiz Kararları Koriorun Kredilerin Artışı 3 TP Değişken yönelik belirsizliklerin kararı BDDK Genişletilmesi Faizli Firma Kredisi Vade (Sağ Eksen) BDDK Koriorun belirsizliklerin artması Kararları 1, Kararları Genişletilmesi artması Küresel para PPK Faiz politikalarına kararı BDDK Moody's yönelik Kararları 3 Koriorun belirsizliklerin Moody's ve S&P 1, 3 Genişletilmesi artması ve Kredi S&P Notu 3 3 Kredi Artırımı Notu 3 Artırımı Moody's 3 ve S&P 1, 3 Kredi Notu Artırımı , (1) Kur etkisinden arındırılmış kredilerde yüzde 7 ABD doları ve yüzde 3 Euro dan 1 1, 1 oluşan sepet değer kullanılmıştır. Dövize endeksli krediler YP kredilere dahil edilmiştir. (1) Kur etkisinden arındırılmış kredilerde yüzde 7 ABD doları ve yüzde 3 Euro dan Kaynak: BDDK- TCMB oluşan sepet değer kullanılmıştır. Dövize endeksli krediler YP kredilere dahil edilmiştir. Kaynak: BDDK- TCMB (1) Kur etkisinden arındırılmış kredilerde yüzde 7 ABD doları ve yüzde 3 Euro dan 3 Aylık Hareketli Ortalama oluşan sepet değer kullanılmıştır. Dövize endeksli krediler YP kredilere dahil edilmiştir. Kaynak: Kaynak: BDDK-TCMB BDDK- TCMB Grafik III.1. Grafik TP Ticari, III.1. İhtiyaç ve Konut Kredileri Faiz Farkları Grafik TP (Akım Ticari, III.. Veri, İhtiyaç Haftalık ve Hareketli Konut Ortalama, Kredileri Faiz Yüzde) Farkları TP Sabit (Akım Faizli Veri, Türev Haftalık Yükümlülüklerin Hareketli Ortalama, TL Ticari Gelişimi (KMH Yüzde) ve KK Hariç)* Grafik III.1. (Yüzde) TL Konut Ticari (KMH ve KK Hariç)* TP Ticari, İhtiyaç ve Konut Kredileri Faiz Farkları (Akım Konut İhtiyaç (Sağ Eksen) Veri, Haftalık Hareketli Ortalama, Yüzde) İhtiyaç (Sağ Eksen) TL Ticari (KMH ve KK Hariç)* 1 Konut İhtiyaç (Sağ Eksen) , 9, 7, 7, 9,,, 7, 3, 3,, 1, 1, 3,,, 1, * Düzeltilmiş seride o hafta kullandırılan sıfır faizli kredi kullandırımları hariç tutulmuştur., * Kaynak: Düzeltilmiş TCMB seride (Son o Veri: hafta ) kullandırılan sıfır faizli kredi kullandırımları hariç tutulmuştur. Kaynak: TCMB (Son Veri: ) 3 Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB Kaynak: TCMB (Son Veri: ) III.1. Kredi Riski III.1. Kredi Riski III.1. Kredi Riski III.1. Kredi Riski Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kredi/GSYİH oranında 13 yılında yaşanan hızlı artış alınan Kredi/GSYİH oranında 13 yılında yaşanan hızlı artış alınan makro ihtiyati tedbirler ve sıkı para politikası duruşunun da katkısıyla makro Kredi/GSYİH ihtiyati tedbirler oranında ve sıkı para yılında yılında politikası yaşanan duruşunun hızlı hızlı artış da artış katkısıyla alınan yavaşlamıştır. Kredilerin GSYİH ye kıyasla hızlı bir şekilde artması, alınan yavaşlamıştır. makro makro ihtiyati ihtiyati tedbirler Kredilerin tedbirler ve GSYİH ye sıkı ve para sıkı para politikası kıyasla politikası hızlı duruşunun bir duruşunun şekilde da katkısıyla artması, finansal sistemi olası iç ve dış şoklara karşı daha duyarlı hale da finansal yavaşlamıştır. katkısıyla sistemi yavaşlamıştır. Kredilerin olası iç GSYİH ye ve Kredilerin dış şoklara kıyasla GSYİH ye karşı hızlı kıyasla bir daha şekilde hızlı duyarlı bir artması, hale getirmektedir. 13 yılı içinde Kredi/GSYİH oranı uzun dönem şekilde getirmektedir. finansal artması, sistemi finansal 13 olası yılı sistemi iç içinde ve olası dış iç Kredi/GSYİH şoklara ve dış şoklara karşı oranı daha karşı daha uzun duyarlı dönem hale ortalamasının çok üzerinde ve keskin bir şekilde artış eğilimi göstermiş, duyarlı ortalamasının getirmektedir. hale getirmektedir. çok 13 üzerinde yılı 13 içinde ve yılı keskin içinde Kredi/GSYİH bir şekilde artış oranı eğilimi uzun göstermiş, dönem finansal istikrar açısından müdahale edilmesinde fayda görülmüştür. dönem finansal ortalamasının ortalamasının istikrar çok açısından üzerinde çok üzerinde müdahale ve keskin ve keskin edilmesinde bir şekilde bir şekilde artış artış fayda eğilimi görülmüştür. göstermiş, Nitekim alınan makro ihtiyati tedbirlerin ve izlenilen sıkı para göstermiş, Nitekim finansal istikrar alınan finansal açısından makro istikrar ihtiyati müdahale açısından tedbirlerin müdahale edilmesinde ve edilmesinde izlenilen fayda görülmüştür. sıkı para fayda politikasının görülmüştür. da katkısıyla Nitekim söz alınan konusu makro artış ihtiyati yeniden tedbirlerin uzun dönem politikasının Nitekim alınan da katkısıyla makro ihtiyati söz konusu tedbirlerin artış ve yeniden izlenilen uzun sıkı dönem para ve ortalamasına izlenilen sıkı gerilemiştir. para politikasının Makro da ihtiyati katkısıyla tedbirlerin söz konusu yanı sıra artış yurt içi ve ortalamasına politikasının da gerilemiştir. katkısıyla Makro söz konusu ihtiyati tedbirlerin artış yeniden yanı sıra uzun yurt dönem içi ve yeniden yurt dışı uzun gelişmeler dönem de ortalamasına yavaşlama gerilemiştir. üzerinde Makro etkili olmuştur. ihtiyati Küresel yurt ortalamasına dışı gelişmeler gerilemiştir. de yavaşlama Makro ihtiyati üzerinde tedbirlerin etkili yanı olmuştur. sıra yurt Küresel içi ve tedbirlerin kırılganlıkların yanı artabileceği sıra yurt içi ve bir yurt dönem dışı gelişmeler öncesinde kredi yavaşlama büyüme hızının kırılganlıkların yurt dışı gelişmeler artabileceği de yavaşlama bir dönem üzerinde öncesinde etkili kredi olmuştur. büyüme Küresel hızının üzerinde yavaşlaması, etkili olmuştur. finansal Küresel istikrar kırılganlıkların açısından artabileceği olumlu bir olarak yavaşlaması, kırılganlıkların artabileceği finansal bir istikrar dönem öncesinde açısından kredi olumlu büyüme olarak hızının dönem değerlendirilmektedir öncesinde kredi (Grafik büyüme III.1.1). hızının yavaşlaması, Bu sayede finansal hızlı büyümenin değerlendirilmektedir yavaşlaması, finansal (Grafik istikrar III.1.1). açısından Bu sayede olumlu hızlı büyümenin olarak istikrar getirdiği açısından sermaye olumlu yeterliliği olarak baskısı değerlendirilmektedir azaltılmış, olası dalgalanmalarda (Grafik getirdiği değerlendirilmektedir sermaye yeterliliği (Grafik baskısı III.1.1). azaltılmış, Bu sayede olası dalgalanmalarda hızlı büyümenin III.1.1). otoritelerin Bu sayede kredi hızlı piyasasına büyümenin dönük getirdiği atabilecekleri sermaye yeterliliği destekleyici otoritelerin getirdiği sermaye kredi yeterliliği piyasasına baskısı dönük azaltılmış, atabilecekleri olası dalgalanmalarda destekleyici baskısı adımlara azaltılmış, finansal sistemin olası dalgalanmalarda olumlu yanıt verme otoritelerin kapasitesi kredi artırılmıştır. adımlara otoritelerin finansal kredi sistemin piyasasına olumlu dönük yanıt verme atabilecekleri kapasitesi artırılmıştır. destekleyici piyasasına dönük atabilecekleri destekleyici adımlara finansal adımlara finansal sistemin olumlu yanıt verme kapasitesi artırılmıştır. sistemin olumlu yanıt verme kapasitesi artırılmıştır. Diğer gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırıldığında da Türkiye Diğer gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırıldığında da Türkiye 11 Diğer 13 yılları gelişmekte arasında olan gözlenen ülkelerle yüksek karşılaştırıldığında Kredi/GSYİH oranı da artışıyla 11 Diğer 13 yılları gelişmekte arasında olan gözlenen ülkelerle yüksek karşılaştırıldığında Kredi/GSYİH oranı da artışıyla Türkiye Türkiye ayrışmaktadır. 11 Ancak 13 yılları son dönemde arasında gözlenen söz konusu yüksek oranın Kredi/ diğer ülkelere ayrışmaktadır yılları Ancak arasında son dönemde gözlenen yüksek söz konusu Kredi/GSYİH oranın diğer oranı ülkelere artışıyla GSYİH benzer oranı seviyede artışıyla artmakta ayrışmaktadır. olduğu Ancak görülmektedir son dönemde (Grafik söz III.1.). Bu benzer ayrışmaktadır. seviyede Ancak artmakta son dönemde olduğu görülmektedir söz konusu oranın (Grafik diğer III.1.). ülkelere Bu konusu durum, oranın mevcut diğer kredi ülkelere artışının benzer GSYİH seviyede büyümesi artmakta ile olduğu daha uyumlu durum, benzer seviyede mevcut kredi artmakta artışının olduğu GSYİH görülmektedir büyümesi ile (Grafik daha III.1.). uyumlu Bu görülmektedir olduğu değerlendirmelerini (Grafik III.1.). Bu pekiştirmekte, durum, mevcut Türkiye ye kredi artışının dönük risk olduğu durum, mevcut değerlendirmelerini kredi artışının pekiştirmekte, GSYİH büyümesi Türkiye ye ile daha dönük uyumlu risk GSYİH algılamalarını büyümesi olumlu ile daha etkilemektedir. uyumlu olduğu değerlendirmelerini algılamalarını olduğu değerlendirmelerini olumlu etkilemektedir. pekiştirmekte, Türkiye ye dönük risk pekiştirmekte, Türkiye ye dönük risk algılamalarını olumlu algılamalarını olumlu etkilemektedir. etkilemektedir. Kredi büyüme hızı daha sürdürülebilir seviyelerde istikrar Kredi büyüme hızı daha sürdürülebilir seviyelerde istikrar kazanmıştır. Kredi büyüme Mayıs hızı 1 daha tarihli sürdürülebilir son Finansal seviyelerde İstikrar Raporundan istikrar bu kazanmıştır. Kredi Mayıs büyüme 1 hızı tarihli daha son sürdürülebilir Finansal İstikrar seviyelerde Raporundan istikrar bu kazanmıştır. yana, kredilerin Mayıs kur 1 etkisinden tarihli son Finansal arındırılmış İstikrar büyüme Raporundan hızı gerilemeye yana, kazanmıştır. kredilerin Mayıs kur 1 etkisinden tarihli son arındırılmış Finansal büyüme İstikrar Raporundan hızı gerilemeye bu bu devam yana, etmiştir. kredilerin Diğer kur taraftan, etkisinden 1 arındırılmış yılının büyüme üçünü çeyreğinden hızı devam yana, kredilerin etmiştir. kur Diğer etkisinden taraftan, arındırılmış 1 yılının büyüme üçünü hızı çeyreğinden gerilemeye gerilemeye itibaren para devam politikası etmiştir. faiz Diğer oranlarında taraftan, yapılan 1 yılının ölçülü üçünü indirimlerin de itibaren devam para etmiştir. politikası Diğer faiz taraftan, oranlarında 1 yapılan yılının ölçülü üçünü indirimlerin çeyreğinden çeyreğinden desteği ile kredi itibaren büyümesi para politikası TCMB nin faiz referans oranlarında değerine yapılan yakın bir desteği itibaren para ile kredi politikası büyümesi faiz oranlarında TCMB nin yapılan referans ölçülü değerine indirimlerin yakın de bir ölçülü düzeyde indirimlerin istikrar kazanmıştır de desteği (Grafik ile kredi III.1.3). büyümesi TCMB nin düzeyde desteği ile istikrar kredi kazanmıştır büyümesi (Grafik TCMB nin III.1.3). referans değerine yakın bir referans değerine yakın bir düzeyde istikrar kazanmıştır (Grafik düzeyde istikrar kazanmıştır (Grafik III.1.3). III.1.3). Kredi-mevduat faiz farklarında 1 yılı ilk çeyreğinden bu Kredi-mevduat faiz farklarında 1 yılı ilk çeyreğinden bu yana Kredi-mevduat yaşanan gerileme faiz farklarında yakın dönemde 1 yılı sona ilk çeyreğinden ermiş görünmektedir yana yaşanan Kredi-mevduat gerileme faiz yakın farklarında dönemde 1 sona yılı ermiş ilk çeyreğinden görünmektedir bu bu (Grafik yana III.1.). yaşanan İhtiyaç gerileme kredisi faiz yakın farkındaki dönemde yataylaşma sona ermiş eğilimi ve TP (Grafik yana yaşanan III.1.). İhtiyaç gerileme kredisi yakın faiz dönemde farkındaki sona yataylaşma ermiş görünmektedir eğilimi ve TP 3* Düzeltilmiş seride o hafta kullandırılan sıfır faizli kredi kullandırımları hariç tutulmuştur. (Grafik III.1.). İhtiyaç kredisi faiz farkındaki Finansal İstikrar yataylaşma Raporu - Kasım 1 eğilimi ve TP Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 3 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 3

40 Grafik II..1.1 NYPP ve Özkaynaklara Oranı 1 (Milyar ABD doları) görünmektedir (Grafik III.1.). İhtiyaç kredisi faiz farkındaki -3, yataylaşma eğilimi ve TP firma kredisi faiz farkında gözlenen yukarı % yönlü hareket, bankaların kredi arzına daha temkinli yaklaşmaya -, başladığının bir işareti olarak değerlendirilmektedir. Bankacılık sektörünün brüt tahsili gecikmiş alacak (TGA) %31 bakiyesinde yukarı yönlü hareket dönem içinde TGA ya dönüşen -, kredi tutarındaki artışlardan kaynaklanmıştır. TGA gelişiminin alt kalemleri incelendiğinde, yılın ikinci ve üçüncü çeyreğinde dönem içi tahsilatlar yatay seyir izlerken aynı Kaynak: dönemde BIST (Son Veri:.1) TGA ya dönüşen tutarların arttığı görülmektedir. Yakın izlemedeki krediler de benzer bir seyir izlemektedir (Grafik III.1.)., NYPP NYPP/ Özkaynaklar (Sağ E.) Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası % Grafik III.1. Akım TGA Gelişmeleri (Milyar TL) -,3 %9 % %7 Akt. Sil. % Dön. İçi Tah. - Dön. İçi İlave* 7 D. Sonu Bak. (Sağ Eksen) % %. Grup Kr. - (Sağ Eksen) -9, -7, 3 % -3 -,9 -, 1 % % - x 1 1<x<3 x 3 - İhracat Geliri - Olmayan* - 1 X değeri NYPP nin net yurt dışı gelirlere oranıdır. * Turizm sektöründe faaliyet gösteren şirketler hariç bırakılmıştır. (*) Dönem İçi İlave - Gruplar Arası Hareket Kaynak: BDDK-TCMB Mikro Grafik III.1. TGA Oranları (Toplam/Firma/Bireysel) (Toplam/Ticari/Bireysel) (Yüzde) Grafik II..1. KOBİ Şirketlerinde NYPP ve Özkayna (Turizm sektöründekiler hariç, Milyon ABD NYPP % NYPP/ Öz - Küçük firma kred değ baki kred kale tahs tutar seyir Akım TGA tutarlarındaki ivmelenme, başta bireysel kredi kartı alacakları ve ihtiyaç kredileri olmak üzere tüm kredi TGA,,, Top. Kredi TGA Firma Kredisi Bireysel Kredi oranlarına sınırlı artış olarak yansımıştır. 1 yılbaşından itibaren bireysel kredi TGA oranı artışlarının etkisiyle toplam kredi TGA oranında bir miktar artış olmuştur. Üçüncü çeyrekte ise bireysel kredilere ek olarak firma kredilerinde de TGA oranlarının bir miktar arttığı görülmektedir (Grafik III.1.). Firma kredileri TGA ları, ekonomik aktivitedeki döngüler ile,, 3, 3, 3,,,,, Kaynak: BDDK- TCMB Kaynak: BDDK- TCMB alac sınırl TGA artış kred III.1. uyumlu bir şekilde gelişmektedir. Bu bağlamda, 13 yılının ikinci yarısında başlayan ticari TGA lardaki yavaşlama eğiliminin, son dönemde yerini kademeli yükselişe bıraktığı izlenmektedir (Grafik III.1.7). Grafik III.1.7 Firma TGA Tutarı ve GSYİH Gelişmeleri (Yıllık Değişim, %) Firma TGA Tutarı GSYİH (Sağ Eksen) 3 uyum yarıs KOBİ kredisi TGA oranı 1 yılının üçüncü çeyreğinde bir miktar artış göstermiştir. Büyük ölçekli firmalara kullandırılan kredilerdeki TGA oranları ise halen düşük seviyelerini korumaktadır. Karşılıksız çek oranı ise daha istikrarlı seyretmektedir (Grafik III.1.) Kaynak: BDDK- TCMB döne III.1.7 artış Firma kredilerindeki TGA gelişimi sektörler bazında incelenmiş, özellikle toplam brüt TGA tutarı içerisinde en yüksek paya sahip ilk beş sektör ile YP ticari kredi kullanımında öne çıkan seçilmiş dört sektöre odaklanılmıştır. Buna göre gerek yabancı para krediler, gerekse toplam brüt TGA içinde payı en yüksek Grafik III.1. TGA Oranları ve Çeklerin Karşılıksız Çıkma Oranı (Yüzde) KOBİ Kredileri Firma Kredisi Diğer Firma Kredileri Karşılıksız Çek Oranı (Tutar Bazında, 3 Aylık Ort.) oran ise d sektörlerden biri olan İnşaat, GYO ve Emlak Komisyonculuğu sektöründe TGA oranının geçici bir artıştan sonra yılın son 3 çeyreğinde bir miktar düştüğü gözlenmektedir. YP kredilerde önemli bir paya sahip olmalarına rağmen, Tekstil, Konfeksiyon ve Dericilik sektöründeki TGA oranı düşüş eğilimini korurken, Kaynak: BDDK- TCMB Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 33

41 odaklanılmıştır. sektör ile YP ticari Buna kredi göre kullanımında gerek yabancı öne çıkan para seçilmiş krediler, dört gerekse sektöre Grafik III.1.9 Seçilmiş Sektörlerdeki Firma TGA Oranlarının Gelişimi 1 (Yüzde) toplam odaklanılmıştır. brüt TGA Buna içinde göre payı gerek en yüksek yabancı sektörlerden para krediler, biri olan gerekse İnşaat, Grafik III.1.9 Tekstil, Konfeksiyon ve Dericilik İnşaat, GYO ve Emlak Komisyonculuğu GYO ve Emlak Komisyonculuğu sektöründe TGA oranının geçici bir Seçilmiş Sektörlerdeki Firma TGA Oranlarının Gelişimi toplam Firma brüt kredilerindeki TGA içinde payı TGA en gelişimi yüksek sektörlerden bazında biri olan incelenmiş, İnşaat, 1, Toptan ve Perakende Ticaret (Yüzde) Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Tarım ve Hayvancılık Tekstil, Konfeksiyon ve Dericilik atıştan sonra yılın son çeyreğinde bir miktar düştüğü gözlenmektedir. Gıda ve Meşrubat İnşaat, GYO ve Emlak Komisyonculuğu GYO özellikle ve toplam Emlak Komisyonculuğu brüt TGA tutarı içerisinde sektöründe en yüksek TGA oranının paya sahip geçici ilk beş bir, Toptan ve Perakende Ticaret, Tarım ve Hayvancılık Gıda ve Meşrubat atıştan sektör YP kredilerde sonra YP ticari yılın önemli son kredi çeyreğinde bir kullanımında paya sahip bir miktar öne olmalarına çıkan düştüğü seçilmiş rağmen, gözlenmektedir. dört Tekstil, sektöre odaklanılmıştır. Konfeksiyon ve Dericilik sektöründeki TGA oranı düşüş eğilimini, Taşımacılık YP kredilerde ve Depolama önemli Buna göre bir ile Elektrik, paya gerek sahip yabancı Gaz ve olmalarına para krediler, Su Kaynakları rağmen, gerekse Tekstil, Grafik 3, III.1.9 Seçilmiş Sektörlerdeki Firma TGA Oranlarının Gelişimi toplam korurken, sektörlerinde Konfeksiyon brüt Taşımacılık TGA TGA ve oranı Dericilik içinde payı ve hafif yükselse sektöründeki Depolama en yüksek sektörlerden yüzde 1- TGA ile Elektrik, gibi oranı biri düşük düşüş olan Gaz bir eğilimini İnşaat, ve Su (Yüzde) 3, Tekstil, Konfeksiyon ve Dericilik, İnşaat, GYO ve Emlak Komisyonculuğu seviyede GYO Kaynakları korurken, kalmaya ve Emlak Taşımacılık sektörlerinde devam Komisyonculuğu etmiştir. ve TGA Depolama oranı Toplam sektöründe hafif yükselse TGA tutarında ile TGA Elektrik, oranının de yüzde yüzde Gaz geçici 1- ve gibi bir Su, Toptan ve Perakende Ticaret Tarım ve Hayvancılık 1 gibi atıştan düşük yüksek bir seviyede bir ağırlığı kalmaya olan Toptan devam ve etmiştir. Perakende Toplam Ticaret TGA tutarında, Kaynakları sonra sektörlerinde yılın son çeyreğinde TGA oranı bir hafif miktar yükselse düştüğü de gözlenmektedir. Gıda ve Meşrubat yüzde 1- gibi (1) TGA tutarları toplam TGA tutarı içinde yüzde ten büyük paya sahip olan ilk beş sektör kullanılmıştır. Kaynak:, BDDK- TCMB sektöründe YP yüzde düşük kredilerde bir 1 de gibi seviyede TGA yüksek önemli oranları kalmaya bir bir ağırlığı genel paya devam olan olarak sahip Toptan etmiştir. yatay olmalarına ve Toplam seyretmiştir Perakende rağmen, TGA tutarında Ticaret Tekstil, (1) TGA tutarları toplam TGA tutarı içinde yüzde ten büyük paya sahip olan ilk beş sektör kullanılmıştır. (Grafik Konfeksiyon sektöründe yüzde III.1.9). 1 gibi de ve yüksek TGA Dericilik oranları bir ağırlığı sektöründeki genel olan olarak Toptan TGA yatay ve oranı Perakende seyretmiştir düşüş eğilimini Ticaret (Grafik Kaynak: BDDK- TCMB 3, III.1.9). korurken, sektöründe Taşımacılık de TGA oranları ve Depolama genel olarak ile yatay Elektrik, seyretmiştir Gaz (Grafik ve Su Yılın ikinci çeyreğinde gözlenen işsizlik oranındaki artış, III.1.9). Kaynakları sektörlerinde TGA oranı hafif yükselse de yüzde 1- gibi teminatsız düşük bir bireysel seviyede kredi kalmaya TGA oranlarına devam olumsuz etmiştir. yansımış, Toplam bu TGA tutarında Yılın ikinci çeyreğinde gözlenen işsizlik oranındaki artış (1) TGA tutarları toplam TGA tutarı içinde yüzde ten büyük paya sahip olan ilk beş kredilerin TGA oranları sınırlı düzeyde artmıştır. Bireysel kredi sektör kullanılmıştır. yüzde 1 gibi yüksek bir ağırlığı olan Toptan ve Perakende Ticaret Kaynak: BDDK- TCMB Grafik III.1.1 teminatsız kartı TGA Yılın bireysel oranları ikinci 13 çeyreğinde kredi TGA yılı ortalarından, gözlenen oranlarına ihtiyaç işsizlik olumsuz kredisi oranındaki yansımış, TGA artış bu Bireysel Krediler TGA Oranları sektöründe de TGA oranları genel olarak yatay seyretmiştir (Grafik (Yüzde) kredilerin TGA oranları sınırlı düzeyde artmıştır. Bireysel kredi kartı TGA Grafik III.1.1 Konut Taşıt oranları teminatsız ise 13 bireysel yılsonundan kredi itibaren TGA oranlarına artışa geçmiştir. olumsuz Bireysel yansımış, bu 11 Bireysel Krediler TGA İhtiyaç Oranları Kredi Kartları III.1.9). (Yüzde) 1 kredi oranları kredilerin kartı TGA 13 TGA oranında yılı oranları ortalarından, sınırlı 13 düzeyde yılı ihtiyaç ikinci artmıştır. yarısından kredisi Bireysel TGA itibaren oranları kredi kartı ise 13 TGA 9 Konut Taşıt 11 İhtiyaç Kredi Kartları görülen yılsonundan artış eğiliminde, itibaren TGA artışa tutarlarındaki geçmiştir. Bireysel artışın yanı kredi sıra kartı kredi TGA oranında 1 oranları 13 yılı ortalarından, ihtiyaç kredisi TGA oranları ise kartı 13 yılsonundan bakiyesindeki Yılın yılı ikinci ikinci itibaren büyümenin yarısından çeyreğinde artışa geçmiştir. önce itibaren gözlenen ivme Bireysel görülen kaybetmesinin işsizlik kredi artış kartı oranındaki eğiliminde, ve TGA oranında TGA artış 7 Grafik III.1.1 sonrasında tutarlarındaki gerilemesinin artışın yanı etkili sıra olduğu kredi değerlendirilmektedir. kartı bakiyesindeki büyümenin 3 13 teminatsız yılı ikinci bireysel yarısından kredi TGA itibaren oranlarına görülen olumsuz artış eğiliminde, yansımış, TGA bu Bireysel Krediler TGA Oranları (Yüzde) Teminatlı önce tutarlarındaki kredilerin tüketici ivme TGA kredilerinde kaybetmesinin artışın oranları yanı sınırlı ise olumlu sıra düzeyde ve kredi görünüm sonrasında kartı artmıştır. korunmaktadır. bakiyesindeki da Bireysel gerilemesinin kredi büyümenin kartı etkili TGA 1 Konut Taşıt Kaynak: BDDK-TCMB 7 Kaynak: BDDK-TCMB 11 3 İhtiyaç Kredi Kartları 1 19 Taşıt olduğu önce oranları kredileri ivme 13 değerlendirilmektedir. TGA kaybetmesinin yılı oranları, ortalarından, taşıt kredisi ve ihtiyaç Teminatlı sonrasında bakiyesindeki kredisi tüketici da TGA gerilemesinin düşüşe oranları kredilerinde ise 13 etkili ise rağmen olumlu olduğu yılsonundan yatay görünüm değerlendirilmektedir. seyrederken, itibaren korunmaktadır. artışa konut geçmiştir. kredileri Teminatlı Taşıt Bireysel TGA kredileri tüketici oranlarında TGA kartı kredilerinde TGA oranları, oranında taşıt ise kademeli kredisi olumlu 13 düşüş yılı bakiyesindeki görünüm ikinci sürmektedir yarısından korunmaktadır. düşüşe (Grafik itibaren III.1.1). rağmen Taşıt görülen kredileri yatay artış seyrederken, TGA eğiliminde, oranları, konut TGA taşıt kredileri kredisi tutarlarındaki bakiyesindeki TGA oranlarında artışın yanı düşüşe kademeli sıra kredi rağmen düşüş kartı sürmektedir yatay bakiyesindeki seyrederken, (Grafik büyümenin III.1.1). konut 3 Bankalara ve finansman şirketlerine tahsili gecikmiş kredi Tablo III.1.1 Tahsili Gecikmiş Kredi Kartı ve Tüketici Kredisi Bulunan kredileri önce ivme TGA oranlarında kaybetmesinin kademeli ve sonrasında düşüş sürmektedir da gerilemesinin (Grafik III.1.1). etkili 1 Gerçek Kişi Sayısı kartı ve tüketici kredisi borcu bulunan gerçek kişi sayısında 1 (Bin Tablo Kişi) III.1.1 olduğu değerlendirilmektedir. Teminatlı tüketici kredilerinde ise Tahsili Gecikmiş Kredi Kartı ve Tüketici Kredisi Bulunan önemli bir Bankalara değişim ve görülmemekle finansman şirketlerine birlikte, varlık tahsili yönetim gecikmiş kredi kartı 3 Gerçek Kişi Sayısı 9.1 Kaynak: BDDK-TCMB olumlu görünüm korunmaktadır. Taşıt kredileri TGA oranları, taşıt (Bin Kişi) Bankalar şirketlerine ve tüketici Bankalara borcu kredisi bulunanların ve borcu finansman sayısı bulunan 13 şirketlerine gerçek yılsonuna tahsili kişi göre sayısında gecikmiş yüzde önemli kredi kartı bir kredisi bakiyesindeki düşüşe rağmen yatay seyrederken, konut Varlık Yönetim Şirketleri oranında değişim ve tüketici artış görülmemekle kredisi göstermiştir borcu (Tablo birlikte, bulunan III.1.1). varlık gerçek Söz yönetim konusu kişi sayısında eğilim, şirketlerine önemli borcu bir Bankalar kredileri TGA oranlarında kademeli düşüş sürmektedir (Grafik III.1.1). Finansman Şirketleri bankaların bulunanların varlık yönetim sayısı 13 şirketlerine yılsonuna donuk göre alacak yüzde satışlarını oranında artış Varlık Yönetim Şirketleri değişim görülmemekle birlikte, varlık yönetim şirketlerine borcu Tablo III.1.1 Toplam Tahsili Gecikmiş Kredi Kartı ve Tüketici Kredisi Bulunan Finansman Şirketleri artırdığına, göstermiştir bulunanların nedenle (Tablo sayısı III.1.1). 13 aslında Söz yılsonuna 1 konusu yılının eğilim, göre ilk yüzde dokuz bankaların ayında oranında varlık yönetim artış (1)Her Gerçek bir mali Kişi kuruluş Sayısı grubu için birden fazla kredi kartı ve tüketici kredisi borcu olanlar (Bin tek Kişi) kişi olarak dikkate alınmıştır. ()Aynı Toplam kişinin farklı finansal kuruluşlarda 1. donuklaşmış 1.99 kredi kartı.1 ve tüketici kredisi. bankaların şirketlerine da bireysel donuk alacak kredi borcu satışlarını olan artırdığına, gerçek kişi sayısında bu nedenle aslında borcu olması nedeniyle, kuruluşlar itibariyle yer alan verilerin toplamı ile toplam göstermiştir Bankalara (Tablo ve III.1.1). finansman Söz konusu şirketlerine eğilim, tahsili bankaların gecikmiş varlık kredi yönetim kartı (1)Her satırındaki bir mali verilerin kuruluş toplamı grubu ile için toplam birden satırındaki fazla kredi veri kartı farklılık ve tüketici göstermektedir. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kredisi borcu olanlar (3) Tasfiye tek olunacak kişi olarak alacaklarda dikkate alınmıştır. Eylül 13 döneminden itibaren firma bazında önemli bir miktarda artışa işaret etmektedir. bildirimler için TL'lik asgari bildirim limiti getirilmiş olup, TL'nin altındaki tutarlar 1 yılının ilk dokuz ayında bankaların da bireysel kredi borcu olan ()Aynı Bankalar kişinin farklı finansal kuruluşlarda 1. donuklaşmış 1.7 kredi kartı ve tüketici kredisi 1. şirketlerine ve tüketici donuk kredisi alacak borcu bulunan satışlarını gerçek artırdığına, kişi sayısında bu nedenle önemli aslında bir borcu hesaplamaya olması nedeniyle, dahil edilmemiştir. kuruluşlar itibariyle yer alan verilerin toplamı ile toplam satırındaki verilerin toplamı ile toplam satırındaki veri farklılık göstermektedir. (3) Kaynak: Tasfiye Varlık TCMB Yönetim olunacak ve Türkiye Şirketleri alacaklarda Bankalar Eylül Birliği 13 Risk döneminden Merkezi 7 itibaren 9 firma bazında 1. gerçek kişi sayısında önemli miktarda artışa işaret etmektedir. bildirimler için TL'lik asgari bildirim limiti getirilmiş olup, TL'nin altındaki tutarlar 1 değişim yılının görülmemekle ilk dokuz ayında birlikte, bankaların varlık da yönetim bireysel şirketlerine kredi borcu borcu olan hesaplamaya dahil edilmemiştir. İşsizlik İşsizlik oranlarındaki artış artış bireysel bireysel kredi kredi TGA TGA oranlarına altı aylık Finansman Şirketleri Kaynak: TCMB ve Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi gerçek bulunanların kişi sayısında 13 önemli yılsonuna bir miktarda göre artışa yüzde işaret etmektedir. oranında artış Grafik III.1.11 altı bir aylık gecikme bir gecikme ile yansımaktadır. ile yansımaktadır. Tarihsel gelişimi Tarihsel incelendiğinde, gelişimi işsizlik Toplam Bireysel Kredi TGA Oranları-İşsizlik Oranı İlişkisi göstermiştir (Tablo III.1.1). Söz konusu eğilim, bankaların varlık yönetim (1)Her (Yüzde) bir mali kuruluş grubu için birden fazla kredi kartı ve tüketici kredisi borcu incelendiğinde, işsizlik oranlarının teminatsız tüketici kredilerinin olanlar tek kişi olarak dikkate alınmıştır. İşsizlik Oranı oranlarının teminatsız tüketici kredilerinin TGA oranları açısından bir ()Aynı 1kişinin farklı finansal kuruluşlarda Bireysel donuklaşmış Kredi Kartı kredi kartı ve tüketici kredisi şirketlerine donuk alacak satışlarını artırdığına, bu nedenle aslında borcu olması nedeniyle, kuruluşlar İhtiyaç itibariyle Kredileri yer alan (Sağ verilerin Eksen) toplamı ile toplam satırındaki verilerin toplamı ile toplam satırındaki veri farklılık göstermektedir. TGA öncü oranları gösterge açısından olabileceği bir öncü değerlendirilmektedir. gösterge olabileceği İşsizlik oranları ile (3) Tasfiye 1 olunacak alacaklarda Eylül 13 döneminden itibaren firma bazında bildirimler için TL'lik asgari bildirim limiti getirilmiş olup, TL'nin altındaki tutarlar 1 yılının ilk dokuz ayında bankaların da bireysel kredi borcu olan hesaplamaya dahil edilmemiştir. değerlendirilmektedir. İşsizlik oranları ile bireysel kredi kartı bireysel kredi kartı ve ihtiyaç kredisi TGA oranları arasında yaklaşık Kaynak: TCMB ve Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi gerçek kişi sayısında önemli bir miktarda artışa işaret etmektedir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 ve ihtiyaç kredisi TGA oranları arasında yaklaşık altı-yedi aylık 1 3 altı-yedi aylık gecikmeli bir ilişkinin olduğu görülmektedir. İşsizlik 3 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 gecikmeli oranlarında bir ilişkinin yılın ikinci olduğu çeyreğinde görülmektedir. gözlenen İşsizlik artış oranlarında dikkate alındığında 3 1 yılın ikinci çeyreğinde gözlenen artış dikkate alındığında, önümüzdeki dönemde de ihtiyaç kredisi ve bireysel kredi kartı TGA önümüzdeki dönemde de ihtiyaç kredisi ve bireysel kredi kartı oranlarının yüksek seyrini bir süre daha koruyabileceğ TGA oranlarının yüksek seyrini bir süre daha koruyabileceği (1) İşsizlik oranları, mevsimsellikten arındırılmıştır. TGA oranları ilgili aydaki aritmetik değerlendirilmektedir (Grafik III.1.11). ortalamadır. Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri: İşsizlik oranı.1; TGA oranı 1.1) değerlendirilmektedir (Grafik III.1.11). Finansal İstikrar Raporu - Kasım Finansal İstikrar Raporu - Kasım

42 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kutu III.1. Bireysel Kredi Tahsili Gecikmiş Alacaklarının Gelişimi Brüt TGA bakiyesinin temel bileşenlerinden dönem içi TGA ya dönüşüm ve TGA lardan yapılan tahsilatların zaman içindeki seyri, kredi riskinin gelişimi açısından önemli bilgiler içermektedir. Bu çalışmada, kullandırıldığı yıllar bazında sınıflandırılan bireysel kredilerin TGA ya dönüşüm süreçleri ile takibe alındıkları dönemlere göre sınıflandırılmış bireysel TGA ların tahsilat süreçleri incelenmektedir. Söz konusu detayda yapılacak yaşlandırma analizlerinin, kredi riskini etkileyen faktörlerin ayrıştırılmasına ve geleceğe ilişkin daha tutarlı öngörülerde bulunulmasına katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir. Teminatsız Bireysel Krediler (Kredi Kartları ve İhtiyaç Kredileri) Kredi kartları ve ihtiyaç kredileri, bireysel kredi türleri arasında kredi riski en yüksek olan ürünler olarak öne çıkmaktadır 7. İhtiyaç kredilerinin TGA ya dönüşüm oranı ilgili kredi türündeki büyüme hızının ivmelendiği 11 yılında ciddi bir artış kaydetmiştir. Ancak, devam eden yıllarda verilen kredilerin TGA ya dönüşüm oranının kademeli olarak iyileştiği görülmektedir (Grafik III.1..1). Özellikle 13 yılında kullandırılan kredilerin risk görünümündeki iyileşmede faiz oranlarındaki gerilemenin ve vadelerdeki uzamanın etkili olduğu değerlendirilmektedir. Diğer yandan son iki yılda TGA ya dönüşen ihtiyaç kredilerinden yapılan tahsilatların geçmiş yıllara kıyasla oldukça zayıf gerçekleşmesi dikkat çekmektedir (Grafik III.1..). Kredi kartları ve ihtiyaç kredileri TGA ya dönüşüm süreçleri bazında kıyaslandığında, ihtiyaç kredilerinin genel olarak daha düşük bir TGA oranına sahip olduğu ve istikrarlı TGA oranı seviyelerine kredi kartlarına göre çok daha hızlı ulaştığı görülmektedir. Örneğin, 1 yılında verilmiş olan kredi kartlarında TGA oranı, yaklaşık 19 çeyrek sonra yüzde 7 seviyesinde yataylaşma eğilimi göstermeye başlarken, 1 yılında açılan ihtiyaç kredileri 1 çeyrek sonra yüzde 1,7 civarında yataylaşmaya başlamaktadır (Grafik III.1..1 ve III.1..3). Bazı yıllarda bu fark iki çeyreğe inse de son beş yıllık süreçte her zaman ihtiyaç kredileri lehine gerçekleşmiştir. Bireysel kredi kartı TGA oranının 13 yılında bir miktar ivme kaybettiği ve 1 yılı için de diğer yıllar için gerçekleşen TGA oranlarının altında bir patikada değerler aldığı görülmektedir. Söz konusu iyileşmeye özellikle 13 yılı Ekim ayında yürürlüğe giren bireysel kredi kartı limitleri ile ilgili düzenlemenin de katkı verdiği değerlendirilmektedir. Tahsilat gelişmelerine bakıldığında, kredi kartları TGA larından tahsilatın ihtiyaç kredilerinden bir miktar daha yüksek olduğu, tahsilat oranlarındaki yataylaşmanın ise benzer süreler içinde gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Örneğin, 1 yılında TGA ya dönüşen kredi kartı ve ihtiyaç kredisi alacaklarından tahsilatlar 1 çeyrek sonra yataylaşmaya başlamış, ancak tahsilat oranı kredi kartlarında yüzde seviyesine yükselirken, ihtiyaç kredilerinde yüzde 1 seviyesinde kalmıştır. 11 yılında kullandırılan krediler için hesaplandığında ise kullandırım sonrası 1 çeyreklik dönemde ihtiyaç kredisi TGA larının yüzde inin, kredi kartı TGA larının ise yüzde sının tahsil edildiği görülmektedir (Grafik III.1.. ve III.1..). Türlerine ve açılış yılına göre sınıflandırılan bireysel kredilerin devam eden üç aylık dönemler içinde ne kadarının TGA ya dönüştüğü (TGA oranı) hesaplanmıştır. TGA ya dönüşme yıllarına göre sınıflandırılan sorunlu bireysel kredilerden devam eden üç aylık dönemler içinde ne kadarının tahsil edildiği (tahsilat oranı) hesaplanmıştır. 7 Konut ve taşıt kredilerine kıyasla kredi kartları ve ihtiyaç kredilerinde TGA oranları daha yüksek (11 yılında kullandırılan taşıt kredileri hariç), tahsilat oranları ise daha düşüktür. Banka Kartları ve Kredi Kartları hakkındaki Yönetmeliğin nci maddesinin 3 üncü fıkrasında yapılan değişiklikle ilk defa kredi kartı sahibi olacak bir gerçek kişinin tüm kart çıkaran kuruluşlardan temin ettiği kredi kartları için tanınacak toplam kredi kartı limitinin, ilk yıl için, ilgilinin aylık ortalama net gelirinin iki katını, ikinci ve sonraki yıllar için ise dört katını aşamayacağı hüküm altına alınmıştır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 3 3

43 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik III.1..1 İhtiyaç Kredisi TGA Oranları (Yüzde) %3, %3, %, %, %1, %1, Grafik III.1.. İhtiyaç Kredisi Tahsilat Oranları (Yüzde) 1 11 % 13 1 % % %3 % %, %1 %, Ç1 Ç Ç3 Ç Ç Ç Ç7 Ç Ç9 Ç1 Ç11 Ç Ç13 Ç1 Ç1 Ç1 Ç17 Ç1 Ç19 % Ç1 Ç Ç3 Ç Ç Ç Ç7 Ç Ç9 Ç1 Ç11 Ç Ç13 Ç1 Ç1 Ç1 Ç17 Ç1 Ç19 Kaynak: TCMB Grafik III.1..3 Kredi Kartı TGA Oranları (Yüzde) %9 % %7 % % % %3 % %1 % Ç1 Ç Ç3 Ç Ç Ç Ç7 Ç Ç9 Ç1 Ç11 Ç Ç13 Ç1 Ç1 Ç1 Ç17 Ç1 Ç19 Kaynak: TCMB Grafik III.1.. Kredi Kartı Tahsilat Oranları (Yüzde) % % % %3 % %1 % Ç1 Ç Ç3 Ç Ç Ç Ç7 Ç Ç9 Ç1 Ç11 Ç Ç13 Ç1 Ç1 Ç1 Ç17 Ç1 Ç19 Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB Konut ve Taşıt Kredileri Teminatlı bireysel krediler olarak değerlendirilen konut ve taşıt kredilerinde TGA ya dönüşüm oranının, özellikle 13 yılında kullandırılan kredilerde önceki yıllara göre gerilediği görülmektedir. Bu olumlu gelişmenin, 13 yılının genelinde faiz oranlarının oldukça düşük seviyelerde seyretmesi ve uzayan ortalama kredi vadeleri sonucu kredi kullanıcılarının taksit ödeme kabiliyetindeki artıştan kaynaklandığı değerlendirilmektedir. Kredi-değer oranı ve vadelerine ilişkin sınırlamalar getirilen taşıt kredilerinde kullandırım tutarı 1 yılından itibaren önemli ölçüde gerilerken, aynı yıl kullandırılan kredilerin TGA ya dönüşüm hızı ilk iki çeyreklik dönemde diğer yılların üzerinde seyretmiştir. Taşıt kredilerinde TGA ya dönüşüm hızı üçüncü çeyrekte bir miktar gerilemiştir (Grafik III.1..7). 3 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 37

44 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik III.1.. Konut Kredisi TGA Oranları (Yüzde) %1, %1, Grafik III.1.. Konut Kredisi Tahsilat Oranları (Yüzde) 1 11 % 13 1 %7 %, % %, %, %, % % %3 % %, Ç1 Ç Ç3 Ç Ç Ç Ç7 Ç Ç9 Ç1 Ç11 Ç Ç13 Ç1 Ç1 Ç1 Ç17 Ç1 Ç19 %1 Ç1 Ç Ç3 Ç Ç Ç Ç7 Ç Ç9 Ç1 Ç11 Ç Ç13 Ç1 Ç1 Ç1 Ç17 Ç1 Ç19 Kaynak: TCMB Grafik III.1..7 Taşıt Kredisi TGA Oranları (Yüzde) %, %3, %3, %, %, %1, %1, %, %, Ç1 Ç Ç3 Ç Ç Ç Ç7 Ç Ç9 Ç1 Ç11 Ç Ç13 Ç1 Ç1 Ç1 Ç17 Ç1 Ç19 Kaynak: TCMB Grafik III.1.. Taşıt Kredisi Tahsilat Oranları (Yüzde) % 7% % % % 3% % 1% Ç1 Ç Ç3 Ç Ç Ç Ç7 Ç Ç9 Ç1 Ç11 Ç Ç13 Ç1 Ç1 Ç1 Ç17 Ç1 Ç19 Kaynak: TCMB Kaynak: TCMB Konut ve taşıt kredilerinde 11 yılında TGA ya düşen kredilerin tahsilat hızlarının yavaşlamasına karşın, takip eden iki yıllık dönemde TGA ya düşen kredilerde tahsilat performansının yüksek olduğu görülmektedir (Grafik III.1.. ve III.1..). Taşıt kredilerinde tahsilat oranı yaklaşık iki yıl içinde yataylaşırken, konut kredilerinde bu süre iki buçuk yıla yakın gerçekleşmektedir. Tahsilat sürelerindeki farklılaşmanın teminat varlıkların haciz ve çözümleme süreçleri ile ilintili olduğu düşünülmektedir. Tahsilat oranları ise her iki kredi türündeki kredi/değer uygulamaları ile uyumlu olarak konutta bir miktar daha yüksektir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 37 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 3

45 III.. Faiz Riski Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik III..1 Bankaların TP Aktif-Pasif Vade Gelişimi (Ay) Grafik 1 III..1 Bankaların TP Aktif-Pasif Vade Gelişimi (Ay) Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: 1 BDDK-TCMB TP Aktif Vade TP Pasif Vade (Sağ Eksen), 3,7 3, 3,1 TP Pasif Vade (Sağ Eksen),, Grafik III.. TP Sabit Faizli Aktif Kırılımının Gelişimi (Yüzde,Ay) TP Sabit Faizli Kredi/Toplam TP Aktif TP Sabit Faizli Kredi Vade (Sağ Eksen) TP Menkul Değerler Vade (Sağ Eksen) 3 Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB Grafik III.. TP 3 Sabit Faizli Aktif Kırılımının Gelişimi (Yüzde,Ay) TP Sabit Faizli Kredi/Toplam TP Aktif 1 TP Sabit Faizli Kredi Vade (Sağ Eksen) TP Menkul Değerler Vade (Sağ Eksen) Aylık 3 Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB 1 Grafik III..3 Değişken Faizli Firma Kredisinin Gelişimi (Yüzde, Ay) TP Değişken Faizli Firma Kredisi/TP Toplam Kredi 3 TP Değişken Faizli Firma Kredisi Vade (Sağ Eksen) Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB 3 Aylık 3 Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB) TP Aktif Vade , 3,7 3 1 Grafik III..3 Değişken 3 Faizli Firma Kredisinin Gelişimi 1, (Yüzde, Ay) TP TP Değişken Değişken Faizli Faizli Firma Firma Kredisi/TP Kredisi/TP Toplam Toplam Kredi 3 Kredi 1, TP Değişken Faizli Firma Kredisi Vade (Sağ Eksen) 3 TP Değişken Faizli Firma Kredisi Vade (Sağ 1, Eksen) 1, 3 1, Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB) 3, 3,1,, 3 1 1, 1, 1, 1, 1, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Fed in faiz kararlarına yönelik belirsizlikler ve artan jeopolitik riskler finansal kuruluşlar için faiz risklerinin yakından takibini zorunlu III.. Faiz Riski III.. Faiz Riski kılmaktadır. Fed in faiz kararlarının ABD Doları cinsi borçlanma maliyetlerini doğrudan etkilemesinin yanı sıra TL fon maliyetleri Fed in faiz üzerinde Fed in de yansımalarının faiz kararlarına olması yönelik beklenmektedir. belirsizlikler ve artan jeopolitik jeopolitik riskler finansal riskler finansal kuruluşlar kuruluşlar için faiz için risklerinin faiz risklerinin yakından yakından takibini zorunlu takibini kılmaktadır. zorunlu Fed in kılmaktadır. faiz kararlarının Fed in faiz ABD kararlarının Doları cinsi ABD borçlanma Doları cinsi Mayıs borçlanma 1 tarihli maliyetlerini son rapor dönemine doğrudan göre, etkilemesinin bankaların TP aktif maliyetlerini doğrudan etkilemesinin yanı sıra TL fon maliyetleri yanı ve pasifleri sıra TL fon 9 arasındaki maliyetleri vade üzerinde 1 uyumsuzluğu de yansımalarının bir miktar olması düzelmiştir. TP üzerinde de yansımalarının olması beklenmektedir. beklenmektedir. pasiflerin ortalama vadesinin önemli bir değişim göstermemesine karşın, sabit faizli TP aktiflerin ortalama vadesinin bir miktar gerilemesi söz konusu Mayıs Mayıs 1 gelişmede 1 tarihli tarihli son etkili son rapor olmuştur rapor dönemine (Grafik göre, III..1). göre, bankaların TP aktif TP ve aktif pasifleri ve pasifleri 9 arasındaki arasındaki vade 1 vade uyumsuzluğu 3 bir miktar bir miktar düzelmiştir. TP düzelmiştir. pasiflerin TP ortalama pasiflerin vadesinin ortalama vadesinin önemli bir önemli değişim bir değişim göstermemesine Sabit faizli TP aktiflerin vadesinin kısalmasında, tamamına yakını göstermemesine karşın, sabit faizli karşın, TP aktiflerin sabit faizli ortalama TP aktiflerin vadesinin ortalama bir vadesinin miktar gerilemesi bir sabit miktar faizli gerilemesi yapıda söz konusu olan tüketici gelişmede kredilerinin etkili olmuştur ortalama (Grafik vadesinin söz konusu gelişmede etkili olmuştur (Grafik III..1). III..1). azalması belirleyici olmuştur. Tüketici kredileri vadelerinde gözlemlenen bu gelişmede banka veya tüketici tercihlerinden daha çok, Sabit Sabit 1 faizli faizli yılı TP TP aktiflerin başında aktiflerin vadesinin uygulamaya vadesinin kısalmasında, kısalmasında, konulan tamamına tamamına kredi vadelerini yakını yakını sınırlamaya sabit sabit faizli faizli yapıda yönelik yapıda olan makro olan tüketici tüketici ihtiyati kredilerinin düzenlemelerin ortalama etkili vadesinin olduğu vadesinin değerlendirilmektedir. azalması azalması belirleyici belirleyici Söz olmuştur. konusu olmuştur. Tüketici düzenleme Tüketici kredileri hanehalkının kredileri vadelerinde aşırı vadelerinde borçlanmasını gözlemlenen gözlemlenen bu engellemek gelişmede bu gelişmede banka üzere veya ihtiyaç banka tüketici veya tercihlerinden tüketici taşıt kredilerinin daha tercihlerinden vadelerinin çok, 1 üst yılı daha sınırını başında çok, sırasıyla 1 uygulamaya 3 ve yılı başında ay ile konulan sınırlamaktadır. uygulamaya kredi vadelerini Sabit faizli konulan menkul sınırlamaya kredi değerlerin yönelik vadelerini vadesinde makro sınırlamaya ihtiyati 1 yılı yönelik düzenlemelerin boyunca makro gözlenen ihtiyati etkili gerileme olduğu düzenlemelerin etkili olduğu değerlendirilmektedir. Söz konusu de, değerlendirilmektedir. sabit faizli TP aktiflerin Söz konusu vadelerindeki düzenleme kısalmaya hanehalkının destek aşırı düzenleme hanehalkının aşırı borçlanmasını engellemek üzere vermektedir borçlanmasını (Grafik engellemek III..). üzere ihtiyaç ve taşıt kredilerinin ihtiyaç vadelerinin ve taşıt üst kredilerinin sınırını sırasıyla vadelerinin 3 ve üst sınırını ay ile sırasıyla sınırlamaktadır. 3 ve Sabit faizli ay menkul ile sınırlamaktadır. değerlerin vadesinde Sabit faizli menkul 1 yılı değerlerin boyunca vadesinde gözlenen gerileme 1 yılı TP boyunca sabit faizli gözlenen aktiflerin gerileme vadeleri de, kısalırken, sabit faizli değişken TP aktiflerin faizli TP firma de, sabit faizli TP aktiflerin vadelerindeki kısalmaya destek vadelerindeki kredilerinin toplam kısalmaya TP destek krediler vermektedir içindeki ağırlığının (Grafik III..). arttığı görülmektedir. vermektedir (Grafik III..). Bu kredilerin oldukça kısa vadeli oluşları göz önüne alındığında, söz konusu TP sabit gelişmenin faizli aktiflerin bankaların vadeleri faiz kısalırken, riski görünümüne değişken faizli sınırlı olmakla TP birlikte firma TP kredilerinin olumlu sabit faizli yönde toplam aktiflerin katkı TP krediler vadeleri sağladığı içindeki kısalırken, değerlendirilmektedir ağırlığının değişken arttığı faizli TP (Grafik firma görülmektedir. III..3). kredilerinin toplam Bu kredilerin TP krediler oldukça içindeki kısa ağırlığının vadeli oluşları arttığı görülmektedir. göz önüne Bu kredilerin alındığında, oldukça söz konusu kısa vadeli gelişmenin oluşları bankaların göz önüne faiz alındığında, riski söz görünümüne konusu gelişmenin sınırlı olmakla bankaların birlikte olumlu faiz riski yönde görünümüne katkı sağladığı sınırlı olmakla değerlendirilmektedir Reel sektör firmalarının (Grafik III..3). nakit yönetiminde kullandıkları değişken birlikte olumlu yönde katkı sağladığı değerlendirilmektedir (Grafik faizli işlek/rotatif ve taksitli firma kredileri son dönemde artış III..3). Reel sektör firmalarının nakit yönetiminde kullandıkları değişken faizli işlek/rotatif ve taksitli firma kredileri son dönemde 9 Faize duyarlı aktif ve pasiflerdir. 1 Bu bölümde, vade olarak yeniden fiyatlamaya kalan süre kastedilmektedir. artış eğilimindedir. Reel sektör Kredi firmalarının Eğilim Anketi nakit yönetiminde sonuçları da, kullandıkları firmaların değişken faizli işlek/rotatif ve taksitli firma kredileri son dönemde artış Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Faize duyarlı aktif ve pasiflerdir Bu bölümde, vade olarak yeniden fiyatlamaya kalan süre kastedilmektedir. 9 Faize duyarlı aktif ve pasiflerdir. 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Bu bölümde, vade olarak yeniden fiyatlamaya kalan süre kastedilmektedir.

46 3 Aylık Hareketli Ortalama 3 1, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası , 3 Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB son dönemlerde işletme sermayesi ve stok artırımına yönelik finansman talebinin daha güçlü, sabit yatırım harcamalarına dönük finansman talebinin ise daha zayıf olduğuna işaret etmektedir. Firmaların finansman ihtiyaçlarının niteliğindeki değişimin vadelerin kısalmasına ve değişken faizli kredilerin payının artmasına neden olduğu değerlendirilmektedir. Sabit faizli TP türev yükümlülüklerin konut kredisi bakiyesine oranı son dönemde yukarı yönlü hareket etmekte ve bankalar çapraz para ve faiz takası işlemleri ile faiz şoklarına karşı koruma almaya devam etmektedir. Bankaların yurt dışından elde ettikleri uzun vadeli yabancı para cinsi kaynakları çapraz para takası işlemleri ile sabit faizli TL kaynağa dönüştürmesi uzun vadeli ve sabit faizli olan tüketici kredilerinin, özellikle de konut kredilerinin yol açtığı faiz riskini sınırlamaktadır. Ayrıca, TP bilanço dışı işlemlerde yer alan sabit faizli türev işlem bakiyesinin konut kredisi bakiyesine oranı 1 yılsonuna kadar azalsa da sonrasında yatay bir seyir izlemiş, 13 yılsonundan itibaren ise yukarı yönlü hareket ederek, faiz oranı dalgalanmalarına karşı bir koruma sağlamıştır (Grafik III..). TP tarafta olduğu gibi, bankaların YP aktif ve pasifleri arasındaki vade uyumsuzluğu da 1 yılı ikinci ve üçüncü çeyreğinde bir miktar azalarak YP faiz riski görünümüne olumlu katkı sağlamıştır. YP tarafta pasiflerin ortalama vadesi artarken aktif kalemlerin ortalama vadesi azalış eğilimi sergilemektedir (Grafik III..). YP aktiflerin vadesindeki kısalma, temelde daha sık fiyatlanan değişken faizli aktiflerin payının artmasından, YP pasiflerdeki iyileşme ise sabit faizli YP pasiflerin vadesinin uzamasından kaynaklanmaktadır. YP aktifin vadesinin kısalmasında, bankaların nispeten kısa vadeli değişken faizli YP kredilere yönelmesinin en önemli katkıyı sağladığı görülmektedir (Grafik III..). Bankaların yükümlülük vadelerini ise uzun vadeli sabit faizli YP menkul kıymetlerin ihracını artırmak yoluyla uzattıkları gözlenmektedir (Grafik III..7). Bankaların finansman yapısında uzun vadeli YP borçlanmanın payının artması, önümüzdeki dönemde gerek faiz gerekse likidite risklerini sınırlandırma anlamında atılmış olumlu bir adım olarak dikkat çekmektedir. Grafik III.. TP Sabit Faizli Türev Yükümlülüklerin Gelişimi (Yüzde) Grafik III.. Bankaların YP Aktif-Pasif Vade Gelişimi (Ay) YP Aktif Vade 7 Grafik III.. YP Pasif Vade (Sağ Eksen) 3 Aylık Bankaların Hareketli Ortalama YP Aktif-Pasif Vade Gelişimi Kaynak: (Ay) BDDK-TCMB YP Aktif Vade Grafik 7 III.. YP Pasif Vade (Sağ Eksen) Bankaların YP Aktif-Pasif Vade Gelişimi 1 (Ay) YP Aktif Vade 1 7 YP Pasif Vade (Sağ Eksen) Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB Aylık Hareketli Ortalama 1 Kaynak: BDDK-TCMB Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB Grafik III..7 Sabit Faizli İhraç Edilen Menkul Kıymetlerin Gelişimi (Yüzde, Ay) Grafik III..7 YP Sabit Faizli İEMK /YP Toplam Pasif 7, Sabit Faizli İhraç Edilen Menkul Kıymetlerin Gelişimi (Yüzde, Ay) YP Sabit Faizli İEMK Vade (Sağ Eksen), 7 YP Sabit Faizli İEMK /YP Toplam Pasif 7, Grafik III..7, YP Sabit Faizli İEMK Vade (Sağ Eksen) Sabit Faizli İhraç Edilen Menkul Kıymetlerin Gelişimi (Yüzde,, Ay) 7, YP Sabit Faizli İEMK /YP Toplam Pasif, 7, 1, YP Sabit Faizli İEMK Vade (Sağ Eksen),, 7, 3 1,, Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB Grafik III.. 3 Aylık Hareketli Ortalama Değişken Faizli Firma Kredisinin Gelişimi Kaynak: BDDK-TCMB (Yüzde, Ay) YP Değişken Faizli Firma Kredisi/YP Toplam Aktif Grafik III.. YP Değişken Faizli Firma Kredisi Vade(Sağ Değişken Faizli Eksen) Firma Kredisinin Gelişimi 7 (Yüzde, Ay) YP Değişken Faizli Firma Kredisi/YP Toplam Aktif Grafik III.. YP Değişken Faizli Firma Kredisi Vade(Sağ 7 Eksen) Değişken Faizli Firma Kredisinin Gelişimi (Yüzde, Ay) YP Değişken Faizli Firma Kredisi/YP Toplam Aktif YP Değişken Faizli Firma Kredisi Vade(Sağ 7 Eksen) Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 3 Aylık Hareketli, Ortalama, Kaynak: BDDK-TCMB 1, Aylık Hareketli Ortalama Kaynak: BDDK-TCMB,

47 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik III.. Grafik TP Faize III.. Duyarlı Aktif-Pasif Açık Pozisyonu/Toplam Faize TP Duyarlı Faize Pasif Duyarlı Aktif-Pasif Açık Pozisyonu/Toplam Faize Duyarlı (Yüzde) Pasif (Yüzde) Kaynak: BDDK-TCMB Kaynak: BDDK-TCMB -1 Ay 1-3 ay 3- ay - ay.1.1 Grafik III..9 Grafik YP Faize III..9 Duyarlı Aktif-Pasif Açık Pozisyonu/Toplam Faize YP Duyarlı Faize Pasif Duyarlı Aktif-Pasif Açık Pozisyonu/Toplam Faize Duyarlı (Yüzde) Pasif (Yüzde) -1 Ay 1-3 ay 3- ay - ay -1 Ay 1-3 ay 3- ay - ay Son Rapor döneminden itibaren yeniden fiyatlamaya ko Son Rapor Son döneminden Rapor döneminden itibaren yeniden itibaren fiyatlamaya yeniden konu fiyatlamaya ko TP faize faize duyarlı duyarlı açık açık pozisyonda pozisyonda sınırlı bir sınırlı gelişme bir gelişme görülmektedir. görülmektedir. B faize duyarlı açık pozisyonda sınırlı bir gelişme görülmektedir. Bir yıla kadar kadar olan olan vade vade aralıklarında yer yer alan alan aktif aktif ve ve pasif bakiye farkl kadar olan vade aralıklarında yer alan aktif ve pasif bakiye farkl bakiye toplam farklarının pasife toplam oranı pasife incelendiğinde, oranı incelendiğinde, 1 yılı ilk 1 çeyreğinden yılı bu toplam pasife oranı incelendiğinde, 1 yılı ilk çeyreğinden bu ilk çeyreğinden yeniden fiyatlanmasına bu yana yeniden bir fiyatlanmasına aydan az bir bir süre aydan kalan az TP faize d yeniden fiyatlanmasına bir aydan az bir süre kalan TP faize bir süre açığın kalan aynı TP faize kaldığı, duyarlı üç açığın aya aynı kadar kaldığı, vadede üç aya açığın kadar sınırlı düz açığın aynı kaldığı, üç aya kadar vadede açığın sınırlı düz vadede açığın sınırlı düzeyde arttığı, altı aya kadar vadede ise arttığı, altı aya kadar vadede ise uzun pozisyonun bir miktar uzun arttığı, pozisyonun altı aya bir miktar kadar daha vadede iyileştiği ise görülmektedir uzun pozisyonun (Grafik bir miktar iyileştiği görülmektedir (Grafik III..). III..). iyileştiği görülmektedir (Grafik III..). Yeniden fiyatlamaya konu YP faize duyarlı açık Yeniden fiyatlamaya konu YP faize duyarlı açık pozisyon pozisyonunda Yeniden da TP fiyatlamaya tarafta olduğu konu gibi YP sınırlı faize bir duyarlı hareket açık pozisyon da TP tarafta olduğu gibi sınırlı bir hareket görülmektedir. YP ta görülmektedir. da TP tarafta YP tarafta olduğu bir gibi yıla sınırlı kadar bir olan hareket vade aralığında görülmektedir. YP ta bir yıla kadar olan vade aralığında açık pozisyonun üç aya k açık bir pozisyonun yıla kadar üç aya olan kadar vade olan aralığında vade diliminde açık pozisyonun kötüleştiği, üç aya olan vade diliminde kötüleştiği, altı aya kadar vadede ise bir m altı aya olan kadar vade vadede diliminde ise kötüleştiği, bir miktar iyileştiği altı aya anlaşılmaktadır kadar vadede ise bir (Grafik iyileştiği iyileştiği III..9). anlaşılmaktadır (Grafik III..9). anlaşılmaktadır (Grafik III..9). - - Faiz riskinin ölçümüne yönelik yapılan niceliksel analizde; - - Faiz riskinin ölçümüne yönelik yapılan niceliksel ana -1 - bankaların dönem Faiz riskinin başındaki ölçümüne bilançoları yönelik esas alınarak yapılan bir, niceliksel üç, ana -1 - bankaların dönem başındaki bilançoları esas alınarak bir, üç, a - altı ve bankaların on iki aya dönem kadar vadeli başındaki faize duyarlı bilançoları TP aktif esas ve pasifler alınarak bir, üç, baz on iki puan, aya YP kadar aktif vadeli ve pasifleri faize duyarlı baz TP puanlık aktif ve faiz pasifler artışı baz p on iki aya kadar vadeli faize duyarlı TP aktif ve pasifler baz Kaynak: BDDK-TCMB varsayımına YP aktif göre ve yeniden pasifleri fiyatlandırılmıştır. baz puanlık Faiz faiz şoklarının artışı bir varsayımına Kaynak: BDDK-TCMB YP aktif ve pasifleri baz puanlık faiz artışı varsayımına yıl süreceği yeniden varsayımı fiyatlandırılmıştır. altında faize Faiz duyarlı şoklarının aktif ve bir pasiflerin yıl süreceği vars yeniden fiyatlandırılmıştır. Faiz şoklarının bir yıl süreceği vars yeniden altında fiyatlanması faize duyarlı sonucu aktif ortaya ve çıkan pasiflerin kayıplar, yeniden takip eden fiyatlanması so altında faize duyarlı aktif ve pasiflerin yeniden fiyatlanması so yılın sermaye yeterliliğine esas özkaynak tutarından düşülmek ortaya çıkan kayıplar, takip eden yılın sermaye yeterliliğine suretiyle ortaya Sermaye çıkan Yeterlilik kayıplar, Oranları takip hesaplanmıştır. eden yılın sermaye Şok sonrası yeterliliğine özkaynak tutarından düşülmek suretiyle Sermaye Yeterlilik Or hesaplanan özkaynak SYR ile tutarından mevcut SYR düşülmek oranı arasındaki suretiyle farklar Sermaye dönemler Yeterlilik Or hesaplanmıştır. Şok sonrası hesaplanan SYR ile mevcut SYR bazında hesaplanmıştır. incelenmiştir. Örneğin, Şok sonrası 1 hesaplanan yılı Eylül ayı için SYR faiz ile riskine mevcut SYR arasındaki farklar dönemler bazında incelenmiştir. Örneğin, 1 bağlı arasındaki kayıpların hesaplanmasında farklar dönemler 1 bazında yılı Eylül incelenmiştir. ayı aktif ve pasif Örneğin, 1 değerleri Eylül Eylül kullanılmış, ayı için faiz ayı için faiz 1 riskine riskine yılı Eylül bağlı bağlı ayı SYR kayıpların kayıpların değerinin tahmini hesaplanmasında hesaplanmasında için, 1 1 yasal Eylül özkaynak ayı aktif ve risk ve ağırlıklı pasif aktiflerin değerleri son üç kullanılmış, yıldaki ortalama 1 yılı Eylül ay Eylül ayı aktif ve pasif değerleri kullanılmış, 1 yılı Eylül ay büyüme değerinin değerleri tahmini kullanılmıştır. için, yasal özkaynak ve risk ağırlıklı aktiflerin so değerinin tahmini için, yasal özkaynak ve risk ağırlıklı aktiflerin so yıldaki ortalama büyüme değerleri kullanılmıştır. yıldaki Faiz şoklarının ortalama sektör büyüme SYR sine değerleri etkisi kullanılmıştır. incelendiğinde, TP faiz şokunun YP faiz şokuna göre nispeten daha fazla kayıp oluşturduğu Faiz göze çarpmaktadır. şoklarının sektör Söz konusu SYR sine etkinin etkisi büyüklüğü incelendiğinde, TP TP Faiz şoklarının sektör SYR sine etkisi incelendiğinde, TP ve YP şokunun cinsi faize YP duyarlı faiz aktif şokuna ve pasiflere göre nispeten uygulanan daha faiz şoklarının fazla kayıp oluştur şokunun YP faiz şokuna göre nispeten daha fazla kayıp oluştur farklı göze olmasından çarpmaktadır. çok faize duyarlı Söz konusu açık pozisyonlardaki etkinin büyüklüğü göreceli TP ve YP cinsi göze çarpmaktadır. Söz konusu etkinin büyüklüğü TP ve YP cinsi büyüklük farkından kaynaklanmaktadır. duyarlı aktif ve pasiflere uygulanan faiz şoklarının farklı olması duyarlı aktif ve pasiflere uygulanan faiz şoklarının farklı olması çok faize duyarlı açık pozisyonlardaki göreceli büyüklük farkı çok faize duyarlı açık pozisyonlardaki göreceli büyüklük farkı kaynaklanmaktadır. kaynaklanmaktadır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım Ay 1-3 ay 3- ay - ay

48 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Bir yıl süreceği varsayımı ile uygulanan faiz şoku senaryoları altında bankacılık sisteminin, faiz riskine olan duyarlılığının sınırlı olduğu, mevcut SYR nin olası kayıpları karşılayacak düzeyde bulunduğu değerlendirilmektedir. İncelenen dönemde TP faiz şoklarının SYR üzerindeki etkisi 3 baz puan civarında, YP faiz şokuna bağlı kayıpların SYR üzerindeki etkisi ise 1 baz puan civarında gerçekleşmektedir. TP ve YP faiz oranlarındaki eşanlı şokların SYR üzerindeki etkisinin de sınırlı düzeyde kaldığı ve son altı aylık dönem içerisinde önemli bir değişim göstermediği görülmektedir (Grafik III..1). III.3. Likidite Riski Grafik III..1 TP ve YP Faiz Şoku Sonrası SYR 1 (Yüzde) SYR* SYR 19 Gerçekleşme-Şok Farkı (Sağ Eksen) (1)Hesaplamalarda, aktif büyüklükleri milyar TL ve üzerinde olan bankalar (Eximbank ve iller bankası hariç olmak üzere) kullanılmıştır. (*) Şok Sonrası SYR Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri 9.1) ,,7,,,,3 altında olduğ bulund şoklar bağlı gerçe üzerin içerisin III..1 Bankacılık sisteminin likidite karşılama oranları sektörün kısa vadeli likidite şoklarına dayanıklı yapısını koruduğunu göstermektedir. Toplam yükümlülükler ile YP yükümlülükler için iki farklı vade (bir hafta ve bir ay) dilimi dikkate alınarak belirlenen asgari yasal likidite karşılama oranlarını sağlamada bankaların zorlanmadıkları görülmektedir (Grafik III.3.1 ve III.3.). Buna karşın, söz konusu oranların bankadan bankaya son dönemde daha çok farklılaşma eğilimi içinde olduğu ve gerileme eğilimi göstermeye başladığı dikkat çekmiştir. Bankaların Likidite Yeterliliğinin Ölçülmesine ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmelik ile belirlenmiş likidite katsayılarına göre düzeltilmiş aktif tutarları incelendiğinde, YP tarafta bir önceki Rapor dönemine göre gözlenen gerilemede, düzeltilmiş aktifler içerisinde yüzde tan fazla paya sahip türev işlemlerdeki düşüş ile nakit değerler ve bankalar kalemlerinin azalış eğilimi etkili olmuştur. Buna karşın türev işlemlerde son aylarda toparlanma olduğu dikkat çekmektedir. Bilançonun para birimi gözetilmeksizin düzeltilmiş toplam aktiflerinin, düzeltilmiş toplam pasiflere göre gelişiminde ise türev işlemlerde YP tarafa benzer bir eğilim söz konusu iken kredi, nakit değerler ve vadeye kadar elde tutulacak menkul kıymet tutarlarındaki azalış, toplam. vade LYR sini azaltıcı yönde etkili olmuştur. Grafik Grafik III.3.1 III.3.1. Vade. Vade Dilimi Dilimi Toplam Toplam Likidite Likidite Yeterlilik Yeterlilik Oranının Oranının Gelişimi Gelişimi 1 (Yüzde) (Yüzde) Grafik III.3.1 Sektör Sektör Likidite Likidite Yeterlilik Yeterlilik Rasyosu Rasyosu 9 9. Vade Dilimi Toplam Likidite Standart Standart Yeterlilik Sapma Sapma (Sağ Oranının (Sağ Eksen) Eksen) Gelişimi 1 (Yüzde) Sektör Likidite Yeterlilik Rasyosu 9 Standart Sapma (Sağ Eksen) (1) Vadeye (1) Vadeye kalan kalan süresi süresi 31 gün 31 ya gün da ya daha daha az olan az olan YP ve YP TP ve cinsinden TP cinsinden varlıkların, varlıkların, vadeye vadeye kalan kalan süresi süresi 31 gün 31 gün ya da ya daha daha az olan az olan YP ve YP TP ve cinsinden TP cinsinden yükümlülüklere oranı oranı Kaynak: (1) Vadeye Kaynak: BDDK-TCMB kalan BDDK-TCMB süresi (Son 31 (Son Veri:1.1) gün Veri:1.1) ya da daha az olan YP ve TP cinsinden varlıkların, vadeye kalan süresi 31 gün ya da daha az olan YP ve TP cinsinden yükümlülüklere oranı Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri:1.1) Grafik Grafik III.3. III.3.. Vade. Vade Dilimi Dilimi YP Likidite YP Likidite Yeterlilik Yeterlilik Oranının Oranının Gelişimi Gelişimi 1 (Yüzde) (Yüzde) Grafik III.3.. Vade Dilimi YP Likidite Sektör Sektör Yeterlilik Likidite Likidite Yeterlilik Yeterlilik Oranının Rasyosu Rasyosu Gelişimi 1 (Yüzde) Standart Standart Sapma Sapma (Sağ (Sağ Eksen) Eksen) Sektör Likidite Yeterlilik Rasyosu Standart Sapma (Sağ Eksen) (1) Vadeye (1) Vadeye kalan kalan süresi süresi 31 gün 31 gün ya da ya daha da daha az olan az olan YP cinsinden YP cinsinden varlıkların, varlıkların, vadeye vadeye kalan kalan süresi süresi 31 gün 31 gün ya da ya daha da daha az olan az olan YP cinsinden YP cinsinden yükümlülüklere yükümlülüklere oranı oranı (1) Vadeye kalan süresi 31 gün ya da daha az olan YP cinsinden varlıkların, Kaynak: Kaynak: vadeye BDDK- BDDK- kalan TCMB süresi TCMB (Son 31 (Son Veri:1.1) gün Veri:1.1) ya da daha az olan YP cinsinden yükümlülüklere oranı Kaynak: BDDK- TCMB (Son Veri:1.1) vadel göster vade yasal zorlan karşın, çok fa başlad ve D katsay bir ön aktifle düşüş olmuş olduğ düzelt gelişim iken k kıyme etkili o Grafik Grafik III.3.3 III.3.3 Yurt Yurt İçi-Yurt İçi-Yurt Dışı Dışı Mevduat Mevduat Dışı Dışı Kaynakların Kaynakların Yabancı Yabancı Kaynaklara Kaynaklara Oranı Oranı (Yüzde) (Yüzde) Bankaların. vade dilimi toplam ve YP likidite yeterlilik rasyolarının (LYR) analizinde, aktif büyüklükleri milyar TL ve üzerinde olan (kalkınma ve yatırım bankaları hariç) bankaların verileri kullanılmış olup, söz konusu bankaların toplam aktiflerinin payı sektörün %9 ini oluşturmaktadır. Sektör LYR aylık ortalaması analize konu banka bilançolarının toplulaştırılması suretiyle hesaplanmıştır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım Yurt İçi Yurt Dışı Toplam Yurt İçi Yurt Dışı Toplam 1 11 Bankala TL ve üze bankalar banka bil

49 Grafik III.3.3 Yurt İçi-Yurt Dışı Mevduat Dışı Kaynakların Yabancı Kaynaklara Oranı (Yüzde) Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) Yurt İçi Yurt Dışı Toplam Grafik III.3. Mevduat Dışı Kaynakların Yabancı Kaynaklara Oranı ve Değişimi¹, ² (Yüzde, Yüzde Puan) Ç Ç-Ç1 Farkı (Sağ Eksen) ABD Endonezya Filipinler Çek Cum. Malezya Hindistan Kolombiya Peru Kanada Türkiye Portekiz Kore Rusya G. Afrika Almanya Grafik III.3. Mevduat Dışı Kaynakların Yabancı Kaynaklara Oranı ve Değişimi¹, ² (Yüzde, Yüzde Puan) (1) G. Kore için13 yılı son çeyrek, ABD ve Potekiz için 1 yılı ilk çeyrek, Türkiye için 1 yılı üçüncü çeyrek, diğer ülkeler için 1 yılı ikinci çeyrek verileri kullanılmıştır. 1 Ç Ç-Ç1 Farkı (Sağ Eksen) 1 () FSI verilerinde mevduat olarak müşteri mevduatları kullanılmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB, FSI (Son Veri: 9.1) Grafik III.3. (Mevduat+Özkaynak)/Kredi Oranı (Yüzde) 3 Grafik 1 III.3. - Seçilmiş Ülkelerin (Mevduat+Özkaynak)/Kredi Oranları ve 1 Değişimi 1, -1 (Yüzde, Yüzde Puan) Ç Ç-Ç1 Farkı (Sağ Eksen) 1 ABD Endonezya Filipinler Çek Cum. Malezya Hindistan Kolombiya Peru Kanada Türkiye Portekiz Kore Rusya G. Afrika Almanya (1) G. Kore için13 yılı son çeyrek, ABD ve Potekiz için 1 yılı ilk çeyrek, - Türkiye için 1 yılı üçüncü çeyrek, diğer ülkeler için 1 yılı ikinci çeyrek 9 verileri kullanılmıştır. () FSI verilerinde mevduat olarak müşteri mevduatları kullanılmıştır. -1 Kaynak: BDDK-TCMB, FSI (Son Veri: 9.1) Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) Grafik III G. Afrika Rusya G. Kore Portekiz Almanya Türkiye Kanada Peru Kolombiya Endonezya Hindistan Malezya Çek Cum. Filipinler ABD Seçilmiş Ülkelerin (Mevduat+Özkaynak)/Kredi Oranları ve Değişimi (1) G. Kore için13 yılı son çeyrek, ABD ve Potekiz için 1 yılı ilk çeyrek, (Yüzde, Türkiye için Yüzde 1 Puan) yılı üçüncü çeyrek, diğer ülkeler için 1 yılı ikinci çeyrek verileri Grafik kullanılmıştır. III.3. () Seçilmiş FSI verilerinde Ülkelerin mevduat (Mevduat+Özkaynak)/Kredi olarak müşteri mevduatları kullanılmıştır. Oranları ve Kaynak: BDDK-TCMB, 1 FSI Ç (Son Veri: Ç-Ç1 9.1) Farkı (Sağ Eksen) 1 Değişimi 1, (Yüzde, Yüzde Puan) 1 1 Ç Ç-Ç1 Farkı (Sağ Eksen) (1) G. Kore için13 yılı son çeyrek, ABD ve Potekiz için 1 yılı ilk çeyrek, Türkiye için 1 yılı üçüncü çeyrek, diğer ülkeler için 1 yılı ikinci çeyrek verileri kullanılmıştır. () FSI verilerinde mevduat olarak müşteri mevduatları kullanılmıştır. Kaynak: (1) G. BDDK-TCMB, Kore için13 FSI yılı (Son son Veri: çeyrek, 9.1) ABD ve Potekiz için 1 yılı ilk çeyrek, Türkiye için 1 yılı üçüncü çeyrek, diğer ülkeler için 1 yılı ikinci çeyrek verileri kullanılmıştır G. Afrika Rusya G. Kore Portekiz Almanya Türkiye Kanada Peru Kolombiya Endonezya Hindistan Malezya Çek Cum. Filipinler ABD G. Afrika Rusya G. Kore Portekiz Almanya Türkiye Kanada Peru Kolombiya Endonezya Hindistan Malezya Çek Cum. Filipinler ABD Türk bankacılık sektörünün son yıllardaki büyümesini artan oranda mevduat dışı fonlama kaynaklarını kullanarak gerçekleştirmesi, sektör bilanço yapısının toptan fonlama kaynaklarındaki dalgalanmalara olan duyarlılığını artırmaktadır. Mevduat dışı fonlama/yabancı kaynaklar oranı, 11 yılına kadar yüzde 3 civarında yatay bir seyir izledikten sonra, 11 yılı boyunca sürekli bir artış sergilemiş ve yüzde 3- bandında yeni bir patikaya yerleşmiştir. Bu gelişmede, hem yurt içi hem de yurt dışı yerleşiklerden temin edilen mevduat dışı fonlardaki artışın etkili olduğu görülmekteyken, kur etkisinden arındırıldığında, yurt dışı fonların toplam mevduat dışı kaynak artışına katkısı daha sınırlı kalmaktadır. Yurt içi mevduat dışı fonlamada görülen artış ağırlıklı olarak TCMB ile yapılan repo işlemlerinden kaynaklanmaktayken, yurt dışından sağlanan mevduat dışı kaynaklardaki artışta esas olarak bankalara borçlar kalemi etkili olmuştur. Seçilmiş ülkeler ile karşılaştırıldığında, mevduat dışı fonlama oranını yılsonuna göre en çok artıran ülke olan Türkiye de söz konusu oranın ortalamanın hafif üzerinde kaldığı görülmektedir (Grafik III.3.3 ve III.3.). TCMB, çekirdek olmayan yükümlülüklerin toplam kaynaklar içindeki payının artış eğilimini dikkate alarak, çekirdek kaynakları teşvik edici bir düzenleme yapmıştır. Bu bağlamda TCMB, (mevduat + özkaynak) / kredi oranını fonlama kalitesinin bir ölçütü olarak belirlemiş, bu oran itibarıyla sektör ortalamasından daha iyi olup durumunu koruyabilen finansal kuruluşların Türk lirası olarak tutulan zorunlu karşılıklarına daha yüksek bir faiz ödeyeceğini duyurmuştur. Çekirdek yükümlülüklerin tanımı halen tartışmaya açık olsa da özkaynağın ve mevduatların bankalar için istikrarlı bir kaynak teşkil ettikleri genel olarak kabul görmektedir. Türk bankacılık sektörü son yıllarda kredi ağırlıklı olarak gerçekleşen aktif büyümesini artan oranda çekirdek olmayan kaynaklarla fonlamaktadır. Nitekim (mevduat + özkaynak) / kredi oranının ülkemizde bir süredir aşağı yönlü bir eğilimde olduğu izlenmektedir. Seçilmiş ülkeler incelendiğinde, söz konusu oranın gelişmekte olan ülkelerin geneline yakınında gerilediği görülmekle birlikte orandaki en önemli düşüşün Türkiye de olduğu dikkat çekmektedir. Bu çerçevede bankaların çekirdek fonlama kaynakları ile uyumlu bir şekilde büyümeye özen göstermeleri finansal istikrar açısından önem arz etmektedir (Grafik III.3. ve III.3.). () FSI verilerinde mevduat olarak müşteri mevduatları kullanılmıştır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Kaynak: BDDK-TCMB, FSI:1.1) -

50 1 yılının ikinci çeyreğinden itibaren kur ve faiz oranlarındaki oynaklığın azalması ile TP mevduatın vadesi uzamaktadır. TP mevduatta 1-3 ay arası vadede yoğunlaşma devam etmekle birlikte söz konusu yoğunlaşmanın önceki döneme göre bir miktar azaldığı görülmektedir. TP mevduatlarda vadesiz ve bir aya kadar vadeli mevduatların payı artmakta ancak üç ay üzeri vadelere de geçiş olduğu izlenmektedir. Bu durum TP mevduatın vade dağılımda önceki döneme göre bir bozulmanın olmadığını göstermektedir. TP mevduatın ortalama vadesindeki uzama, bankaların faiz riskine duyarlılığını azaltmaktadır. Diğer taraftan YP mevduatın vade dağılımında da herhangi bir bozulma gözlenmemiştir (Grafik III.3.7 ve III.3.). Türk bankacılık sisteminde likidite riskinin bilançonun daha çok YP tarafında yoğunlaştığı göz önüne alınarak, mevduat dışı fonlama artışında öne çıkan yurt dışı fonların gelişimi yakından takip edilmektedir. Küresel gelişmelerin de etkisiyle yurt dışı kaynak kullanımındaki artış hızının yavaşladığı, ortalama vadenin ise yatay bir seyir izleyerek yaklaşık 3, yıl seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. Toplam içinde önemli bir pay sahibi olan ticari banka kredileri ile 1 dan itibaren gerçekleştirilmeye başlanan yurt dışı menkul kıymet ihraçları yurt dışı yükümlülük artışına en çok katkıyı veren kalemler olmaya devam etmektedir. Son bir yıllık dönemde, sendikasyon kredileri ve diğer kredilerin (ticari ve kalkınma yatırım kredileri) toplam yurt dışı yükümlülükler içindeki payı azalırken, menkul kıymet ihraçlarının payının artışı sürmektedir. Ayrıca geçmiş dönemlerde hem tutar hem de pay olarak sürekli azalış göstermiş olan seküritizasyon kredisi kullanımlarında 13 yılının sonlarından itibaren canlanma olduğu gözlenmektedir. Tutarı ve yurt dışı yükümlülükler içindeki payı artmakta olan ihraçların ortalama vadesinin azalış eğiliminde olduğu dikkat çekmektedir. Diğer taraftan, göreli olarak oldukça uzun vadeli olan seküritizasyon kredilerinin yabancı kaynaklar içerisindeki payının artışı likidite riski açısından olumlu bir gelişme olarak değerlendirilmektedir. Toplam yurt dışı borçların vade yapısı incelendiğinde ise 13 yılında 3 ay-1 yıl arası vadelilerin, 1 yılında ise toplam dış borcun yarısına yakınını oluşturan bir yıl ve üzeri vadeli borçların payının daha çok arttığı görülmektedir. Bu bağlamda, bankaların yurt dışı kaynak kullanımında kısa vadeye yönelmedikleri ve uzun vadeli kaynak temininde de sıkıntı yaşamadıkları değerlendirilmektedir (Grafik III.3.9 ve III.3.1). Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 G. Afrika Rusya G. Kore Portekiz Almanya Türkiye Kanada Peru Kolombiya Endonezya Hindistan Malezya Çek Cum. Filipinler ABD (1) G. Kore için13 yılı son çeyrek, ABD ve Potekiz için 1 yılı ilk çeyrek, Türkiye için 1 yılı üçüncü çeyrek, diğer ülkeler için 1 yılı ikinci çeyrek verileri kullanılmıştır. () FSI verilerinde mevduat olarak müşteri mevduatları kullanılmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB, FSI:1.1) (1) G. Kore için13 yılı son çeyrek, ABD ve Potekiz için 1 yılı ilk çeyrek, Türkiye için 1 yılı üçüncü çeyrek, diğer ülkeler için 1 yılı ikinci çeyrek verileri kullanılmıştır. () FSI verilerinde mevduat olarak müşteri mevduatları kullanılmıştır. Kaynak: BDDK-TCMB, FSI:1.1) Grafik III.3.7 Mevduatın Vade Dağılımı 1 (Yüzde) Grafik III.3.7 Vadesiz 1 Aya Kadar 1-3 Ay Arası 3- Ay Arası Mevduatın Vade - Dağılımı Ay Arası 1 1 Yıl Üzeri (Yüzde) 9.1 Vadesiz TP 1 Aya Kadar 1, 1-3 Ay 1,3Arası 3-7,3 Ay Arası, ,3-13, Ay Arası 11, Yıl Üzeri 3,9 1,9 1,,, 9.1 1, 1,7 1, TP 1,3 9, 7,3,7, ,3 1,7 13, 13, 7,7 1,, 3,9 1,9 1, YP,, 9.1 1,7 17, 1, 13, 7, 9,,,,, 3.1 1,7 1,9 13, 1,, 7,7,,, 7,7 1,7 13,7,9,3,,3 YP , 17,9 13, 1, 7,,3,,1,,3, 9, 3.1 1,9 1, 1, 1,3,,,,7, 3,7,7, 1,7 13,7,9,3,,3 17,9 1,,3,1,3 9, 1, 1,3,,7 3,, (1) Bankalar mevduatı ve kıymetli maden depo hesapları hariç tutulmuştur. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) 1 3 (1) Bankalar mevduatı ve kıymetli maden depo hesapları hariç tutulmuştur. Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) Grafik III.3. TP Mevduatın Ortalama Vadesi ve İma Edilen Kur Oynaklığı 1 Grafik (Gün, III.3. Ay Vadeli) TP Mevduatın Ortalama İma Vadesi Edilen Kur ve Oynaklığı İma Edilen Kur Oynaklığı 1 TP Ortalama Vade (Sağ Eksen) (Gün, Ay Vadeli) (1) Grafik Ağırlıklı ortalama III.3.9 vade uzunluğu, vadesiz mevduat hesapları hariç tutularak ve diğer vade dilimlerinin orta noktası dikkate alınarak hesaplanmıştır. Kaynak: Bankaların Bloomberg, Yurt TCMB Dışı (Son Yükümlülüklerinin Veri: 9.1)Kaynak: BDDK-TCMB Kompozisyonu (Son Veri: 9.1) (Milyar ABD Doları) (1) Ağırlıklı ortalama Sendikasyon vade uzunluğu, vadesiz mevduat hesapları hariç tutularak ve diğer vade dilimlerinin Seküritizasyon Grafik III.3.9 orta noktası dikkate alınarak hesaplanmıştır. Kaynak: Bloomberg, Kalkınma TCMB (Son Yatırım Veri: Kredileri 9.1)Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) 1 Bankaların Yurt Ticari Dışı Krediler Yükümlülüklerinin Kompozisyonu (Milyar 1ABD Doları) Mevduat+Repo 1 Sendikasyon İhraç Seküritizasyon Sermaye Benzeri Borçlar Kalkınma Yatırım Kredileri 1 Diğer 1 Ticari Krediler 1 Mevduat+Repo 1 İhraç Sermaye Benzeri Borçlar Diğer 1 Kaynak: BDDK-TCMB, SPK, KAP (Son Veri: 9.1) E İma Edilen Kur Oynaklığı TP Ortalama Vade (Sağ Eksen) Kaynak: BDDK-TCMB, SPK, KAP (Son Veri: 9.1) 13 1 Ç3 Grafik III.3.1 Bankaların Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Vade Dağılımı (Yüzde Pay) Ay 3 Ay-1 Yıl 1 Yıldan Uzun 1 Kaynak: BDDK-TCMB, KAP, SPK 3 Ay 3 Ay-1 Yıl 1 Yıldan Uzun Kaynak: BDDK-TCMB, KAP, SPK 1 Grafik III.3.1 Bankaların Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Vade Dağılımı (Yüzde Pay) Ç Grafik III.3.11 Bankaların Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Yakın Dönem

51 1 Kaynak: BDDK-TCMB, KAP, SPK 3 Ay 3 Ay-1 Yıl 1 Yıldan Uzun Kaynak: BDDK-TCMB, KAP, SPK Grafik III.3.11 Bankaların Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Yakın Dönem Ödeme Planı (Milyar ABD Doları, Orijinal Vadeye Göre Ortalama Vade) 3 İhraçlar (7 Ay) Grafik III.3.11 DTF Amaçlı Kredi (1 Ay) Bankaların 3 Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Yakın Dönem Ödeme Planı Diğer Kredi (1 Ay) (Milyar ABD Doları, Orijinal Vadeye Göre Mevduat Ortalama ( Ay) Vade) 3 Repo ( Ay) İhraçlar (7 Ay) Seküritizasyon ( Yıl) DTF Amaçlı Kredi (1 Ay) 3 Sendikasyon ( Ay) Diğer Kredi (1 Ay) 1 Mevduat ( Ay) Repo ( Ay) 1 Seküritizasyon ( Yıl) Sendikasyon ( Ay) 1 1 Kaynak: BDDK-TCMB, KAP, SPK (Son Veri: ) Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Kaynak: BDDK-TCMB, KAP, SPK (Son Veri: ) 1 Grafik III Bankaların Dış Borç Yenileme Oranı 1 (Yüzde) Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Grafik III.3. Bankaların Dış Borç Yenileme Oranı 1 (Yüzde) (1) Menkul kıymet ihraçları dahil toplam yurt dışı yükümlülük kullanım ve geri ödeme tutarlarının aylık hareketli toplamları üzerinden hesaplanmıştır. Kaynak:,BDDK-TCMB, KAP, SPK (Son Veri: 9.1) (1) Menkul kıymet ihraçları dahil toplam yurt dışı yükümlülük kullanım ve geri ödeme tutarlarının aylık hareketli toplamları üzerinden hesaplanmıştır. Kaynak:,BDDK-TCMB, KAP, SPK (Son Veri: 9.1) Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Küresel finansal piyasalardaki önemli dalgalanmalara rağmen yurt dışı borçlarını yenilemekte herhangi bir sorun yaşamayan bankacılık sektörünün yurt dışı kaynaklı olası likidite şoklarına karşı yeterli tamponlara sahip olduğu görülmektedir. Türk bankacılık sektörünün önümüzdeki bir yıllık dönemde vadesi dolacak 99 milyar ABD doları civarında yurt dışı yükümlülüğü bulunmaktadır. Söz konusu yükümlülüklerin yüzde ı ABD doları, yüzde 3 u ise Euro cinsinden olup, bu dağılımda uzun süredir önemli bir farklılaşma görülmemektedir. Kısa vadede çevrilmesi gereken yurt dışı kaynakların büyük bölümünü repo, mevduat ve diğer krediler oluşturmaktadır (Grafik III.3.11). Bankaların yurt dışı borçlarını yenileme oranı yüzde 1 ün üzerinde gerçekleşmeye devam etmekte ve son aylarda hafif bir artış eğilimi göstermektedir. Son olarak 9 yılında yüzde 1 ün altına düşen söz konusu oranın uzun süredir yüzde 1 ün üzerinde seyretmesi, bankaların dönemsel risk algılamalarının yükseldiği durumlarda bile borçlarını çevirmede ciddi zorluklarla karşılaşmadığını göstermektedir. Küresel ekonomik dalgalanmalara hızlı tepki verebilen sendikasyon kredilerinin yenileme oranı da benzer şekilde yüzde 1 ün üzerinde seyretmektedir. Ancak, 1 yılının üçüncü çeyreğinde yenilenen sendikasyon kredilerinin maliyeti geçen yıla göre bir miktar artmıştır. Sendikasyon kredilerinin yüzde 7 si Euro cinsinden olup, söz konusu kredileri sağlayan ülkeler içinde AB nin payı son dönemde yaklaşık beş puanlık artışla yüzde 7 ye ulaşmıştır. Önümüzdeki dönemde ECB nin teminatlı tahvil ile varlığa dayalı menkul kıymet alımları yoluyla uygulayacağını duyurduğu parasal genişleme programının da pozitif etkisiyle bankaların vadesi dolacak sendikasyon kredilerini yüksek oranlarda yenilemeye devam etmeleri beklenmektedir (Grafik III.3.). Fed in genişletici para politikasından çıkış stratejisine dair belirsizlikler ve küresel iktisadi faaliyetteki zayıflamaya bağlı olarak önümüzdeki dönemde gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımlarının dalgalanma olasılığı bulunmaktadır. Bu nedenle bankaların kısa vadeli yurt dışı yükümlülüklerini karşılayacak yeterli tamponlara sahip olması likidite riski açısından önemlidir. Bankaların nakit ve yurt dışı bankalardaki serbest mevcutları ile ROM kapsamında tutulan döviz ve altın rezervlerinin toplamı Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

52 Grafik III.3.13 Bankaların Dış Borç Çevirme Oranı ve YP Likidite İhtiyacı 1, (Ekim 1, Milyar ABD Doları, Yüzde) Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası olarak hesaplanan YP likit aktiflerinin seviyesi, mevcut durumda yüzde 1 ün üzerinde seyreden dış borç yenileme oranının olası bir stres döneminde yüzde 3 a kadar düşmesi halinde dahi sorun yaşanmayacağına işaret etmektedir. Ayrıca, bankaların stres dönemlerinde fiyat oynaklıklarının artması nedeniyle likit aktifleri içine dahil edilmeyen yaklaşık 13 milyar TL karşılığı yabancı para serbest kamu borçlanma senedi portföyü de bulunmaktadır. Seçilmiş likit aktiflerin vadesi bir yıl içinde dolacak dış borçlara oranı, ROM yoluyla tutulan YP zorunlu karşılıkların etkisiyle yılının ikinci yarısından itibaren belirgin bir şekilde yükselmiş olup, söz konusu oranın gelişiminde son dönemlerde kayda değer bir bozulma görülmemektedir (Grafik III.3.13 ve III.3.1). Bankacılık sektörünün en önemli fon kaynağı olan mevduatların para birimi bazındaki kompozisyonu istikrarlı bir seyir izlemektedir. Son aylarda gerek gerçek kişi gerekse ticari mudilerin TP mevduata ilgisinin artması ve para takası işlemlerinin bir kısmının tersine dönmesi ile toplam mevduat içinde TP nin payının bir miktar arttığı görülmektedir. TP fonlama kompozisyonunda özellikle repo fonlamasından TP mevduata bir geçiş olduğu izlenmiştir. Mevduat ve repo dışındaki TP fonlama kalemlerinin payında önemli bir değişim yaşanmamıştır. Tutar bazında artış eğilimini sürdüren TP cinsinden ihraç edilen menkul kıymetlerin toplam pasif içerisindeki payı yüzde 3 civarında yatay seyretmektedir (Grafik III.3.1). Söz konusu menkul kıymetlerin çevrilmesinde bono-tahvil piyasalarında dalgalanmaların arttığı zamanlarda dahi ciddi bir sorun yaşanmamıştır. Özel sektör tarafından ihraç edilen borçlanma araçlarını ellerinde bulunduran yatırımcılar, likidite ihtiyacı oluşması durumunda ikincil piyasada söz konusu menkul kıymetlerini satabilmektedirler. İkincil piyasadaki işlem hacmi artışı menkul kıymetler kaynaklı likidite riskini azaltıcı etkiye sahiptir. yılından itibaren keskin bir artış eğilimi gösteren ikincil piyasa işlem hacimlerinin menkul kıymet ihraç stokuna oranı son dönemde azalış yönüne dönmüştür (Grafik III.3.1). Likidite İhtiyacı Likidite Fazlası / Açığı 1 Grafik III.3.13 Bankaların Dış Borç Çevirme Oranı ve YP Likidite İhtiyacı 1, (Ekim 1, Milyar ABD Doları, Yüzde) Grafik III.3.13 Bankaların Dış Likidite Borç İhtiyacı Çevirme Oranı Likidite ve Fazlası YP Likidite / Açığı 1 İhtiyacı 1, (Ekim 1, Milyar ABD Doları, Yüzde) Grafik III.3.13 Bankaların Dış Borç Çevirme Oranı ve YP Likidite İhtiyacı 1, Likidite İhtiyacı Likidite Fazlası / Açığı 1 (Ekim 1, Milyar ABD Doları, Yüzde) - Likidite İhtiyacı Likidite Fazlası / Açığı 1 - %9 % %7 % % % %3 % %1 % (1) Seçilmiş YP Likit Aktifler: Nakit+Yurt dışı bankalar (serbest)+rom kapsamında tutulan zorunlu - karşılıklar () Likidite İhtiyacı: Kalan vadesi 1 yıl olan YP dış borç x (1 dış borç yenileme oranı) - Likidite Fazlası/Açığı: %9 % Seçilmiş %7 YP Likit % Aktifler % - % Likidite %3 İhtiyacı % %1 % Kaynak:,BDDK-TCMB, KAP, SPK - (1) Seçilmiş YP Likit Aktifler: Nakit+Yurt dışı bankalar (serbest)+rom kapsamında tutulan zorunlu - karşılıklar () Likidite %9 % %7 % % % %3 % %1 % - İhtiyacı: Kalan vadesi 1 yıl olan YP dış borç x (1 dış borç yenileme oranı) Likidite Fazlası/Açığı: Seçilmiş YP Likit Aktifler - Likidite İhtiyacı (1) Kaynak:,BDDK-TCMB, Seçilmiş - Grafik YP III.3.1 Likit Aktifler: KAP, Nakit+Yurt SPK dışı bankalar (serbest)+rom kapsamında tutulan zorunlu %9 karşılıklar % %7 % % % %3 % %1 % () Seçilmiş Likidite İhtiyacı: YP Likit Kalan Aktiflerin vadesi 1 yıl olan Bir Yıl YP İçinde dış borç x Vadesi (1 dış borç Dolacak yenileme YP oranı) Dış Borçlara Oranı 1 (Yüzde) Likidite (1) Seçilmiş Fazlası/Açığı: YP Likit Aktifler: Seçilmiş Nakit+Yurt YP Likit Aktifler dışı bankalar - Likidite (serbest)+rom İhtiyacı kapsamında Kaynak:,BDDK-TCMB, tutulan zorunlu karşılıklar KAP, SPK () Likidite 1İhtiyacı: Kalan vadesi 1 yıl olan YP dış borç x (1 dış borç yenileme oranı) Grafik III.3.1 Likidite Fazlası/Açığı: 9 Seçilmiş YP Likit Aktifler - Likidite İhtiyacı Kaynak:,BDDK-TCMB, Seçilmiş YP Likit KAP, Aktiflerin SPK Bir Yıl İçinde Vadesi Dolacak YP Dış Borçlara Oranı 1 (Yüzde) Grafik 1 III Seçilmiş YP Likit Aktiflerin Bir Yıl İçinde Vadesi Dolacak YP Dış Borçlara 9 Oranı 1 (Yüzde) Grafik III.3.1 Seçilmiş 1 YP Likit Aktiflerin Bir Yıl İçinde Vadesi Dolacak YP Dış Borçlara Oranı 1 (Yüzde) (1) Seçilmiş YP Likit Aktifler: Nakit+Yurt dışı bankalar (serbest)+rom kapsamında 7 tutulan zorunlu 3 karşılıklar Kaynak:,BDDK-TCMB, KAP, SPK (Son Veri: ). 3 (1) Seçilmiş YP Likit Aktifler: Nakit+Yurt dışı bankalar (serbest)+rom kapsamında tutulan zorunlu karşılıklar Kaynak:,BDDK-TCMB, KAP, SPK (Son Veri: ) Grafik 3 III.3.1 (1) Bankacılık Seçilmiş YP Likit Sektörünün Aktifler: Nakit+Yurt TP Pasif dışı bankalar Kalemlerinin (serbest)+rom Gelişimi kapsamında tutulan zorunlu karşılıklar (Yüzde) Kaynak:,BDDK-TCMB, KAP, SPK (Son Veri: ) Mevduat Özkaynaklar (1) Seçilmiş YP Likit Diğer Aktifler: Pasif Nakit+Yurt dışı bankalar Repo (serbest)+rom İşl. Sağ. Fon. kapsamında tutulan zorunlu karşılıklar Kaynak:,BDDK-TCMB, Grafik III.3.1 Bankalara KAP, SPK Borçlar (Son Veri: ) İhraç Edilen Menkul Kıy. Bankacılık Sektörünün TP Pasif Kalemlerinin Gelişimi (Yüzde) 3 9 Mevduat Özkaynaklar Grafik III Diğer Pasif Repo İşl Sağ. Fon. Bankacılık 7 19 Sektörünün Bankalara Borçlar TP Pasif 19Kalemlerinin 19İhraç 19Edilen Gelişimi (Yüzde) Menkul Kıy. Grafik 1 III Mevduat Özkaynaklar Bankacılık 9 9 Sektörünün Diğer Pasif 7 TP Pasif 7Kalemlerinin 7 Repo 7 İşl. Sağ. 9Gelişimi Fon. 7 7 (Yüzde) 9 Bankalara Borçlar 9 9 1İhraç 9 Edilen 1 Menkul 1 Kıy. 1 3 Mevduat Özkaynaklar Diğer Pasif Repo 3 3 İşl. 19 Sağ. 3 3 Fon Bankalara 7 Borçlar 7 7 İhraç 7 Edilen 9 Menkul 7 Kıy Kaynak: 7 1 BDDK-TCMB 19 (Son Veri: 9.1) Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) Grafik III.3.1 Kaynak: İkincil BDDK-TCMB Piyasa 1 (Son Menkul Veri: 9.1) Kıymet İhraçları Ortalama Hacimlerinin Stok Menkul Kıymet İhraçlarına Oranının Gelişimi (Yüzde) Kaynak: BDDK-TCMB (Son Veri: 9.1) Grafik 3 III.3.1 İkincil Piyasa 1 Menkul Kıymet İhraçları Ortalama Hacimlerinin Stok Menkul Kıymet İhraçlarına Oranının Gelişimi (Yüzde) Grafik III İkincil Piyasa 1 Menkul Kıymet İhraçları Ortalama Hacimlerinin Stok Menkul Kıymet İhraçlarına Oranının Gelişimi Grafik 1 III.3.1 (Yüzde) İkincil Piyasa 1 Menkul Kıymet İhraçları Ortalama 3 Hacimlerinin 1 Stok Menkul Kıymet İhraçlarına Oranının Gelişimi (Yüzde) Finansal İstikrar Raporu - Kasım (1)BİST Kesin Alım Satım Pazarı Özel Sektör Menkul Kıymet İhraçları Kaynak: TCMB, BİST, KAP, SPK (Son Veri: ) 1. (1)BİST Kesin Alım Satım Pazarı Özel Sektör Menkul Kıymet İhraçları Kaynak: TCMB, BİST, KAP, SPK (Son Veri: ) (1)BİST Kesin Alım Satım Pazarı Özel Sektör Menkul Kıymet İhraçları Kaynak: TCMB, BİST, KAP, SPK (Son Veri: )

53 Grafik III.3.17 ROM Grafik Kapsamında III.3.17 Tesis Edilen Döviz ve Altın Tutarı (Milyar ROM Kapsamında TL) Tesis Edilen Döviz ve Altın Tutarı (Milyar TL) ROM döviz ROM altın 1 ROM döviz ROM altın Kaynak: Kaynak: TCMB TCMB (Son (Son Veri: Veri:.1.1).1.1) 1.13 Grafik III.3.1 Döviz Rezervinin* Bankacılık Sektörü Kısa Vadeli YP Yükümlülüklerine 1 Oranının ve Döviz ve Altının* TL Karşılığının Serbest DİBS lere Oranının Gelişimi (Yüzde) (1)Bilanço içi aya kadar vadeli YP yükümlülükler (1)Bilanço *ROM Kapsamında içi aya Tesis kadar Edilen vadeli YP yükümlülükler *ROM Kaynak: Kapsamında BDDK - TCMB Tesis (Son Edilen Veri:.1.1) Kaynak: BDDK - TCMB (Son Veri:.1.1) 1.13 ROM TL Karşılığı/ TP Serbest DİBS ROM kapsamında tutulan YP+Altın rezerv/kısa vadeli YP yükümlülükler (Sağ Eksen) Bankaların TCMB de tutmak zorunda oldukları Türk lirası zorunlu karşılıkların belirli bir yüzdesini döviz ve standart altın cinsinden tesis edebilmelerine imkân tanıyan Rezerv Opsiyonu Mekanizması (ROM), YP likiditede yaşanabilecek olağan dışı dalgalanmalara karşı önemli bir tampon sağlamaktadır. 1 yılının ikinci ve üçüncü çeyreğinde Türk lirası maliyetlerin yabancı para maliyetlere göre yüksek seyrini koruması sebebiyle ROM u kullanmanın avantajı devam etmiştir. Bu imkân kapsamında, bankaların TCMB de tutukları döviz rezervlerinin tutarı milyar TL ye yaklaşmıştır (Grafik III.3.17). TCMB nin bankaların çekirdek yükümlülüklerini destekleyecek şekilde zorunlu karşılıkların Türk lirası olarak tutulan kısmına yapılacak faiz ödemesi düzenlemesinin, söz konusu karşılıkları TL cinsinden tutma maliyetinin politika faizine duyarlılığını büyük ölçüde azaltması ve ROM un otomatik dengeleyici özelliğini güçlendirmesi beklenmektedir (Bkz. Özel Konu IV.3. ROM ve Diğer Para Politikası Araçlarının Etkileşimi). Bankaların ROM kapsamında tuttukları döviz ve altın rezervlerinin miktarı, bir yıla kadar vadeli YP yükümlülüklerinin yaklaşık yüzde sini karşılamaya yetecek düzeydedir. Mevcut yapıda, stres zamanlarında bankaların buradaki rezervlerini sorunsuzca kullanabilmeleri için TL likidite durumlarının da güçlü olması gerekmektedir. Zira ROM imkânıyla tesis edilmeyen TL zorunlu karşılık yükümlülüklerinin Türk lirası olarak tesis edilmesi gerekmektedir. Mevcut durum itibarıyla bankacılık sektörünün elinde bulundurduğu serbest DİBS lerin nominal değerlerinden kesinti yapıldıktan sonra yaklaşık dörtte üçü, ROM kapsamında tutulan döviz ve altın rezervlerinin Türk lirası eş değerini karşılayabilecek seviyededir (Grafik III.3.1). Ayrıca, bankaların Döviz ve Efektif Piyasalarında toplam 1, milyar ABD doları tutarında işlem yapma limitleri bulunmakta olup, bankaların bilanço büyüklüklerinde ve TCMB rezervlerinde görülen artış dikkate alarak söz konusu limitin güncelleneceği duyurulmuştur. Detaylı bilgi için bakınız TCMB Bülten-Aralık, Sayı, Finansal İstikrar Raporu-Kasım 13, Sayı 17 Özel Konu V.1, Alper, K., Kara, H. ve Yörükoğlu, M. (). Rezerv Opsiyonu Mekanizması, TCMB Ekonomi Notları No. /. Küçüksaraç, D. ve Özel, Ö. (). Rezerv Opsiyonu Mekanizması ve Optimal Rezerv Opsiyonu Katsayılarının Hesaplanması, TCMB Çalışma Tebliği No: /3. Detaylı bilgi için bakınız Aslaner, O.,Çıplak, U.,Kara, H. ve Küçüksaraç, D. (1) Reserve Option Mechanism: Does it work as an Automatic Stabilizer?,TCMB Çalışma Tebliği No: 1/3 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

54 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Day kası.7 III.. Sermaye Yeterliliği, Karlılık ve Şoklara Dayanıklılık III.. Sermaye Yeterliliği, Karlılık ve Şoklara Dayanıklılık Bankacılık sektörünün vergi öncesi aylık dönem net karı dalgalı bir seyir izlese de Ocak Temmuz 13 döneminde Bankacılık sektörünün vergi öncesi aylık dönem net karı dalgalı yüksek, bir seyir Ağustos izlese de 13 Şubat Ocak Temmuz 1 13 döneminde döneminde ise daha yüksek, düşük Ağustos seviyelerde 13 Şubat gerçekleşmiştir. 1 döneminde Ancak, ise dönem daha net düşük karı Mart seviyelerde 1 itibarıyla gerçekleşmiştir. toparlanmaya Ancak, başlamasına dönem net rağmen karı Mart henüz 1 13 yılının itibarıyla ilk toparlanmaya yedi ayındaki seviyelerine başlamasına ulaşamamıştır rağmen henüz (Grafik. 13 III..1). yılının ilk yedi Grafik III..1 Vergi Öncesi Dönem Net Karı (Aylık, Milyon TL) bir se 13 gerç topa ayınd ayındaki seviyelerine ulaşamamıştır (Grafik. III..1). Bankacılık sektörü karlılığının Ağustos 13 Şubat 1 döneminde Ocak-Temmuz 13 dönemine göre azalmasında Bankacılık sektörü karlılığının Ağustos 13 Şubat 1 toplam faiz giderlerinin faiz gelirlerinden daha fazla artması, döneminde Ocak-Temmuz 13 dönemine göre azalmasında operasyonel giderlerin ve kambiyo ve sermaye piyasası işlem toplam faiz giderlerinin faiz gelirlerinden daha fazla artması, zararlarının artması etkili olmuştur. Diğer taraftan, söz konusu operasyonel giderlerin ve kambiyo ve sermaye piyasası işlem dönemde kredi özel karşılıkları dışındaki diğer karşılıkların zararlarının artması etkili olmuştur. Diğer taraftan, söz konusu azalması karlılıktaki düşüşü sınırlandırmıştır. Mart-Eylül 1 dönemde kredi özel karşılıkları dışındaki diğer karşılıkların azalması döneminde karlılıktaki düşüşü Ağustos sınırlandırmıştır. 13 Şubat Mart-Eylül 1 dönemine 1 döneminde göre karlılığın Ağustos artmasında 13 Şubat ise 1 kredilerden dönemine göre alınan karlılığın faizlerin artmasında mevduata ise kredilerden verilen faizlerin alınan faizlerin üzerinde mevduata artış göstermesi verilen faizlerin ile bankacılık üzerinde hizmet artış gelirlerinin göstermesi ile artması bankacılık etkili hizmet olmuştur. gelirlerinin Ancak, artması aynı etkili dönemde olmuştur. Ancak, takipteki aynı alacakların dönemde takipteki ve operasyonel alacakların giderlerin ve operasyonel artması giderlerin ile sermaye artması ile piyasası sermaye işlem piyasası karlarının işlem yüksek karlarının tutarlı yüksek zarara tutarlı dönüşmesi zarara dönüşmesi karlılık artışını karlılık sınırlandırmıştır. artışını sınırlandırmıştır. Son dönemde, Son dönemde, ortalama ortalama getirili aktifler getirili artış aktifler göstermesine artış göstermesine rağmen rağmen net faiz net gelirindeki faiz gelirindeki iyileşmenin iyileşmenin etkisiyle etkisiyle net net faiz marjı ilk dönemdeki seviyesine yükselmiştir (Grafik. III..). faiz marjı ilk dönemdeki seviyesine yükselmiştir (Grafik. III..). Grafik III.. Bankacılık Sektörünün Vergi Öncesi Aylık Ortalama Dönem Net Karı Gelişiminin Analizi (Yüzde, Milyar TL) Kaynak: BDDK - TCMB döne topla oper zarar döne karlılı 13 alına bank döne serm karlılı artış faiz m Grafik Bankac (Yüzde, = Vergi Öncesi Dönem Net Karı 3,,, = Oca-Tem 13 Ağs 13-Şub 1 Mar-Eyl 1 Net Faiz Marjı Ortalama Getirili Aktifler,,3, x Oca-Tem Ağs Şub 1 Mar-Eyl 1 Oca-Tem Ağs Şub 1 Mar-Eyl 1 + Kambiyo ve Sermaye Piyasası İşlem Kar (Zararları),3 + Net Ücret ve Komisyon Gelirleri 1, 1, 1, + 1, Diğer Gelirler, 1,1 -, -, - Oca-Tem Ağs Şub 1 Mar-Eyl 1 Oca-Tem Ağs Şub 1 Mar-Eyl 1 Oca-Tem Ağs Şub 1 Mar-Eyl 1 - Takipteki Alacaklar Özel Provizyonu Diğer Karşılıklar Operasyonel Giderler,9,9 1, +,,, + 3,1 3,3 3, Oca-Tem Ağs Şub 1 Mar-Eyl 1 Oca-Tem Ağs Şub 1 Mar-Eyl 1 Oca-Tem Ağs Şub 1 Mar-Eyl 1 Kaynak: BDDK-TCMB 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 7 Kaynak: B

55 Grafik III..3 Bankacılık Sektörü TP Aktif Getirisi / TP Pasif Maliyeti Gelişiminin Analizi (Yüzde) + + = = + + Kaynak: BDDK-TCMB 11, Oca-Tem 13 Kredi Getirisi 1, Ağs 13- Şub 1, 9, 11, Mar-E yl 1 Menkul Değer Getirisi 1,7 Oca-Tem 13 9, Oca-Tem 13 Ağs 13- Şub 1 Diğer Aktif Getirisi 1, Ağs 13- Şub 1 Mar-Eyl 1, Mar-Eyl 1 x x x 1, 1, Oca-Tem 13 TL Aktif Getirisi Ağs 13-Şub 1 TL Pasif Maliyeti 9, 7,9, Oca-Tem 13 Mevduat ve İhraç Maliyeti 9,,1,9 Oca-Tem 13 Ağs 13- Şub 1 Mar-Eyl 1 Para Piyasası Maliyeti 9,,9,3 Oca-Tem 13 Ağs 13- Şub 1 Mar-Eyl 1 Diğer Pasif Maliyeti 9,3 7, 7, Oca-Tem 13 Ağs 13- Şub 1 Mar-E yl 1 Ağs 13- Şub 1 x x x Krediler/Getirili Aktifler 71, Oca-Tem 13 Oca-Tem 13 73, Ağs 13- Şub 1 Ağs 13- Şub 1 7,7 Mar-Eyl 1 Menkul Değerler/Getirili Aktifler, 3, 1, 3, Oca-Tem 13 3,3 Ağs 13- Şub 1 Mar-Eyl 1 Diğer Getirili Aktifler/Getirili Aktifler 11,3 Mar-Eyl 1 Mar-E yl 1 Oca-Tem 13, Ağs 13- Şub 1 3, Mar-Eyl 1 Mevduat ve İhraçlar/Maliyetli Pasifler,1 9,3 Oca-Tem 13 1,9 Mar-Eyl 1 Para Piyasına Borçlar/Maliyetli Pasifler 11,, Ağs 13- Şub 1 Mar-Eyl 1 Diğer Maliyetli Pasifler/Maliyetli Pasifler, Oca-Tem 13, Ağs 13- Şub 1, Mar-E yl 1 BDDK nın tarihli 913 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan ve aynı tarihte yürürlüğe giren Finansal Tüketicilerden Alınacak Ücretlere İlişkin Usul ve Esaslar Hakkındaki Yönetmeliği nin etkisi ile önümüzdeki dönemlerde bankaların ücret ve komisyon gelirlerinde bir miktar zayıflama olabileceği değerlendirilmektedir. 13 yılının Mayıs ayı ve 1 yılının Ocak ayından sonra faiz oranlarında gözlenen artış, bankacılık sektörünün aktif getirisi ve pasif maliyeti arasındaki makası daraltmıştır. Bankacılık sektörünün 13 yılının tamamında ve 1 yılının ilk dokuz ayındaki karlılık performansı, Ocak-Temmuz, Ağustos- Şubat ve Mart-Eylül dönemlerine ayrılarak incelendiğinde, TP cinsinden aktif getirileri ve pasif maliyetleri arasında oluşan makasın yüzde 3, dan sırasıyla yüzde,1 ve yüzde 1, ye gerilediği görülmektedir. Dönemler arasındaki düşüşte, bilanço yapısındaki vade uyumsuzluğuna bağlı olarak pasif maliyetinin artış hızının aktif getirisinin artış hızının üzerinde gerçekleşmesi etkili olmuştur. Dönemler bazında incelendiğinde, Ocak-Temmuz ile Ağustos-Şubat dönemleri arasındaki düşüşün, kredi getirilerinin azalması ile birlikte tüm pasif maliyetlerinin artmasından kaynaklandığı görülmektedir. Ağustos-Şubat ve Mart-Eylül dönemleri arasında makasın daha da daralmasında, mevduat ve ihraç maliyetlerindeki artış belirleyici olmuştur. Ancak, kredi ve menkul değer getirileri ile kredilerin getirili aktifler içindeki payının artmasının yanı sıra mevduat ve ihraçların maliyetli pasifler içindeki payının azalması, TP aktif getirisi pasif maliyeti makasındaki daralmayı sınırlandırmıştır (Grafik. III..3). İncelenen dönemler itibarıyla, YP cinsinden aktif getirileri pasif maliyetleri makasında önemli bir değişim gerçekleşmemiştir. Bankacılık sektörünün sermaye yeterlilik oranı, yasal ve hedef rasyoların üzerinde kalmaya devam etmektedir. 13 yılının ilk yedi ayında kredi büyümesine bağlı olarak ortalama risk ağırlıklı aktiflerdeki artış sektörün SYR sini negatif etkilemiş, özkaynak artışının olumlu etkisi ise görece sınırlı kalmış ve böylece ortalama SYR 1, puan gerileyerek 1, değerine düşmüştür. Mart-Eylül 1 dönemindeki ortalama SYR ise risk ağırlıklı aktiflerin etkisinin önemli ölçüde hafiflemesi ve özkaynak artışının etkisine göre düşük kalması sonucunda yüzde 1,1 seviyesine yükselmiştir. Son dönemdeki ortalama SYR artışında karlılığın yanı sıra özkaynak kalemlerinden sabit kıymet ve Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

56 sermayedeki artışlar etkili olmuştur. Aynı dönemde ana sermaye menkul değerler değerleme farkları ile ödenmiş sermayedeki oranının yüksek olması, özkaynakların kaliteli unsurlardan oluştuğuna artışlar etkili olmuştur. Aynı dönemde ana sermaye oranının işaret etmektedir (Grafik III.. ve Grafik III..). yüksek olması, özkaynakların kaliteli unsurlardan oluştuğuna işaret etmektedir (Grafik III.. ve Grafik III..). Sektörün on iki aylık birikimli aktif ve özkaynak kârlılığı son iki yıl Sektörün on iki aylık birikimli aktif ve özkaynak kârlılığı son iki boyunca yatay seyrettikten sonra, 13 yılı Temmuz ayından itibaren yıl boyunca yatay seyrettikten sonra, 13 yılı Temmuz ayından birikimli dönem net kârındaki azalışa ve ortalama aktifler ile ortalama itibaren birikimli dönem net kârındaki azalışa ve ortalama aktifler özkaynaklardaki artışa bağlı olarak gerilemeye başlamış, son aylarda ile ortalama özkaynaklardaki artışa bağlı olarak gerilemeye karlılık artışının olumlu etkisiyle bir miktar yükselerek Eylül ayında başlamış, son aylarda karlılık artışının olumlu etkisiyle bir miktar sırasıyla yüzde 1,3 ve yüzde 11, olarak gerçekleşmiştir (Grafik III..). yükselerek Eylül ayında sırasıyla yüzde 1,3 ve yüzde 11, olarak gerçekleşmiştir (Grafik III..). Bankacılık sektörünün borçluluk düzeyini sınırlandırarak Bankacılık sektörünün borçluluk düzeyini sınırlandırarak şoklara dayanma kapasitesini artırmayı amaçlayan kaldıraca dayalı şoklara dayanma kapasitesini artırmayı amaçlayan zorunlu karşılık düzenlemesi çerçevesinde ilave zorunlu karşılık tesis kaldıraca dayalı zorunlu karşılık düzenlemesi çerçevesinde etmesi gereken herhangi bir banka bulunmamaktadır. Uygulama ilave zorunlu karşılık tesis etmesi gereken herhangi bir dönemi Ekim-Aralık 13 döneminde başlayan kaldıraca dayalı banka bulunmamaktadır. Uygulama dönemi Ekim-Aralık zorunlu karşılık uygulamasında, Nisan-Haziran 1 verilerine göre, 13 döneminde başlayan kaldıraca dayalı zorunlu karşılık bankacılık sektörü kaldıraç oranı, Basel III düzenlemesinde asgari uygulamasında, Nisan-Haziran 1 verilerine göre, bankacılık oran olarak belirlenen yüzde 3 ün, Bankamız uygulamasında ise ilk yıl sektörü kaldıraç oranı, Basel III düzenlemesinde asgari oran için belirlenen olarak belirlenen yüzde 3, in yüzde oldukça 3 ün, Bankamız üzerinde uygulamasında ve istikrarlı ise bir ilk seyir yıl izlemektedir. için belirlenen yüzde 3, in oldukça üzerinde ve istikrarlı bir seyir izlemektedir. Bankacılık sektörünün risk göstergelerinin gelişimi Bankacılık sektörünün risk göstergelerinin gelişimi incelendiğinde, incelendiğinde, önceki önceki rapor rapor dönemine dönemine göre göre aktif aktif kalitesi kalitesi ve ve sermaye sermaye yeterliliğinin yeterliliğinin olumsuz olumsuz yönde yönde değişmiş değişmiş olmasına olmasına karşın, karşın, kur ve faize duyarlılık kur ve faize ile karlılıkta duyarlılık bir ile miktar karlılıkta iyileşme bir miktar olduğu, iyileşme likiditede olduğu, ise önemli bir likiditede değişim ise gerçekleşmediği önemli bir değişim görülmektedir gerçekleşmediği (Grafik görülmektedir III..7). (Grafik III..7). Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik Grafik III.. III.. Sermaye Sermaye Yeterlilik Yeterlilik Rasyosu, Rasyosu, Ana Ana Sermaye Sermaye Oranı Oranı ve ve Özkaynaklar Toplam Aktifler (Yüzde) Özkaynaklar / Toplam Aktifler (Yüzde) Kaynak: BDDK TCMB Kaynak: BDDK - TCMB SYR SYR Ana Sermaye Oranı Ana Sermaye Oranı Özkaynaklar Aktifler Özkaynaklar / Aktifler Grafik Grafik III.. III.. Ortalama Ortalama SYR SYR Değişimine Değişimine Katkılar Katkılar (Yüzde) (Yüzde) 17, 1, 1,1 17, 1, 1,1 1, 1,9 1, 1,9 1 1,9 1,,9 1, 1 1 Kaynak: BDDK TCMB Kaynak: BDDK - TCMB Grafik Grafik III.. III.. Aktif Aktif Kârlılığı Kârlılığı ve ve Özkaynak Özkaynak Kârlılığı Kârlılığı (Yüzde) (Yüzde) Özkaynak karlılığı (%) Özkaynak karlılığı (%) Aktif karlılığı (%) (Sağ E.) Aktif karlılığı (%) (Sağ E.) Kaynak: BDDK TCMB Kaynak: BDDK - TCMB,,,,,,,,,, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 1, serm oran işare boy birik özka karlı sıras şokl zoru etm dön zoru ban oran için izlem ince serm faize öne Grafik III..7 Bankacılık Sektörü Makro Gösterimi 1 Sermaye Yeterliliği 1,,, Karlılık,3 Aktif Kalitesi, Kur ve Faize Duyarlılık Likidite (1) Finansal İstikrar Makro Gösterimi nin bir alt bölümüdür. Kaynak: BDDK - TCMB Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 9

57 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

58 IV. Özel Konular IV.1 Türkiye de Tüketici Kredilerine Yönelik Makro İhtiyati Politikalar Özet Bu çalışma tüketici kredilerine yönelik uygulanan makro ihtiyati politikalar kapsamında değişiklik yapılan düzenlemeleri ekonomiye aktarım kanalları ile birlikte ele almaktadır. Her bir tüketici kredisine yönelik alınan tedbirlerin amaçları bu çalışmada açıklanmakta ve bu amaçlara yönelik olarak alınan tedbirlerin etkinliği bir sonraki özel konuda detaylı şekilde incelenmektedir. IV.1.1 Giriş IV.1 Yön politik aktarı yöneli amaç konud Türkiye de finansal istikrarın tesisi açısından özellikle küresel krizden sonra bir dizi makro ihtiyati tedbir uygulamaya konmuştur. Tüketici kredilerine yönelik alınan tedbirler de bu anlamda önemli bir yere sahiptir. Bu özel konu, tüketici kredilerine uygulanan makro ihtiyati politikaları sınıflandırarak aktarım kanalları ile birlikte sunmayı ve bu önlemlerin bir bütün halinde değerlendirilmesinde kolaylık sağlamayı amaçlamaktadır. Bu sayede bundan sonraki politika analizi çalışmalarına da ışık tutacağı düşünülmektedir. Özel konu IV. de yapılan etki analizi çalışması da bu özel konuda açıklanan düzenlemeleri referans alarak hazırlanmıştır. Türkiye de tüketici kredilerine yönelik uygulanan makro ihtiyati politikaların temel amacı tüketici kredilerindeki hızlı büyümeyi yavaşlatarak tasarruf oranlarının artırılmasına ve tasarrufların üretken yatırımlara yönlendirilmesine katkı sağlamaktır. Bu amaçla, Türkiye de tüketici kredilerine yönelik kullanılmakta olan makro ihtiyati araçlar ve alınan makro ihtiyati önlemler Tablo IV.1.1 de sınıflandırılmıştır. Söz konusu önlemlerin aktarım kanalları aşağıdaki bölümlerde detaylı olarak anlatılmış olup, çalışmanın sonunda yer alan tabloda ise özet olarak sunulmaktadır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Tablo IV.1.1 Tüketici Kredilerine Yönelik Alınan Makro İhtiyati Tedbirler Kredi sınırlamaları Sermaye yeterliliği Genel karşılıklar Zorunlu karşılıklar Makro ihtiyati önlemler Kredi kartları için Asgari ödeme oranlarının artırılması Kredi kartı limitlerinin gelirle ilişkilendirilerek sınırlandırılması Kredi kartlarının belirli durumlarda kullanıma kapatılması Taksitlendirme süresinin sınırlandırılması Tüketici kredileri için Konut dışındaki tüketici kredilerinin vadelerinin sınırlandırılması Konut ve taşıt kredileri için kredi/değer oranı getirilmesi Kredi kartları ve tüketici kredileri için risk ağırlıklarının artırılması Tüketici kredilerine artırımlı genel karşılık uygulanması Finansman şirketlerinin zorunlu karşılığa tabi tutulması 1 krizde Tüketi yere ihtiyat ve bu sağlam analiz de ya düzen politik yavaş yatırım tüketic alınan konus olarak olarak

59 IV.1. Kredi Sınırlamaları Kredi sınırlamaları, kredi talebini veya arzını sınırlayarak IV.1. Kredi Sınırlamaları doğrudan kredi hacmini kısıtlamaya yönelik önlemlerden oluşmaktadır. 1 yılı sonundan bu yana kredi kartları ve Kredi sınırlamaları, kredi talebini veya arzını sınırlayarak tüketici kredilerinin hacmini sınırlamaya yönelik olarak BDDK doğrudan kredi hacmini kısıtlamaya yönelik önlemlerden tarafından birçok düzenleme yapılmış olup, detayları aşağıda oluşmaktadır. 1 yılı sonundan bu yana kredi kartları ve tüketici kredilerinin yer almaktadır. hacmini sınırlamaya yönelik olarak BDDK tarafından birçok düzenleme yapılmış olup, detayları aşağıda yer almaktadır. IV.1..1 Kredi Kartı Asgari Ödeme Oranlarının Artırılması IV.1..1 Kredi Kartı Asgari Ödeme Oranlarının Artırılması Banka Kartları ve Kredi Kartları Hakkında Yönetmelik te da yapılan değişiklikle, asgari ödeme oranları, yeni Banka Kartları ve Kredi Kartları Hakkında Yönetmelik te tahsis edilen kredi kartlarında Yönetmelik in yayınlandığı tarihten da yapılan değişiklikle, asgari ödeme oranları, yeni tahsis edilen itibaren kredi yüzde kartlarında den Yönetmelik in yüzde a yayınlandığı çıkarılırken, tarihten mevcut itibaren kredi yüzde kartlarında den kredi yüzde kartının a çıkarılırken, limitine bağlı mevcut olarak kredi üç kartlarında yıllık bir döneme kredi kartının yayılacak limitine şekilde bağlı olarak kademeli üç yıllık olarak bir döneme artırılmıştır. yayılacak Söz şekilde konusu kademeli Yönetmelik te olarak.1.13 artırılmıştır. tarihinde Söz konusu yapılan Yönetmelik te değişiklikle.1.13 ise, asgari tarihinde ödeme yapılan oranları, değişiklikle 1 yılı başından ise, asgari itibaren ödeme limiti oranları, 1. 1 TL ye yılı başından itibaren limiti 1. TL ye kadar olan kredi kartlarında kadar olan kredi kartlarında yüzde 3 ve limiti 1.-. TL yüzde 3 ve limiti 1.-. TL arasında olan kredi kartlarında arasında olan kredi kartlarında yüzde 3 olacak şekilde kademeli yüzde 3 olacak şekilde kademeli olarak artırılmıştır. Asgari ödeme olarak artırılmıştır. Asgari ödeme oranlarında yapılan kademeli oranlarında yapılan kademeli artışlara ilişkin uygulama takvimi Tablo artışlara ilişkin uygulama takvimi Tablo IV.1. de verilmiştir. IV.1. de verilmiştir. Tablo IV.1. Kredi Kartı Asgari Ödeme Oranları Kademeli Geçiş Takvimi Düzenlemenin yapıldığı tarih Asgari ödeme oranının uygulanmaya başladığı tarih Düzenleme öncesi Limiti.'e kadar olanlar % % % % % % % % %7 %3 Limiti.-1. arasında olanlar % % % % % % % % %7 %3 Limiti 1.-. arasında olanlar % % % % % %3 %3 %3 %3 %3 Limiti. üzeri olanlar % % % % % %3 %3 % % % Yeni tahsis edilenler % % % % % % % % % % Kredi kartı asgari ödeme oranlarının artırılması kredi kartı kullanıcılarının Kredi kartı ödemesi asgari ödeme gereken oranlarının asgari tutarı artırılması artıracağından, kredi kartı kullanıcılarının dönem sonu ödemesi borcundan gereken ödenmeyen asgari tutarı kısmın, artıracağından, başka bir ifadeyle dönem sonu krediye borcundan dönüşen ödenmeyen tutarın, azalması kısmın, beklenmektedir. başka bir ifadeyle Ayrıca, krediye uzun dönüşen vadede tutarın, kredi azalması kartı kullanıcılarının beklenmektedir. borç Ayrıca, ödeme uzun vadede alışkanlıklarını kredi kartı kullanıcılarının borç ödeme alışkanlıklarını değiştirerek ödeme değiştirerek ödeme oranlarının yükseltilmesine, dolayısıyla hanehalkı borçluluğunun azalmasına katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

60 IV.1... Kredi Kartı Limitlerinin Gelirle İlişkilendirilerek Sınırlandırılması Banka Kartları ve Kredi Kartları Hakkında Yönetmelik te.1.13 tarihinde yapılan değişiklikle, kredi kartı limitlerinin belirlenmesinde kredi kartı hamilinin gelir düzeyinin esas alınmasına ilişkin kriterler belirlenmiş, kredi kartı hamilinin tüm kart çıkaran kuruluşlardan edinilebilecek toplam kredi kartı limitinin aylık ortalama net gelirinin dört katını aşamayacağı, mevcut kredi kartlarında dört katını aştığının tespiti durumunda ise bu kartlar hakkında limit artış işlemi yapılamayacağı hükme bağlanmıştır. Literatürde kredi/gelir oranı olarak bilinen bir düzenleme olan kredi kartı limit sınırlaması, kredi arzını sınırlayarak kredi hacmini azaltmayı amaçlamaktadır. Ayrıca, hanehalkının geliriyle orantılı borçlanmasının sağlanması ve borcun ödenmeme riskinin azaltılması hedeflenmektedir. IV Kredi Kartlarının Belirli Durumlarda Kullanıma Kapatılması Banka Kartları ve Kredi Kartları Hakkında Yönetmelik te tarihinde yapılan ve tarihinde yürürlüğe giren düzenlemeyle, bir takvim yılı içerisinde en fazla üç defa, dönem borcunun yüzde ellisine kadar ödeme yapılan kredi kartlarının nakit kullanımına kapatılacağı hükme bağlanmıştır tarihinde yapılan ve aynı tarihte yürürlüğe giren değişiklikle ise, bir takvim yılı içinde asgari ödeme tutarı toplam üç kez ödenmeyen kredi kartlarının nakit kullanımına, üst üste üç kez ödenmeyen kredi kartlarının ise nakit kullanımı ile mal ve hizmet alımına kapatılacağı düzenlenmiştir. Söz konusu kredi kartlarının dönem borcunun tamamının ödenmesine kadar kullanıma kapalı tutulacağı ve limitlerinin arttırılamayacağı da hüküm altına alınmıştır. Söz konusu düzenleme, borcunu ödeyemeyen kredi kartı kullanıcıları için kredi arzının sınırlandırılmasını amaçlamaktadır. Böylece, söz konusu kullanıcıların daha fazla borçlanması önlenerek ödenmeyen kredi tutarları azaltılmakta ve bankaların kredi kartı TGA tutarlarının artması engellenmektedir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 3

61 IV.1.. Kredi Kartlarında Taksitlendirme Süresinin Sınırlandırılması Banka Kartları ve Kredi Kartları Hakkında Yönetmelik te tarihinde yapılan ve 1..1 tarihinde yürürlüğe giren düzenleme, kredi kartları ile gerçekleştirilecek mal ve hizmet alımları ile nakit çekimlerinde taksitlendirme süresinin dokuz ayı geçemeyeceği, telekomünikasyon ve kuyumla ilgili harcamalarda ve yemek, gıda ve akaryakıt alımlarında taksit uygulanamayacağı hükme bağlanmıştır. Düzenleme sonrası duyulan ihtiyaç üzerine, söz konusu Yönetmelik te tarihinde değişiklik yapılarak, hediye çeki ve benzeri şekillerde herhangi bir somut mal veya hizmeti içermeyen ürünlerin alımlarında da taksit uygulanamayacağı ve kurumsal kredi kartlarında sadece dokuz aylık genel taksit sınırlamasının uygulanacağı hüküm altına alınmıştır. Aynı Yönetmelik te.1.1 tarihinde yapılan değişiklikle ise, kuyumla ilgili harcamalara tekrar taksitlendirme imkânı getirilmiş ve taksitlendirme süresi ay olarak belirlenmiştir. Taksitlendirme süresinin sınırlandırılması, mal ve hizmet alımlarında kredi kartı aracılığıyla sağlanan tüketici kredisi benzeri ve uzun vadeli kredilendirme imkânlarının kart sahiplerini aşırı borçlanmaya teşvik edebileceği düşüncesinden hareketle hayata geçirilmektedir. Kredi kartının bir ödeme aracı olarak kullanılmasının ve kredi ihtiyacının tüketici kredileriyle karşılanmasının daha uygun olacağı düşünülmektedir. Düzenleme, kredi kartı kullanıcılarının aylık taksit ödemelerini artıracağından, taksitli harcama tutarlarının azalmasını sağlaması beklenmektedir. Böylece, kredi hacmi üzerinde doğrudan azaltıcı etki göstermesi söz konusu olacaktır. Söz konusu düzenlemenin etkileri, nakit çekimleri ile mal ve hizmet alımlarında ve sektör bazında farklılıklar gösterebilecektir. IV.1... Konut Dışındaki Tüketici Kredilerinin Vadelerinin Sınırlandırılması Bankaların Kredi İşlemlerine İlişkin Yönetmelik ile Finansal Kiralama, Faktoring ve Finansman Şirketlerinin Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında Yönetmelik te tarihinde yapılan düzenlemeyle, konut finansmanı kapsamında kullandırılan Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

62 krediler ile diğer gayrimenkul alımı amaçlı krediler hariç olmak üzere, tüketici kredilerinin vadesinin otuz altı ayı, taşıt kredileri ile taşıt teminatlı kredilerin vadesinin kırk sekiz ayı aşamayacağı hükme bağlanmıştır. Düzenlemenin, aylık taksit ödemelerindeki artışı karşılayamayan tüketicilerin kredi talebini azaltarak doğrudan kredi hacmi üzerinde etkili olması beklenmektedir. Diğer taraftan, kredi talebini azaltmayarak aylık taksitleri ödeme gücü üzerinde oluşan müşterilerin borcunu ödememe olasılığında ve bankaların TGA tutarlarında sınırlı düzeyde artış olabileceği düşünülmektedir. IV.1... Konut ve Taşıt Kredileri için Kredi/ Değer Oranı Getirilmesi BDDK Kurul Kararı ile tarihinde yapılan, tarihinde yürürlüğe giren ve tarihinde Bankaların Kredi İşlemlerine İlişkin Yönetmelik e taşınan düzenlemeyle, tüketicilere konut edinmeleri amacıyla kullandırılacak kredilerde, taşıt kredileri hariç konut teminatlı kredilerde ve yapılacak finansal kiralama işlemlerinde, kredi tutarının teminat olarak alınan konutun değerine oranının yüzde 7 i aşamayacağı hüküm altına alınmıştır. Bankaların Kredi İşlemlerine İlişkin Yönetmelik te tarihinde yapılan ve 1..1 tarihinde yürürlüğe giren düzenlemeyle, tüketicilere binek araç edinimi amacıyla kullandırılacak taşıt kredilerinde, taşıt teminatlı kredilerde ve yapılacak finansal kiralama işlemlerinde, kredi tutarının taşıt değerine oranının nihai fatura değeri. Türk Lirası ve altında olan taşıtlar için yüzde 7 i aşamayacağı, nihai fatura değeri. Türk Lirasını aşan binek araçlarda, bedelin. Türk Lirasına kadar olan kısmı için yüzde 7,. Türk Lirasının üstünde olan kısmı için ise yüzde olarak uygulanacağı hükme bağlanmıştır. Konut ve taşıt kredilerine getirilen kredi/değer oranlarının kredi olarak kullandırılabilecek tutarı azaltarak, kredi arzı ve kredi talebini doğrudan, varlık fiyatlarını ise dolaylı olarak azaltıcı yönde etkilemesi beklenmektedir. Ayrıca, söz konusu Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

63 Konut ve taşıt kredilerine getirilen kredi/değer oranlarının kredi olarak kullandırılabilecek tutarı azaltarak, kredi arzı ve kredi talebini doğrudan, varlık fiyatlarını ise dolaylı olarak azaltıcı yönde etkilemesi beklenmektedir. Ayrıca, söz Türkiye konusu Cumhuriyet düzenlemelerin Merkez tüketicilerin Bankası ödeyememe olasılığını, dolayısıyla bankaların TGA tutarlarını azaltacağı düşünülmektedir. düzenlemelerin tüketicilerin ödeyememe olasılığını, dolayısıyla bankaların IV.1.3 TGA Sermaye tutarlarını Yeterliliği azaltacağı - Kredi düşünülmektedir. Kartları ve Tüketici Kredileri İçin Risk Ağırlıklarının Artırılması IV.1.3 Sermaye Yeterliliği - Kredi Kartları Bankaların sermaye yeterliliği hesaplamasında kredi riskine esas ve Tüketici Kredileri İçin Risk Ağırlıklarının tutarın belirlenmesinde kullanılan risk ağırlıklarının artırılmasına yönelik Artırılması önlemlerden oluşmaktadır. Söz konusu önlemler kredi talebini veya arzını miktar veya fiyat kanalı yoluyla etkilemektedir. BDDK tarafından yılından Bankaların bu yana sermaye kredi kartları yeterliliği ve tüketici hesaplamasında kredilerinin risk kredi riskine ağırlıklarının esas artırılmasına tutarın belirlenmesinde yönelik çeşitli düzenlemeler kullanılan yapılmıştır. risk ağırlıklarının artırılmasına yönelik önlemlerden oluşmaktadır. Söz konusu önlemler Bankaların kredi talebini Sermaye veya Yeterliliğinin arzını miktar Ölçülmesine veya fiyat kanalı ve yoluyla Değerlendirilmesine etkilemektedir. İlişkin Yönetmelik te BDDK tarafından, 11 ve yılından 13 yıllarında bu yana yapılan ve detayları Tablo IV.1.3 te gösterilen değişikliklerle, konut kredi kartları ve tüketici kredilerinin risk ağırlıklarının artırılmasına kredileri dışındaki tüketici kredileri ile kredi kartlarının risk ağırlıkları yönelik çeşitli düzenlemeler yapılmıştır. kredilerin vadeleri dikkate alınarak aşamalı olarak artırılmıştır. Tablo IV.1.3 Tüketici Kredilerine Yönelik Risk Ağırlığı Düzenlemeleri Düzenleme ve yürürlük tarihi.3. Kredi kartları Kredi kartları.1.13 Taşıt kredileri Kredi türü Konut ve taşıt kredileri dışındaki tüketici kredileri Kredi vadesi Düzenleme öncesi Risk ağırlıkları Düzenleme sonrası - ay arası %1 %1 aydan uzun %1 % 1- yıl arası %1 %1 yıldan uzun %1 % 1- ay arası %7 %1 - ay arası %1 % aydan uzun % % 1- yıl arası %7 %1 yıldan uzun %7 % Kredilere uygulanan risk ağırlıklarının artırılması, bankaların Bankaların Sermaye Yeterliliğinin Ölçülmesine ve sermaye yeterliliği rasyolarında azalışa neden olmakta; bankaların Değerlendirilmesine söz konusu azalışı telafi etmek İlişkin istemeleri Yönetmelik te durumunda,, bankalar 11 miktar ve 13 yıllarında ve fiyat kanalı yapılan yoluyla kredi ve arzını detayları ve talebini Tablo etkileyebilmektedir. IV.1.3 te gösterilen değişikliklerle, konut kredileri dışındaki tüketici kredileri ile kredi kartlarının risk ağırlıkları kredilerin vadeleri dikkate alınarak aşamalı olarak artırılmıştır. Kredilere uygulanan risk ağırlıklarının artırılması, bankaların sermaye yeterliliği rasyolarında azalışa neden olmakta; bankaların söz konusu azalışı telafi etmek istemeleri durumunda, bankalar miktar ve fiyat kanalı yoluyla kredi arzını ve talebini etkileyebilmektedir. Miktar kanalına göre, bankaların ilave sermaye yükünü karşılamak için kar dağıtımını azaltmadığı ve sermaye ilave etmediği varsayımı altında, sermaye yeterliliği rasyosundaki Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

64 azalışı telafi etmek isteyen bankaların risk ağırlıklı varlıklarını azaltmaları gerekecek; bu da kredi arzının azalmasına yol açacaktır. Fiyat kanalına göre, bankalar ilave sermaye yükü nedeniyle kaynak maliyetlerinde meydana gelen artışı kredi faiz oranlarına yansıtabilecek, bu da kredi talebinde azalışa yol açacaktır. IV.1. Genel Karşılıklar - Tüketici Kredilerine Artırımlı Genel Karşılık Uygulanması BDDK tarafından 11 ve 13 yılında yapılan düzenlemelerle, tüketici kredisi portföyü belirli bir büyüklüğün üzerinde olan bankaların konut dışındaki tüketici kredileri için daha yüksek oranda genel karşılık ayırması hüküm altına alınmıştır. Bankalarca Kredilerin ve Diğer Alacakların Niteliklerinin Belirlenmesi ve Bunlar için Ayrılacak Karşılıklara İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik te tarihinde yapılan değişiklikle, konut ve taşıt dışındaki tüketici kredileri için artırımlı genel karşılık uygulamasına geçilmiştir. Buna göre; tüketici kredilerinin toplam kredilerine oranı yüzde nin üzerinde olan bankalar ile taşıt ve konut kredileri dışındaki tüketici kredilerinden donuk alacak olarak sınıflandırılanların taşıt ve konut kredileri dışındaki tüketici kredilerine oranı yüzde in üzerinde bulunan bankaların genel karşılık oranını birinci grupta izlenen taşıt ve konut kredisi dışındaki tüketici kredileri için kredilerin vadeleri boyunca yüzde olarak, ikinci grupta izlenen taşıt ve konut kredisi dışındaki tüketici kredileri için kredilerin vadeleri boyunca yüzde olarak uygulayacağı hükme bağlanmıştır. Aynı Yönetmelik te.1.13 tarihinde yapılan değişiklikle, bireysel kredi kartları ve KMH kredileri tüketici kredileri tanımı kapsamına alınarak ve taşıt kredileri için sağlanan istisna kaldırılarak, artırımlı genel karşılık uygulamasına tabi hale getirilmiş ve yüzde olan oran yüzde olarak değiştirilmiştir. Diğer taraftan, Finansal Kiralama, Faktoring ve Finansman Şirketlerinin Muhasebe Uygulamaları ile Finansal Tabloları Hakkında Yönetmelik te tarihinde yapılan Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 7

65 düzenlemeyle, finansman şirketlerinin konut ve taşıt kredisi dışındaki tüketici kredileri için kredi tutarının yüzde ü oranında, anapara, faiz veya her ikisinin tahsilinde 3 günden fazla ancak 9 günden az gecikme olan bu nitelikteki krediler için ise kredi tutarının yüzde i oranında genel karşılık ayıracakları hükme bağlanmıştır. Aynı Yönetmelik te..13 tarihinde yapılan değişiklikle, bankalar için getirilen düzenlemeye paralel olarak, finansman şirketlerinin taşıt kredilerine sağlanan istisna kaldırılarak, konut kredileri dışındaki diğer tüketici kredilerinde olduğu gibi, taşıt kredileri için de genel karşılık ayrılması hükme bağlanmıştır. Sermaye yeterliliği oranlarının hesaplanmasında; genel karşılıklar katkı sermayeye dâhil edildiğinden özkaynakları artırıcı; genel karşılık giderleri çekirdek sermaye içerisindeki net kârı azalttığından özkaynakları, ana sermayeyi ve çekirdek sermayeyi azaltıcı yönde etkilemektedir. Bu çerçevede; genel karşılıkların artırılması halinde, net kâr azalırken katkı sermaye artacağından standart sermaye yeterliliği oranının etkilenmemesi, ancak katkı sermayeyi kapsamayan ana sermaye ve çekirdek sermaye yeterliliği oranlarının net kârdaki azalış nedeniyle düşmesi beklenmektedir. Ancak, genel karşılık tutarı kredi riskine esas tutarın on binde yüzyirmibeşini aşan bankaların standart sermaye yeterliliği rasyosunda da azalış olabilecektir. Bankaların, ana sermaye ve çekirdek sermaye oranlarındaki azalışı telafi etmek istemeleri halinde, bir önceki başlıkta anlatıldığı gibi, bankalar kâr dağıtımını sınırlamaz veya sermaye ilave etmez ise risk ağırlıklı varlıklarını azaltarak miktar kanalı yoluyla kredi arzını ve kredi faiz oranlarını artırarak fiyat kanalı yoluyla kredi talebini etkilemeleri söz konusu olabilecektir. Öte yandan,.1.13 tarihinde yapılan değişiklikle, genel karşılıklarda meydana gelen artış 1 yılı sonuna kadar kademeli olarak dikkate alınacağından ve finansman şirketlerinde ise düzenleme öncesinde açılan krediler istisna tutulduğundan yukarıda anlatılan etkiler daha sınırlı olacaktır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

66 IV.1. Zorunlu Karşılıklar - Finansman Şirketlerinin Zorunlu Karşılığa Tabi Tutulması Türkiye de zorunlu karşılıklar TCMB tarafından makro ihtiyati bir araç olarak yoğun bir şekilde kullanılmakla birlikte, doğrudan tüketici kredilerini sınırlamaya yönelik olarak alınan önlem, finansman şirketlerine topladıkları kaynaklar üzerinden zorunlu karşılık tutma yükümlülüğü getirilmesidir. Zorunlu Karşılıklar Hakkında Tebliğ de.1.13 tarihinde yapılan ve..13 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikle, finansman şirketlerinin özellikle taşıt kredilerinde bankacılık sektörünün çok üzerinde gerçekleşen kredi kullandırımları dikkate alınarak, finansman şirketlerinin düzenlemenin yayınlandığı tarihten itibaren kullandıkları kaynaklar zorunlu karşılıklar kapsamına alınmıştır. Söz konusu düzenleme, finansman şirketlerinin kredi verilebilir kaynaklarının azalmasına yol açarak miktar kanalıyla kredi arzını, finansman şirketlerinin uyguladıkları kredi faiz oranlarını yükseltmesi halinde ise fiyat kanalıyla kredi talebini azaltıcı etki yapacaktır. IV.1. Sonuç Bu çalışmada tüketici kredilerindeki aşırı büyümeyi ve tüketici kesiminin ve bankacılık sektörünün aşırı risk alımını önleyici düzenlemeler aktarım kanalları ile birlikte açıklanmıştır. Bu çalışmanın Türkiye de makro ihtiyati politikaların etkinliğinin araştırılması noktasında literatüre ışık tutacağı düşünülmektedir. Bu bağlamda literatürde tüketici kredilerine yönelik alınan tedbirlerin etkinliği ile ilgili yapılan ilk geniş çaplı analiz özel konu IV. de yer almaktadır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 9

67 Tablo IV.1. Tüketici Kredilerine Yönelik Makro İhtiyati Düzenlemeler, Yürürlük Tarihleri ve Aktarım Kanalları Araçlar Makro ihtiyati Önlemler Düzenleme Düzenleme Yürürlük Tarihleri Aktarım Kanalları Kredi kartı asgari ödeme oranlarının artırılması (kademeli geçiş) Krediye dönüşen tutarı azaltır, borcun ödenmesine ilişkin alışkanlıkları değiştirerek ödeme oranlarını yükseltir, hanehalkının borçluluğunu azaltır. Kredi kartı limitlerinin gelirle ilişkilendirilerek sınırlandırılması Kredi kartlarının belirli durumlarda kullanıma kapatılması Banka Kartları ve Kredi Kartları Hakkında Yönetmelik ,.1.13 Kredi arzını sınırlar, hanehalkının geliriyle orantılı borçlanmasını sağlar, müşterinin ödememe olasılığını dolayısıyla bankaların TGA'sını azaltır. Kredi arzını sınırlar, hanehalkının borçluluğunu azaltır, müşterinin ödememe olasılığını dolayısıyla bankaların TGA'sını azaltır. Kredi sınırlamaları Kredi kartı taksitlendirme süresinin sınırlandırılması 1..1, 13..1,.1.1 Kredi talebini sınırlar, hanehalkının borçluluğunu azaltır, kredi kartının kredilendirme aracı olarak değil ödeme aracı olarak kullanılmasını teşvik eder. Konut dışındaki tüketici kredilerinin vadelerinin sınırlandırılması Konut ve taşıt kredileri için kredi/değer oranı getirilmesi Bankaların Kredi İşlemlerine Yönelik Yönetmelik ve Finansal Kiralama, Faktoring ve Finansman Şirketlerinin Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında Yönetmelik , 1..1 Kredi talebini sınırlar, hanehalkının borçluluğunu azaltır, kredi talebini azaltmayarak aylık taksitleri ödeme gücü üzerinde oluşan müşterilerin ödememe olasılığını dolayısıyla bankaların TGA'sını artırır (sınırlı düzeyde olacağı düşünülmektedir). Kredi olarak kullandırılabilecek tutarı azaltarak, kredi arzı ve kredi talebini doğrudan, varlık fiyatlarını ise dolaylı olarak azaltıcı yönde etkiler, müşterilerin ödememe olasılığını dolayısıyla bankaların TGA'sını azaltır. Sermaye yeterliliği Kredi kartları ve tüketici kredileri için risk ağırlıklarının artırılması Bankaların Sermaye Yeterliliğinin Ölçülmesine ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmelik.3., 1..11,.1.13 Sermaye yeterliliği rasyolarında azalış olur, bankaların söz konusu azalışı telafi etmek istemeleri durumunda kredi arz ve talebinde azalış olur. Bankalar ilave sermaye yükünü karşılamak için kar dağıtımını azaltmaz ve sermaye ilave etmez ise risk ağırlıklı varlıklarını azaltmak zorunda kalır, bu da kredi arzının miktar kanalı yoluyla azalmasına yol açar. Bankalar ilave sermaye yükü nedeniyle kaynak maliyetlerinde meydana gelen artışı kredi faiz oranlarına yansıtır, bu da kredi talebinde fiyat kanalı yoluyla azalışa yol açar. Genel karşılıklar Tüketici kredilerine artırımlı genel karşılık uygulanması Bankalarca Kredilerin ve Diğer Alacakların Niteliklerinin Belirlenmesi ve Bunlar İçin Ayrılacak Karşılıklara İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ve Finansal Kiralama, Faktoring ve Finansman Şirketlerinin Muhasebe Uygulamaları ile Finansal Tabloları Hakkında Yönetmelik 1..11,.1.13,..13 (finansman şirketleri) Bankaların kârları azalır, genel karşılık katkı sermaye içerisinde yer aldığından standart sermaye yeterliliği rasyosu etkilenmez (sadece genel karşılıkları kredi riskine esas tutarın %1,'ini aşan bankaların rasyosunda azalış olur), ana sermaye ve çekirdek sermaye yeterliliği rasyoları azalır. Rasyolarındaki azalışı telafi etmek isteyen bankalar, kâr dağıtımını sınırlar veya sermaye ilave eder ise yukarıda anlatılan miktar kanalı yoluyla kredi arzını, risk ağırlıklı varlıklarını azaltır ise fiyat kanalı yoluyla kredi talebini etkiler. Zorunlu karşılıklar Finansman şirketlerinin zorunlu karşılığa tabi tutulması Zorunlu Karışılıklar Hakkında Tebliğ..13 Taşıt kredilerindeki hızlı büyümeyi yavaşlatmak amacıyla finansman şirketlerinin zorunlu karşılığa tabi tutulması, miktar kanalıyla kredi verilebilir kaynakların azalmasına, fiyat kanalıyla kredi faiz oranlarının yükselmesine yol açar. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

68 IV. Türkiye de Tüketici Kredilerine Yönelik Makro İhtiyati Politikaların Etki Analizi Özet Bu çalışmada, Türkiye de tüketici kredilerine yönelik alınan makro ihtiyati düzenlemelerin etkileri makro düzeyde ve kredi türü bazında analiz edilmektedir. Politikaların tüketici kredilerindeki aşırı büyümeye etkileri detaylı biçimde incelenmiştir. IV..1 Giriş Makro ihtiyati politikaların nihai hedefi ülkede tüketici kesiminin aşırı borçlanmasının ve aşırı kredi büyümesinin önüne geçerek finansal istikrara katkı sağlamaktır. Bu hedefe ulaşmak için tüketici kredilerine yönelik çeşitli düzenlemeler uygulamaya konulmuştur. Bu düzenlemelerin amaçlarına ulaşıp ulaşmadıkları ve politikaların ekonomi üzerinde etkileri ise bu bağlamda araştırılması gereken önemli bir konudur. Fakat bazı düzenlemelerin yakın zamanda uygulamaya konulması nedeniyle yeterli verinin oluşmamasından dolayı, politikaların etkilerine ilişkin literatürde bir çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmada güncel birçok veriden yararlanılarak, makro ihtiyati politikaların etkileri incelenecektir. Makro ihtiyati tedbirlerin para politikası ile eşgüdümlü olarak kullanılması dünya genelinde de yeni yaygınlaşan bir uygulama olduğundan bu konuda geniş bir literatürün oluştuğunu söylemek zordur. Fakat hâlihazırda diğer ülkelerde makro ihtiyati politikaların etki analizlerine yönelik bir kısım çalışmalar bulunmaktadır. Igan ve Kang (11) tarafından Kore için, Jimenez ve diğerleri () tarafından İspanya için, Aiyar ve diğerleri () tarafından İngiltere için ve Lim ve diğerleri (11) tarafından farklı ülkeler için yapılan, makro ihtiyati tedbirlerin etkinliklerini araştıran yayınlar bu çalışmalardan bazılarıdır. Bu özel konuda ilk olarak düzenlemelerin makro boyutta etkileri tüketici kesimi ve bankacılık sektörü ayrımı yapılarak incelenecektir. Çalışmanın ikinci kısmında ise düzenlemelerin Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 1

69 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası her bir kredi türündeki etkileri analiz edilecektir. Çalışmada özel konu IV.1 de açıklanan politikalar ve uygulama tarihlerine yeri geldiğinde atıfta bulunulacaktır. IV.. Düzenlemelerin Toplam Krediler ve Bankacılık Sektörüne Etkileri Bu kısımda düzenlemelerin genel ekonomide talep ve arz tarafındaki etkileri tartışılacaktır. Talep tarafında toplam krediler ve tüketici kredilerindeki değişim incelenecek; arz tarafında ise makro ihtiyati tedbirlerin bankacılık sektörü aktif kalitesi, kredilendirme yaklaşımı ve kredi faizi oranlarına etkileri analiz edilecektir. IV...1 Toplam Kredi ve Tüketici Kredi Hacmi Üzerine Etkiler Kredi büyümesi finansal istikrar açısından en önemli Grafik IV..1 Makro-ihtiyati Düzenlemelerin Yıllık Kredi Büyümesine ve TGA oranına Etkisi Toplam Kredi büyümesi Tüketici Kredi Büyümesi KK risk ağırlığı düzenlemesi Konut LTV düzenlemesi KK-Genel Karşılık-Risk ağırlığı düzenlemeleri 1 KK-Risk Ağırlığı-Genel Karşılık düzenlemeleri TGA oranı (sağ) KK kısıtları Kredi Saati - Toplam Tüketici Kredileri, HP filtresi ile trendden arındırılmışfinansal kredi açığı istikrarsızlığın ve krizlerin en yer alan birçok çalışma Seviye < Seviye > > Değişim > Değişim (üç aylık) kredi büyümesini önemlideğişim belirleyicisi olarak aşırı göstermektedir Toparlanma. 11 Genişleme 1 Eylül (Kaminsky ve Reinhart, 1999; Mendoza Haziran ve Terrones, ; Elekdag. 7 Eylül ve Wu; 11). Makro ihtiyati tedbirlerin nihai amacı finansal. Eylül % % % % 3% % % 9 Eylül büyu mesini analiz etmek doğru bir yöntem olacaktır. Grafik % 1% IV..1 de genel kredi büyümesinin veyavaşlama tüketici kredisi hacmindeki % % Durgunluk -. Seviye > Değişim <önemli büyüme oranının zaman içerisindeki seyri, makro ihtiyati Seviye < -.1 Tüketici Kredisi Ağırlıklı Ortalama Mevduat Faizi yavaşlamaya başlamıştır. yılı son çeyreğinden itibaren kredi büyümesi tekrar artmaya başlamış ve yüzde 1 gibi düşük değerlerden 1 ilk yarısına kadar yüzde 3 lara ulaşmıştır. Özel.1 % makro ihtiyati düzenlemeler sayesinde kredi büyümesinin hızı 7.1 % 1 uygulaması ve aynı yıl Haziran ayında gerçekleşen çeşitli.1 1% 11 Ocak ayında uygulamaya konulan konut kredi / değer 9.9 1%. Genel karşılık ve risk ağırlığı düzenlemeleri yılında yıllık 1kredi büyümesi yüzde a ulaşmıştır. Bu dönemde.9.7 Tasıt Konut itibaren Türkiye de Ticari krediler hızlı bir artış trendine girmiş; 11 Krediler 11. % Etkisi etkilerinin Farkına yavaşlamaya başladığı 9 un son çeyreğinden Ihtiyaç olmadığını gözlemlemek politikaların etkili olup için toplam kredi Seviye Grafik IV.. % Kaynak: TCMB. Genel Karşılık Düzenlemelerinin Grafikte açıkve Risk bir Ağırlığı şekilde gözlendiği gibi küresel krizin Kaynak: TCMB. 3%. aynı grafik içerisinde toplam TGA oranı da sunulmuştur. Yasal Özkaynak (milyon TL) Risk Ağırlıklı Kalemler Toplamı (milyon TL) Konut LTV düzenlemesi Genel Karşılık-Risk ağırlığı düzenlemeleri 1 KK-Risk Ağırlığı-Genel Karşılık düzenlemeleri KK kısıtları KK risk ağırlığı düzenlemesi Sermaye Yeterlilik Rasyosu (sağ) Eylül Değişim < Makro ihtiyati Düzenlemelerin Banka Sermaye Yeterlik Oranına Etkisi (Yasal Özkaynak / RAV).9 - düzenlemelerin gerçekleştiği tarihlerle birlikte verilmiştir. Ayrıca Grafik IV Eylül istikrarı sürdürülebilir kılmak 13 olduğundan, bu amaca ulaşmada % Kaynak:BDDK-TCMB Kaynak: TCMB. göstergelerden biri olarak kabul edilmektedir. Literatürde Grafik IV.. konu IV.1 de bahsedildiği üzere, 13 yılı Ekim ayı ve Kaynak:ayrıntısıyla TCMB. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

70 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 1 başında bir dizi makro ihtiyati tedbir hayata geçirilmiştir. Bu tedbirler ile birlikte faiz oranlarındaki yükselmelerin de etkisiyle kredi büyümesi tekrar yavaşlama eğilimine girmiş ve 1 Haziran ayı itibariyle yüzde ye kadar gerilemiştir. Tüketici kredilerindeki eğilim ise toplam kredilerdeki hareketle örtüşmektedir. Hem 11 yılında hem de 13 yılı sonunda uygulamaya konulan düzenlemeler sayesinde tüketici kredileri büyümesinde yavaşlama gözlemlenmiştir. Aynı grafikte tahsili gecikmiş alacakların toplam krediler içerisindeki payının gelişimine de yer verilmektedir. Konjonktüre bağlı olarak çok dalgalı bir seyir izleyen TGA oranı, 11 yılındaki yoğun makro ihtiyati tedbirlerle birlikte yüzde -, bandına gerilemiş ve toplam kredi büyümesindeki dalgalanmalara rağmen TGA oranı bu bantta kalmaya devam etmiştir. Bu gelişmeler, makro ihtiyati tedbirlerin aktif kalitesinin korunmasına etkili olabileceğini ve dönemsel dalgalanmalara karşı yumuşatıcı bir etkide bulunabileceğini düşündürmektedir. Değişkenlerin politika düzenlemeleri sonucunda uzun dönemli trendlerinden ne kadar sapma gösterdikleri de etki analizlerinde kullanılan bir yöntemdir. Yukarıdaki analize ek olarak kredi büyümelerinin makro ihtiyati tedbirlerden sonra uzun dönemli trendlerine kıyasla ne şekilde hareket ettiğinin incelenmesi politika analizi konusunda yol gösterici olacaktır. Literatürde çok sık başvurulan trend analizlerinden biri HP Filtresi yöntemidir. Bu yöntem uzun dönemli bir zaman serisinin Grafik IV..1 Düzenlemelerin Yıllık Kredi Büyümesine trendini hesaplamakta Makro-ihtiyati ve gerçekleşen değerlerin bu trendin ve TGA oranına Etkisi Toplam Kredi büyümesi ima ettiği değerden ne kadar farklı olduğunu göstermektedir. Tüketici Kredi Büyümesi KK risk ağırlığı düzenlemesi Konut LTV düzenlemesi KK-Genel Karşılık-Risk ağırlığı düzenlemeleri 1 KK-Risk Ağırlığı-Genel Karşılık düzenlemeleri TGA oranı (sağ) KK kısıtları Bu çalışmada HP filtresi yardımıyla tüketici kredilerinin hem stok Grafik IV.. Kredi Saati - Toplam Tüketici Kredileri, HP filtresi ile trendden arındırılmış kredi açığı Seviye < Değişim > Toparlanma çeyreklik bazda trendleri hesaplanmıştır. Grafik IV.. de kredi % % % 3% saati diye adlandırdığımız HP filtresi bulguları yer almaktadır. Grafikteki her bir nokta üç%aylık zaman dilimlerini göstermektedir. % 1% Her noktanın yatay eksen% değeri o zaman diliminde gerçekleşen % % kredi stok değerinin trendinden sapma yönünü, dikey eksen ise trendden arındırılmış kredi büyümesini göstermektedir7. Kaynak: TCMB Haziran Eylül 9 Eylül -. Seviye < Değişim < 1 3 Seviye Durgunluk Eylül 13 Eylül Yavaşlama Seviye > Değişim < Kaynak: TCMB. Kaynak:BDDK-TCMB IV..3hem de stok değerinin uzun dönem trendinden Grafiğin sağ üst bölümü hem kredi Grafik büyümesinin Makro ihtiyati Düzenlemelerin Banka Sermaye fazla olduğunu ve kredilerin aşırı genişlediğini göstermektedir. Bunun tersi olarak sol alt alan ise Yeterlik Oranına Etkisi (Yasal Özkaynak /ve RAV) hem kredi büyümesinin hem de stokunun trendin altında gerçekleştiğine kredi daralmasına Yasal Özkaynak (milyon TL) sola veya aşağıya doğru işaret etmektedir. Yani politikanın gerçekleştiği tarihten itibaren grafikte Risk Ağırlıklı Kalemler Toplamı (milyon TL) bir hareket varsa bu kredilerin trendden arındırılmış seviyesinde azalma veya büyümesinde bir Konut LTV düzenlemesi yavaşlama gözlendiği manasına gelmektedir. Genel Karşılık-Risk ağırlığı düzenlemeleri 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 7 Eylül. % 1% 1 Eylül. değerleri hem de büyüme oranlarının 3-1 yılları arasında Seviye > Değişim > Genişleme Değişim (üç aylık). KK-Risk Ağırlığı-Genel Karşılık düzenlemeleri KK kısıtları KK risk ağırlığı düzenlemesi Sermaye Yeterlilik Rasyosu (sağ) 3% % Grafik IV.. Genel Karşılık ve Risk Ağırlığı Düzenlemelerinin Tüketici Kredisi Ağırlıklı Ortalama Mevduat Faizi Farkına Etkisi Ihtiyaç Tasıt Konut Ticari Krediler Genel karşılık ve risk ağırlığı düzenlemeleri 1 1 3

71 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafikte 7 Eylül ayından 1 Eylül e kadar gözlenen bulgular yer almaktadır. Bu süre zarfında uygulamaya konan düzenlemelerin büyük çoğunluğu 11 Haziran ve 13 Ekim aylarında gerçekleşmiştir. Toplam tüketici kredisi hacmine olan etkiyi daha net gözlemleyebilmek için bu iki tarihe odaklanmanın yerinde olacağı düşünülmektedir. Grafikten Grafik IV..1 Makro-ihtiyati Düzenlemelerin Yıllık Kredi Büyümesine ve TGA oranına Etkisi Toplam Kredi büyümesi Tüketici Kredi Büyümesi KK risk ağırlığı düzenlemesi Konut LTV düzenlemesi KK-Genel Karşılık-Risk ağırlığı düzenlemeleri 1 KK-Risk Ağırlığı-Genel Karşılık düzenlemeleri TGA oranı (sağ) KK kısıtları Grafik IV.. gözlemlenebileceği gibi 11 Haziran ayında tüketici kredileri Kredi Saati - Toplam Tüketici Kredileri, HP filtresi ile trendden arındırılmış kredi açığı hem seviye hem de değişim oranı olarak trendin çok üzerindedir Seviye < Seviye > Değişim > Değişim > Değişim (üç aylık) değişim ve düzenlemeler sonunda önce oranı trendin altına Toparlanma Genişleme Eylül inmiş, daha sonraki dönemlerde ise kredi seviyesi trende Haziran. 7 Eylül doğru hareket etmiştir. Benzer bir eğilim 13 Ekim ayından. Eylül % % % % 3% % % % 1% -. tüketici kredilerinin uzun dönemli trendinin çok üstüne çıkmasını Yavaşlama % % Seviye > engellemede başarılı olduğu söylenebilir. Değişim < % 13 Tüketici Eylül itibaren de gözlemlenmektedir. kredileri düzenlemeyle Eylülevresinden durgunluk evresine doğru hızla birlikte genişleme -. Seviye -. bağlamda makro ihtiyati politikaların hareket etmiştir. Bu 9 Eylül -. Durgunluk Seviye < Değişim < -.1 IV... Bankacılık Sektörüne Etkileri Kaynak: TCMB. Kaynak: TCMB. IV.. düzenlemeler yoluyla bankaların aşırı MakroGrafik ihtiyati Grafik IV..3 Genel Karşılık ve Risk Ağırlığı Düzenlemelerinin Kaynak:BDDK-TCMB Kaynak: TCMB bankacılık sektöründe SYR nin dan itibaren değişimini % doğrudan dolaylı yoldan SYR ye etki etmektedir. Grafik IV..3 Türk SYR yi etkilerken, kredi değer oranı veya genel karşılık düzenlemeleri 1.13 %. düzenlemeleri.. ağırlığı 3. 1% risk kredilerdeki.11 1% açısından doğrudan ve dolaylı etkilere sahiptir. Örneğin karşılamaya (SYR). 11 den itibaren yoğunlaşan ihtiyati politikalar SYR.1 % riskleri yönelik önemli göstergelerden biri sermaye yeterlilik rasyosudur 9.9 % 1. aldıkları Konut Ticari Krediler Genel karşılık ve risk ağırlığı düzenlemeleri Tasıt Bankaların 11. 3% 1. Ihtiyaç amaçlanmaktadır.. Yasal Özkaynak (milyon TL) Risk Ağırlıklı Kalemler Toplamı (milyon TL) Konut LTV düzenlemesi Genel Karşılık-Risk ağırlığı düzenlemeleri 1 KK-Risk Ağırlığı-Genel Karşılık düzenlemeleri KK kısıtları KK risk ağırlığı düzenlemesi Sermaye Yeterlilik Rasyosu (sağ) Tüketici Kredisi Ağırlıklı Ortalama Mevduat Faizi risk almalarını önleyerek finansal istikrara katkı sağlamak Farkına Etkisi 1. Makro ihtiyati Düzenlemelerin Banka Sermaye Yeterlik Oranına Etkisi (Yasal Özkaynak / RAV) göstermektedir. Küresel krizin etkilerinin azalmaya başladığı 9 Kaynak: TCMB. yılı son çeyreğinden itibaren SYR düşmeye başlamıştır. 11 de gerçekleşen kredi/değer oranı düzenlemesi ve genel karşılık artırımlarıyla birlikte firmaların risk ağırlıklı aktiflerinin büyüme hızı yavaşlamıştır. Bu ihtiyati politikalarla beraber SYR deki hızlı düşüş trendi 11 ikinci yarısından itibaren durmuş ve SYR ler artmaya başlamıştır. Ayrıca karşılık oranları düzenlemeleri kısıtlı sermaye miktarını artırmış ve bu da SYR nin yükselmesinde etkili olmuştur. Bankalar bu politikalara uyum sağladıktan sonra 13 yılının ilk çeyreğinden itibaren mevcut sermayelerine oranla riskli aktiflerinin miktarını artırmaya başlamış ve bu da SYR nin tekrar düşmesine sebep olmuştur. Bu dönemdeki SYR düşüşünün Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

72 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası en önemli sebebi riskli aktiflerdeki artışın özkaynaktaki artıştan Grafik IV..1 Düzenlemelerin Yıllık Kredi Büyümesine oransal olarak Makro-ihtiyati daha büyük gerçekleşmesidir. Yani bankaların ve TGA oranına Etkisi Toplam Kredi büyümesi Tüketici Kredi Büyümesi KK risk ağırlığı düzenlemesi Konut LTV düzenlemesi KK-Genel Karşılık-Risk ağırlığı düzenlemeleri 1 KK-Risk Ağırlığı-Genel Karşılık düzenlemeleri TGA oranı (sağ) KK kısıtları risk alma iştahında yükselme meydana geldiği savunulabilir. 13 yılı Ekim ayında ve 1 başında gerçekleştirilen ihtiyati Grafik IV.. Kredi Saati - Toplam Tüketici Kredileri, HP filtresi ile trendden arındırılmış kredi açığı Seviye < Değişim > Toparlanma. % 3% % % % 1% aktifler %1 oranında artmış fakat özkaynak büyümesi % olarak % gerçekleşmiştir. % BankacılıkKaynak: sektörü riskliliğinin yanı sıra, yukarıdaki aktarım TCMB. 7 Eylül. % başlamıştır. önüne geçilmiş 1% ve sermaye oranları tekrar artmaya bile, kredi genişlemesindeki yavaşlamanın etkisiyle toplam riskli 11 Haziran 1 Eylül. politikalar sayesinde bankaların riskli aktiflerindeki büyümenin 1 Ocak ayı % itibariyle kredilerin risk ağırlıkları % artırılmış olsa Seviye > Değişim > Genişleme Değişim (üç aylık) Eylül -. Eylül 13 Eylül 1 3 Seviye -. 9 Eylül -. Yavaşlama -. Durgunluk Seviye < Değişim < Seviye > Değişim < -.1 Kaynak: TCMB. mekanizmalarında da bahsedildiği gibi, makro ihtiyati tedbirler Ihtiyaç Tasıt Konut Ticari Krediler Genel karşılık ve risk ağırlığı düzenlemeleri faizlerinin yine ağırlıklı ortalama TL mevduat faizlerinden farkının (spread) değişimi gösterilmiştir. Kredi faizleri kredilerin 1 fonlama maliyetlerine bağlı olarak da değişebileceğinden net 3% maliyetlerini tüketici kredi faizlerine yansıtmıştır. Ayrıca incelenen Kaynak: TCMB %.13. arttığı gözlenmiştir. Bankalar bu düzenlemeyle birlikte oluşan % tüketici kredisi -. TL mevduat faizi farkının kayda değer ölçüde. taşıt dışı tüketici birlikte. kredilerine getirilen uygulamalarla 1% 3. 1% % farkı daha iyi bir.9 gösterge olacaktır. Haziran 11 deki konut- 1. % etkinin görülebilmesi için ortalama kredi faizleri yerine bu faiz Konut LTV düzenlemesi Genel Karşılık-Risk ağırlığı düzenlemeleri 1 KK-Risk Ağırlığı-Genel Karşılık düzenlemeleri KK kısıtları KK risk ağırlığı düzenlemesi Sermaye Yeterlilik Rasyosu (sağ) 7.1 Yeterlik Oranına Etkisi (Yasal Özkaynak / RAV) Yasal Özkaynak (milyon TL) ile göstermektedir. Grafik IV.. te ağırlıklı ortalama kredi Risk Ağırlıklı Kalemler Toplamı (milyon TL) Genel Karşılık ve Risk Ağırlığı Düzenlemelerinin Tüketici Kredisi Ağırlıklı Ortalama Mevduat Faizi Farkına Etkisi.1 Düzenlemelerin Banka kanalı etkisini enmakro çokihtiyati genel karşılık ve risksermaye ağırlığı düzenlemeleri Grafik IV Grafik IV..3.9 neticesinde fiyat kanalı ile kredi faizleri de etkilenmektedir. Fiyat Kaynak: TCMB. dönemde faiz farklarındaki en yüksek artışın düzenlemenin getirildiği ihtiyaç kredilerinde gerçekleştiği dikkat çekmektedir. Bu ayrışma, bankaların düzenlemenin getirdiği maliyeti ihtiyaç kredisi faizlerine yansıttığına ve fiyat kanalının etkin olduğuna işaret etmektedir. 13 Ekim ayındaki düzenlemeden itibaren bankaların bu düzenlemeyi tüketici kredisi fiyatlamasına çok yansıtmadıkları gözlenmektedir. O dönemde kredi faizlerinin yüksek olmasından dolayı talepte daha da fazla daralmaya yol açmamak için bankaların böyle davranış sergiledikleri değerlendirilmektedir. 13 Ekim deki düzenlemeyle birlikte fiyat kanalından daha çok miktar kanalının çalıştığı iddia edilebilir. 11 ikinci yarısında gerçekleşen Avrupa borç krizi de faizlerde konjonktürel bir etki oluşturmuş olabilir ve bu da bankaların fonlama maliyetlerini etkileyebilir. Bu nedenle krediler üzerinden fiyatlama kanalının etkisini görmek için bu konjonktürel etkinin arındırılması gerekmektedir. Ağırlıklı ortalama TL mevduat faizinden arındırmanın yanında, konjonktürel etkiyi kontrol edebilmek için proxy olarak döviz tevdiat faizleri (dolar ve Euro) ile de faiz farkları hesaplanmıştır. Dış fonlama maliyetlerinden arındırılarak yapılan bu analiz sonucunda da 11 Haziran ayındaki bu düzenlemenin en çok ihtiyaç kredisi faizlerinde etkili olduğu ve diğer kredi türlerinde daha az faiz farkı oluştuğu gözlenmiştir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

73 IV..3 Politikaların Hedeflenen Kredi Türü Bazında Etkileri Bu kısımda makro ihtiyati politikaların etkileri, kredi türlerine göre ayrıştırılarak analiz edilmiştir. Düzenlemeler kredi grupları itibariyle incelendiğinde, en fazla düzenlemenin kredi kartlarına yönelik olarak yapıldığı görülmektedir. Ayrıca kredi kartları, Mart de uygulanmaya başlanan risk ağırlıklarının artırılmasına yönelik düzenleme ile makro ihtiyati politikaların ilk uygulandığı kredi türü olarak karşımıza çıkmaktadır. Söz konusu düzenlemeden sonra, 17 Aralık 1 tarihinden itibaren uygulanmak ve her altı ayda bir kademeli olarak artırılmak suretiyle Ocak 1 te tamamlanacak olan kredi kartı asgari ödeme oranlarının artırılmasına yönelik ihtiyati tedbirler alınmıştır. Kredi kartlarının belirli durumlarda limit artırımına ve nakit kullanıma kapatılmasını içeren düzenlemeler ise 17 Haziran 11 de ve ardından risk ağırlıklarının artırılması ve kredi kartlarının artırımlı genel karşılığa tabi tutulması da dahil olmak üzere birçok düzenlemenin aynı anda yapıldığı Ekim 13 tarihinde ağırlaştırılarak uygulamaya konulmuştur. Literatürde kredi/gelir oranı olarak bilinen sınırlamaya benzer bir düzenleme olan kredi kartı limitlerinin gelirle ilişkilendirilerek sınırlandırılması düzenlemesi de aynı tarihte uygulamaya konulmuştur tarihinde yürürlüğe giren kredi kartları ile gerçekleştirilecek mal ve hizmet alımları ile nakit çekimlerinde taksitlendirme süresinin sınırlandırılması ise söz konusu düzenlemelerin sonuncusu olup, kredi kartı harcamaları üzerinde en etkili olanıdır. Yapılan düzenleme sayısı açısından kredi kartlarını, taşıt ve ihtiyaç kredileri takip etmektedir. Taşıt kredilerine yönelik düzenlemeler Ekim 13 te artırımlı genel karşılık düzenlemesine dahil edilmesi ile risk ağırlıklarının artırılması, 31 Aralık 13 te vade sınırlaması getirilmesi ve 1 Şubat 1 te kredi/değer oranının uygulanması şeklinde sıralanabilir. Konut kredilerine yönelik yalnızca 1 Ocak 11 de uygulamaya konulan kredi/ değer oranı düzenlemesi yapılmıştır. Konut ve taşıt dışındaki diğer tüketici kredilerine ilişkin düzenlemeler, 1 Haziran 11 de yürürlüğe konulan risk ağırlıkları artırımı ve artırımlı genel karşılık uygulaması, Ekim 13 ten itibaren kredi kartları ile kredili mevduat hesabı kapsamındaki kredilerin tüketici kapsamına alınarak genel karşılık uygulamasına dahil edilmesi ile 31 Aralık 13 te uygulamaya konan vade sınırlamasına ilişkin düzenlemelerdir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

74 Söz konusu makro ihtiyati politikaların etkileri, sırasıyla kredi kartı, konut, taşıt ve ihtiyaç kredileri üzerinde incelenecektir. IV..3.1 Kredi Kartları Kredi kartlarına ilişkin önlemler, kredi kartı kullanımını azaltmakla birlikte, kredi kartlarının ödeme aracı ve kredi aracı olarak kullanımını da etkilemekte, kredi kartının kredi aracı olarak işlevini azaltan uygulamaların, ödeme aracı olarak kullanımını artıracağı değerlendirilmektedir. Yukarıda değinildiği üzere kredi kartlarına yönelik düzenlemeler kredilere uygulanan makro ihtiyati önlemlerin en eskisini oluşturmakta ve diğer kredi türlerine nazaran kredi kartları en fazla düzenlemenin yapıldığı alan olarak öne çıkmaktadır. Kredi kartlarına ilişkin makro ihtiyati politikalar yılı Mart ayı ile 1 yılı Şubat ayı arasındaki dönemde yoğun olarak kullanılmıştır. Düzenlemeler arasında 13 yılı Ekim ayında uygulamaya konulan kararlar ile 1 yılı Şubat ayında yürürlüğe giren taksit sayısının sınırlandırılmasına ilişkin önlemler belirgin olarak etkili olmuştur. Kredi kartı faiz oranlarının 1 Nisan tarihinden itibaren TCMB tarafından belirlenmesi, bankaların söz konusu düzenlemenin maliyetler üzerinde oluşturduğu baskıyı faizlere yansıtmasını kısıtlamıştır. Bu nedenle, incelenen dönemde söz konusu düzenlemelerin etkilerinin yalnızca kredi kartı tutarları üzerinden analiz edilebileceği düşünülmektedir. Bununla birlikte Mart Eylül 1 döneminde kredi kartı harcama tutarı artış oranında görülen önemli ölçüdeki gerilemelerin ilkinde küresel krizinde yaşanan dalgalanmaların etkisi belirleyici olmuş, diğerinde ise önce Ekim 13 te ve ardından Şubat 1 te alınan tedbirlerin etkisi olmuştur. Yapılan düzenlemeler neticesinde söz konusu oran negatif seviyelere ulaşmış ve kredi kartı stok harcama tutarı düşmüştür (Grafik IV..). Kredi kartı bakiyelerinin yıllık baza getirilmiş aylık büyüme oranları, yukarıda bahsedilen eğilimi daha güçlü bir şekilde ortaya koymaktadır. 13 yılı Ekim ayı ve 1 yılı Şubat ayı düzenlemelerinden sonra kredi kartı yıllık büyüme oranları, dönem ortalamalarının altında seyretmeye başlamıştır. Haftalık dönemler itibari ile yıllık büyüme oranlarının yer aldığı Grafik IV.. da gösterildiği üzere, dönemsel olarak ikinci çeyrek Grafik IV.. Kredi Kartları Harcama Tutarı ve Yıllık Büyüme Oranı (Stok) Milyar TL 9 Grafik 7 IV.. Kredi Kartları Harcama Tutarı ve Yıllık Büyüme Oranı (Stok) Milyar TL Kaynak: BDDK-TCMB Kredi Kartı Harcama Tutarı Çoklu Tedbirler Taksit Sınırlaması KK Tutarı Yıllık Büyüme Oranı (Sağ E.) Grafik IV.. Taksit Sınırlaması KK Tutarı Yıllık Büyüme Oranı (Sağ E.) Kredi Kartı Harcamaları Yıllıklandırılmış Büyüme Oranı (Stok, Yüzde) Grafik IV Ort. Kredi Kartı Harcamaları Yıllıklandırılmış Büyüme Oranı (Stok, Yüzde) Kaynak: BDDK-TCMB Kaynak: -3 BDDK-TCMB Kaynak: BDDK-TCMB Kredi Kartı Harcama Tutarı Çoklu Tedbirler Ort % 3 % Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 7

75 Grafik IV..11 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası sonlarında ivmelenen kredi kartı harcama tutarı, 13 yılı Ekim ayında uygulamaya konulan bir dizi önlem neticesinde azalan büyüme oranları kaydetmiş, Şubat 1 te alınan ihtiyati tedbirler ile ise negatif büyüme oranları süreklilik arz etmeye başlamıştır. Grafik IV..7 Taksitli ve Taksitli Harcamalar Dışındaki Kredi Kart Tutarı (Stok, Milyar TL) 1 Grafik IV..7 Taksitli ve Taksitli Harcamalar Dışındaki Kredi Kart Tutarı (Stok, Milyar TL) Kredi Kartı Harcama Tutarı Taksitli Kredi Kartı Harcama Tutarı Taksitli Harcamalar Dışındaki Kredi Tutarı (Sağ E.) Kaynak: BDDK-TCMB. Kredi Kartı Harcama Tutarı Taksitli Kredi Kartı Harcama Tutarı Taksitli Harcamalar Dışındaki Kredi Tutarı (Sağ E.) Kaynak: BDDK-TCMB. Grafik IV.. Taksitli Kredi Kartı Harcamaları ile Nakit Çekim ve Tek Çekim Harcamaları (Akım Veriler ile, Milyar TL) 3 Grafik IV.. Taksitli Kredi Kartı Harcamaları ile Nakit Çekim ve Tek Çekim Harcamaları (Akım Veriler ile, Milyar TL) Taksitli KK Harcama Tutarı Çoklu Tedbirler Taksit Sınırlaması Kaynak: BDDK-TCMB. Taksitli KK Harcama Tutarı Çoklu Tedbirler Taksit Sınırlaması Nakit Çekim ve Tek Çekim Alışveriş Tutarı Kaynak: BDDK-TCMB Nakit Çekim ve Tek Çekim Alışveriş Tutarı Grafik IV..9 Kredi Kartı Taksitli Tutar Büyümesi Ort Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kaynak: BDDK-TCMB. Millions Millions Millions 1 1 Millions Taksit sayısının sınırlandırılmasına ilişkin düzenleme ile taksitli kredi kartı harcamaları azalmış, söz konusu harcamaların toplam kredi kartı harcamaları içindeki payının oldukça yüksek düzeyde seyretmesi (düzenleme öncesi yüzde 7 düzeyinde) toplam kredi kartı harcamalarının da hızla düşmesi ile sonuçlanmıştır. Taksit sayısının sınırlandırılması uygulaması, tüketicileri taksitle yapmadıkları harcamalarını tek çekim veya nakit çekim olanakları ile yapmaya yönlendirdiyse de, taksitsiz harcamalardaki artış toplam kredi kartı tutarındaki düşüşü karşılayamamıştır. Bunun nedeninin ise tüketicilerin taksit imkanının kaldırılması ile aylık ödeme gücünün üzerinde harcamalara sebebiyet verecek harcamalardan sakınmaları olduğu değerlendirilmektedir (Grafik IV..7). Akım verilerle yapılan analizlerde özellikle taksit sınırlandırılması sonrasında taksitli kredi kartı harcamalarının büyük oranda gerilediği, bununla birlikte nakit çekim ve tek çekim harcamalarının, taksitli harcamaları ikame ederek bir miktar ivmelendiği görülmektedir. Ancak, akım veriler de düzenlemeler sonrasında kredi kartı harcamalarındaki artışın frenlendiğini işaret etmektedir (Grafik IV..). Kredi kartı taksitli tutarlarının aylık büyüme oranlarının yıllıklandırılması ile elde edilen büyüme oranlarının sergilendiği Grafik IV..9, taksitli harcamaların artış hızının, 13 yılı Ekim ayında gelen düzenlemeler ile yavaşladığına ve negatif değerlere ulaştığına işaret etmektedir. Söz konusu dönemde risk ağırlıklarının artırımı ile aynı döneme denk gelen karşılıkların artırımı, kredi kartı limitlerinin Grafik sınırlandırılması IV..1 ve borcun ödenmemesi durumundaki Kredi Kartları Bakiyesi ve Krediye Dönüşen Tutarı (Milyar TL, Yüzde) kısıtların sıkılaştırılmasına yönelik düzenlemelerin kredi kartı Krediye Dönüşen Tutar büyüme oranlarının hızla aşağıya doğru çekilmesi (hatta 1 Kredi Kartları Bakiyesi Oran (Sağ E.) negatif değerlere ulaşarak kredi kartı stok değerinin azalması) ile sonuçlanması, düzenlemelerin son derece etkili olduğunu 3 göstermektedir. Bu düzenlemelerden, özellikle kredi kartlarının da genel karşılık kapsamına dâhil edilmesi ve kredi kartı risk ağırlıklarının artırılması sonucunda bankalar için 1 kredi kartı daha maliyetli bir ürün haline gelmiştir. Bu durum Ekim 13 te alınan Finansal İstikrar Raporu - Kasım Kaynak: BDDK-TCMB

76 önlemler neticesinde, taksit sayısı henüz kısıtlanmamış olmasına rağmen, göreli maliyetleri daha yüksek düzeylere ulaşan taksitli kredi kartı harcama tutarı büyüme oranının, toplam kredi kartı harcama tutarı büyüme oranının çok daha gerisinde kalması, hatta negatif düzeyler sergilemesi ile belirginleşmektedir (Grafik IV.. ve IV..9). Aralık 1 da yapılan düzenlemenin, 9 yılı ilk çeyreğinden itibaren azalış eğilimine giren ve 1 yılı hariç olmak üzere düzenlemenin yapılageldiği dönemde düşüş trendini koruyan kredi kartı harcamalarının krediye dönüşme oranı Grafik IV..9 üzerinde etkili olduğu Kredi Kartı değerlendirilmektedir. Taksitli Tutar Büyümesi 1 yılı başlarında 11 krediye dönüşme oranının 13yükselmesinde 1ise, taksit sayısının 1-1 Ort. 1 düşürülmesi ve belirli sektörlerde taksitlendirmenin kaldırılması nedeniyle, aylık ödeme gücünün üzerindeki harcamalarını yeniden borçlanarak ya da yeniden taksitlendirerek finanse eden tüketicilerin kredi kartı harcamalarının krediye dönüşen tutarının artması etkili olmuştur. Ancak, söz konusu etki zamanla - - azalmış ve Mayıs -1 itibari ile krediye dönüşen - tutarın toplam -1-1 kredi kartı bakiyesine - oranı yüzde ler düzeyinde - yataylaşmıştır (Grafik IV..1). Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kaynak: BDDK-TCMB. Kredi kartlarına ilişkin düzenlemelerin kredi kartı tahsili gecikmiş alacaklar üzerinde de etkili olduğu değerlendirilmektedir. Ancak bahsedilen dönemde kredi kartlarına yönelik birçok Grafik IV..11 düzenlemenin Kredi yapılması, Kartları TGA Oranı ilgili düzenlemenin etkinliği hakkında yorum yapmayı zorlaştırmaktadır. Kredi 9 Kartı TGA Tutarı yılı son çeyreğinden Çoklu Tedbirler Milyar TL Taksit sınırlaması KK TGA oranı (Sağ) % itibaren konjontürel gelişmeler ile Borçlanma azalış Sınırlamaları sergileyen TGA oranı, yılı Haziran ayında yürürlüğe giren kredi kartlarının belirli durumlarda limit artırımının ve nakit kullanımının sınırlandırıldığı 1 düzenlemeler ile azalan eğilimini korumuştur. Bununla birlikte 3 taksit sayısının sınırlandırılmasına ilişkin önlemler yukarıda değinilen nedenlerle başlangıçta TGA ya dönüşüm oranını 1 artırsa da, söz konusu etki zamanla azalmış, TGA oranı yüzde, düzeyinde yataylaşmıştır (Grafik IV..11) Kaynak: BDDK-TCMB Grafik IV..1 Kredi Kartları Bakiyesi ve Krediye Dönüşen Tutarı (Milyar TL, Yüzde) 1 Kredi Kartları Bakiyesi Grafik IV..9 Kredi Kartı Taksitli Oran (Sağ Tutar E.) Büyümesi Ort Kaynak: BDDK-TCMB. - Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Kaynak: BDDK-TCMB. Grafik IV..11 Kredi Kartları TGA Oranı Milyar TL Krediye Dönüşen Tutar Grafik IV.. Tüketici Kredileri (Stok) Yıllık Büyüme Oranları ve Konut Kredileri Faiz Oranları(Akım), Yüzde TL İhtiyaç+Diğer Kr. TL Konut Kr. 1.. Kredi/Değer Düzenlemesi Kredi Kartı TGA Tutarı Çoklu Tedbirler Taksit sınırlaması KK TGA oranı (Sağ) Borçlanma Sınırlamaları TL Tasıt Kr Konut Kr. Faiz O. (Sağ E.) % 1 1 Kaynak: BDDK-TCMB Grafik IV..13 Konut ve İhtiyaç Kredileri Tutar ve Faiz Oranları (Akım) Milyon TL, Yüzde 1, 9, Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1, 7,,, 3 Kaynak: BDDK-TCMB. Grafik IV..13 Konut ve İhtiyaç Kredileri Tutar ve Faiz Oranları (Akım) Milyon TL, Yüzde 9

77 Ocak.. Şubat.9 Mart.9 Nisan.1 Mayıs.1 Haziran.11 Temmuz Ağustos. Eylül Ekim Kasım Aralık.1 Kaynak: BDDK-TCMB. Kaynak: BDDK-TCMB Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kaynak: BDDK-TCMB. Grafik IV.. Grafik Tüketici IV..11 Kredileri (Stok) Yıllık Büyüme Oranları ve Kredi Konut Kartları Kredileri TGA Faiz Oranı Oranları(Akım), Yüzde Milyar TL TL İhtiyaç+Diğer Kr. TL Konut Kr. Kaynak: BDDK-TCMB. Kredi/Değer Düzenlemesi Kaynak: BDDK-TCMB Kredi Kartı TGA Tutarı Çoklu Tedbirler Taksit sınırlaması KK TGA oranı (Sağ) Borçlanma Sınırlamaları. % TL Tasıt Kr. Konut Kr. Faiz O. (Sağ E.) IV..3. Konut Kredileri Grafik IV.. İncelenen Tüketici Kredileri dönemde (Stok) Yıllık konut Büyüme kredilerine Oranları ve yönelik tek makro Konut Kredileri Faiz Oranları(Akım), Yüzde ihtiyati önlem, 11 yılı Ocak ayından itibaren kullandırılacak 1 konut kredisi miktarının tüketiciler için konut değerinin %7 inin, kurumsal müşteriler 3 için % sinin üzerinde olamayacağına dair yapılan düzenlemedir. Düzenleme öncesi yüzde lar düzeyine 1 tırmanan konut kredisi yıllık büyüme oranı, düzenleme sonrası -1 diğer kredi türlerine nazaran daha erken gerileme kaydetmiştir Bununla birlikte düzenlemeden bağımsız olarak, aynı dönemde diğer tüketici kredilerinde olduğu gibi, faiz oranlarının yükseliş TL İhtiyaç+Diğer Kr. TL Tasıt Kr. eğilimine girmesi, konut/değer uygulamasının yarattığı TL Konut Kr Kredi/Değer Düzenlemesi sıkılaştırıcı etkiyi daha da artırmıştır (Grafik IV..) Konut Kr. Faiz O. (Sağ E.) Kaynak: BDDK-TCMB. Grafik IV..13 Konut ve İhtiyaç Kredileri Tutar ve Faiz Oranları (Akım) Milyon TL, Yüzde 1, 9,, 7,,,, 3,, 1, Kaynak: TCMB TL İhtiyaç Kr. Kredi/Değer Düzenlemesi Konut Kr. Faiz O. (Sağ E.) TL Konut Kr. İhtiyaç Kr. Faiz O. (Sağ E.) Akım konut kredileri, kendisiyle en yüksek korelasyona sahip akım ihtiyaç kredileri ile kıyaslandığında söz konusu eğilim daha net olarak analiz edilmektedir. İlgili dönemde benzer eğilimler sergileyen faiz oranlarına rağmen konut kredilerinin azalış trendinde olması söz konusu düzenlemenin hemen etkili olduğu izlenimini yaratmaktadır (Grafik IV..13). Bununla birlikte, konut kredilerindeki azalışa eşlik eden ihtiyaç kredisi artışının, ilgili düzenleme ile konut alımlarını finanse etmekte zorlanan tüketicilerin ihtiyaç kredisine yönelmesi nedeniyle gerçekleştiği değerlendirilmektedir. Ancak, yılı Eylül ayından itibaren, söz konusu eğilim faiz oranlarındaki düşüşün etkisi ile tersine dönmüş ve devam eden dönemde de kredi büyümesi faiz oranları ile ilişkili olarak seyretmiştir. IV..3.3 Taşıt Kredileri Taşıt kredilerine yönelik önlemler 13 yılı Ekim ayında taşıt kredilerine uygulanan risk ağırlığının artırılması, taşıt kredilerindeki karşılık istisnası uygulamasının kaldırılması ile söz konusu kredilerin artırımlı genel karşılık uygulamasına dâhil edilmesi, 13 yılı Aralık ayında taşıt kredilerine aylık vade sınırlamasının getirilmesi ve 1 yılı Şubat ayında taşıt değerine göre kredi teminat oranı uygulamasının getirilmesi olarak sıralanabilir. Değinilen düzenlemelerden risk ağırlıklarının ve karşılıkların artırılmasına yönelik olanların bankaların fonlama maliyetleri üzerinde baskı oluşturarak, taşıt kredi faizleri üzerinde 7 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

78 etkili olduğu değerlendirilmektedir. Bu nedenle bu türdeki düzenlemelerin, krediler üzerindeki doğrudan sıkılaştırıcı etkisi dışında, maliyet kanalı ile dolaylı yönden etkisi de söz konusu olmaktadır. İncelenen dönemde taşıt kredisi faiz oranları ile yüksek korelasyona sahip konut kredisi faiz oranlarının seyri incelendiğinde, söz konusu düzenlemeler sonrasında taşıt kredisi faiz oranlarının konut kredisi faiz oranlarından önemli düzeyde ayrıştığı gözlenmektedir (Grafik IV..1). Bununla birlikte, söz konusu düzenlemelerin hemen ardından vade sınırlaması ve kredi teminat oranı uygulamalarının getirilmesi, her bir önlemin marjinal etkinliği hakkında yorum yapmayı zorlaştırmaktadır. Grafik IV..1 te görüldüğü üzere, tüm düzenlemelerin uygulamaya konulduğu Ekim 13 Şubat 1 aralığındaki beş aylık dönem öncesinde yatay seyir izleyen taşıt kredisi yıllık büyüme oranı, düzenlemeler sonrası hızla düşüş sergilemiştir. Düzenlemelerin etkileri, söz konusu uygulamalara dahil edilen tüketici finansman şirketlerince verilen taşıt kredilerinde de benzer şekilde gözlenmektedir (Grafik IV..1). IV..3. Diğer Tüketici (İhtiyaç dahil) Kredilerine Yönelik Alınan Önlemler Grafik IV..1 Taşıt Kredisi(Stok) Yıllık Büyüme Oranı ve ve Taşıt Konut Kredileri Faiz Faiz Oranları(Akım), Yüzde TL TL Taşıt Taşıt Kr. Kr. Yıllık Yıllık Büyüme Büyüme O. O. Kredi/Değer Kredi/Değer Düzenlemesi Düzenlemesi Risk Risk Ağırlığı Ağırlığı ve ve Karşılıklar Karşılıklar Vade Vade Sınırlaması Sınırlaması Taşıt Taşıt Kr. Kr. Faiz Faiz O. O. (Sağ (Sağ E.) E.) Konut Konut Kr. Kr. Faiz Faiz O. O. (Sağ (Sağ E.) E.) Kaynak: Kaynak: BDDK-TCMB. BDDK-TCMB. Grafik IV..1 Bankalarca ve ve Tüketici Finansman Şirketlerince Kullandırılan Taşıt Kredileri (Stok), Milyar TL TL Finansman Finansman Şirketleri Şirketleri Bankalar Bankalar Kredi/ Kredi/ Değer Değer Düzenlemesi Düzenlemesi Risk Risk Ağırlığı Ağırlığı ve ve Karşılıklar Karşılıklar Vade Vade Sınırlaması Sınırlaması Diğer tüketici kredilerine yönelik alınan makro ihtiyati önlemler Haziran 11 de uygulanan risk ağırlıkları ve karşılıkların artırımı ile Aralık 13 te uygulamaya konan vade sınırlamasına ilişkin düzenlemelerden oluşmaktadır. Konut ve taşıt Kredileri kredileri Faiz Oranları(Akım), dışındaki tüketici Yüzde kredilerinin alınan TL Taşıt Kr. Yıllık Büyüme O. önlemler neticesindeki seyri Grafik Kredi/Değer IV..1 da Düzenlemesi incelenmiştir. Risk Risk Ağırlığı ve Karşılıklar ağırlığı ve karşılıkların artırımına Vade ilişkin Sınırlaması düzenlemelerin uygulama Taşıt Kr. Faiz O. (Sağ E.) Konut Kr. Faiz O. (Sağ E.) döneminin, konjonktürel etkilere denk gelmesi, söz konusu düzenlemelerin etkinliğine yönelik analizleri sınırlamaktadır. 3 Nitekim konjonktürel etkilerin daha net bir şekilde görüldüğü ve 1 incelenen dönemde 1 sıkılaştırıcı bir düzenlemenin yapılmadığı 1 ticari kredilerin yıllık büyüme oranlarının benzer eğilimler -1 sergilemesi, düzenlemelerin etkinliğinin daha sınırlı düzeyde - olduğunu işaret etmektedir. Bununla birlikte, özellikle Aralık Kaynak: BDDK-TCMB. 13 teki vade süresini azaltmaya yönelik düzenleme sonrasında ihtiyaç ve diğer tüketici kredilerinin büyüme hızındaki düşme Grafik IV..1 ticari kredi büyüme Bankalarca oranlarındaki ve Tüketici Finansman düşmeden Şirketlerince daha önce ve Kullandırılan Taşıt Kredileri (Stok), Milyar TL belirgin olarak gerçekleşmiştir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Grafik IV..1 Taşıt Kredisi(Stok) Yıllık Büyüme Oranı ve Taşıt Konut Finansman Şirketleri Bankalar Kredi/ Değer Düzenlemesi Risk Ağırlığı ve Karşılıklar Vade Sınırlaması 1 Kaynak: Kaynak: BDDK-TCMB. BDDK-TCMB. Grafik IV..1 Bireysel Krediler (Stok) Yıllık Büyüme Oranları ve Faiz Oranları (Akım), Yüzde Kaynak: BDDK-TCMB. TL İhtiyaç+Diğer Vade Sınırlaması Risk Ağırlığı ve Karşılıklar İhtiyac+Diger Kr. Faiz O. (Sağ E.) TL-Ticari

79 IV... Sonuç Bu çalışmada tüketici kredilerine yönelik makro ihtiyati politikaların etkileri toplam kredi gelişmeleri ve kredi türü bazında incelenmiştir. Çalışma bulguları göstermektedir ki makro ihtiyati politikalar nihai amaca yönelik toplam kredi ve tüketici kredisi büyümesindeki hızı yavaşlatmakta oldukça etkilidir. Ayrıca özellikle genel karşılık ve risk ağırlığı düzenlemeleri banka sermaye yeterliliği oranlarının makul seviyelerde kalmasını ve bankaların riskli aktiflerinde büyümenin önüne geçilmesini sağlamıştır. Kredi türleri bazında elde edilen sonuçlar, daha çok faiz oranlarındaki değişim ile belirlenen kredi kullandırımının, makro ihtiyati politikalar aracılığı ile de sınırlandırılabildiğine işaret etmektedir. İncelenen dönemde en çok düzenlemeye tabi tutulan kredi kartlarının, yıllık büyüme hızının negatif düzeylere düşürülmesinde, 13 yılı Ekim ayında uygulamaya konulan birden çok politika ile 1 yılı Şubat ayında yürürlüğe giren taksit sayısının sınırlandırılmasına ilişkin önlemler belirgin olarak etkili olmuştur. Konut kredilerine yönelik kredi/değer oranı uygulamasının da söz konusu kredilerin artış hızının yavaşlamasında etkili sonuç verdiği görülmektedir. Taşıt kredilerinde ise alınan önlemlerden 13 yılı Aralık ayında taşıt kredilerine aylık vade sınırlamasının ve 1 yılı Şubat ayında taşıt değerine göre kredi teminat oranı uygulamasının getirilmesi oldukça etkili olmuştur. İhtiyaç kredileri dahil diğer tüketici kredilerine yönelik düzenlemelerden Aralık 13 teki vade süresini azaltmaya yönelik düzenleme sonrasında ihtiyaç ve diğer tüketici kredilerinin büyüme hızındaki düşme oldukça belirgindir. Sonuç olarak tüketici kredilerine yönelik makro ihtiyati tedbirler, finansal istikrarın tesisini sağlama hedefiyle uyumlu sonuçlar vermektedir. 7 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

80 Kaynakça Aiyar, S., Calomiris, C. W., & Wieladek, T. (). Does macropru leak? Evidence from a UK policy experiment. NBER Working Paper, No. w17 Elekdag, S. & Wu, Y. (11).Rapid Credit Growth: Boon or Boom- Bust? IMF Working Paper, No 11/1. Igan, D., & Kang, H. (11). Do Loan-to-Value and Debt-to- Income Limits Work?: Evidence from Korea. IMF Working Paper No.11/97 Jiménez, G., Ongena, S., Peydró, J. L., & Saurina, J. (). Macroprudential policy, countercyclical bank capital buffers and credit supply: Evidence from the Spanish dynamic provisioning experiments. European Banking Center Discussion Paper No. /11 Kaminsky, G. L.& Reinhart, C. M. (1999). The twin crises: The causes of banking and balance-of-payments problems. American Economic Review, 9 (3): 73-. Lim, C. H. (11). Macroprudential policy: what instruments and how to use them? Lessons from country experiences. IMF Working Paper No. 11/3 Mendoza, E. G., & Terrones, M. E. (). An anatomy of credit booms: Evidence from macro aggregates and micro data. NBER Working Paper, No. 19 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 73

81 IV.3. ROM ve Diğer Para Politikası Araçlarının Etkileşimi Özet Çalışmada faiz ve zorunlu karşılık kararlarının rezerv opsiyonu mekanizması (ROM) ile etkileşiminin anlaşılmasına katkıda bulunmak amacıyla, bir başabaş rezerv opsiyonu katsayısı denklemi eşliğinde TCMB politika faizi kararları ile zorunlu karşılık kararlarının bankaların ROM kullanımına etkileri incelenmektedir. ROM kullanımındaki değişikliklerin ana belirleyicisinin kısa vadeli faizler olduğu tespitinden hareketle, TCMB nin sermaye hareketlerine verdiği sistematik tepkinin ROM un otomatik dengeleyici etkisini sınırladığına işaret edilmektedir. ROM kullanımının kısa vadeli faizlere duyarlılığını azaltmak için TCMB nin yakın dönemde zorunlu karşılıklara faiz ödenmesi uygulamasının, bankaların Türk lirası zorunlu karşılık tutma maliyetinin fonlama faizine duyarlılığını azaltacak şekilde tasarlandığı vurgulanmaktadır. Bu bağlamda basit bir denklem eşliğinde oran ile fark şeklinde yapılan faiz ödemesi kıyaslanmakta ve fark şeklinde yapılan düzenlemenin Türk lirası zorunlu karşılık tutma maliyetinin fonlama faizine duyarlılığını azaltma etkisi belirli varsayımlar altında analitik olarak ortaya konulmaktadır. IV.3.1 Giriş Küresel kriz sonrası dönemde gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımlarının miktarı ve oynaklığı önemli ölçüde artmıştır. Bu durum gelişmekte olan ülkelerde kredi büyümesi ve döviz kurlarında aşırı oynaklık yaratarak finansal ve makroekonomik istikrarı bozucu etkiler yapmıştır. Birçok merkez bankası buna yanıt olarak enflasyon hedeflemesi rejimini finansal istikrarı da dâhil edecek şekilde genişletmiş ve sermaye akımlarına karşı yeni politikalar geliştirmiştir. Bu çerçevede TCMB de 11 yılının sonlarından itibaren sermaye akımlarındaki oynaklıkların yurt içi ekonomiye olumsuz etkilerini sınırlamak amacıyla ROM u tasarlayarak aşamalı bir şekilde uygulamaya koymuştur. 7 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

82 ROM, zorunlu karşılığa tabi kuruluşların (bankalar ve finansman şirketleri) Türk lirası zorunlu karşılıklarının bir bölümünü döviz ve altın cinsinden tutmalarına izin vermek suretiyle, gönüllü olarak ek döviz ve altın rezervleri bulundurmasını sağlamaktadır. ROM kuruluşlar tarafından yoğun bir şekilde kullanılmakta olup, 1 yılı Ekim ayı itibarıyla bu mekanizma kapsamında yaklaşık milyar ABD doları döviz ve 1 milyar ABD dolarlık altın tutulmaktadır. Kuruluşlar TCMB de tuttukları döviz rezervlerini dış finansman koşullarındaki değişimlere göre ayarlayabileceğinden, bu mekanizmanın sermaye akımlarının döviz kuru ve krediler üzerinde oluşturduğu oynaklığı azaltması beklenmektedir. Buradaki ana varsayım, sermaye akımlarına karşı kuruluşların ROM u dengeleyici yönde kullanacağıdır. Örneğin sermaye girişi olduğu dönemlerde, yabancı para borçlanma maliyeti düşüş gösterecek ve bu durum bankaları ROM kapsamında daha fazla döviz rezervi tutmaya yönlendirecektir. Böylelikle, sermaye girişinin döviz kurları üzerindeki etkisi kısmen sınırlanabilecektir. Ayrıca böyle dönemlerde ROM kullanımının artması, giren sermayenin bir kısmının döviz olarak TCMB hesaplarında tutulmasını sağlayacağı için kredi arzı da ROM un devrede olmadığı duruma göre daha az artacaktır. 9 ROM un temel işleyişine dair bahsi geçen bu öngörüler diğer para politikası enstrümanlarının sabit olduğunu varsaymaktadır. Oysa TCMB dış ve iç şoklara karşı gerektiğinde kısa vadeli faiz oranları, likidite politikası ve zorunlu karşılık oranı/ faizi gibi diğer araçlarını da ayarlayabilmektedir. Dolayısıyla ROM un tam olarak nasıl işlediğinin anlaşılması ve son dönemde uygulanan (zorunlu karşılıklara faiz ödenmesi gibi) TCMB politikalarının daha sağlıklı yorumlanabilmesi açısından diğer para politikası değişkenlerinin ROM ile etkileşiminin analiz edilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu bölüm TCMB nin faiz ve zorunlu karşılık kararlarının ROM davranışı ile etkileşimini incelemektedir. IV.3. ROM: Temel Kavramlar Zorunlu karşılığa tabi kuruluşların ROM u kullanma motivasyonlarının anlaşılması açısından, öncelikle ROM mekanizmasına dair temel kavramların gözden geçirilmesinde fayda görülmektedir. 9 Detaylar için bakınız Alper, Kara ve Yörükoğlu (). Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 7

83 ROM, bankalara ve finansman şirketlerine Türk lirası zorunlu karşılık yükümlülüklerinin belirli bir oranına (rezerv opsiyonu oranı) kadar olan kısmını döviz ve altın cinsinden tesis edebilme imkânı tanımaktadır. Halihazırda rezerv opsiyon oranı döviz için yüzde, altın için yüzde 3 düzeyindedir. Diğer bir ifadeyle, mevcut durumda bankalar ve finansman şirketleri örneğin 1 TL zorunlu karşılığın TL sini ABD doları olarak, 3 TL sini ise altın olarak tutabilme opsiyonuna sahiptir. Buna göre ROM imkânları tamamıyla kullanılsa dahi Türk lirası yükümlülükler için zorunlu karşılıkların asgari yüzde 1 unun Türk lirası cinsinden tesis edilmesi gerekmektedir. Grafik IV.3.1 Rezerv Opsiyonu Katsayıları ROK Kaynak: TCMB. Grafik IV.3. Gerçekleşen ROM Kullanım Oranı ve BIST Gecelik Repo Faiz Oranı ( Periyod Hareketli Ortalama, yüzde) ROM-Döviz Kullanım Oranı (sağ) TCMB Ağ. Ort. Fon. Maliyeti YP Fonlama Oranı (sağ) Döviz ROM Altın ROM TL ZK'nın %'si Birim Türk lirası zorunlu karşılık başına tesis edilebilecek döviz veya altın karşılığını belirleyen katsayılar rezerv opsiyonu katsayısı (ROK) olarak tanımlanmıştır. ROK 1 e eşit olduğunda yukarıdaki örnekte, TL karşılığı döviz TCMB ye yükümlülük tarihindeki kurdan zorunlu karşılık bedeli olarak yatırılabilmektedir. Sermaye akımlarının olumsuz etkilerini yumuşatma (otomatik dengeleyici) amacı gözetilerek ve kuruluşlar bazında fonlama maliyetlerinin farklılaştığı göz önünde bulundurularak, ROK lar kullanım oranına göre artan bir yapıda tasarlanmıştır. Uygulama kolaylığı açısından ise rezerv opsiyon oranları yüzde lik dilimlere bölünmüş ve ROK lar dilim bazında belirlenmiştir (Grafik IV.3.1). Türk lirası fonlama maliyeti yabancı para cinsi fonlama maliyetine göre daha yüksek olduğundan ROK un 1 olduğu durumda kuruluşlar zorunlu karşılıklarını Türk lirası yerine döviz olarak tutmayı tercih edecek, yani ROM u sonuna kadar kullanma yoluna gidecektir. Öte yandan TCMB, ROK değerlerini ayarlayarak kuruluşlar için ROM u kullanma maliyetini değiştirebilmektedir. Örneğin, herhangi bir dilimde ROK un 1 den ye yükseltilmesi halinde, o dilim için rezerv opsiyonu kullanılmak istendiğinde 1 TL zorunlu karşılık için TL değerinde döviz veya altın tesis edilmesi gerekmektedir. Bu da fiili olarak o dilim için ROM un kullanma maliyetinin iki katına çıkması anlamına gelmektedir. Dolayısıyla TCMB, ROK ları değiştirerek ROM kapsamında tanınan imkânın göreli maliyeti ile bankaların ve finansman şirketlerinin ROM kullanımını etkileyebilmektedir. Kaynak: TCMB. 7 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

84 IV.3.3 Başabaş ROK Kavramı ve ROM Kullanımının Bankacılık Sektörüne Etkileri Bu noktada, ROM kullanımının diğer para politikası araçları ile etkileşimini analitik olarak gösterebilmek için başabaş ROK kavramının tanıtılmasında fayda bulunmaktadır. Başabaş ROK (ROK b ), kuruluşların zorunlu karşılıkları Türk lirası olarak tesis etmekle döviz cinsinden tesis etmek arasında kayıtsız kaldığı ROK tur. Bu değer kabaca, Türk lirası fonlama maliyetinin yabancı para fonlama maliyetine oranına karşılık gelmektedir. Dolayısıyla, belirli varsayımlar altında başabaş ROK matematiksel olarak aşağıdaki gibi ifade edilebilmektedir. 1 ~ (1 )( ) (1 ) $ (1) Burada sırasıyla yabancı para ve Türk lirası cinsi yükümlülükler için uygulanan zorunlu karşılık oranlarını ifade etmektedir. ve $ sırasıyla Türk lirası ve ABD doları faiz oranlarına karşılık gelmektedir. ise Türk lirası zorunlu karşılıklara TCMB tarafından ödenen faiz oranını göstermektedir. (1) numaralı denklemde payı paydaya göre artıracak her tür düzenleme Türk lirası fonlama maliyetini yabancı para fonlama maliyetine göre artırarak döviz ROM kullanımını daha cazip hale getirecektir. Örneğin, Türk lirası yükümlülükler için uygulanan zorunlu karşılık oranlarında yabancı para yükümlülüklerin zorunlu karşılık oranına kıyasla bir artış olduğunda, yabancı para cinsi kaynak bulma maliyeti göreli olarak düşecektir. Bu da kuruluşlar için Türk lirası zorunlu karşılıklarını ROM kapsamında döviz olarak tutma motivasyonunu artıracaktır. Diğer bir ifadeyle ROM u kullanmak daha avantajlı hale gelecek ve ROM kullanım oranı artacaktır. Aynı şekilde Türk lirası faizinde yabancı para cinsi faizlere kıyasla bir artış gözlendiğinde de ROM u kullanmak daha avantajlı hale gelecektir. Örneğin TCMB (diğer her şey veri iken) kısa vadeli faizleri artırdığında, Türk lirası fon sağlamanın göreli maliyeti artmakta; Türk lirası zorunlu karşılıkların ROM kapsamında döviz olarak tutulması daha avantajlı hale gelmektedir. 1 Bu özel kutu konusu daha çok Türk lirası zorunlu karşılıklara faiz ödenmesi ile ilgili olduğundan formülde gösterim kolaylığı amacıyla yabancı para zorunlu karşılıklara faiz ödenmediği varsayılmıştır. Daha kapsamlı bir formülasyon için bkz. Küçüksaraç ve Özel (). Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 77

85 TCMB nin Türk lirası cinsinden zorunlu karşılıklara ödediği faizi artırması durumunda ise zorunlu karşılıkları Türk lirası olarak tesis etme maliyeti azalacaktır (Diğer bir ifadeyle terimi küçülecektir). Bu da zorunlu karşılıkların Türk lirası yerine döviz cinsinden tesis edilmesi motivasyonunu azaltacaktır. Zorunlu karşılıklara Türk lirası fonlama maliyetinin tamamı kadar faiz ödenmesi durumunda ise ROK b sıfır olacak ve ROM u kullanmanın avantajı tamamen ortadan kalkacaktır. Dolayısıyla ROM devrede olduğu sürece zorunlu karşılıklara ödenecek faizin kısmi olması gerekmektedir. Sonuç olarak, ROM imkân kullanım oranını etkileyen temel faktörler Türk lirası fonlama maliyetinin yabancı para fon maliyetine oranı ile TCMB tarafından tespit edilen ROK değerleri olmaktadır. ROK b nin TCMB nin herhangi bir dilim için belirlemiş olduğu ROK tan büyük olması halinde bankaların ve finansman şirketlerinin ROM imkânını o dilim için kullanması, altında olması halinde ise ilgili dilimin kullanılmaması beklenmektedir. Diğer bir ifadeyle, ROM kullanım oranını etkileyen en önemli parametre, başabaş ROK ların TCMB tarafından belirlenen ROK lara göre durumudur. Nitekim Aslaner ve diğerleri (1) banka bazında panel veri kullanarak fiiliyatta da sistemin bu şekilde işlediğini göstermektedir. Dolayısıyla, ROM kullanımının TCMB nin faiz ve zorunlu karşılık kararları ile etkileşimi temelde denklem (1) deki basit formül aracılığıyla kurgulanabilmektedir. ROM un devreye girdiği dönemden 1 Ekim ayına kadar zorunlu karşılıklara faiz ödenmemiştir. Zorunlu karşılıklara faiz ödenmediği durumda (1) nolu denklem aşağıdaki formu almaktadır: Bankaların Türk lirası fonlamasının temel olarak TCMB den yapıldığı göz önüne alındığında, Türk lirası fonlama maliyetinin temel belirleyicisinin TCMB ağırlıklı fonlama maliyeti olduğu varsayılabilir. Nitekim Aslaner ve diğerleri (1) çalışması bankaların Türk lirası fonlama maliyeti olarak büyük ölçüde TCMB ağırlıklı ortalama fonlama faizini referans aldığını tespit etmektedir. Bu gözlem, yukarıdaki denklikte değişkeni olarak TCMB ağırlıklı ortalama fonlama faizinin kullanılmasının makul olacağına işaret etmektedir. Zorunlu karşılık oranlarının çok sık 7 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

86 değişmediği varsayımı altında, denklem () de gösterilen ROK b oranındaki dalgalanmaların yüksek frekanstaki asıl belirleyicisi TCMB fonlama faizi ile yabancı para cinsi borçlanma maliyeti olacaktır. Öte yandan, Grafik IV.3. de görüldüğü üzere son yıllarda yabancı para borçlanma maliyeti oldukça istikrarlı bir seyir izlemekte ve göreli maliyetteki değişimlerde asıl olarak TCMB faizleri belirleyici olmaktadır. Nitekim ROM imkân kullanım oranı da TCMB fonlama faizine paralel hareket etmektedir. Diğer bir ifadeyle, örneklem döneminde sermaye çıkışları sırasında TCMB nin kısa vadeli faiz oranlarını yükseltmesi ROM kullanımını artırıcı etki yapmakta; yani arzu edilenin tersi şekilde sermaye akımları zayıfladığında bankalar TCMB de daha fazla döviz rezervi tutmaktadır. Sonuç olarak, sermaye hareketlerine karşı kısa vadeli faizler aracılığıyla verilen (sermaye çıkışlarında artış, sermaye girişlerinde azalış şeklindeki) sistematik tepki ROM un otomatik dengeleyici etkisini sınırlayabilmektedir. Bu bulgu ve gözlemler, ROM un otomatik dengeleyici özelliğinin gözlenebilmesi için ROM kullanımının TCMB faizlerine olan duyarlılığının azaltılmasının faydalı olabileceğine işaret etmektedir. Grafik IV.3. Gerçekleşen ROM Kullanım Oranı ve Fonlama Maliyetleri ( Periyod Hareketli Ortalama, yüzde) ROM-Döviz Kullanım Oranı (sağ) TCMB Ağ. Ort. Fon. Maliyeti 1 YP Fonlama Oranı (sağ) Kaynak: TCMB. IV.3. Sonuç: Zorunlu karşılıklara kısmi faiz ödenmesi yoluyla ROM kullanımının TCMB faizlerine olan duyarlılığının azaltılması TCMB yakın dönemde zorunlu karşılıklara faiz ödeme kararı almış, ayrıca ödenen faizi finansal sistemde çekirdek yükümlülükleri teşvik edecek şekilde ayarlamıştır. Bu düzenlemeler yapılırken, ROM un dengeleyici özelliğini güçlendirmek amacıyla, yapılacak faiz ödemesi, zorunlu karşılıkları Türk lirası olarak tesis etme maliyetinin TCMB fonlama faizine duyarlılığını azaltacak şekilde tasarlanmıştır. Bu doğrultuda zorunlu karşılıklara ödenecek faiz, geçmişteki uygulamalardan farklı olarak, kısa vadeli faizlerin bir oranı olarak değil de sabit bir sayıdan farkı olarak tanımlanmıştır. TCMB zorunlu karşılıklara ödenecek faizi TCMB ağırlıklı ortalama fonlama faizi eksi sabit bir X puan olarak belirlemiştir. 11 Diğer bir ifadeyle, yeni 11 Detaylar için bakınız b7ddfa/teknik+ayrintilar.pdf?mod=ajpere 1 yılından itibaren çekirdek yükümlülük rasyoları (mevduat artı özkaynağın kredilere oranı) sektör ortalamasından daha yüksek olan finansal kuruluşlara kendi durumlarını bozmadıkları sürece daha yüksek oranda faiz ödenecektir. Ancak bu durumda da faiz ödemesi oranında yapılacağından ROM un dengeleyici özelliğinin destekleme bakımından durum değişmeyecektir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 79

87 düzenleme sonrasında (1) numaralı denklemde zorunlu karşılığa ödenen faiz oranı olarak ifade edilebilmekte; bu denklik kullanıldığında başabaş ROK kabaca şu formu almaktadır: Dikkat edilirse, bu terimde Türk lirası faizi yer almamaktadır. Zorunlu karşılıklara bu şekilde faiz ödemesi yapıldığında ROKb nin kısa vadeli faizlere duyarlılığının büyük ölçüde ortadan kalktığı görülmektedir. Böylece, zorunlu karşılık oranlarının sabit kaldığı durumda ROM kullanımı yabancı para fonlama maliyetindeki değişimlere daha duyarlı olacaktır. Sermaye akımlarının zayıf olduğu dönemlerde genelde döviz cinsi borçlanma maliyetleri de arttığından ROK b ve dolayısıyla ROM kullanım oranı düşecektir. Diğer bir ifadeyle sermaye girişleri zayıfladığında (veya sermaye çıkışı olduğunda), bankaların ve finansman şirketlerinin ROM kapsamında TCMB de tuttuğu dövizin bir kısmını çekerek bunun yerine Türk lirası koyma motivasyonu güçlenecektir. Böylece sistemin döviz likiditesi ve kredilendirilebilir fonlar desteklenecek, gerek döviz kuru gerekse kredilerdeki dalgalanmalar sınırlanabilecektir. Özetle, zorunlu karşılığa tabi kuruluşların Türk lirası zorunlu karşılık tutma maliyetinin kısa vadeli faizlere duyarlılığının azaltılması ROM un otomatik dengeleyici özelliğini güçlendirebilecektir. Bu uygulama, ROM kullanımının TCMB faiz politikasına olan hassasiyetini azaltsa da tam olarak ortadan kaldırmayabilecektir. Yukarıdaki analizde bankaların Türk lirası zorunlu karşılıkları fonlama maliyetinin TCMB ortalama fonlama faizine denk olacağı varsayılmıştır. Ancak bankalar para piyasalarından da kısa vadeli fonlama yapabilmekte, örneğin bankalar arası faiz TCMB ortalama fonlama maliyetinden ciddi ölçüde saptığında başabaş ROK hesabında kullanılan r TL değişkeni TCMB fonlama faizinden farklılaşabilmektedir. Ancak yine de Aslaner ve diğerleri (1) çalışmasında gösterildiği gibi TCMB fonlama faizi ile hesaplanan başabaş ROK değerleri ROM kullanımındaki değişimleri büyük ölçüde açıklamaktadır. Dolayısıyla, başabaş ROK hesabında ve ROM kullanımında TCMB fonlama faizinin referans alınması makul bir varsayımdır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

88 Son olarak, ROM kullanımının tek belirleyicisinin göreli maliyetler olmadığı da hatırlatılmalıdır. Aslaner ve diğerleri (1) çalışmasında örneğin küresel risk iştahının da faizlerden bağımsız olarak ROM kullanımını etkilediği gösterilmektedir. Buna rağmen, diğer değişkenlerin eklendiği modellerin açıklayıcı gücü tek başına başabaş ROK kullanılarak elde edilen modellere göre önemli bir artış sağlamamaktadır. Dolayısıyla bankaların göreli fonlama maliyetinin ROK değerlerine oranı ROM kullanımında ana belirleyici konumundadır. Bütün bu değerlendirmeler ışığında, TCMB nin son dönemde zorunlu karşılıklara faiz ödenmesine dair yaptığı düzenlemenin, Türk lirası cinsinden zorunlu karşılık tutma maliyetinin politika faizine duyarlılığını büyük ölçüde azaltması ve ROM un dengeleyici özelliğini güçlendirmesi beklenmektedir. Kaynakça Aslaner O., Çıplak U., Kara H. ve D. Küçüksaraç (1). Reserve Option Mechanism: Does it work as an automatic stabilizer?, TCMB Çalışma Tebliği No:1/3. Alper, K., Kara, H. ve Yörükoğlu, M. (). Rezerv Opsiyonu Mekanizması, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Ekonomi Notları, /. Küçüksaraç, D. ve Özel, Ö. (). Rezerv Opsiyonu Mekanizması ve Optimal Rezerv Opsiyonu Katsayılarının Hesaplanması, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Çalışma Tebliğ Serisi No:/3. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 1

89 IV. Zorunluk Karşılıklar, Likidite Riski ve Banka Kredileri Özet Küresel kriz sonrasında, gelişmekte olan ülkelerde fiyat istikrarına ek olarak finansal istikrarı temin etmek için faiz politikasının yanında zorunlu karşılık politikası da merkez bankaları tarafından da aktif olarak kullanmıştır. Gelişmekte olan ülkelerde zorunlu karşılıkların kredi döngülerini yumuşatmak amacı ile bir politika aracı olarak yaygın şekilde kullanılmasına rağmen, iktisadi yazında aktarım kanalına ilişkin kapsamlı araştırmalar mevcut değildir. Bu çalışmada banka bazında veri kullanılarak zorunlu karşılıklar ve kredi davranışı arasındaki etkileşim incelenmiştir. Literatürdeki çalışmalardan farklı olarak zorunlu karşılıkların likidite etkisine odaklanılmıştır. Buna göre, zorunlu karşılıklar bankaların likidite pozisyonu üzerinden kredi arzını etkileyebilmektedir. Zorunlu karşılıklar ile uygulanan miktarsal sıkılaştırma bankaların fonlama ihtiyacını ve likidite pozisyonunu etkilemektedir. Çalışmada yer alan analizler, likidite pozisyonundaki bozulmanın bankaların kredi davranışları üzerinde anlamlı bir etkiye sahip olduğunu bulgulamaktadır. İlgili analizler, zorunlu karşılıkların ticari kredilerde faiz üzerinden, tüketici kredilerinde ise miktar üzerinden etkili olduğuna işaret etmektedir. IV..1 Giriş Küresel kriz sonrasında, gelişmekte olan ülke merkez bankaları fiyat istikrarına ek olarak finansal istikrarı desteklemek amacıyla politika faizinin yanında farklı politika araçlarını da kullanmaya başlamıştır. Bu araçlardan en yaygın olanı temelde kredi dinamiklerini etkilemek amacıyla kullanılan zorunlu karşılıklardır. Bu özel konu çalışmasında, Türkiye özelinde banka bazında akım veri kullanılarak zorunlu karşılıklar ile bankaların kredi davranışları arasındaki ilişki incelenmektedir. Zorunlu karşılıkların banka davranışları üzerine yapılan çalışmalarda farklı kanallar ele alınmakla birlikte genelde zorunlu karşılıkların etkisinin sınırlı olacağı ima edilmektedir. Örneğin birçok makale dalgalı döviz kuru rejimi altında, kısa vadeli Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

90 faiz oranının ara hedef olarak benimsendiği bir ekonomide zorunlu karşılık oranındaki değişimin kredi büyümesi üzerindeki etkisinin ihmal edilebilir düzeyde olduğunu savunmaktadır. Buna göre, zorunlu karşılık oranındaki artış sonrasında likidite şoku ile karşılaşan banka, ihtiyaç duyduğu likiditeyi merkez bankası fonlaması ile telafi edebilecektir. Dolayısıyla, merkez bankası fonlamasının mevduatı ikame edebildiği varsayımı altında zorunlu karşılık oranlarındaki artışın kredi faiz oranları üzerinde hiçbir etkisi olmazken mevduat faizlerini, yarattığı ek maliyet nedeniyle, düşürmesi beklenir. Böyle bir durumda zorunlu karşılık politikasının kredi büyümesi ve ekonomik faaliyet üzerinde etkisi ihmal edilebilir seviyede kalacaktır. Öte yandan küresel kriz sonrasında Brezilya, Kolombiya, Peru ve Türkiye gibi gelişmekte olan ekonomiler güçlü sermaye girişlerinin yol açtığı istikrarsızlığı hafifletmek amacı ile zorunlu karşılık oranını aktif olarak kullanmışlardır. Bu ülkelerin tecrübeleri, zorunlu karşılıkların ek bir araç olarak kullanılmasının iktisadi döngülerin genişleyici ve daraltıcı dönemlerinde kredi büyümesindeki aşırı oynaklığı sınırlayabildiğine işaret etmiştir. Zorunlu karşılıkların bir politika aracı olarak bu kadar yaygın kullanılmasına rağmen, iktisadi yazında bu aracın aktarım kanalına ilişkin kapsamlı araştırmalar mevcut değildir. Çalışmalar genelde zorunlu karşılığın finansal aracılık maliyetleri üzerindeki etkisine odaklanmakta ve maliyet kanalı üzerinden etkili olduğunu savunmaktadır. Prada (), Glocker ve Towbin (), Carrera ve Vega () çalışmaları zorunlu karşılıkların mevduatlar üzerine ek bir maliyet getirerek mevduat ile kredi fonlamasını pahalılaştırdığını belirtmiştir. Benzer şekilde Reinhart ve Reinhart (1999) ve Gelos (9) çalışmaları zorunlu karşılık oranındaki artışın maliyet kanalıyla kredi-mevduat faiz farkını yükselttiğini göstermektedir. Zorunlu karşılıkların maliyet kanalının yanında faiz riski kanalıyla da etkili olduğunu savunan çalışmalar bulunmaktadır. Betancourt ve Vargas () ile Herrera ve diğerleri (1) çalışmalarına göre, bankaların riskten kaçındığı varsayımı altında merkez bankasından sağlanan fonlama, mevduat için tam ikame niteliği taşımamaktadır. Zira merkez bankasından sağlanan kısa vadeli fonlamanın göreli olarak daha kısa vadeli Bakınız Medina ve Roldos (1), Montoro ve Moreno (11),Mora (1). Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 3

91 olması nedeniyle, zorunlu karşılık oranlarındaki artış sonucu ortaya çıkan likidite ihtiyacının merkez bankasından sağlanması banka için faiz riskini artırmaktadır. Ancak, Alper ve diğerleri (1) çalışmasında belirtildiği üzere mevduatların büyük bir bölümünün vadesinin kısa olduğu ve politika faiz kararlarının piyasalar tarafından büyük ölçüde öngörülebildiği bir ortamda zorunlu karşılık kararlarının bankaların toplam faiz riski üzerindeki ilave etkisi çok önemli olmayabilir. Tablo IV..1 Zorunlu Karşılık oranında Artış ve Bilanço Kalemlerinde Değişim Literatürdeki çalışmalardan farklı olarak Alper ve diğerleri (1) çalışmasında zorunlu karşılıkların bankanın kredi davranışı üzerindeki etkisi tartışılırken likidite etkisine odaklanılmıştır. Çalışmanın bulgularına göre, zorunlu karşılıklar bankaların likidite pozisyonu üzerinden kredi faizi ve arzını etkileyebilmektedir. Bu özel konu çalışmasında zorunlu karşılık politikasının kredi büyümesi üzerindeki etkisi likidite kanalı dikkate alınarak tartışılmaktadır. Likidite kanalına göre zorunlu karşılık oranındaki yükseliş bir bankanın likit varlık ve yükümlülüklerini etkileyerek bankacılık sisteminin likidite pozisyonunda değişime yol açmakta ve bankanın kredi verme politikasını değiştirmesine neden olmaktadır. Zorunlu karşılık artışı ile birlikte bankanın mevduatlarındaki azalışı merkez bankasından sağladığı kısa vadeli fonlama ile telafi etmesi likidite pozisyonunu olumsuz etkilemektedir. Merkez bankasından kısa vadede sağlanan fonlama teminat kullanımını gerektirdiği için bankanın likit varlıklarının azalmasına yol açmaktadır. Likit varlıkları azalan bir banka için merkez bankasından kısa vadeli borçlanmak daha maliyetli hale gelmekte, diğer bir ifadeyle merkez bankası fonlamasının mevduat için tam ikame olması mümkün olmamaktadır. Böyle bir durumda zorunlu karşılık artışı ile birlikte mevduat ile kredi faiz oranlarında yükseliş, kredilerde ise daralma görülebilmektedir. Bu mekanizma likidite kanalı olarak adlandırılmaktadır. a) Zorunlu Karşılık Oranında Artış Öncesi Varlıklar Yükümlülükler Kredi: 9 Mevduat: 1 Serbest Menkul Kıymet: 1 Repo: Teminata Konu Olan Kıymet: IV.. Likidite, Zorunlu Karşılık ve Banka Davranışı Rezervler: b) Zorunlu Karşılık Oranında Artış Sonrası Varlıklar Yükümlülükler Kredi: 9 Mevduat: 1 Serbest Menkul Kıymet: Repo: Teminata Konu Olan Kıymet: Rezervler: Likidite kanalının aktarım mekanizması zorunlu karşılıklardaki değişimin banka bilançoları ile etkileşimi üzerinden anlatılabilir. Bilanço hareketleri Tablo IV..1 de verilen basit bir gösterimle tartışılmaktadır. Basitleştirilmiş temsili bilançoda Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Grafik IV..1 Zorunlu Karşılık ve Merkez Bankasından Sağlanan Kısa Vadeli Fonlama Merkez Bankasından Sağlanan Kısa Vadeli

92 bankanın varlıkları kredi, menkul kıymet ve merkez bankasında tuttuğu rezervlerden oluşurken; yükümlülükleri ise mevduat ve merkez bankasından sağlanan fonlamadan oluşmaktadır. Bankaların zorunlu karşılıklar haricinde merkez bankasında rezerv tutmadıkları varsayılmaktadır. Merkez bankasından sağlanan fonlama karşılığında bankalar teminat göstermek zorundadır. Teminat olarak kullanılan menkul kıymet, borcun vadesi boyunca banka tarafından başka bir amaç için kullanılamamaktadır. Dolayısıyla menkul kıymetler serbest ve teminata konu olan kıymet olarak iki gruba ayrılmaktadır. Serbest menkul kıymetlerin toplam yükümlülüklere oranı söz konusu bankanın likidite göstergesi olarak tanımlanmaktadır. 13 Tablo IV..1 deki örnekte, başlangıç aşamasında bankanın 9 birim kredi ve 1 birim serbest menkul kıymet olmak üzere 1 birim varlığı olduğu varsayılmıştır. Bu durumda likidite oranı (serbest menkul kıymet/toplam yükümlülükler) yüzde 1 olacaktır. Zorunlu karşılık oranında yüzde gibi bir artış olduğu zaman banka kredileri hemen daraltamayacağı için zorunlu karşılık oranındaki artış sonrasında mevduatında yaşanan beş birimlik azalmayı merkez bankasından borçlanarak telafi etmektedir. Ancak, bunun karşılığında da beş birim değerinde menkul kıymeti teminat olarak göstermek zorundadır. Bu durumda bankanın serbest menkul kıymetleri beş birim azalmakta ve başlangıç aşamasında yüzde 1 olan likidite oranı yüzde e düşmektedir. Dolayısıyla bankacılık sisteminin likiditesi azalmaktadır. Likidite riskindeki artış bankayı kredi verme konusunda daha temkinli olmaya ve dolayısıyla kredi arzını daraltmaya sevk edebilecektir. Tablo IV..1 Zorunlu Karşılık oranında Artış ve Bilanço Kalemlerinde Değişim a) Zorunlu Karşılık Oranında Artış Öncesi Varlıklar Yükümlülükler Kredi: 9 Mevduat: 1 Serbest Menkul Kıymet: 1 Repo: Teminata Konu Olan Kıymet: Rezervler: b) Zorunlu Karşılık Oranında Artış Sonrası Varlıklar Yükümlülükler Kredi: 9 Mevduat: 1 Serbest Menkul Kıymet: Repo: Teminata Konu Olan Kıymet: Rezervler: Grafik IV..1 Zorunlu Karşılık ve Merkez Bankasından Sağlanan Kısa Vadeli Fonlama Merkez Bankasından Sağlanan Kısa Vadeli Fonlama/Toplam TL Yükümlülükler (%) Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nın 1 yılı son çeyreğinde zorunlu karşılık oranında artış kararı almasını takiben Türk bankacılık sektörü bilançosunda yukarıda bahsedilen mekanizmaya benzer hareketler gözlenmiştir. Grafik IV..1 de gösterildiği üzere zorunlu karşılık oranlarındaki artışı takiben bankalar merkez bankasından sağladıkları gecelik borçlanma miktarını yükseltmiştir Bankaların Merkez Bankasında Tuttuğu TL Zorunlu Karşılık Miktarı/Toplam TL Yükümlülükler (%) Kaynak: TCMB 13 Gelişmekte olan ekonomilerde olası bir likidite şoku karşısında kullanılmak üzere tutulan serbest menkul kıymetler likit varlıkların önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

93 Grafikte yandan yukarıdaki bilanço örneğinde bahsedildiği gibi, merkez bankasından fonlama teminat kullanımını gerektirdiğinden, zorunlu karşılıklardaki artış bankaların serbest bonolarının ve dolayısıyla likit varlıklarının azalması anlamına gelmektedir. Grafik IV.. Likit Varlıklar, Zorunlu Karşılık ve Yeni Açılan Krediler Kaynak: TCMB Menkul Kıymetler/Toplam TL Yükümlülükler (%) Yeni Açılan Krediler/Toplam TL Yükümlülükler (%)-sağ eksen Bankaların Merkez Bankasında Tuttuğu TL Zorunlu Karşılık Miktarı/Toplam TL Yükümlülükler (%) Tablo IV... Ticari Kredi Faiz Oranları (1) () (3) 1 i,t-1.7*** (.).7*** (.).79*** (.) TCMB Gecelik Borç Verme Faizi t.19*** (.).1*** (.).1*** (.) 3.**.19*.** TGA i,t (.11) (.11) (.11) Enflasyont.9*** (.3).*** (.3).*** (.3) ABD Doları/TL t.*** (.1).3*** (.1).*** (.1) ZK c i,t.7*** (.).7*** (.) 7 ZK c i,t-1.*** (.) BIST Gecelik Faiz t. (.) 9 Sabit Terim -.3** (.) -.7 (.) -. (.) 1 Gözlem Sayısı Olası bir kriz döneminde düşük likidite rasyosuna sahip bankaların teminat kullanma sorunu ve likidite sıkışıklığı ile karşı karşıya kalmaları söz konusu bankaya duyulan güveni sarsabilecektir. Dolayısıyla bankalar için likidite pozisyonu önem taşımakta ve kredi verme davranışını etkilemektedir. Grafik IV.. de görüldüğü üzere zorunluk karşılık oranındaki artış ile birlikte 1 yılı sonrasında bankaların likidite rasyosunda düşüş ve kredilerde daralma gözlenmiştir. Başlangıç aşamasında bankanın likidite rasyosunda düşüş olsa bile krediler nispeten mevcut seviyesini korumuştur. Bu gözlem Bernanke ve Blinder (199) çalışmasında da belirtildiği üzere banka portföyünde kredilerin göreli olarak daha yavaş uyarlanmasından kaynaklanmaktadır. Likidite şokuna maruz kalan banka, kredileri fonlamaya devam edebilmek için önce likidite rasyosunu düşürmekte, belirli bir süre sonra kredilerde daralmaya gitmektedir. Likidite rasyosu düştüğü halde kredilerde hemen daralma olmamasının bir diğer sebebi de bankaların sıkılaşma dönemine yüksek likidite oranları ile girmiş olmalarıdır. IV..3 Ampirik Analiz Sonuçları Küresel finansal kriz sonrasında sermaye hareketlerinde artan oynaklık ve küresel ekonomiye dair belirsizlikler nedeniyle TCMB 1 yılının sonlarına doğru geleneksel para politikası çerçevesini değiştirmiştir. Yeni politika stratejisinde fiyat istikrarının yanı sıra finansal istikrar da gözetilmiştir. Aşırı kredi genişlemesi ve makro iktisadi dengelerle ile tutarlı olmayan döviz kurunun yol açtığı makro finansal riskler azaltılmaya çalışılmıştır. Çoklu politika amaçları çerçevesinde zorunlu karşılık, likidite politikası, faiz koridoru ve rezerv opsiyon mekanizmasıyla birden fazla politika aracı kullanılmıştır. Bu bölümde yer alan analizlerde yukarıda belirtilen politika araçlarının kredi-mevduat faizleri ve kredi büyüklükleri üzerinde etkisi incelenirken bankaların likidite pozisyonları dikkate alınmıştır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

94 IV..3.1 Veri Panel veri analizinde, Haziran 1-Aralık 13 dönemi için sektörde önemli ağırlığa sahip olan 19 mevduat bankasının verileri esas alınmıştır. Ticari kredi faizinin, mevduat faizinin ve her iki faiz arasındaki farkın zorunlu karşılık, faiz koridoru gibi çeşitli para politikası araçlarına olan tepkisi incelenmektedir. Analizlerde kredi faizi ve miktarı için akım değerler kullanılmıştır. Akım krediler yeni açılan kredileri temsil ederken akım faiz oranları haftalık bazda yeni açılan kredi ve mevduat hesaplarına uygulanan faiz oranlarını göstermektedir. Politika kararlarındaki değişimlerin fiyatlama davranışlarına etkisi akım verilere daha hızlı yansımaktadır. Ancak haftalık frekansta oynaklığın çok yüksek olması ve makro verilerin aylık olarak açıklanması nedeniyle, haftalık veriler aylık frekansa çevrilmiş ve tüm ekonometrik analizler aylık olarak yapılmıştır. İlgili aydaki haftalık faizlerin ortalaması alınmak suretiyle aylık bazda ticari kredi ve mevduat faizleri hesaplanmıştır. Türkiye de ticari krediler çok kısa vadeli bir yapıya sahiptir. Ticari kredilerin büyük bir çoğunluğunu oluşturan Türk lirası ticari kredilerin vade yapısı incelendiğinde yeni açılan kredilerin çoğunlukla bir yıldan kısa vadede yoğunlaştığı göze çarpmaktadır. Öte yandan, anektodal bilgiler kısa vadeli ve sık yenilenen ticari kredi kullanımlarının yeni açılan kredi hacminde yüksek paya sahip olduğunu göstermektedir. Kısa vadeli ve yenilenme oranının yüksek olması nedeniyle ticari kredilerin aylık ortalaması hesaplanmıştır. Öte yandan tüketici krediler göreli olarak daha uzun vadelidir ve ticari krediler gibi sık yenilenmemektedir. Dolayısıyla haftalık bazda toplanan tüketici kredileri verileri toplam alınarak aylık frekansa dönüştürülmüştür. Haftalık akım faiz oranları ise aylık frekansa ortalama alınarak dönüştürülmüştür. Banka bazlı diğer kontrol değişkenler arasında yer alan takibe giren alacaklar oranı (TGA), aylık bilanço değerleri dikkate alınarak takibe giren alacakların toplam brüt kredilere oranı olarak hesaplanmıştır. Analizlerde kritik önem taşıyan likidite rasyosu, her bir bankanın serbest menkul kıymetlerinin toplam TL yükümlülüklerine oranı alınarak hesaplanmıştır. Bankalar para piyasalarından veya merkez bankasından borç kullandıkları Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 7

95 zaman serbest menkul kıymetleri teminat olarak göstermektedir. Ayrıca banka ani bir likidite şokuna maruz kaldığında serbest menkul kıymetlerini satarak likidite ihtiyacını karşılayabilmektedir. Dolayısıyla seçilen likidite rasyosu ölçütünün zorunlu karşılıkların banka bilançoları üzerindeki likidite etkisini yansıtan makul bir değişken olduğu düşünülmektedir. İncelemeye konu olan dönemde efektif zorunluk karşılık oranlarında belirgin değişimler gözlenmiştir. Öncelikle, TCMB zorunlu karşılık oranlarını -9 döneminde kriz yönetimi amacı ile kullanmıştır. 1 yılı Ekim ayına kadar Türk lirası zorunlu karşılıklara politika faizinin yüzde i civarında faiz ödenmiştir. Sonraki dönemlerde, karşılıklara ödenen faiz uygulanmasına son verilmiş, zorunlu karşılıkların kapsamı genişletilmiş, karşılık oranları vade bazında da farklılaştırılmış ve rezerv opsiyon mekanizması (ROM) ile bankalara TL bazında tutmakla yükümlü oldukları zorunlu karşılıkların belirli bir yüzdesini döviz cinsinden tutabilme seçeneği sunulmuştur. 1 Tüm bu uygulamalar sonucunda zorunlu karşılık oranlarında hem zaman hem de banka bazında önemli farklılaşmaların gözlenmesi ekonometrik ayrıştırma konusunda önemli avantajlar sağlamaktadır. Zorunlu karşılık oranının tüm bu değişimleri yansıtması için maliyet bazlı efektif zorunlu karşılık oranı (ZKC) olarak adlandırılan bir ölçüt geliştirilerek analizlerde kullanılmıştır. Bu kapsamda, farklı vadelerdeki yükümlülüklere göre ağırlıklandırılmış ortalama zorunlu karşılık oranı, faiz ödemesi ve rezerv opsiyon mekanizmasını da içerecek şekilde tek bir oran olarak hesaplanmıştır. Grafik IV..3 te ortalama ve efektif zorunlu karşılık oranları karşılaştırılmaktadır. 1 yılı Ekim ayına kadar zorunlu karşılıklara faiz ödendiği için bu dönemde efektif zorunlu karşılık oranı ortalama oranın altında kalmıştır. Faiz ödemesine son verildiği ancak rezerv opsiyonu mekanizmasının henüz devreye girmediği Kasım 1 ve Ekim 11 arasında her iki oranın da aynı olduğu gözlenmektedir. Bu dönemde zorunlu karşılık oranı zaman içinde TCMB tarafından alınan kararlar ve banka bazındaki yükümlülüklerin vadelerindeki değişime göre farklılaşmıştır. 11 yılı sonunda ROM un devreye girmesiyle efektif zorunlu karşılık oranı ortalama orandan ayrışmıştır. 11 yılı sonrasında efektif oranın ortalama orandan daha düşük 1 Rezerv opsiyon mekanizmasının ayrıntıları için bakınız Alper ve diğerleri (13). Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

96 seviyelerde gerçekleştiği görülmektedir. Döviz cinsinden borçlanmanın daha ucuz olması nedeniyle bankalar TL cinsinden tutmakla yükümlü oldukları zorunlu karşılıkların önemli bir bölümünü ROM kapsamında döviz cinsinden tutmayı tercih etmiştir. Bu dönemde bankalara uygulanan rezerv opsiyon katsayılarında değişikliklere gidilmesi efektif zorunlu karşılık oranlarındaki değişimlerin bir diğer kaynağı olmuştur. IV..3. Ampirik Bulgular Çalışmanın ana motivasyonu zorunlu karşılık ve diğer likidite politikalarının kredi faiz oranları üzerindeki etkisini bankanın likidite oranı ve kredi faiz oranları arasındaki ilişki test edilmiştir. Grafik IV.. Likit Varlıklar, Zorunlu Karşılık ve Yeni Açılan Krediler Menkul Kıymetler/Toplam TL Yükümlülükler (%) Burada dönüşümlü olarak ticari ve mevduat faiz oranını temsil etmektedir. gecelik faiz oranını temsil etmektir. Analizlerde tahmin edilen modele göre TCMB gecelik borç verme faizi ve BIST gecelik faiz oranları dönüşümlü olarak kullanılmıştır. bir önceki bölümde anlatılan efektif zorunlu karşılık oranını gösterirken ise takibe giren alacakların toplam kredilere oranını temsil etmektedir. Enflasyon, döviz kuru gibi kontrol değişkenleri ise ile gösterilmektedir Kaynak: TCMB Yeni Açılan Krediler/Toplam TL Yükümlülükler (%)-sağ eksen Bankaların Merkez Bankasında Tuttuğu TL Zorunlu Karşılık Miktarı/Toplam TL Yükümlülükler (%) Tablo IV.. ticari kredi faiz oranlarına ilişkin analiz sonuçlarını özetlemektedir. Ticari kredi faiz oranının TCMB faiz koridorunun üst bandı (gecelik borç verme faizi) ile pozitif ilişkili olduğu görülmektedir. Öte yandan BIST bankalararası gecelik faiz oranlarının ticari kredi faiz oranları üzerindeki etkisi diğer çalışmalara paralel olarak anlamlı çıkmamıştır. 1 Bu sonuç bankaların ticari kredi faiz oranlarını fiyatlarken faiz koridoru uygulamasının getirdiği faiz riskini tamamen dikkate aldığına işaret etmektedir. Takibe giren alacakların artması bankaların faiz oranlarını yükseltmesine neden olmaktadır. Tablo IV.. deki analiz sonuçları kredi faizi ve zorunlu karşılık arasındaki ilişkinin politika faizlerinin kontrol edilmesine rağmen pozitif çıktığını göstermektedir. Bu sonuç bankalar açısından merkez bankasından sağlanan kısa vadeli fonlamanın mevduat için tam ikame olmadığına işaret etmektedir. Tablo IV... Ticari Kredi Faiz Oranları (1) () (3) 1 i,t-1.7*** (.).7*** (.).79*** (.) TCMB Gecelik Borç Verme Faizi t.19*** (.).1*** (.).1*** (.) 3.**.19*.** TGA i,t (.11) (.11) (.11) Enflasyont.9*** (.3).*** (.3).*** (.3) ABD Doları/TL t.*** (.1).3*** (.1).*** (.1) ZK c i,t.7*** (.).7*** (.) 7 ZK c i,t-1.*** (.) BIST Gecelik Faiz t. (.) 9 Sabit Terim -.3** (.) -.7 (.) -. (.) 1 Gözlem Sayısı Bakınız Binici ve diğerleri (13). Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 9

97 Çalışmanın ikinci bölümünde de belirtildiği üzere mevduat ve merkez bankasından sağlanan fonlama arasında tam ikame etkisinin olmaması zorunlu karşılığın banka kredi verme davranışı üzerinde etkili olmasını sağlamaktadır. Bulgularımızı derinleştirmek adına söz konusu ikame etkisi ampirik olarak test edilmiştir. Merkez Bankasının kullandığı zorunlu karşılık ve benzeri politika araçları bankacılık sisteminin likidite talebini doğrudan etkilemektedir. Zorunlu karşılık politikasının yanı sıra sistemin likidite ihtiyacını etkileyebilecek diğer bir politika aracı da döviz alım/satım müdahaleleridir. Örneğin döviz satım müdahalesi sonucunda piyasanın merkez bankasından borçlanma ihtiyacı artmaktadır. TCMB bankaların ek borçlanma gereksinimini gidermek amacıyla açık piyasa işlemleri yoluyla piyasaya TL verilmektedir. Ancak merkez bankası fonlamasında menkul kıymetlerin teminat olarak gösterilmesi gerektiğinden bu süreçte bankanın sahip olduğu serbest menkul kıymet miktarı düşüş göstermektedir. Dolayısıyla döviz satım müdahalesi de zorunlu karşılık oranındaki artışa benzer şekilde bankanın likidite rasyosunda düşüşe yol açmaktadır. Döviz satışları sonrasında merkez bankasından sağlanan fonlamanın artması ve bu durumun beraberinde getirdiği faiz ve likidite riski nedeniyle bankalar daha fazla mevduat toplamak için mevduat faiz oranlarını yükseltebilecektir. Dolayısıyla gerek zorunlu karşılık artışı gerekse döviz operasyonları sonucunda doğan likidite ihtiyacı ile mevduat faiz oranları arasında pozitif bir ilişki olması beklenmektedir. Aşağıda belirtilen numaralı modelde mevduat faiz oranını, ortalama fonlama faiz oranını, zorunlu karşılık oranındaki artış nedeniyle sistemden çekilen likidite miktarını gösterirken, değişkeni de döviz operasyonları ile ortaya çıkan likidite ihtiyacını temsil etmektedir. TCMB nin operasyonları haricindeki diğer unsurlardan kaynaklanan likidite talebi ile gösterilmiştir. Fonlama ile ilişkili tüm bu değişkenler zorunlu karşılığa tabi toplam TL yükümlülükler 9 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

98 ile oranlanmıştır. Tablo IV..3 te gösterilen analiz sonuçları zorunlu karşılık ve döviz müdahalesi sonucunda artan fonlama talebinin mevduat faiz oranlarını yükselttiği göstermektedir. Bu bulgular mevduat ve merkez bankasından sağlanan fonlama arasında ikame etkisinin tam olmadığını göstermektedir. Ayrıca bu sonuçlar zorunlu karşılık oranı aktarım mekanizmasında likidite ve/veya faiz riski kanallarının varlığına işaret etmektedir. Bu bölüme kadar likidite kanalına ilişkin bulgular dolaylı olarak sunulmuştur. Doğrudan likidite etkisine bakmak amacıyla likidite değişkenini dâhil etiğimiz model aşağıda belirtilmiştir: Tablo IV..3 Mevduat Faiz Oranları ve Fonlama İhtiyacını Temsil Eden Likidite Değişkenleri (1) 1 iiii i,t-1.*** (.3) Ortalama Fonlama Faizi t.*** (.3) 3 Fonlama Talebi t (ZZZZ LL.3*** tt ) (.1) Fonlama Talebi t (FFFF LL tt ).11*** (.1) Diğer Fonlama Talebi t (OOOOOO tt ) -. (.1) Efektif ZK Oranı (ZK ii,tt ).*** (.1) 7 Enflasyon t.*** (.1) ABD Doları/TL t.1*** (.1) 9 Sabit Terim.91*** (.19) 1 Gözlem Sayısı 17 Analiz Dönemi: Haziran 1 Aralık 13. Dinamik panel (Arellano ve Bond, 1991; GMM) tahmin sonuçları sunulmuştur. Değişen varyansa göre ayarlanmış standart hatalar parantez içinde verilmiştir. *** p<.1, ** p<., * p<.1. Tablo IV..3 Mevduat Faiz Oranları ve Fonlama İhtiyacını Temsil Eden Likidite Değişkenleri (1) 1 iiii i,t-1.*** (.3) Bu denklemde Ortalama Fonlama likidite Faizi t rasyosunu,.*** ise zorunlu (.3) 3 Fonlama Talebi t (ZZZZ karşılık oranı ile likidite LL.3*** 3 tt ) rasyosunun (.1) etkileşimini vermektedir. Fonlama Talebi t (FFFF LL tt ).11*** (.1) Likidite kanalının Diğer Fonlama etkin Talebi olması t (OOOOOO tt) durumunda, -. faiz oranı ile zorunlu (.1) Efektif ZK Oranı (ZK karşılık arasındaki pozitif cc ii,tt ).*** ilişki, likidite (.1) rasyosuna bağlı olarak 7 Enflasyon t.*** (.1) artabilmektedir. ABD Doları/TL Diğer t bir ifadeyle,.1*** likidite pozisyonu iyi olan (.1) 9 Sabit Terim.91*** bankalar zorunlu karşılıklardan kaynaklanan (.19) maliyet etkisini faiz 1 Gözlem Sayısı 17 Analiz Dönemi: Haziran 1 Aralık 13. Dinamik panel oranlarına (Arellano daha ve Bond, az 1991; yansıtmaktadır. GMM) tahmin sonuçları Tablo IV.. te, (1), () ve sunulmuştur. Değişen varyansa göre ayarlanmış standart hatalar parantez içinde verilmiştir. *** p<.1, ** p<., * () numaralı p<.1. tahminler bu etkilere ilişkin sonuçları sunmaktadır. Tablo IV.. Ticari Kredi Faiz Oranları (1) () (3) () 1 ii,t-1.7*** (.).77*** (.).7*** (.).7*** (.) TCMB Gecelik Borç Verme Faizi t.*** (.3).19*** (.).1*** (.).3*** (.) TGA Rasyosu i,t.19*.17*.1**.** (.1) (.1) (.1) (.1) Enflasyon t..**.. (.3) (.3) (.) (.) ABD Doları/TL t.***.3***.*.* (.1) (.1) (.1) (.1) ZK c i,t.***.*** (.) (.) 7 ZK c i,t-1.7*** (.) Likidite Rasyosui,t-1 -.3*** -.19*** (.1) (.1) 9 Likidite Rasyosu i,t -.11*** -.1*** (.3) (.3) 1 Likidite Rasyosu i,t-1 11 ZK c Likidite Rasyosu i, t -.3** (.1) ZK c Likidite Rasyosu i, t-1 Tablo IV.. Ticari Kredi Faiz Oranları (1) () (3) () () 1 ii,t-1.7*** (.).77*** (.).7*** (.).7*** (.).7*** (.) TCMB Gecelik Borç Verme Faizi t.*** (.3).19*** (.).1*** (.).3*** (.).19*** (.3) 3.19*.17*.1**.**.17* TGA Rasyosu i,t (.1) (.1) (.1) (.1) (.1) Enflasyon t. (.3).** (.3). (.). (.) -.1 (.3) ABD Doları/TL t.*** (.1).3*** (.1).* (.1).* (.1).1 (.1) ZK c i,t.***.*** (.) (.) 7 ZK c i,t-1.7*** (.).9*** (.) Likidite Rasyosui,t-1 -.3*** (.1) -.19*** (.1) 9 Likidite Rasyosu i,t -.11*** (.3) -.1*** (.3) 1 Likidite Rasyosu i,t-1 -.1*** (.3) 11 ZK c Likidite Rasyosu i, t -.3** (.1) ZK c Likidite Rasyosu i, t-1 -.3** (.1) 13 Sabit Terim. (.31).1 (.9) 1. (.9) 1.1* (.9).33*** (.3) 1 Gözlem Sayısı Sabit Terim * (.31) (.9) (.9) (.9) 1 Gözlem Sayısı Analiz Dönemi: Haziran 1 Aralık 13. Dinamik panel (Arellano ve Bond, 1991; GMM) tahmin sonuç Değişen varyansa göre ayarlanmış standart hatalar parantez içinde verilmiştir. *** p<.1, ** p<., * p< Bankasının döviz işlemleri sonucunda piyasaya verilen net likidite miktarındaki değişim likidite rasyosu için olarak kullanılmıştır ve LLLLLLLLLLLLLLLL RRRRRRRRRRRRRR i,t ile temsil edilmektedir. Analiz Dönemi: Haziran 1 Aralık 13. Dinamik panel (Arellano ve Bond, 1991; GMM) tahmin sonuçları sunulmuştur. Değişen varyansa göre ayarlanmış standart hatalar parantez içinde verilmiştir. *** p<.1, ** p<., * p<.1. Merkez Bankasının döviz işlemleri sonucunda piyasaya verilen net likidite miktarındaki değişim likidite rasyosu için enstrüman olarak kullanılmıştır ve LLLLLLLLLLLLLLLL RRRRRRRRRRRRRR i,t ile temsil edilmektedir. Likidite rasyosu ve bunun zorunlu karşılıklarla etkileşimi konusunda sağlamlık testlerinin yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Likidite rasyosunun banka bilançosuna ilişkin bütün gelişmelerden etkilenebileceği ve bunun doğal olarak Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 91

99 içsel olduğu dikkate alındığında, araç değişkeni tahminine ihtiyaç duyulmaktadır. Döviz müdahaleleri doğrudan ticari kredi faiz oranlarını etkilememekte ancak merkez bankasından alınan fonlamaların teminat karşılığı sağlanması nedeniyle bankaların likidite pozisyonlarını etkileyebilmektedir. Bu amaçla, likidite rasyosu için döviz müdahaleleri enstrüman olarak kullanılmış ve model tahminleri tekrar elde edilmiştir. İlgili sonuçlar Tablo IV.. te, (3) ve () inci tahmin sonuçlarında sunulmuştur. Döviz müdahalelerinin likidite için enstrüman olarak kullanıldığı model ile elde edilen tahmin sonuçları da likidite kanalının etkili olduğuna işaret etmektedir. IV... Sonuç Bu çalışmada banka bazında veri kullanılarak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından aktif olarak kullanılan zorunlu karşılıklar ile banka kredi davranışı arasındaki etkileşim incelenmiştir. Literatürdeki çalışmalardan farklı olarak zorunlu karşılıkların likidite etkisine odaklanılmıştır. Elde edilen sonuçlar, zorunlu karşılıkların bankaların likidite pozisyonu üzerinden kredi davranışını etkileyebildiğine işaret etmektedir. Kaynakça Alper, K., Binici, M., Demiralp, S., Kara, H., ve Özlü, P. (1), Reserve Requirements, Liquidity Risk, and Credit Growth, TCMB Çalışma Tebliği, 1/. Alper, K., H. Kara ve M. Yörükoğlu (13), Reserve Options Mechanism, Central Bank Review, 13 (1), 1-1. Bernanke, B. and A. Blinder (199), The Federal Funds Rate and the Channels of Monetary Transmission, American Economic Review, (): Betancourt, Y R and H. Vargas (): Encajes Bancarios y la Estrategia de Inflación Objetivo, Borradores de Economía, no 33, Banco de la República (in Spanish). Binici, M., Erol, H., Kara, H., Özlü, P. and D. Ünalmis (13a), Interest Rate Corridor: A New Macroprudential Tool?, CBRT Research Notes in Economics, Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

100 Binici, M., Erol, H., Özlü, P. and D. Ünalmis (13b), Unconventional Monetary Policy Tools and Credit Growth, Unpublished Manuscript. Carrera, C. and H. Vega (), Interbank Market and Macroprudential Tools in a DSGE Model, Serie de Documentos de Trabajo, -1, Banco Central De Reserva Del Peru. Gelos, R. Gaston. (9) Banking Spreads in Latin America. Economic Inquiry, 7, Glocker, C. and P. Towbin (), The Macroeconomic Effects of Reserve Requirements, International Journal of Central Banking, International Journal of Central Banking, vol. (1), pp -11. Herrera, H.V., Betancourt, Y.R., Varela, C. and N. Rodrigues (1), Effects of Reserve Requirements in an Inflation Targeting Regime: The Case of Columbia, BIS Papers No: Medina, J. P. and J. Roldós (1), Monetary and Macroprudential Policies to Manage Capital Flows, IMF WP/1/3. Montoro, C. and R. Moreno (11), The Use of Reserve Requirements as a Policy Instrument in Latin America, BIS Quarterly Review, March. Mora, N. (1), Reason for Reserve? Reserve Requirements and Credit, Journal of Money, Credit, and Banking,, 9-1. Prada, J. (), Financial Intermediation and Monetary Policy in a Small Open Economy, Borradores de Economia 31, Banco de la Republica de Colombia (in Spanish). Reinhart, C. and V. Reinhart (1999): On the Use of Reserve Requirements in Dealing with Capital Flow Problems, International Journal of Finance and Economics, vol, no 1, pp 7. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 93

101 IV.. Finansal Koşullar Endeksi ve Kredi Büyümesi Özet Küresel kriz sonrasında para politikası uygulamalarının likidite ve kredi politikalarını da içerecek şekilde genişletilmesi politika duruşunun değerlendirilmesi bakımından finansal göstergelerin bir bütün halinde ele alınmasının önemini artırmış ve Türkiye için finansal koşulların sıkılık derecesine ilişkin özet bir gösterge olarak finansal koşullar endeksi geliştirilmiştir. Endeks temelde kur, faiz, kredi koşulları ve getiri eğrisi gibi göstergelerin ekonomik aktiviteyi tahmin gücüne göre ağırlıklandırılarak toplulaştırılmasından oluşmaktadır. Bu özel konu çalışmasında finansal koşulların kredileri öngörü performansına ilişkin istatistiksel bulgular sunulmaktadır. Öngörü performansına ilişkin analizler finansal koşullar endeksinin kredi büyümesi açısından önemli bir öncü gösterge olduğuna işaret etmektedir. Finansal koşullar endeksi ve kredi büyümesi arasındaki ilişkinin zaman içinde oldukça istikrarlı bir seyir izlediği görülmektedir. IV..1 Giriş Küresel kriz sonrasında enflasyon hedeflemesi çerçevesindeki para politikası uygulamalarının değişmesi politika faizi dışındaki finansal göstergelerin de yakından takip edilmesi ihtiyacını doğurmuştur. Likidite, kredi ve faiz politikalarının bir arada kullanıldığı yeni çerçevede, ekonomi politikalarının sıkılık derecesine ilişkin özet bir gösterge olarak finansal koşullar endeksi (FKE) gibi göstergelerin kullanılması faydalı olmaktadır. Bu amaçla, Kara, Özlü ve Ünalmış (, 1) çalışmalarında Türkiye için finansal koşullar endeksi geliştirilmiştir. Endeks temelde kur, faiz, kredi koşulları ve getiri eğrisi gibi göstergelerin ekonomik aktiviteyi tahmin gücüne göre ağırlıklandırılarak toplulaştırılmasından oluşmaktadır. Geliştirilen endeks yayımlanan raporlarda düzenli olarak güncellenmekte, değişken içeriği açısından geliştirilmekte ve farklı makro göstergeler ile ilişkisi takip edilmektedir. 9 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

102 Para politikasının reel ekonomiye aktarımı büyük ölçüde finansal koşullar aracılığı ile gerçekleşmektedir. Politika faizinden finansal koşullara aktarımın zayıf ve istikrarsız olduğu ve/veya birden fazla politika aracı kullanıldığı dönemlerde, faiz oranları ve döviz kuru finansal koşulları tam olarak yansıtmayabilmektedir. Özellikle böyle durumlarda kredi koşulları, varlık fiyatları ve risk göstergeleri de aktarım mekanizmasında önemli rol oynayabilmektedir. Bunun yanı sıra küresel kriz sonrası sermaye akımlarının güçlenmesi ve oynaklığının artması dış koşulların içeriye etkilerini yansıtan göstergelerin de dâhil edilmesinin önemini artırmıştır. Bu çerçevede finansal koşulları ağırlıklı olarak temsil eden bir endeks oluşturmak için bütün temel finansal göstergeler (borsa, kur, bono piyasaları, risk primi, kredi kanalı) dâhil edilmeye çalışılmıştır. Değişkenler genelde yargısal olarak seçilmiş ancak Kara Özlü ve Ünalmış (1) çalışmasında bazı sistematik elemeler de yapılmıştır. Benzer bilgi değerine sahip olan değişkenler (mevcut örneklemde korelasyonları yüzde 9 ın üzerinde olanlar) arasından geriye dönük daha fazla verisi olan değişken seçilmiştir. Örneğin, risk primine dair bir gösterge olarak CDS yerine daha fazla geçmiş veriye sahip EMBI tercih edilmiştir. Benzer şekilde, borsa endeksinin alt kalemleri yerine daha uzun verisi olan toplam endeks tercih edilmiştir. Türkiye de finansal derinleşmeyle beraber kredi kanalı son yıllarda finansal koşullar açısından daha önemli hale gelmiştir. Ayrıca, 1 yılı sonrasında uygulanan ve finansal istikrarı sağlamaya yönelik makroihtiyati politikalar da kredilere dair gelişmelerin önemini artırmıştır. Bu nedenle kredi piyasasına ilişkin temel değişkenler de (kredi faizleri ve kredi standartları) endekse dâhil edilmiştir. Örnekleminin uzun olması ve işlem hacminin yüksek olması nedeniyle bono getirisi olarak gösterge kıymetin faizi tercih edilmiştir. Para politikasının duruşunu sadece faizlerin seviyesi değil, aynı zamanda getiri eğrisinin eğimi de temsil etmektedir. Bu nedenle endekse getiri eğrisinin eğimini yansıtan bir serinin de dâhil edilmesi benimsenmiştir. 1 yılı öncesinde uzun vadeli devlet tahvil piyasası sığ olduğundan çalışmada getiri eğrisinin uzun ucu için 1 yıl vadeli para takası faizi kullanılmıştır. 1 yıl Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 9

103 Grafik IV..1 Finansal Koşullar Endeksi ve Yıllık Kredi Değişimi/GSYİH (Standardize) FKE Tük. Kredileri Ticari Krediler Toplam Krediler vadeli para takası faizinden gösterge faiz çıkartılarak getiri eğrisi eğimi hesaplanmıştır. Böylelikle, son dönemde para politikaları oluşturulurken sıkça atıfta bulunulan getiri eğrisini eğimi de endekse bir ölçüde dâhil edilmiştir. Geliştirilen endeksin krediler ile ilişkisinin istikrarlı bir seyir izlediği görülmektedir. (Grafik IV..1) Kredi değişiminin GSYİH ye oranı FKE deki dönüm noktalarını genellikle üç çeyrek sonradan takip etmektedir. (Grafik IV..). Bu noktada, endeksin grafiksel olarak gözlenebilen öngörü performansının istatistiksel olarak da teyit edilebilmesi önem taşımaktadır. Kaynak: TCMB. Grafik IV.. Finansal Koşullar Endeksi (Üç Çeyrek Ötelenmiş) ve Yıllık Kredi Değişimi/GSYİH (Standardize) FKE (t+3) Ticari Krediler Tük. Kredileri Toplam Krediler IV.. FKE nin Kredileri Öngörü Performansı FKE nin kredileri öngörü performansı iki farklı şekilde ölçülmektedir. Öncelikle FKE yi içeren öngörü modelinin ve otoregresif modelin ortalama hata kareleri kökleri karşılaştırılmaktadır. Kullanılan öngörü modeli kredi büyümesinin ve FKE nin dört gecikmesini içermektedir: Kaynak: TCMB. Yukarıdaki öngörü modelinden elde edilen ortalama hata kareleri kökleri (.) açıklayıcı değişken olarak sadece kredi büyümesinin dört gecikmesini içeren otoregresif modele göre (1.) oldukça düşüktür. Bir başka deyişle kredi büyümesi tahmininde FKE yi kullanmak öngörü performansında ciddi artış sağlamaktadır. İkinci olarak FKE nin öngörü performansı endekste yer alan değişkenlerin öngörü performansı ile kıyaslanmaktadır. Tablo IV..1 endekste yer alan değişkenleri listelemektedir. Tablo IV..1. Finansal Koşullar Endeksinde yer alan Değişkenler Reel Efektif Kur Aylık TCMB Yıllık yüzde değişim Borsa Istanbul Getiri Endeksi Günlük BIST Reel, yıllık yüzde değişim Sermaye Akımları Aylık TCMB Çeyrek toplamı, yıllık fark EMBI Türkiye Günlük Bloomberg Yıllık fark Gösterge Bono Faizi Günlük BIST Exante reel, yıllık fark Kredi Faizi Haftalık TCMB Exante reel, yıllık fark Kredi Standartları Çeyreklik TCMB Düzey Getiri Eğrisinin Eğimi Günlük Bloomberg Yıllık fark FKE nin ve endeks hesabında kullanılan değişkenlerden her birinin öngörü performanslarını istatistiksel olarak karşılaştırmak 9 amacıyla Diebold ve Mariano (199) Finansal testi İstikrar kullanılmıştır. Raporu - Kasım 1 Kısa örneklemden ve öngörü ufkunun değişmesinden kaynaklanan yanlılığı önlemek amacıyla da Diebold ve Mariano (DM) test istatistiği

104 Tablo IV..1. Finansal Koşullar Endeksinde yer alan Değişkenler Reel Efektif Kur Aylık TCMB Yıllık yüzde değişim Borsa Istanbul Getiri Endeksi Günlük BIST Reel, yıllık yüzde değişim Sermaye Türkiye Akımları Cumhuriyet Merkez Aylık Bankası TCMB Çeyrek toplamı, yıllık fark EMBI Türkiye Günlük Bloomberg Yıllık fark Gösterge Bono Faizi Günlük BIST Exante reel, yıllık fark Kredi Faizi Haftalık TCMB Exante reel, yıllık fark Kredi Standartları Çeyreklik TCMB Düzey Getiri Eğrisinin Eğimi Günlük Bloomberg Yıllık fark FKE nin ve endeks hesabında kullanılan değişkenlerden her birinin öngörü performanslarını istatistiksel olarak karşılaştırmak FKE nin ve endeks hesabında kullanılan değişkenlerden her amacıyla Diebold ve Mariano (199) testi kullanılmıştır. Kısa birinin öngörü performanslarını istatistiksel olarak karşılaştırmak amacıyla örneklemden Diebold ve öngörü ve Mariano ufkunun (199) değişmesinden testi kullanılmıştır. kaynaklanan Kısa örneklemden yanlılığı önlemek ve amacıyla öngörü ufkunun da Diebold değişmesinden ve Mariano kaynaklanan (DM) test yanlılığı istatistiği önlemek Harvey amacıyla ve diğerleri da Diebold (1997) tarafından ve Mariano önerilen (DM) test yöntem istatistiği Harvey ile düzeltilmiştir. ve diğerleri (1997) tarafından önerilen yöntem ile düzeltilmiştir. Tablo IV.. düzeltilmiş DM test istatistiklerini ve olasılıklarını Tablo IV.. düzeltilmiş DM test istatistiklerini ve olasılıklarını raporlamaktadır. Tabloda öngörü ufku olarak iki çeyrek (h=) raporlamaktadır. Tabloda öngörü ufku olarak iki çeyrek (h=) ve dört çeyrek ve dört (h=) çeyrek sonrası (h=) kullanılmıştır. sonrası kullanılmıştır. DM test istatistiklerinin DM test istatistiklerinin negatif olması FKE nin negatif içerisinde olması FKE nin yer alan içerisinde değişkenlerin yer alan çoğuna değişkenlerin göre ( inden çoğuna sı) daha göre iyi ( inden öngörü performansına sı) daha iyi sahip öngörü olduğunu performansına göstermektedir. sahip Bu sonuçlar olduğunu göstermektedir. değişkenden i Bu için sonuçlar istatistiksel değişkenden olarak %1 düzeyinde i için anlamlıdır. istatistiksel Borsa olarak getirisi %1 ve düzeyinde kredi standartları anlamlıdır. ise performans Borsa getirisi açısından ve endeksle kredi standartları yarışabilen ise değişkenlerdir. performans açısından Ancak söz endeksle konusu yarışabilen değişkenler tahmin değişkenlerdir. ufku Ancak kısa iken söz konusu endeksten değişkenler daha tahmin iyi performans ufku kısa gösterememektedir. Sonuç olarak değişkenlerin hiç biri her iki öngörü iken endeksten daha iyi performans gösterememektedir. Sonuç ufkunda da FKE den anlamlı olarak daha iyi performans olarak değişkenlerin hiç biri her iki öngörü ufkunda da FKE den gösterememektedir. anlamlı olarak daha iyi performans gösterememektedir. Tablo IV.. FKE nin Kredileri Göreli Öngörü Performansı (Düzeltilmiş Diebold ve Mariano Test İstatistikleri ve Olasılıkları) Karşılaştırmada kullanılan gösterge h= h= Reel Efektif Kur -1.* -.1** (.9) (.) Borsa Getirisi.9 1.1* (.3) (.1) Sermaye Akımları * (.1) (.7) EMBI Türkiye (.) (.1) Gösterge Faiz -.1** -.3** (.3) (.) Kredi Faizi -.1*** -3.13*** (.) (.1) Kredi Standartları.7.** (.9) (.) Getiri Eğrisinin Eğimi -.7** -.79** (.) (.) IV.. 3. Sonuç FKE nin temel amacı finansal koşulların tarihsel ortalamalara göre sıkı veya gevşek olup olmadığına dair bilgi üretmektir. Türkiye için oluşturulan finansal koşullar endeksi, gerek kredileri tahmin performansının yüksek olması gerekse bileşenlerinin güncel gelişmelere ışık tutması bakımından politika yapıcılara değerli bilgiler sunmaktadır. Endeksin net kredi kullanımı ile ilişkisi oldukça istikrarlı bir görünüm sergilemektedir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 97

105 Tahmin performansına ilişkin istatistiksel analizler de finansal koşullar endeksinin kredi büyümesini öngörme konusunda faydalı bir gösterge olduğuna işaret etmektedir. Kaynakça Diebold, F. X. ve R. S. Mariano (199), Comparing Predictive Accuracy, Journal of Business and Economic Statistics, 13, 3-3. Harvey, D., Leybourne, S. ve P. Newbold (1997), Testing the Equality of Prediction Mean Squared Errors, International Journal of Forecasting, 13, Kara, H., Özlü, P. ve D. Ünalmış (). Financial Conditions Indices for Turkey, TCMB Ekonomi Notu, No:/31. Kara, H., Özlü, P. ve D. Ünalmış (1). Türkiye için Finansal Koşullar Endeksi Devam Eden Çalışma. 9 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

106 IV. Gölge Bankacılık Kavramına Genel Bakış Özet Gölge bankacılık faaliyetleri, banka gibi risklere sahip olan banka dışı kredi aracılık faaliyetleri olarak tanımlanmaktadır. Gölge bankacılık kuruluşları alternatif finansman mekanizmaları aracılığıyla finansal derinleşmeye katkı sağlamaktadır. Ancak, bu kuruluşların faaliyetlerinin finansal sistemde yeni riskler yaratmaması için gölge bankacılık verilerinin ve gelişiminin takip edilmesi önem taşımaktadır. Finansal İstikrar Kurulu (FSB), gölge bankacılık büyüklüğünün izlenmesi ve gölge bankacılık faaliyetlerinden kaynaklı risklerin azaltılması için çalışmalar yürütmektedir. Gölge bankacılık faaliyetlerinin büyüklüğü 7 trilyon ABD dolarına ulaşmış olup, toplam finansal varlıkların yüzde ine tekabül etmektedir. Gölge bankacılık faaliyetlerinde gelişmiş ülkelerin payı daha fazla olmakla birlikte, gelişmekte olan ülkelerin payı daha hızlı artmaktadır. Ülkemizde ise gölge bankacılık faaliyetlerinin küresel sistemdeki payı düşük olup en büyük payı yatırım fonları ve gayrimenkul yatırım ortaklıkları oluşturmaktadır. IV..1 Gölge Bankacılık Nedir? Gölge bankacılık kavramı küresel finansal krizde oynadığı rol ile dikkatleri üzerine çekmiş olup finansal reform gündeminde ve akademik literatürde geniş yer bulmuştur. Gölge bankacılığı; kuruluş, faaliyet ve hem kuruluş hem faaliyet bazında tanımlayan çalışmalar bulunmaktadır. Gölge bankacılık kavramı ilk olarak ekonomist Paul McCulley tarafından 7 yılında Jackson Hole da düzenlenen bir sempozyumda kullanılmıştır. McCulley konuşmasında kaldıraçlı işlem yapan banka dışı finansal kuruluşlara atıfta bulunmuştur. Diğer çalışmalarda ise gölge bankacılık vade ve likidite dönüşümü yapan banka dışı finansal kuruluşlar olarak tanımlanmıştır (Ricks 1; Pozsar ve diğerleri ; Acharya ve diğerleri 13). Faaliyet bazındaki tanımlamalar ise geleneksel bankacılık dışındaki tüm faaliyetler (Claessens ve Ratnovski 1), menkul kıymetleştirme ve menkul kıymet teminatlı işlemler (Deloitte ) ve para piyasası aracılığı ile fonlama işlemleri (Mehrling ve diğerleri, 13) gibi örnekleri içermektedir. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 99

107 FSB ise gölge bankacılığı geleneksel bankacılık sistemi dışındaki kredi aracılık faaliyetleri olarak tanımlamaktadır (FSB, 13). Menkul kıymetleştirme, repo ve para piyasası fonları gibi bir takım faaliyetler ile finansman şirketleri ve serbest fonlar gibi banka dışı finansal kuruluşların faaliyetleri de gölge bankacılık kapsamındadır. Gölge bankacılık kuruluşları, kısa vadeli fonlar ile likit olmayan uzun vadeli varlıklara yatırım yaparak vade ve likidite dönüşümü faaliyetlerinde bulunmaktadır. Aynı zamanda bu kuruluşlar bankacılık sektörü gibi borçlanarak kaldıraçlı işlemler gerçekleştirmekte ve risk transferi yapabilmektedir. Sonuç olarak banka benzeri faaliyetlerde bulunan gölge bankacılık kuruluşları bankacılık sektörü gibi sermaye, kaldıraç ve likidite düzenlemelerine tabi değildir. Bu bakımdan bankacılık ve gölge bankacılık sisteminin farklı düzenlemelere tabi olması düzenleme arbitrajını doğurmaktadır. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası IV.. Dünyada Gölge Bankacılık Büyüklüğü ve Gelişimi Doları) YİH, sağ eksen) Grafik IV..1 Küresel Gölge Bankacılık Büyüklüğü Kaynak: FSB Kaynak: FSB Gölge Bankacılık Varlıkları (Trilyon ABD Doları) Gölge Bankacılık Varlıkları ( Yüzde GSYİH, sağ eksen) 1 1 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Grafik IV.. Gölge Bankacılık Sektöründe Ülke Payları (Yüzde) Grafik IV..3 Gölge Bankacılık 7Yıllık 13 Büyüme Hızı (Yüzde) Euro Bölgesi ABD İngiltere Japonya FSB, gölge bankacılık büyüklüğünün tespit edilmesi amacıyla diğer finansal kuruluşlar tanımını kullanmaktadır. Diğer 7 13 finansal kuruluşlar (DFK); bankalar, sigorta şirketleri, emeklilik fonları ve kamu finansal kuruluşları dışında kalan ve kredi aracılık faaliyetlerinde bulunan finansal kuruluşları ifade etmektedir. Bu tanıma göre, 13 yılında küresel gölge bankacılık sistemi varlık büyüklüğü 7 trilyon ABD dolarına ulaşmıştır. Gölge bankacılık varlıkları toplam finansal varlıkların yüzde i kadar olup bankacılık varlıklarının yaklaşık yüzde ü kadardır. Gölge bankacılık varlıklarının ülke milli gelirlerine oranı ise yüzde ye ulaşmıştır. Bu rakamlar ile 13 yılsonu gölge bankacılık büyüklüğünün GSYİH içindeki payının küresel finansal kriz öncesi döneme yaklaştığı görülmektedir (Grafik IV..1). En büyük gölge bankacılık sektörüne sahip ülkeler ABD, İngiltere ve Euro Bölgesidir ve bu ülkelerdeki gölge bankacılık varlıkları toplamı 13 yılı itibarıyla küresel gölge bankacılık varlıklarının yüzde ini oluşturmaktadır. 7 yılından bu yana ABD nin küresel gölge bankacılık payı azalırken, Euro bölgesi ve İngiltere nin payı bir miktar artış göstermiştir. Gelişmekte olan ülkelere bakıldığında özellikle Çin in payında dikkate değer bir artış göze çarpmaktadır (Grafik IV..). Grafik IV.. Gölge Bankacılık Sektöründe Ülke Payları (Yüzde) Kaynak: FSB 13 Çin Arjantin Kanada Çin Türkiye İsviçre G. Afrika Kore Hindistan Rusya Brezilya Suudi Arabistan Avusturalya Japonya Meksika Diğer Singapur Kore Kanada Şili ABD Hong Kong Brezilya Endonezya İsviçre Euro bölgesi Avusturalya Hollanda İngiltere Fransa İtalya Almanya ispanya Euro Bölgesi ABD İngiltere Japonya Çin Kanada İsviçre Kore Brezilya Avusturalya Diğer Kaynak: FSB 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 ızı

108 Grafik IV..1 Küresel Gölge Bankacılık Büyüklüğü Grafik IV.. Gölge Bankacılık Sektöründe Ülke Payları (Yüzde) Gölge Bankacılık Varlıkları (Trilyon ABD Doları) 7 13 Kaynak: FSB Gölge bankacılık büyüme oranlarına bakıldığında gelişmekte olan ülkelerde 7-13 yıllık ortalama büyüme hızı yüzde 1 iken, gelişmiş ülkelerde yüzde 3 olarak gerçekleşmiştir. Ülkelerin 13 yılı büyüme oranları incelendiğinde Arjantin ve Çin in, gölge bankacılık varlıkları en hızlı büyüyen ülkeler olduğu görülmektedir. ABD de gölge bankacılığın büyüme hızında 3 Gölge Bankacılık Varlıkları ( Yüzde GSYİH, sağ eksen) önemli bir değişiklik olmazken, Euro Bölgesi nde büyüme hızı Kaynak: FSB yavaşlamış, İngiltere de ise yılındaki daralmadan sonra büyüme hızı pozitif olarak gerçekleşmiştir (Grafik IV..3) Euro Bölgesi ABD İngiltere Japonya Çin Kanada İsviçre Kore Brezilya Avusturalya Diğer Grafik IV..3 Gölge Bankacılık Yıllık Büyüme Hızı (Yüzde) 13 Kaynak: FSB Arjantin Çin Türkiye G. Afrika Hindistan Rusya Suudi Arabistan Japonya Meksika Finansal İstikrar Raporu Kasım 1 1 Kaynak: FSB Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Singapur Kore Kanada Şili ABD Gölge bankacılık kuruluşlarının kompozisyonu incelendiğinde 13 yılı itibarıyla varlıklar içinde en büyük payın yüzde 3 ile diğer yatırım fonlarına 1 ait olduğu, bunu yüzde 1 lik pay ile aracı kurumların, yüzde lik pay ile yapılandırılmış finansal araçların, yüzde lık paylar ile finansman şirketleri ve para piyasası fonlarının takip ettiği görülmektedir. Serbest fonların payının sınırlı olduğu gözlenmektedir (Grafik IV..). Diğer finansal kuruluşların alt sektörlerinin yıllık büyümesi incelendiğinde, 13 yılında yatırım ortaklıkları yüzde lik büyüme oranıyla en hızlı büyüyen sektör olmuştur. Bu sektörü yüzde 1 lik büyüme oranı ile diğer yatırım fonlarının takip ettiği Grafik görülmektedir. IV.. Yapılandırılmış finansal araçların negatif büyümeye devam ettiği gözlenmektedir Gölge Bankacılık Kompozisyonu (Yüzde) (Grafik IV..). Para piyasası fonları 1 7. Gölge bankacılık izleme raporunda diğer yatırım fonları, hisse senedi yatırım fonları, sabit getirili menkul kıymetlere yatırım yapan fonlar ve bu iki sınıfa dâhil edilemeyen fonlar olarak sınıflanmaktadır. Kaynak: FSB Hong Kong Brezilya ABD fonlama şirketleri 3. Hollanda özel finansman kuruluşları 7. Serbest fonlar.1 GYO 3 Yatırım ortaklıkları 3.3 Finansman şirketleri. Endonezya İsviçre Euro bölgesi Avusturalya Diğer 1.3 Hollanda İngiltere Fransa İtalya Almanya Yapılandırılmı Aracı kurumlar ş finansal 1. araçlar ispanya Diğer yatırım fonları 37.9 Grafik IV.. Gölge Bankacılık Kompozisyonu (Yüzde) ABD fonlama şirketleri 3. Hollanda özel finansman kuruluşları 7. Serbest fonlar.1 GYO 3 Yatırım ortaklıkları 3.3 Kaynak: FSB Para piyasası fonları 3 1 Kaynak: FSB Finansman şirketleri. Diğer 1.3 Yapılandırılmı Aracı kurumlar ş finansal 1. araçlar 7. Diğer yatırım fonları 37.9 Grafik IV.. Gölge Bankacılık Alt Sektörlerinin Yıllık Büyüme Hızı (Yüzde) Grafik IV.. Bankaların DFK dan Alacak 7- ve Borçlarının 13 Gelişimi (Yüzde Banka Varlıkları).. DFK'lardan Alacaklar DFK'lara Borçlar Yatırım Ortaklıkları GYO 3 Hollanda Özel Finansman Kuruluşları Serbest Fonlar Diğer (belirlenen) Diğer Yatırım Fonları 7 ABD Fonlama Şirketleri Diğer (belirlenemeyen) 9 Finansman Şirketleri 1 Para Piyasası Fonları 11 Aracı Kurumlar Yapılandırılmış Finansal Araçlar Grafik IV. Gölge Bank (Yüzde) Kaynak: FSB Grafik IV. Ülkelerde B (Yüzde Bank İngiltere 1 Bir Bankacılık g Kaynak: FSB Grafik IV.. Grafik IV..7 1

109 fonları Finansman şirketleri. Yapılandırılmı Aracı kurumlar ş finansal 1. araçlar 7. Yatırım Ortak Hollanda Öze Finansman Kurulu Serbest F Diğer (belirle Diğer Yatırım Fo ABD Fonlama Şirk Diğer (belirleneme Finansman Şirk Para Piyasası Fo Aracı Kuru Yapılandırılmış Fin Araçlar Kaynak: FSB Kaynak: FSB Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası atırım arı 9 Grafik IV.. Gölge Bankacılık Alt Sektörlerinin Yıllık Büyüme Hızı (Yüzde) Grafik IV.. Bankaların DFK dan Alacak 7- ve Borçlarının 13 Gelişimi (Yüzde Banka Varlıkları) Kaynak: FSB Kaynak: FSB Yatırım Ortaklıkları GYO DFK'lardan Alacaklar Hollanda Özel Finansman Kuruluşları Serbest Fonlar Diğer (belirlenen) Diğer Yatırım Fonları DFK'lara Borçlar ABD Fonlama Şirketleri Diğer (belirlenemeyen) Finansman Şirketleri Para Piyasası Fonları Aracı Kurumlar Yapılandırılmış Finansal Araçlar Bankacılık sektörü ve gölge bankacılık sektörü arasındaki Grafik IV..7 Ülkelerde Bankaların DFK dan Alacak ve Borçları 1 (Yüzde Banka Varlıkları) bağlantılılık sistemik risk yaratabilmektedir. Bu açıdan banka ve Bankaların DFK'lardan Alacakları gölge bankacılık kurumları arasındaki bağlantılılığın takip edilmesi Bankaların DFK'lara Borçları önem arz etmektedir. DFK lardan alacak ve borçların banka varlıklarına oranının 11 yılından bu yana düşüş eğiliminde olduğu görülmektedir (Grafik IV..). Ülke bazında oranlara bakıldığında İngiltere, Euro Bölgesi ve Singapur un DFK lardan alacaklarının banka varlıklarına oranının; Brezilya, İngiltere ve Şili nin ise DFK lara borçlarının banka varlıklarına oranının en yüksek ülkeler olduğu görülmektedir (Grafik IV..7). İngiltere Singapur Euro Bölgesi Hollanda İtalya İspanya Endonezya Avusturalya İsviçre Hindistan Brezilya Kanada Rusya Hong Kong Türkiye Şili Arjantin Meksika Güney Afrika Suudi Arabistan 1 Bir Bankacılık grubuna konsolide olan varlık ve yükümlülükler dâhil değildir Kaynak: FSB elişimi Borçlar Grafik IV..7 Ülkelerde Bankaların DFK dan Alacak ve Borçları 1 (Yüzde Banka Varlıkları) Bankaların DFK'lardan Alacakları Bankaların DFK'lara Borçları İngiltere Singapur Euro Bölgesi Hollanda İtalya İspanya Endonezya Avusturalya İsviçre Hindistan Brezilya Kanada Rusya Hong Kong Türkiye Şili Arjantin Meksika Güney Afrika Suudi Arabistan Ülkemizde gölge bankacılık sistemi varlık büyüklüğü 13 yılsonu itibarıyla 1 milyar TL olup toplam finansal sektörün yüzde 7 sini oluşturmaktadır. Bankacılık varlıklarının yaklaşık yüzde 9, i kadar olan gölge bankacılık varlıklarının GSYİH ye oranı yüzde 1 dur. Ülkemiz gölge bankacılık sektörünün küresel gölge bankacılık faaliyetindeki payının yüzde,1 ile oldukça sınırlı olduğu görülmektedir. Ülkemizde gölge bankacılık 13 yılında yüzde, büyümüştür. Gölge bankacılığın kompozisyonu incelendiğinde en büyük payın yatırım fonlarına ve gayrimenkul yatırım ortaklıklarına ait olduğu görülmektedir. 13 yılında en hızlı büyüyen sektör yüzde lik büyüme oranı ile gayrimenkul yatırım ortaklıkları (GYO) olmuştur (Tablo IV..1). 13 yılsonu itibarıyla ülkemizde bankaların DFK lardan alacak ve borçlarının banka aktiflerine oranı sırasıyla yüzde 1,9 ve yüzde olup, bu oranlar bankacılık ve gölge bankacılık sektörü arasındaki bağlantılılığın düşük olduğunu göstermektedir. 1 Bir bankacılık grubuna konsolide olan varlık ve yükümlülükler dâhil değildir 1 Kaynak: Bir Bankacılık FSB grubuna konsolide olan varlık ve yükümlülükler dâhil değildir Kaynak: FSB Finansal İstikrar Raporu Mayıs 1 Tablo IV..1 Türkiye Gölge Bankacılık Sektörü (Milyon TL) 13 Portföy Yönetim Şirketleri Menkul Kıymet Yatırım Fonları Emeklilik Yatırım Fonları Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları Finansal İstikrar Raporu Mayıs Finansal Kiralama..71 Faktoring Finansman Şirketleri Aracı Kurumlar Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları Portföy değeri Portföy değeri 13 yılsonu itibarıyla 1, milyar TL 3 Net aktif değeri Kaynak: SPK, BDDK, TSPB Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 Tablo IV.. Ekonomik Faaliyetler ve Politika Önerileri

110 Nedenleri IV..3 Gölge Bankacılığın Hızlı Büyüme Küresel finansal krizden sonra gelişmiş ülkeler destekleyici para politikası uygulamış olup, politika faizleri oldukça düşük düzeylerde seyretmektedir. Düşük faiz ortamının etkisiyle yatırımcıların getiri arayışı sürmekte ve yüksek getiri arayışı yatırımcıları gölge bankacılık faaliyetlerine yönlendirmektedir (Jackson, 13). Ayrıca bankacılık sektörüne ilişkin sıkı düzenlemeler gölge bankacılığın büyümesini desteklemektedir. Finansal kuruluşlar sıkı düzenlemelerden kaçmak için banka dışı aracılık faaliyetlerine yönelmektedir (GFSR, 1). Bunun yanı sıra yenilikçi finansal araçların ortaya çıkması bu kuruluşların büyümesini pozitif yönde etkilemektedir. Gölge bankacılık, bankacılık sektörüne alternatif finansman mekanizmaları sunmaktadır. Bu açıdan gölge bankacılığın geleneksel bankacılığı tamamladığı ve bu sebeple geliştiği düşünülmektedir. Sigorta şirketleri ve emeklilik fonları gibi kurumsal yatırımcıların büyümesi de talep etkisiyle gölge bankacılığın gelişiminde rol oynamaktadır (GFSR, 1 & Duca, 1). Bu faktörlerin hem gelişmiş hem gelişmekte olan ülkelerde etkili olduğu gözlenmektedir. Örneğin, ABD de para piyasası fonları 197 lerde uygulanan faiz oranı sınırlaması sonucu reel getirileri negatif olan mevduata alternatif olarak ortaya çıkmıştır. Günümüzde de mevduat sigortasında bulunan sınırlamalar sonucunda büyük mevduat sahibi yatırımcıların sabit net varlık değeri ile mevduat benzeri yatırım imkânı sunan para piyasası fonlarını daha likit olarak değerlendirmesi bu ürünlere olan talebi artırmıştır. Çin de ise mevduat faiz oranları ve kredilere getirilen sınırlamalar sonucunda bankacılık sektörü tarafından verilen krediler azalmaktayken gölge bankacılık büyümesini sürdürmektedir. IV.. Gölge Bankacılık Faaliyetlerinin Faydaları Gölge bankacılık sayesinde banka dışı kanallar ile kredi aracılık faaliyetlerinin yürütülmesinin finansal derinleşmeye olumlu etkileri bulunmakta ve reel ekonominin finansmanına katkı sağlanmaktadır. Bankalar likidite, sermaye ve kaldıraç Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 13

111 düzenlemelerine tabi olduğundan kredi aracılık faaliyetleri kısıtlanabilmektedir. Gölge bankacılık kuruluşları ise finansman kanallarını çeşitlendirerek krediye erişimi artırmakta ve finansal sistemi daha etkin hale getirmektedir. Buna ek olarak gölge bankacılığın sunduğu alternatif finansman mekanizmaları ile finansal sistem daha güçlü ve yenilikçi hale gelebilecektir. Risklerin geleneksel bankacılık sistemi dışına dağıtılması finansal istikrar için faydalı olabilecektir. Ayrıca risklerin dağıtılabileceği ve çeşitlendirilebileceği mekanizmalar yatırımcı iştahını da artıracaktır. Gölge bankacılık risk paylaşımı ve vade dönüşümü gibi faaliyetler ile piyasa likiditesini artırmaktadır. Örneğin, menkul kıymetleştirme ile likit olmayan varlıklar daha likit menkul kıymetlere dönüştürülebilmekte ve risk transferi sağlanabilmektedir. IV.. Gölge Bankacılık Faaliyetlerinin Riskleri Gölge bankacılık kuruluşları kredi aracılık faaliyeti gerçekleştirdiğinden bankalar gibi bir takım riskler de oluşturabilmektedir. Bu kuruluşlar da vade uyumsuzluğu ve likidite riskine maruz kalmakta, yüksek kaldıraç ile işlem yapabilmektedir. Bu sebeple stres dönemlerinde kaçışlara maruz kalabilmektedir. Ancak gölge bankacılık kuruluşları bankalar gibi ihtiyati düzenlemelere tabi olmadığından risklerin etkisi bu kuruluşlar için daha büyük olabilmektedir. Gölge bankacılık faaliyetlerinin finansal piyasalardaki döngüselliği artırabildiği düşünülmektedir. Özellikle varlık fiyatlarının yüksek ve menkul kıymet teminatlı fonlamaya uygulanan iskonto oranlarının düşük olduğu durumlarda mevduat dışı teminatlı fonlama kaynakları bu kuruluşların kaldıraç oranlarını artırmalarına neden olmaktadır. İyi dönemlerde kaldıraçlı işlemler nedeniyle varlık fiyatları yükselmekte, teminat gösterilen varlıklara uygulanan iskonto oranları düşmekte ve kredi büyümesi hızlanmaktadır. Stres dönemlerinde ise teminatların değeri düşmekte, iskonto oranları artmakta ve finansal stres daha da derinleşmektedir. Ayrıca karmaşık gölge bankacılık faaliyetleri bilgi asimetrisinden kaynaklanan sorunları ortaya çıkarmaktadır. Nitekim finansal krizden önce ipotek teminatlı menkul kıymetlere yatırım yapan yatırımcılar bilgi yetersizliğinden dolayı riskleri doğru algılayamamıştır. 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

112 Bu risklere ek olarak, gölge bankacılık sistemi ile diğer finansal kuruluşlar arasında bağlantılılığın sistemik riske sebep olma ihtimali söz konusudur. Bu bağlantılılık diğer finansal kuruluşların bankanın iştiraki olması, bu kuruluşların fonlanması veya onlardan fon sağlanması gibi doğrudan kanallar ile olabileceği gibi banka ve diğer finansal kuruluşların aynı varlıklara yatırım yapması ya da aynı karşı taraf riskine maruz kalmaları gibi dolaylı yollardan da olabilmektedir. Bu durum stres dönemlerinde bulaşma riskini artırmaktadır. Kaliteli varlıklara kaçış ve zararına satışlar gibi olaylar finansal stresin derinliğini artırabilmektedir. Bu riskler küresel finansal krizle beraber ortaya çıkmıştır. Kriz döneminde repo piyasasında ciddi bir stres yaşanmış ve repo işlemleri hacmi ciddi bir düşüş göstermiştir. Kaliteli teminatı olsa dahi repo yoluyla fon sağlamak isteyen kuruluşlar zorluk yaşamıştır. İşlem vadeleri düşmüş, teminat olarak gösterilen varlıklar için uygulanan iskonto oranları artmış, teminat olarak kabul edilen varlık sınıfları azalmıştır. Düşük kaliteli varlıklardan oluşan ve kaldıracı yüksek olan varlığa dayalı menkul kıymetler ile dayanak varlıkların değerinin düşmesi ile büyük kayıplar yaşanmıştır. Gelişmiş ülkelerde likit olmayan varlıklardan oluşan para piyasası fonlarından kaçışlar gözlenmiştir. Likidite problemini aşmak için varlıklar ucuza veya zararına satılmıştır. Bu durum varlık fiyatlarını daha da düşürerek finansal stresi derinleştirmiş ve geleneksel bankaların da bu stresten etkilenmesine sebep olmuştur. IV.. Gölge Bankacılık Reformları Küresel finansal krizden bu yana gölge bankacılığın daha sıkı gözetimi ve düzenlenmesi küresel finansal reform gündeminin önemli bir maddesidir. Banka dışı aracılık faaliyetlerini engellemeden bu faaliyetlerden kaynaklı finansal istikrar risklerinin azaltılması amaçlanmaktadır. Bu nedenle, söz konusu faaliyetlerin izlenmesi, risklerin belirlenmesi ve politika önlemlerinin geliştirilmesi FSB nin önemli görevlerinden birisi olmuştur. FSB tarafından yürütülen çalışmalar iki kısımdan oluşmaktadır. Birinci kısımda, gölge bankacılık faaliyetlerinin büyüklüğü, bankacılık sektörü ile ilişkisi ve yarattığı riskler her yıl yayımlanan izleme raporlarıyla ortaya konulmaktadır. Finansal sektör varlıklarının yaklaşık olarak yüzde 9 ındaki gelişmeler bu raporlarla izlenmiş olmaktadır. 1 yılı Kasım ayında. Gölge Bankacılık İzleme Raporu yayımlanmıştır. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 1

113 İkinci kısımda ise gölge bankacılık kuruluşlarına yönelik düzenlemeler yapılmaktadır. Düzenleme çalışmaları beş başlık altında yürütülmektedir. Gölge bankacılık ile bankacılık sektörü ilişkisi ve bulaşıcılık riskinin azaltılması, Para piyasası fonlarından kaçışın yaratacağı risklerin azaltılması, Diğer gölge bankacılık kuruluşları ve faaliyetlerinden kaynaklı risklerin tespit edilmesi ve azaltılması, Menkul kıymetleştirme işlemlerinin şeffaflaştırılması ve standartlaştırılması, Repo ve menkul kıymet ödünç verme işlemlerinden kaynaklı risklerin azaltılması. IV...1 Gölge bankacılık ile bankacılık sektörü ilişkisi ve bulaşıcılık riskinin azaltılması Gölge bankacılık kuruluşları çoğunlukla bankacılık sektöründen fon sağlamaktadır. Bankalar, ters repo işlemleriyle gölge bankacılık kuruluşlarına fon sağlayabilmekte, kaynaklarını yatırım fonlarına yönlendirebilmekte ve varlığa dayalı menkul kıymet ihracında sponsor olarak bulunarak, özel amaçlı kuruluşlara doğrudan acil kredi limiti açabilmektedir. Bu nedenle gölge bankacılık kuruluşlarından kaynaklı riskler bankacılık sektörüne bulaşabilmekte, bankacılık sektöründen kaynaklı riskler de gölge bankacılık kuruluşlarının fon sağlamasına engel olabilmektedir. Bu risklerin azaltılması amacıyla, büyük krediler, bankaların fon yatırımları ve gölge bankacılık-bankacılık konsolidasyon kapsamının belirlenmesi çerçevesinde çalışmalar yürütülmektedir. Büyük krediler düzenlemesi ile bankaların tek bir karşı tarafa kullandırdığı kredi miktarına sınırlama getirilmesi ve böylece karşı tarafın aniden temerrüde düşme durumunda ortaya çıkabilecek büyük kayıplardan korunması amaçlanmaktadır. Basel Bankacılık Denetim Otoritesi nin (BCBS) daha önceki düzenlemelerinde bankanın toplam özkaynaklarının yüzde 1 undan büyük olan krediler olarak belirtilen büyük krediler tanımı Nisan 1 te gözden geçirilen düzenleme ile sıkılaştırılmıştır. Bu kapsamda büyük krediler ana sermayenin yüzde 1 undan büyük krediler olarak 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

114 tanımlanmaktadır. Bir bankanın tek bir karşı tarafa kullandırabileceği krediler ana sermayenin yüzde i ile sınırlandırılırken bu oran küresel sistemik öneme sahip bankaların birbirine kullandırabileceği krediler için yüzde 1 olarak belirlenmiştir. Yeni düzenleme 1 Ocak 19 ta yürürlüğe girecektir 17. Bankaların bankacılık hesaplarında muhasebeleştirilen yatırım fonlarına olan yatırımlarına yönelik sermaye standardı 13 yılı Aralık ayında yayımlanmıştır 1. Bu standart ile kaldıraç oranı yüksek olan ve yatırım yaptığı enstrümanlar şeffaf olmayan fonlara yatırım yapan bankaların daha yüksek sermaye bulundurması amaçlanmaktadır. Düzenlemenin 1 Ocak 17 den itibaren yürürlüğe girmesi planlanmaktadır. Gölge bankacılık-bankacılık konsolidasyon kapsamı da gözden geçirilerek konsolidasyon kapsamında olmayan gölge bankacılık kuruluşlarının faaliyetlerinin de konsolide edilerek sermaye ve likidite düzenlemelerine tabi olması amaçlanmaktadır. Bu konuda çalışmalar devam etmektedir. IV... Para piyasası fonlarından kaçışın yaratacağı risklerin azaltılması Para piyasası fonları kısa vadeli borçlanma araçlarına yatırım yapmakta ve sabit net varlık değeri üzerinden işlem görmektedir. Olumsuz piyasa koşullarında bu fonların yatırım yaptığı menkul kıymetlerin değeri düşerken fonun değerinin düşmesine izin verilmemektedir. Bu durum, fonlara yatırım yapan yatırımcılarda fondan çıkışta geç kalan yatırımcıların parasını tahsil edemeyeceği algısını doğurmaktadır. Dolayısıyla, yatırımlarını para piyasası fonlarında değerlendiren yatırımcılar bu fonlardan aniden çıkabilmektedir. Olumsuz piyasa şartlarında para piyasası fonlarından kaçışı önlemek ve bu fonların finansal istikrarı bozucu etkilerini sınırlamak için Uluslararası Menkul Kıymet Komisyonları Örgütü (IOSCO) tarafından yılı Ekim ayında on beş maddelik politika önerisi yayımlanmıştır 19. Bu önerilerle, para piyasası fonlarının sabit net varlık değeri yerine değişken net varlık değeri üzerinden işlem Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 17

115 görmesi ve bu fonların belirli oranda likit varlık bulundurması amaçlanmaktadır. Politika önerilerinin ülkelerdeki uygulanma durumunun izlenmesi amacıyla 1 yılında emsal değerlendirme çalışması başlamıştır. Bu değerlendirme sonucunda, IOSCO diğer düzenlemelerle ya da piyasa gelişmeleri nedeniyle politika önerilerinde oluşan değişiklik ihtiyaçlarını belirlemeyi planlamaktadır. Tablo IV..1 IV...3 Diğer gölge bankacılık kuruluşları ve faaliyetlerinden kaynaklı risklerin tespit edilmesi ve azaltılması Gölge bankacılık kuruluşları ülkelerde farklı isimler altında faaliyet göstermekte olup bu kuruluşlar için farklı düzenlemeler Türkiye Gölge Bankacılık Sektörü (Milyon TL) 13 uygulanmaktadır. Bu farklılıkların giderilmesi amacıyla FSB Portföy Yönetim Şirketleri tarafından öncelikle büyüklüklerine ve ilgili otoritelerin risklilik Menkul Kıymet Yatırım Fonları değerlendirmelerine göre para piyasası fonları dışındaki gölge Emeklilik Yatırım Fonları Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları bankacılık kuruluşları listelenmiştir. Daha sonra bu kuruluşların Finansal Kiralama..71 faaliyetlerinin vade dönüştürme, kaldıraç ve likidite riskleri Faktoring gözetilerek beş iktisadi faaliyet belirlenmiştir ve bu faaliyetler için Finansman Şirketleri Aracı Kurumlar politika önerileri 13 yılı Ağustos ayında yayımlanmıştır. Kolektif Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları yatırım faaliyetleri, aracılık faaliyetleri, kısa vadeli fonlarla finanse Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları Portföy değeri Portföy değeri 13 yılsonu itibarıyla 1, milyar TL 3 Net aktif değeri Kaynak: SPK, BDDK, TSPB edilen kredi faaliyetleri, kredi garanti faaliyetleri ve menkul kıymetleştirme faaliyetleri belirlenen iktisadi sınıflardır (Tablo IV..). Tablo IV.. Ekonomik Faaliyetler ve Politika Önerileri Politika önerileri Fondan çıkışların sınırlandırılması ya da askıya alınması Fondan çıkışlar karşılığında ücret alınması Likit olmayan varlıklara yapılan yatırımların sınırlandırılması Kolektif yatırım faaliyetleri Fonun yatırım yaptığı varlık yoğunlaşmasının sınırlandırılması Fonun kaldıraç oranının sınırlandırılması Fonun yatırım yaptığı varlıklarının vadesinin sınırlandırılması Sermaye ve likidite yükümlülükleri Kısa vadeli fonlarla finanse edilen kredi faaliyetleri Kaldıraç oranının sınırlandırılması Büyük kredi sınırlaması Fon sağlanan riskli enstrümanların sınırlandırılması Sermaye ve likidite yükümlülükleri Aracılık faaliyetleri Müşteri varlıklarının kullanımının sınırlandırılması Sermaye ve likidite yükümlülükleri Kredi garanti faaliyetleri Riskleri doğru fiyatlayamayan kuruluşların faaliyetlerinin sınırlandırılması Kuyruk risklerini ele alan risk yönetimi yaklaşımlarının benimsenmesi Vade/likidite dönüşümünün sınırlandırılması Menkul kıymetleştirme faaliyetleri Teminat olarak kabul edilebilecek enstrümanların sınırlandırılması Finansal kuruluşlarla olan risk büyüklüklerinin ve bu kuruluşlardan sağlanan fonların sınırlandırılması Kaynak: FSB 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

116 Ülkelerarası düzenleme tutarlılığının sağlanması için bilgi paylaşımı sürecine ise 1 yılı Mayıs ayında başlanmıştır. Ülkeler, bu süreçte hangi ekonomik faaliyet altında hangi gölge bankacılık kuruluşlarını sınıfladığını ve bu sınıflardaki kuruluşlar için uyguladıkları politika önlemlerini raporlamaktadır. Önümüzdeki dönemde kapsamı genişletilecek bilgi paylaşımı süreci ile FSB tarafından ilave politika önlemlerinin geliştirilmesi değerlendirilecektir. IV... Menkul kıymetleştirme işlemlerinin şeffaflaştırılması ve standartlaştırılması yılı Kasım ayında IOSCO tarafından menkul kıymetleştirmeden kaynaklı risklerin azaltılması için öneriler seti yayımlanmıştır 1. Bu önerilerle, yatırımcıların daha ayrıntılı bilgilendirilmesi yoluyla menkul kıymetleştirme işlemlerinde şeffaflığın artırılması, menkul kıymetleştirme sürecinin standartlaştırılarak menkul kıymetleştirilmiş varlıkların ikincil piyasalarda işlem görmesinin kolaylaştırılması amaçlanmaktadır. Ayrıca, menkul kıymetleştirilmiş varlıklara yatırım yapan yatırımcılarla bu işlemi yapan kuruluşlar arasındaki çıkar çatışmalarının azaltılması için menkul kıymetleştirmeyi yapan kuruluşlara bu varlıkların bir kısmını elinde bulundurma yükümlülüğü getirilmektedir. IV... Repo ve menkul kıymet ödünç verme işlemlerinden kaynaklı risklerin azaltılması Finansal kuruluşlar menkul kıymet teminatlı işlemler ile sağladıkları kısa vadeli fonlarla kaldıraçlı işlemler yapabilmektedir. Bu işlemlerde kullanılan teminatlar yeniden teminata konu olabildiği için kuruluşlar arası bağlantılılık artmaktadır. Bunun yanı sıra varlık değerlerindeki değişimler sağlanabilecek fon miktarını değiştirerek ekonomideki döngüselliği derinleştirmektedir. Bu nedenle, menkul kıymet teminatlı işlemler finansal istikrar açısından bazı riskler oluşturmaktadır. FSB tarafından 13 yılı Ağustos ayında repo ve menkul kıymet teminatlı işlemlerden kaynaklı riskler için politika önerileri yayımlanmıştır. Bu öneriler, menkul kıymet Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 19

117 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası teminatlı işlemler için düzenleyici standartlar getirilmesi, bu işlemlerin yapıldığı piyasalara yönelik standartların oluşturulması ve piyasadaki şeffaflığın artırılması için menkul kıymet teminatlı işlemlerin raporlanması başlıkları altında ele alınmaktadır. Düzenleyici standartlarla teminat karşılığı sağlanabilecek fon miktarı için minimum iskonto oranlarının belirlenmesi, nakit teminatların kullanılması ve teminatların yeniden teminata konu olduğu işlemler için standartlar getirilmesi amaçlanmıştır. Minimum iskonto oranları 1 yılı Ekim ayında belirlenmiştir (Tablo IV..3) 3. Bu oranların belirlenmesinde piyasada uygulanan iskonto oranları ve varlıkların fiyatlarındaki oynaklık dikkate alınmıştır. Bu oranların bankacılık ile gölge bankacılık kuruluşları arasındaki kamu menkul kıymetleri hariç menkul kıymet teminatlı işlemlerde uygulanması kararlaştırılmıştır. Düzenleme arbitrajının engellenmesi açısından gölge bankacılık kuruluşları arasındaki menkul kıymet teminatlı işlemlerin düzenlenmesi için çalışmalar devam etmektedir. Bunun yanı sıra, teminatların yeniden teminata yönlendirilmesi veya yeniden kullanımına yönelik yaklaşımların uyumlaştırılması için çalışmalar yürütülmektedir. Bu amaçla 1 yılı içerisinde mevcut mevzuatlar gözden geçirilecektir. Risklerin yakından izlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması amacıyla menkul kıymet teminatlı işlemlerin raporlanması ve bu verilerin küresel olarak toplulaştırılması için getirilecek standartlar üzerinde çalışmalar devam etmektedir. Bu çalışmanın 1 yılsonunda tamamlanması planlanmaktadır. Tablo IV..3 Menkul kıymet teminatlı işlemlere uygulanacak minimum iskonto oranları İskonto seviyesi Teminatın kalan vadesi Kuruluşlar tarafından ihraç edilenler Menkul kıymetleştirilen varlıklar 1 yıldan az vadeli enstrümanlar ve değişken faizli tahviller %, %1 1 yıl yıl arası vadeli enstrümanlar %1, % yıl 1 yıl arası vadeli enstrümanlar %3 % 1 yıldan uzun vadeli enstrümanlar % %7 Hisse senedi endeksleri % Diğer enstrümanlar %1 Kaynak: FSB Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

118 IV..7 Sonuç Gölge bankacılık faaliyetlerinin finansal derinleşmeye olumlu etkileri bulunmaktadır. Gölge bankacılık kuruluşları alternatif finansman kanalları ile krediye erişimi artırmakta ve finansal sistemi daha etkin hale getirmektedir. Ancak, bu kuruluşların faaliyetlerinin finansal sistemde yeni riskler yaratmaması için gölge bankacılık verileri ve gelişimi takip edilmelidir. Bu kapsamda risklerin doğru tespit edilerek önlem alınabilmesi için veri eksikliklerin giderilmesi önem arz etmektedir. Kaynakça Acharya, Viral V., Hemal Khandwala, and T. Sabri Öncü. (13). The Growth of a Shadow Banking System in Emerging Markets: Evidence from India. Journal of International Money and Finance. 39: 7 3. BIS. (13). Capital Requirements for Banks Equity Investments in Funds. BIS. (1). Supervisory Framework for Measuring and Controlling Large Exposures. Claessens, Stijn, and Lev Ratnovski. (1). What Is Shadow Banking? IMF Working Paper 1/, International Monetary Fund, Washington. Deloitte. (). The Deloitte Shadow Banking Index: Shedding Light on Banking s Shadows. Deloitte Center for Financial Services. New York: Deloitte Development LLC. Duca, John V. (1). What Drives the Shadow Banking System in the Short and Long Run? FRB Dallas Working Paper 11, Federal Reserve Bank of Dallas, Dallas. FSB. (13). Policy Framework for Strengthening Oversight and Regulation of Shadow Banking Entities. financialstabilityboard.org/wp-content/uploads/r_139c. pdf. Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1 111

119 FSB. (13). Policy Framework for Addressing Shadow Banking Risks in Securities Lending and Repos. financialstabilityboard.org/wp-content/uploads/r_139b.pdf. FSB. (1). Global Shadow Banking Monitoring Report 1. uploads/r_113.pdf. FSB. (1). Regulatory Framework for Haircuts on Non-centrally Cleared Securities Financing Transactions. financialstabilityboard.org/wp-content/uploads/r_1113a.pdf. IMF. (1). Global Financial Stability Report. org/external/pubs/ft/gfsr/1//pdf/c.pdf IOSCO. (). Global Developments in Securitisation Regulation. IOSCOPD39.pdf. IOSCO. (). Policy Recommendations for Money Market Funds. IOSCOPD39.pdf. Jackson, Patricia. (13). Shadow Banking and New Lending Channels Past and Future. In Years of Money and Finance: Lessons and Challenges. McCulley, Paul A. (7). Teton Reflections. Global Central Bank Focus Series, PIMCO, Ağustos/Eylül. Mehrling, Perry, Zoltan Pozsar, James Sweeney, and Dan Neilson. (13). Bagehot was a Shadow Banker: Shadow Banking, Central Banking, and the Future of Global Finance. SSRN: Pozsar, Zoltan, Adrian Tobias, Adam Ashcraft, and Hayley Boesky. (). Shadow Banking. Federal Reserve of New York. Ricks, Morgan. (1). Shadow Banking and Financial Regulation. Columbia Law and Economics Working Paper 37, SSRN: 1 Finansal İstikrar Raporu - Kasım 1

120 Grafikler I. Finansal İstikrarı Etkileyen Uluslararası ve Ulusal Gelişmeler I.1. Uluslararası Gelişmeler Grafik I.1.1 Küresel ve Gelişmiş Ülkelerde Büyüme Oranları... Grafik I.1. İmalat Sanayi PMI Endeksleri... Grafik I.1.3 Seçilmiş Gelişmiş Ekonomilerde İşsizlik Oranları... Grafik I.1. S&P Genel Emtia Endeksi ve Brent Petrol Fiyatları... Grafik I.1. Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerde Enflasyon Oranları... Grafik I.1. ABD ve Almanya Hazine Tahvil Getirileri... 7 Grafik I.1.7 Gelişmiş Ülkelerde MSCI Endeksi ve MOVE Endeksi Değişimleri... 7 Grafik I.1. Gelişmiş Ülkelerde Konut Fiyatları Endeksi... 7 Grafik I.1.9 ABD ve Euro Bölgesinde Kredi Büyümesi... 7 Grafik I.1.1 Gelişmekte Olan Ülkelerin CDS Primleri... Grafik I.1.11 Gelişmekte Olan Ülkeler Kur ve MSCI Endeks Değişimleri... Grafik I.1. Gelişmekte Olan Ülkelere Haftalık Fon Akımları... Grafik I ECB Politika Faizlerinin Gelişimi... 9 Grafik I.1.1. ECB Bilanço Büyüklüğünün Gelişimi... 9 I.. Ulusal Gelişmeler Grafik I..1 GSYİH ve Nihai Yurt İçi Talep Grafik I.. Çeyreklik GSYİH Büyümesine Katkılar Grafik I..3 İşsizlik ve İş Gücüne Katılım Oranları Grafik I.. Cari Açık ve Finansman Kalemleri Grafik I.. Birikimli Portföy Akımları... Grafik I.. EMBI-Türkiye ve Türkiye Yıllık CDS Fiyatları... Grafik I..7 Opsiyonların İma Ettiği Kur Oynaklığı... Grafik I.. Nominal Döviz Kuru... Grafik I..9 Reel Efektif Döviz Kuru Grafik I..1 Fiyat Endeksleri Grafik I..11 Merkezi Yönetim Borç Stokunun Kompozisyonu ve Vadeye Kalan Ortalama Süresi Grafik I.. DİBS Getiri Eğrisi... 13

121 II. Finans Dışı Kesim II.1. Hanehalkı Gelişmeleri Grafik II.1.1 Hanehalkı Varlık ve Yükümlülüklerinin Gelişimi... 1 Grafik II.1. Hanehalkı Kredi ve Mevduat Büyümesi... 1 Grafik II.1.3 Bireysel Kredi Büyümesi... 1 Grafik II.1. Bireysel Kredilerin Tür Bazında Büyümesi... 1 Grafik II.1. Tüketici Kredisi Faiz Oranları Grafik II.1. Bireysel Kredi Kullandırımları ve Tüketim Harcamaları Gelişmeleri Grafik II.1.7 Bireysel Kredi Kartı Bakiyelerinin Gelişimi Grafik II.1. Taksitli Bireysel Kredi Kartı Bakiyesinin Gelişimi Grafik II.1.9 Bireysel Kredi Kartı Sektörel Harcamaların Gelişimi... 1 Grafik II.1.1 Bireysel Kredi Kartı ve Tüketici Kredileri Gelişmeleri... 1 Grafik II.1.11 İhtiyaç Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri... 1 Grafik II.1. Gerçek Kişi KMH Bakiyesi ve Akım Kullandırımları Grafik II.1.13 Kredi Kartı Nakit Çekim Kullandırımları ve Kredilendirme Oranı Grafik II.1.1 Konut Kredileri Başvuru ve Kullandırım Gelişmeleri Grafik II.1.1 Krediyle Finanse Edilen Konut Satışları Grafik II.1.1 Konut Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri... Grafik II.1.17 Bireysel Taşıt Kredilerinin Gelişimi... Grafik II.1.1 Yurt İçi Yerleşik Gerçek Kişilerin Mevduatı... Grafik II.1.19 Yurt İçi Yerleşik Gerçek Kişilerin Döviz Borçlanma Para Takası İşlemleri ve Faiz Farkı... Grafik II.1. Yurt içi Yerleşik Gerçek Kişilerin Mevduat Tutar Kırılımlarının Dönemsel Büyümeye Katkısı... 1 Grafik II.1.1 BES Fon Tutarı ve Katılımcı Sayısı... 1 II.. Reel Sektör Gelişmeleri Grafik II..1 Reel Sektörün Finansal Yükümlülüklerinin Gelişimi... 1 Grafik II.. Reel Sektörün Finansman Kaynak Yapısı... Grafik II..3 Yurt İçinden Kullanılan Firma Kredilerinin Yıllık Büyümesi... Grafik II.. TP Firma Kredi Faizi ve Kredi-Mevduat Faiz Farkı - Düzeltilmiş Seri... Grafik II.. YP Firma Kredileri Yurt İçi Bankalardan Aylık Kullanım... 3 Grafik II.. Dövize Endeksli Firma Kredi Bakiyesinin Gelişimi... 3 Grafik II..7 Yurt İçi Bankalardan Kullanılan YP Firma Kredilerinin Sektörel Dağılımı...

122 Grafik II.. Reeskont Kredilerinin Gelişimi... Grafik II..9 KOBİ Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri... Grafik II..1 Büyük Firma Kredileri Arz ve Talep Gelişmeleri... Grafik II..11 Banka Dışı Finansal Kuruluşların Reel Sektöre Kullandırdığı Kredilerin Gelişimi... Grafik II.. Reel Sektörün Yurt İçi İhraçları... Grafik II..13 Reel Sektörün Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Gelişimi... Grafik II..1 Yurt Dışı Şube Hariç Reel Sektör Yurt Dışı Yük. Dağılımı... Grafik II..1 Reel Sektör Yurt Dışı Fin. Yükümlülüklerinin Vade Dağılımı... Grafik II..1 Önümüzdeki Bir Yıl İçinde Vadesi Dolacak Dış Borçlar... Grafik II..17 Dış Borç Yenileme Oranı... Grafik II..1 TP-YP KEA ve Toplam KEA Ticari Mevduat... 7 Grafik II..1.1 NYPP ve Özkaynaklara Oranı... 9 Grafik II..1. KOBİ Şirketlerinde NYPP ve Özkaynaklara Oranı... 9 III. Finansal Kesim III.1. Kredi Riski Grafik III.1.1 Kredilerin GSYİH ye Oranı... 3 Grafik III.1. Kredi / GSYİH Değişimi... 3 Grafik III.1.3 Kredilerin Yıllık Artış Hızları... 3 Grafik III.1. TL Ticari, İhtiyaç ve Konut Kredileri Faiz Farkları... 3 Grafik III.1. Akım TGA Gelişmeleri Grafik III.1. TGA Oranları (Toplam/Firma/Bireysel) Grafik III.1.7 Firma TGA Tutarı ve GSYİH Gelişmeleri Grafik III.1. TGA Oranları ve Çeklerin Karşılıksız Çıkma Oranı Grafik III.1.9 Seçilmiş Sektörlerdeki Firma TGA Oranlarının Gelişimi... 3 Grafik III.1.1 Bireysel Krediler TGA Oranları... 3 Grafik III.1.11 Bireysel Kredi TGA Oranları-İşsizlik Oranı İlişkisi... 3 Grafik III.1..1 İhtiyaç Kredisi TGA Oranları... 3 Grafik III.1.. İhtiyaç Kredisi Tahsilat Oranları... 3 Grafik III.1..3 Kredi Kartı TGA Oranları... 3 Grafik III.1.. Kredi Kartı Tahsilat Oranları... 3 Grafik III.1.. Konut Kredisi TGA Oranları... 37

123 Grafik III.1.. Konut Kredisi Tahsilat Oranları Grafik III.1..7 Taşıt Kredisi TGA Oranları Grafik III.1.. Taşıt Kredisi Tahsilat Oranları III.. Faiz Riski Grafik III..1 Bankaların TP Aktif-Pasif Vade Gelişimi... 3 Grafik III.. TP Sabit Faizli Aktif Kırılımının Gelişimi... 3 Grafik III..3 Değişken Faizli Firma Kredisinin Gelişimi... 3 Grafik III.. TP Sabit Faizli Türev Yükümlülüklerin Gelişimi Grafik III.. Bankaların YP Aktif-Pasif Vade Gelişimi Grafik III.. Değişken Faizli Firma Kredisinin Gelişimi Grafik III..7 Sabit Faizli İhraç Edilen Menkul Kıymetlerin Gelişimi Grafik III.. TP Faize Duyarlı Aktif-Pasif Açık Pozisyonu/Toplam Faize Duyarlı Pasif... Grafik III..9 YP Faize Duyarlı Aktif-Pasif Açık Pozisyonu/Toplam Faize Duyarlı Pasif... Grafik III..1 TP ve YP Faiz Şoku Sonrası SYR... 1 III.3. Likidite Riski Grafik III.3.1. Vade Dilimi Toplam Likidite Yeterlilik Oranının Gelişimi... 1 Grafik III.3.. Vade Dilimi YP Likidite Yeterlilik Oranının Gelişimi... 1 Grafik III.3.3 Yurt İçi-Yurt Dışı Mevduat Dışı Kaynakların Yabancı Kaynaklara Oranı... Grafik III.3. Mevduat Dışı Kaynakların Yabancı Kaynaklara Oranı ve Değişimi... Grafik III.3. (Mevduat+Özkaynak)/Kredi Oranı... Grafik III.3. Seçilmiş Ülkelerin (Mevduat+Özkaynak)/Kredi Oranları ve Değişimi... Grafik III.3.7 Mevduatın Vade Dağılımı... 3 Grafik III.3. TP Mevduatın Ortalama Vadesi ve İma Edilen Kur Oynaklığı... 3 Grafik III.3.9 Bankaların Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Kompozisyonu... 3 Grafik III.3.1 Bankaların Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Vade Dağılımı... 3 Grafik III.3.11 Bankaların Yurt Dışı Yükümlülüklerinin Yakın Dönem Ödeme Planı... Grafik III.3. Bankaların Dış Borç Yenileme Oranı... Grafik III.3.13 Bankaların Dış Borç Çevirme Oranı ve YP Likidite İhtiyacı... Grafik III.3.1 Seçilmiş YP Likit Aktiflerin Bir Yıl İçinde Vadesi Dolacak YP Dış Borçlara Oranı... Grafik III.3.1 Bankacılık Sektörünün TP Pasif Kalemlerinin Gelişimi... Grafik III.3.1 İkincil Piyasa Menkul Kıymet İhraçları Ortalama Hacimlerinin Stok Menkul Kıymet İhraçlarına Oranının Gelişimi...

124 Grafik III.3.17 ROM Kapsamında Tesis Edilen Döviz ve Altın Tutarı... Grafik III.3.1 ROM Kapsamında Tesis Edilen Döviz Rezervinin Bankacılık Sektörü Kısa Vadeli Yükümlülüklerine Oranının ve ROM Kapsamında Tesis Edilen Döviz ve Altının TL Karşılığının Serbest DİBS lere Oranının Gelişimi... III.. Sermaye Yeterliliği, Karlılık ve Şoklara Dayanıklılık Grafik III..1 Vergi Öncesi Dönem Net Karı... 7 Grafik III.. Bankacılık Sektörünün Vergi Öncesi Aylık Ortalama Dönem Net Karı Gelişiminin Analizi... 7 Grafik III..3 Bankacılık Sektörü TP Aktif Getirisi / TP Pasif Maliyeti Gelişiminin Analizi... Grafik III.. Sermaye Yeterlilik Rasyosu, Ana Sermaye Oranı ve Özkaynaklar / Toplam Aktifler... 9 Grafik III.. Ortalama SYR Değişimine Katkılar... 9 Grafik III.. Aktif Kârlılığı ve Özkaynak Kârlılığıi... 9 Grafik III..7 Bankacılık Sektörü Makro Gösterimi... 9 IV. Özel Konular Grafik IV..1 Makro-ihtiyati Düzenlemelerin Yıllık Kredi Büyümesine ve TGA oranına Etkisi... Grafik IV.. Kredi Saati - Toplam Tüketici Kredileri,HP filtresi ile trendden arındırılmış kredi açığı... 3 Grafik IV..3 Makro ihtiyati Düzenlemelerin Banka Sermaye Yeterlik Oranına Etkisi (Yasal Özkaynak / RAV)... Grafik IV.. Genel Karşılık ve Risk Ağırlığı Düzenlemelerinin Tüketici Kredisi Ağırlıklı Ortalama Mevduat Faizi Farkına Etkisi... Grafik IV.. Kredi Kartları Harcama Tutarı ve Yıllık Büyüme Oranı... 7 Grafik IV.. Kredi Kartı Harcamaları Yıllıklandırılmış Büyüme Oranı... 7 Grafik IV..7 Taksitli ve Taksitli Harcamalar Dışındaki Kredi Kart Tutarı... Grafik IV.. Taksitli Kredi Kartı Harcamaları ile Nakit Çekim ve Tek Çekim Harcamaları... Grafik IV..9 Kredi Kartı Taksitli Tutar Büyümesi... Grafik IV..1 Kredi Kartları Bakiyesi ve Krediye Dönüşen Tutarı... 9 Grafik IV..11 Kredi Kartları TGA Oranı... 9 Grafik IV.. Tüketici Kredileri (Stok) Yıllık Büyüme Oranları ve Konut Kredileri Faiz Oranları... 7 Grafik IV..13 Konut ve İhtiyaç Kredileri Tutar ve Faiz Oranları... 7 Grafik IV..1 Taşıt Kredisi(Stok) Yıllık Büyüme Oranı ve Taşıt Konut Kredileri Faiz Oranları Grafik IV..1 Bankalarca ve Tüketici Finansman Şirketlerince Kullandırılan Taşıt Kredileri, Grafik IV..1 Bireysel Krediler (Stok) Yıllık Büyüme Oranları ve Faiz Oranları Grafik IV.3.1 Rezerv Opsiyonu Katsayıları... 7 Grafik IV.3. Gerçekleşen ROM Kullanım Oranı ve BIST Gecelik Repo Faiz Oranı Grafik IV..1 Zorunlu Karşılık ve Merkez Bankasından Sağlanan Kısa Vadeli Fonlama...

125 Grafik IV.. Likit Varlıklar, Zorunlu Karşılık ve Yeni Açılan Krediler... Grafik IV..3 TL Yükümlülükler için Ortalama ZK ve Maliyet Etkisini İçeren Efektif ZK... Grafik IV..1 Finansal Koşullar Endeksi ve Yıllık Kredi Değişimi/GSYİH... 9 Grafik IV.. Finansal Koşullar Endeksi (Üç Çeyrek Ötelenmiş) ve Yıllık Kredi Değişimi/GSYİH... 9 Grafik IV..1 Küresel Gölge Bankacılık Büyüklüğü... 1 Grafik IV.. Gölge Bankacılık Sektöründe Ülke Payları... 1 Grafik IV..3 Gölge Bankacılık Yıllık Büyüme Hızı Grafik IV.. Gölge Bankacılık Kompozisyonu Grafik IV.. Gölge Bankacılık Alt Sektörlerinin Yıllık Büyüme Hızı Grafik IV.. Bankaların DFK dan Alacak ve Borçlarının Gelişimi... Grafik IV..7 Ülkelerde Bankaların DFK dan Alacak ve Borçları...

126 Tablolar I. Finansal İstikrarı Etkileyen Uluslararası ve Ulusal Gelişmeler I.1. Uluslararası Gelişmeler Tablo I.1.1 Gelişmekte Olan Ülkelerde Seçilmiş Göstergeler... II. Finans Dışı Kesim II.1. Hanehalkı Gelişmeleri Tablo II.1.1 Hanehalkının Finansal Varlıkları... 1 Tablo II.1. Hanehalkının Finansal Yükümlülükleri... 1 II.. Reel Sektör Gelişmeleri Tablo II..1.1 Döviz Açık Pozisyonu Taşıyan Firmaların Seçilmiş Sektörler Bazında Analizi... III. Finansal Kesim III.1. Kredi Riski Tablo III.1.1 Tahsili Gecikmiş Kredi Kartı ve Tüketici Kredisi Bulunan Gerçek Kişi Sayısı... 3 IV. Özel Konular Tablo IV.1.1 Tüketici Kredilerine Yönelik Alınan Makro İhtiyati Tedbirler... 1 Tablo IV.1. Kredi Kartı Asgari Ödeme Oranları Kademeli Geçiş Takvimi... Tablo IV.1.3 Tüketici Kredilerine Yönelik Risk Ağırlığı Düzenlemeleri... Tablo IV.1. Tüketici Kredilerine Yönelik Makro İhtiyati Düzenlemeler, Yürürlük Tarihleri ve Aktarım Kanalları... Tablo IV..1 Zorunlu Karşılık oranında Artış ve Bilanço Kalemlerinde Değişim... Tablo IV.. Ticari Kredi Faiz Oranları... 9 Tablo IV..3 Mevduat Faiz Oranları ve Fonlama İhtiyacını Temsil Eden Likidite Değişkenleri Tablo IV.. Ticari Kredi Faiz Oranları Tablo IV..1 Finansal Koşullar Endeksinde yer alan Değişkenler... 9 Tablo IV.. FKE nin Kredileri Göreli Öngörü Performansı Tablo IV..1 Türkiye Gölge Bankacılık Sektörü... Tablo IV.. Ekonomik Faaliyetler ve Politika Önerileri... 1 Tablo IV..3 Menkul kıymet teminatlı işlemlere uygulanacak minimum iskonto oranları... 11

127 Kısaltmalar ABD Amerika Birleşik Devletleri BBE Bireysel Borçluluk Endeksi BCBS Basel Bankacılık Denetim Otoritesi BDDK Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu BDFK Banka Dışı Finansal Kuruluşlar BES Bireysel Emeklilik Sistemi BIS Uluslararası Ödemeler Bankası BIST Borsa İstanbul A.Ş. BKM Bankalararası Kart Merkezi A.Ş. BOJ Japonya Merkez Bankası CDS Kredi Temerrüt Takası DEK Dövize Endeksli Krediler DFK Diğer Finansal Kuruluşlar DİBS Devlet İç Borçlanma Senedi EBIT Vergi ve Faiz Oncesi Kar ECB Avrupa Merkez Bankası EMBI Gelişmekte Olan Ülkeler Bono Endeksi Fed ABD Merkez Bankası FKE Finansal Koşullar Endeksi FSB Finansal İstikrar Kurulu FSI Finansal Sağlamlık Göstergeleri GOÜ Gelişmekte Olan Ülkeler GSYİH Gayrisafi Yurt İçi Hâsıla GYO Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı GÜ Gelişmiş Ülkeler HO Hareketli Ortalama IIF Uluslararası Finans Enstitüsü IMF Uluslararası Para Fonu İEMK İhraç Edilen Menkul Kıymetler IOSCO Uluslararası Menkul Kıymet Komisyonları Örgütü KAP Kamuyu Aydınlatma Platformu

128 KEA Kur Etkisinden Arındırılmış KK Kredi Kartı KMH Kredili Mevduat Hesapları KOBİ Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler LYR Likidite Yeterlilik Rasyosu MKK Merkezi Kayıt Kuruluşu NYPP Net Yabancı Para Pozisyon OVP Orta Vadeli Program PMI Satın Alma Yöneticileri Endeksi PPK Para Politikası Kurulu RAV Risk Ağırlıklı Varlıklar ROA Aktif Kârlılığı ROE Özkaynak Karlılığı ROM Rezerv Opsiyonu Mekanizması SPK Sermaye Piyasası Kurulu SYR Sermaye Yeterliliği Rasyosu S&P Standard & Poor s TCMB Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası TGA Tahsili Gecikmiş Alacaklar TL Türk lirası TLTRO Uzun Vadeli Hedefe Yönelik Finansman Operasyonları TOKİ Toplu Konut İdaresi TP Türk Parası TSPB Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği TÜFE Tüketici Fiyat Endeksi TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu YP Yabancı Para

129

130