Transkript

1 Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde Ýstanbul Sanayi Odasý Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi Kimya Sektörü

2

3 Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde Ýstanbul Sanayi Odasý Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi Kimya Sektörü Ýlaç Sabun, Deterjan ve Kozmetik Boya Yalýtým LPG Sýnai Gazlar Gübre Tarým Ýlaçlarý Petrokimya Tekstil Kimyasallarý Yapýþtýrýcýlar Aþýndýrýcýlar

4 ISBN Baský, 1000 Adet Aralýk 2004 Ýstanbul Ýstanbul Sanayi Odasý Yayýnlarý No: 2004/20 Sanayi Þubesi Meþrutiyet Cad. No: 118 Tepebaþý Ýstanbul Tel: (212) (pbx) Faks: (212) Grafik ve Mizanpaj E.M.A. Limited Baský Lebib Yalkýn Yayýmlarý ve Basým Ýþleri A.Þ. 4. Levent, Oto Sanayii Barbaros Cad. No: 78 Kaðýthane-Ýstanbul Tel: (212) Faks: (212) Tüm haklarý Ýstanbul Sanayi Odasý'na aittir. Bu yayýndaki bilgiler ancak kaynak gösterilmek suretiyle kullanýlabilir.

5 ÝSO 21. Grup "Çeþitli Kimya Sanayii" Meslek Komitesi Üyeleri: Turan N. ÝNKAYA - MEKAP AYAKKABI ENDÜSTRÝ VE TÝC. A.Þ. Uður YÜZEN - YÜZEN TÝCARET UÐUR YUZEN Semih Tuðrul GENÇ - AYGAZ A.Þ. Necdet Nuri ÝNKAYA - KÝMAK KÝMYA VE MAKÝNE TÝC. VE SAN. LTD. ÞTÝ. Ahmet Can ALTINBAÞ - SÝNEFEKT FÝLM LABORATUVARLARI A.Þ. Ýlhan EGELÝ - EGESAN AÞINDIRICI TAÞLAR SAN. A.Þ. Ahmet ÇUHADAROÐLU - ÇUHADAROÐLU KÝMYA SAN. VE TÝC. A.Þ. ÝSO 22. Grup "Týbbi Müstahzarat Sanayii" Meslek Komitesi Üyeleri: Saffet ÖZBAY - EÝS ECZACIBAÞI ÝLAÇ SAN. VE TÝC. A.Þ. Meltem KURTSAN - KURTSAN ÝLAÇLARI A.Þ. Kamil GÖKNAR - YENÝ ÝLAÇ VE HAMMADDELERÝ SAN. VE TÝC. A.Þ. Erol KÝRESEPÝ - SANTA FARMA ÝLAÇ SAN. A.Þ. Erman ATASOY - ABDÝ ÝBRAHÝM ÝLAÇ SAN. VE TÝC. A.Þ. ÝSO 23. Grup "Sabun, Temizleyici Maddeler ve Kozmetik Sanayii" Meslek Komitesi Üyeleri: Sevda ARIKAN - UZAY KÝMYA SAN. VE TÝC. A.Þ. Ahmet Fikret EVYAP - EVYAP SABUN - YAÐ GLÝSERÝN SAN. VE TÝC. A.Þ. Ali Demir ATAÇ - ATAÇ KOZMETÝK VE KÝMYA SAN. VE TÝC. A.Þ. Miþel GÜLÇÝÇEK - GÜLÇÝÇEK KÝMYA VE UÇAN YAÐLAR SAN. VE TÝC A.Þ. ÝSO 25. Grup "Boya-Reçine ve Baský Mürekkepleri Sanayi" Meslek Komitesi Üyeleri: Atilla DÝÞÇÝOÐLU - MARSHALL BOYA VE VERNÝK SAN. A.Þ. Ali Þeref ÞENOK - ÝZOSAN BOYA VE ÝZOLASYON SAN. TÝC. A.Þ. Ali E. ÇAVUÞOÐLU - ÇBS BOYA - KÝMYA SAN. VE TÝC. A.Þ. Gökhan EREL - MEGES BOYA SAN. VE TÝC. A.Þ. Mustafa Melih KARAKAÞ - SUNKEM ENDÜSTRÝ ÜRÜNLERÝ SAN. VE TÝC. A.Þ. Cumhur BÝLGÝÇ - ÇBS PRÝNTAÞ BASKI MÜREKKEPLERÝ VE GEREÇLERÝ SAN. A.Þ. Saydun GÖKÞÝN - PÜRKAY BOYA VE KÝMYA SAN. A.Þ. ÝSO 38. Grup "Ana Kimya Sanayii" Meslek Komitesi Üyeleri: Ýsmail AYTEMÝZ - KARBOGAZ KARBONDÝOKSÝT VE KURUBUZ SAN. A.Þ. Doç. Dr. Enis ERKÝN - HEKTAÞ TÝCARET T.A.Þ. Refik S. ÖNÜR - AK-KÝM KÝMYA SAN. VE TÝC. A.Þ. Metin Necmettin MANSUR - EGE KÝMYA SAN. VE TÝC. A.Þ. Osman Þahit KANUNÝ - DETEKS KÝMYA SAN. A.Þ. Türkay ÜST - ENKÝMTEKS TEKSTÝL TÝC. VE SAN. A.Þ. Haluk ERCEBER - ORGANÝK KÝMYA SAN. VE TÝC. A.Þ. Çalýþma Grubu Üyeleri: Ýlaç Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Nurettin TURAN - Fako Ýlaçlarý A.Þ. Danýþman Nuray KAPLAN - ÝEÝS (Ýlaç Endüstrisi Ýþverenler Sendikasý) Eski Genel Sekreter Yardýmcýsý Sabun, Deterjan ve Kozmetik Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Vuranel C. OKAY - Sabun ve Deterjan Sanayicileri Derneði Genel Sekreteri Bekir KILIÇ - EVYAP Sabun Yað Gliserin San. ve Tic. A.Þ. Yönetim Kurulu Üyesi Alpay ERGUN - EVYAP Sabun Yað Gliserin San. ve Tic. A.Þ. Özalp ERKEY - TKSD (Türkiye Kimya Sanayicileri Derneði) Yalýtým Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Ertuðrul ÞEN - Ýzoder Isý Su Ses ve Yangýn Yalýtýmcýlarý Derneði Genel Sekreteri Boya Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Demirkan BARLAS - Betek Boya ve Kimya San. A.Þ. Genel Müdür Yardýmcýsý Arzu AYVAZ - T.S.K.B. (Türkiye Sýnai Kalkýnma Bankasý) Uzman

6 LPG Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Yýlmaz CÖMERT - Türkiye Likid Petrol Gazcýlarý Derneði Genel Sekreteri Sýnai Gazlar Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Sacit CANKAT - Karbogaz A.Þ. Tüplü Gazlar Teknik Müdürü Gübre Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Hüseyin PEKESEN - Toros Gübre Genel Müdür Yardýmcýsý Ali KESGÝN - Toros Gübre Genel Müdür Yardýmcýsý Tarým Ýlaçlarý Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Ahmet KÝÞMÝR - Hektaþ Ticaret A.Þ. Pazarlama ve Satýþ Müdürü Petro-kimya Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Yaþar ATACIK - Sabancý Holding A.Þ. Kimya Grup Baþkanlýðý Strateji ve Ýþ Geliþtirme Direktörü Celal USTAOÐLU - TÜPRAÞ Genel Müdür Yardýmcýsý Ata GÖKLER - TÜPRAÞ Planlama ve Bilgi Ýþlem Müdürü Ruhittin SÖNMEZ - TÜPRAÞ Ticaret Müdürü Serdar BÝLGÝ - PETKÝM Genel Müdür Yardýmcýsý Macit KARABORAN - PETKÝM Sektör Geliþtirme Müdürü Merih ÜLKÜÜYE - PETKÝM Sektör Geliþtirme Bölümü Müdür Yardýmcýsý Eray SANVER - SUSEB (Suni ve Sentetik Ýplik Üreticileri Birliði) Genel Sekreteri Ersan YILDIRIM - Baþer Holding Yatýrým Koordinatörü Tekstil Kimyasallarý Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Gündüz GÜL - Cognis A.Þ. Tekstil Kimyasallarý Bölümü Müdürü Yapýþtýrýcýlar Sektörü Çalýþma Grubu Üyeleri: Þahap BENER - Türk Henkel Kimya San. A.Þ. Endüstriyel Yapýþtýrýcýlar Bölümü Müdürü Danýþman: Doç. Dr. Ruhi GÜRDAL Proje Koordinatörü: Haktan AKIN (Ýstanbul Sanayi Odasý, Genel Sekreter Yardýmcýsý) ÝSO Proje Grubu: Þenol DEMÝRBAÞ (Ýstanbul Sanayi Odasý, Sanayi Þubesi Müdür Yardýmcýsý) Ýlhan BAYRAKTAR (Ýstanbul Sanayi Odasý, Kapasite Þubesi, Mühendis) Ýstanbul Sanayi Odasý

7 ÝÇÝNDEKÝLER 1. ÝLAÇ SEKTÖRÜ SABUN - DETERJAN - KOZMETÝK SEKTÖRÜ BOYA SEKTÖRÜ YALITIM SEKTÖRÜ LPG SEKTÖRÜ SINAÝ GAZLAR SEKTÖRÜ GÜBRE SEKTÖRÜ TARIM ÝLAÇLARI SEKTÖRÜ PETROKÝMYA SEKTÖRÜ TEKSTÝL KÝMYASALLARI SEKTÖRÜ 147 Ýçindekiler... v Grafikler ve Tablolar Listesi... xvi Sunuþ... xxiii 11. YAPIÞTIRICILAR SEKTÖRÜ AÞINDIRICILAR SEKTÖRÜ Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" v

8 ÝÇÝNDEKÝLER 1. ÝLAÇ SEKTÖRÜ 1.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI TÜRKÝYE'DE ÝLAÇ SANAYÝÝ GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Türkiye Ýlaç Sanayiinin Geliþimi Temel Göstergeler Üretim Ýhracat Ýthalat Ýstihdam Yatýrýmlar SEKTÖRDE DÜNYA, AVRUPA BÝRLÝÐÝ VE ÜLKEMÝZDE GELÝÞMELER Araþtýrma Geliþtirme Biyoteknoloji ve Ýlaç Ýstihdam TÜRKÝYE ÝLAÇ SANAYÝÝNÝN REKABET GÜCÜ Türkiye Ýlaç Sanayii Swot Analizi SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Sektör Stratejileri Sektör Stratejileri Uygulama Planý vi Ýstanbul Sanayi Odasý

9 ÝÇÝNDEKÝLER 2. SABUN - DETERJAN - KOZMETÝK SEKTÖRÜ 2.1. SABUN SEKTÖRÜ Sektörün ve Sektör Ürünlerinin Tanýmý Mevcut Durum Üretim Ýhracat Ýthalat AB'de Sabun Sektörüne Bakýþ Sabun Sektörünün Rekabet Gücü DETERJAN SEKTÖRÜ Sektörün ve Sektör Ürünlerinin Tanýmý Mevcut Durum Üretim Ýhracat Ýthalat Uluslararasý Eðilimler ve Karþýlaþtýrmalar AB'de Deterjan Sektörüne Bakýþ AB ve Türkiye Tüketim Ýstatistikleri Karþýlaþtýrmasý Deterjan Sektörünün Rekabet Gücü KOZMETÝK SEKTÖRÜ Sektörün ve Sektör Ürünlerinin Tanýmý Mevcut Durum Üretim Ýhracat Ýthalat AB'de Kozmetik Sektörüne Bakýþ AB ve Türkiye Tüketim Ýstatistikleri Karþýlaþtýrmasý Kozmetik Sektörünün Rekabet Gücü SABUN, DETERJAN ve KOZMETÝK SANAYÝÝ SEKTÖRLERÝ MEVCUT DURUMUN DEÐERLENDÝRÝLMESÝ STRATEJÝ VE POLÝTÝKALAR Sektör Stratejileri Uygulama Planý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" vii

10 ÝÇÝNDEKÝLER 3. BOYA SEKTÖRÜ 3.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý Sektör Ürünlerinin Tanýmý Sektör Hammaddeleri SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Sektörün Ekonomideki Yeri Sektörün Geliþimi Sektör Temel Göstergeleri Sektördeki Kuruluþlar Üretim Dýþ Ticaret Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KIYASLAMA Dünyada Sektörün Geliþimi Dünyada Sektördeki Son Geliþmeler Dünyadaki Üretici Firmalarýn Durumu Küreselleþmenin Sektör Üzerindeki Etkileri Geliþmiþ Ülkelerdeki Uygulamalar SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Dünya Ürün veya Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler Türkiye Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Rekabet Gücü Analizi SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER Yurtiçi Ürün Talebi SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALAR Stratejiler ve Stratejik Hedefler AB'ye Uyum Sürecinde Etkileþimler Sektör Stratejileri Uygulama Planý viii Ýstanbul Sanayi Odasý

11 ÝÇÝNDEKÝLER 4. YALITIM SEKTÖRÜ 4.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý Sektör Ürünlerinin Tanýmý Sektör Ürünleri Sektör Hammaddeleri SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Yalýtým Sektörünün Altyapýsý Sektörün Ekonomideki Yeri ve Geliþimi Sektör Temel Göstergeleri Genel Yapý Sektördeki Kuruluþlar Üretim Ýthalat Ýhracat Ýstihdam Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KIYASLAMA SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALAR Sektör Stratejileri Uygulama Planý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" ix

12 ÝÇÝNDEKÝLER 5. LPG SEKTÖRÜ 5.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý Ürünün Tanýmý SEKTÖRÜN EKONOMÝDEKÝ ÖNEMÝ Tüplü LPG Pazarlama Faaliyetleri Dökme LPG Pazarlama Faaliyetleri Oto LPG Pazarlama Faaliyetleri SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Sektörün Geliþimi Sektördeki Kuruluþlar Türkiye LPG Üretimi Türkiye'nin LPG Ýthalatý DÜNYADA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERDE UYGULAMALAR Dünyada LPG Sektörü ve Arz ve Talep Dengesi Dünyadaki Ýthalatçý, Üretici ve Ýhracatçý Ülkeler Dünya Avrupa Sektöre Ýliþkin Yasal Düzenlemeler SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ STRATEJÝ VE POLÝTÝKALAR Sektör Stratejileri Uygulama Planý x Ýstanbul Sanayi Odasý

13 ÝÇÝNDEKÝLER 6. SINAÝ GAZLAR SEKTÖRÜ 6.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý ve Kapsamý Sektör Ürünlerinin Tanýmý SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Sektörün Ekonomideki Önemi Sektörün Geliþimi Sektörün Temel Göstergeleri Genel Yapý Sektördeki Kuruluþlar Üretim, Ýthalat, Ýhracat Ýstihdam Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KIYASLAMA Dünya Genelinde Sektördeki Son Geliþmeler Dünyadaki Üretici Firmalarýn Pazardaki Durumu Küreselleþmenin Sektör Üzerindeki Etkileri Seçilmiþ Ülkelerde Pazar Durumu SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Dünya Üretim ve Ürün Teknolojisi Hakkýnda Genel Bilgiler Türkiye'de Üretim ve Ürün Teknolojisi Hakkýnda Genel Bilgiler SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ STRATEJÝ VE POLÝTÝKALAR Sektör Stratejileri Uygulama Planý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" xi

14 ÝÇÝNDEKÝLER 7. GÜBRE SEKTÖRÜ 7.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý Sektör Ürünlerinin Tanýmý Sektör Ürünleri Sektör Hammaddeleri SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Sektörün Ekonomideki Önemi Sektörün Geliþimi Sektörün Temel Göstergeleri Genel Yapý Üretim Ýthalat Ýhracat Tüketim Ýstihdam Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri DÜNYADAKÝ DURUM Ürünler Tüketim Üretim Ticaret Amonyak ve Azotlu Gübre Ticareti Fosfat Kayasý, Fosforik Asit ve Fosfatlý Gübreler Ticareti Potas Ticareti SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Dünya Ürün ve Üretimdeki Eðilimler Türkiye Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Sektör Stratejileri Uygulama Planý xii Ýstanbul Sanayi Odasý

15 ÝÇÝNDEKÝLER 8. TARIM ÝLAÇLARI SEKTÖRÜ 8.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý Sektör Ürünlerinin Tanýmý Sektör Ürünleri Sektör Hammaddeleri SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Sektörün Ekonomideki Önemi Sektörün Geliþimi Sektör Temel Göstergeleri Genel Yapý Sektördeki Kuruluþlar Üretim Ýhracat Ýstihdam DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KARÞILAÞTIRMA Dünyada Sektörün Geliþimi Ýlaç Kullanýmý ve Ürünler Dünyada Sektördeki Son Geliþmeler Seçilmiþ Ülkelerdeki Uygulamalar SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALAR Strateji ve Politikalar Sektör Stratejileri Uygulama Planý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" xiii

16 ÝÇÝNDEKÝLER 9. PETROKÝMYA SEKTÖRÜ 9.1. PETROKÝMYA SEKTÖRÜ KAPSAMI VE GELÝÞÝMÝ Sektörün Tanýmý ve Kapsamý Ýlk ve Ara Ürünler Termoplastikler Lastik Hammaddeleri Sentetik Elyaflar Tükiye Petrokimya Sektörü Geliþimi Dünya Petrokimya Sektöründeki Geliþmeler TERMOPLASTÝKLER Termoplastikler Sektörü Temel Göstergeler Termoplastikler Üretimi Termoplastikler Ýthalatý Termoplastikler Ýhracatý Termoplastikler Sektörü Rekabet Gücü Sektör Strateji ve Politikalarý Sektör Stratejileri Uygulama Planý SENTETÝK ELYAF HAMMADDELERÝ VE SENTETÝK ELYAFLAR Sektörün Tanýmý Sentetik Elyaf ve Ýplik Hammaddeleri Sektörün Geliþimi Sentetik Elyaf ve Ýplik Hammaddeleri Üretimi Sentetik Elyaf ve Ýplik Hammaddeleri Ýthalatý Sentetik Elyaf ve Ýplik Hammaddeleri Ýhracatý Sektörün Rekabet Gücü Politika ve Stratejiler Sektör Stratejileri Uygulama Planý LASTÝK HAMMADDELERÝ Sektörün Tanýmý ve Temel Göstergeler Üretim Ýthalat Ýhracat Ýstihdam Gümrük Birliðinin Sektöre Etkileri ve Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri Türkiye Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler Dünyadaki Üretici Firmalarýn Pazardaki Durumu Sektörün Rekabet Gücü Sektör Strateji ve Politikalarý Sektör Stratejileri Uygulama Planý xiv Ýstanbul Sanayi Odasý

17 ÝÇÝNDEKÝLER 10. TEKSTÝL KÝMYASALLARI SEKTÖRÜ SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Sektörün Geliþimi Üretim ve Kurulu Kapasite Ýhracat Ýthalat Ýstihdam SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ SEKTÖR STRATEJÝ VE POLÝTÝKALARI Sektör Stratejileri Uygulama Planý YAPIÞTIRICILAR SEKTÖRÜ SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Sektör Temel Göstergeleri Üretim, Ýthalat, Ýhracat ve Ýstihdam Gümrük Birliðinin Sektöre Etkileri DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KARÞILAÞTIRMA SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ SEKTÖR STRATEJÝ VE POLÝTÝKALARI Sektör Stratejileri Uygulama Planý AÞINDIRICILAR SEKTÖRÜ SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KARÞILAÞTIRMA SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Sektör Stratejileri Uygulama Planý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" xv

18 GRAFÝKLER VE TABLOLAR LÝSTESÝ 1. ÝLAÇ SEKTÖRÜ Grafikler Grafik 1. Müstahzar ilaç üretimi... 3 Grafik 2. Ýlaç hammaddeleri üretimi... 4 Grafik 3. Türkiye ilaç sanayii ihracatý... 5 Grafik 4. Ýlaç sanayii ithalatý... 6 Grafik 5. Ýlaç sanayiinde ihracatýn ithalatý karþýlama oraný... 6 Grafik 6. Ýlaç sanayiinin istihdamý... 7 Grafik 7. Dünya ilaç pazarý geliþimi... 9 Grafik yýlý dünya ilaç pazarýnýn daðýlýmý... 9 Grafik yýlý dünya ilaç pazarýnda ülkelerin payý Grafik yýlýnda ilk 20 firmanýn ülkelere göre sayýsý ve toplam satýþlarý Grafik yýlýnda Avrupa ülkeleri ilaç pazar hacimleri Grafik 12. Batý Avrupa Ar-Ge harcamalarý Grafik yýlýnda Batý Avrupa ilaç endüstrisinin Ar-Ge harcamalarý Grafik 14. ABD'de yurtiçi ve yurtdýþý Ar-Ge yatýrýmlarý Grafik 15. Avrupa Birliði ülkeleri ile Ýsviçre ve Norveç'te ilaç sanayii istihdamý Grafik 16. ABD ilaç sanayiinde istihdam Tablolar Tablo 1. Türkiye ilaç sanayii profili... 3 Tablo 2. Toplam ihracatýn ülkelere daðýlýmý... 5 Tablo 3. Mamul ilaç ithalatýnýn ülkelere daðýlýmý... 6 Tablo 4. Ýstihdamýn mamul ve hammadde tesisleri daðýlýmý... 8 Tablo 5. Yatýrým... 8 Tablo 6. Üç büyük pazarda ilaç sanayiinin payý... 9 Tablo 7. Tablo 8. Tablo yýlýnda AB ülkelerinde yüksek teknoloji sektörlerinin dýþ ticaret dengesi Avrupa'da patent alýnabilen ilaç ve biyoteknoloji buluþlarýnýn ülkelere göre daðýlýmý Yüksek satýþ seviyelerine ulaþmýþ yeni ilaç sayýsý Tablo 10. _ Tablo yýlý için biyofarmasötiklerde AB/ABD karþýlaþtýrmasý Tablo yýlý için sektörler arasý Ar-Ge harcamalarýnýn satýþlara oraný karþýlaþtýrmasý Tablo 13. Rekabet gücü analizi: dünya ve Türkiye'de ilaç sektöründe geliþmeler Tablo 14. Türkiye ilaç sektörü Swot analizi xvi Ýstanbul Sanayi Odasý

19 GRAFÝKLER VE TABLOLAR LÝSTESÝ 2. SABUN - DETERJAN - KOZMETÝK SEKTÖRÜ Grafikler Grafik 1. Sabun üretim, iç talep, ihracat ve ithalatý Grafik 2. Türkiye sabun ticareti Grafik 3. Grafik yýlý AB ülkeleri sabun, deterjan ve kozmetik ihracat oranlarý yýlý AB içinde temizlik ürünlerinin pazar büyüklükleri Grafik 5. Kozmetik ürün ihracatý Grafik 6. Kozmetik ürün ithalatý Tablolar Tablo yýlý Türkiye sabun tüketimi Tablo 2. Kiþi baþý tüketim Tablo 3. Sabun iç piyasasý Tablo 4. Sabun iç piyasasý Tablo 5. Türkiye sabun sektörü Swot analizi Tablo 6. Ýç tüketim miktarlarý ve deðerleri Tablo 7. Tablo 8. Tablo yýlý Türkiye çamaþýr deterjaný pazarýnda tüketim Deterjan ve temizlik hammadde ve ürün-ihracat-ithalatý Toplam pazarýn muhtelif kategorilere göre daðýlýmý Tablo yýlý AB ve Türkiye istatistikleri karþýlaþtýrmasý Tablo 11. AB içinde ve Türkiye'de ortalama kiþi baþý temizlik maddeleri tüketimi Tablo 12. Türkiye deterjan sektörü Swot analizi Tablo 13. AB içinde ve Türkiye'de ortalama kiþi baþý tüketim Tablo 14. Türkiye'deki kozmetik tüketiminin son 5 yýldaki geliþimi Tablo yýlý AB ve Türkiye istatistikleri karþýlaþtýrmasý Tablo 16. Türkiye kozmetik sektörü Swot analizi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" xvii

20 GRAFÝKLER VE TABLOLAR LÝSTESÝ 3. BOYA SEKTÖRÜ Grafikler Tablolar Tablo 1. Boya hammaddelerinin türlerine göre daðýlýmý Tablo 2. Boya sanayiinde üretim Tablo yýlýnda Türkiye'de mürekkep pazarý Tablo 4. Boya sanayiinde ithalat Tablo 5. Boya sanayiinde ihracat Tablo 6. Matbaa mürekkepleri ithalat-ihracat geliþimi Tablo yýlý boya tüketiminin daðýlýmý Tablo 8. Türkiye boya sektörünün rekabet gücü analizi Tablo 9. Türkiye boya sektörü Swot analizi YALITIM SEKTÖRÜ Grafikler Grafik 1. Yýllara gore birincil enerji ihtiyacýnýn deðiþimi Grafik 2. Yýllara üretim-tüketim oranlarý Grafik 3. Grafik yýlý nihai enerji enerji tüketimlerinin sektörlere göre daðýlýmý Almanya ve Türkiye'de binalarda enerji kaybý limitleri Tablolar Tablo 1. Türkiye yalýtým sektörü Swot analizi LPG SEKTÖRÜ Grafikler Grafik 1. Türkiye LPG arz yapýsý Grafik 2. Dünya LPG arz-talep dengesi Grafik 3. Grafik yýlý Avrupa LPG pazarýnda üretim ve tüketimde ilk beþ ülke yýlý dünya LPG pazarýnda üretim ve tüketimde ilk beþ ülke Grafik 5. LPG'nin birincil enerji içindeki payý Tablolar Tablo 1. Türkiye yýllýk LPG üretim kapasiteleri Tablo 2. Türkiye LPG sektörü Swot analizi xviii Ýstanbul Sanayi Odasý

21 GRAFÝKLER VE TABLOLAR LÝSTESÝ 6. SINAÝ GAZLAR SEKTÖRÜ Grafikler Tablolar Grafik 1. Dünya sýnai gaz talebi Tablo yýlý üretim, ithalat ve ihracat deðerleri Tablo 2. Dünyadaki gaz arz ve talep durumu Tablo 3. Batý Avrupa'daki gaz arz ve talep durumu. 86 Tablo 4. Firmalarýn Batý Avrupa pazarýndaki satýþ paylarý (2002) Tablo 5. ABD'de sýnai gaz arzý ve talebi Tablo 6. Almanya'da sýnai gaz talebi Tablo 7. Türkiye sýnai gazlar sektörü Swot analizi GÜBRE SEKTÖRÜ Grafikler Grafik 1. Dünya azotlu gübre tüketimi Grafik 2. Dünya fosfatlý gübre tüketimi Grafik 3. Dünya potasyumlu gübre tüketimi Grafik 4. Dünya gübre tüketimi Grafik 5. Dünya azotlu gübre üretiminin daðýlýmý Grafik 6. Dünya fosfat kayasý üretiminin daðýlýmý Grafik 7. Dünya potasý üretiminin daðýlýmý Grafik 8. Amonyak ve azotlu gübreler net ticareti Grafik 9. Fosfat kayasý, fosforik asit ve fosfatlý gübreler net ticareti Grafik 10. Fosfat kayasý ihracatýnýn daðýlýmý Tablolar Tablo 1. Tablo yýlý yaygýn olarak kullanýlan gübreler ve BBM içerikleri Yan ürün olarak gübre veya hammadde/ara madde üreten kuruluþlar (2002) Tablo 3. Gübre üretici kuruluþlar Tablo 4. Gübre daðýtýcý/pazarlayýcý kuruluþlar Tablo 5. Firmalar bazýnda üretim Tablo 6. Ürün bazýnda üretim Tablo 7. Ürün bazýnda ithalat, ihracat ve tüketim Tablo 8. Gübre sektörü istihdam durumu Tablo yýlý dünya potas ticareti Tablo 10. Türkiye gübre sektörü Swot analizi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" xix

22 GRAFÝKLER VE TABLOLAR LÝSTESÝ 8. TARIM ÝLAÇLARI SEKTÖRÜ Grafikler Grafik 1. Grafik yýlýnda Türkiye'de pestisit gruplarýna göre tarým ilacý kullanýmý Yýllara göre tarým ilaçlarý tüketim miktarlarý Grafik 3. Tarým ilaçlarý tüketim deðerleri Grafik 4. Grafik 5. Grafik 6. Grafik 7. Grafik yýlýnda pestisit gruplarýna göre dünyada kullaným yýlýnda Türkiye'de ürünlere göre pestisit kullanýmý yýlýnda ürünlere göre dünyada tarým ilaçlarý kullanýmý yýlýnda kýta bazýnda tarým ilacý kullanýmý yýlýnda dünyada formülasyonlarýna göre pestisit kullanýmý Tablolar Tablo 1. Türkiye'de ruhsatlý tarým ilaçlarýnýn daðýlýmý Tablo 2. Türkiye'de teknik madde üreten firmalar. 104 Tablo 3. Tarým ilaçlarý tüketim miktarlarý Tablo 4. Tarým ilaçlarý tüketim deðerleri Tablo 5. Tablo 6. Zirai mücadele ilaçlarý konusunda faaliyet gösteren firma sayýsý yýlý Türkiye'de ilaç satýþ miktarý ve satýþ tutarý Tablo yýlý ihracat rakamlarý Tablo 8. Firmalar ve istihdam rakamlarý (2002) Tablo yýllarý dünya bölgesel pestisit satýþlarý Tablo 10. Dünya ilk 10 firma satýþ cirolarý Tablo 11. Küreselleþmenin sektör üzerine etkileri Tablo 12. AB ülkelerinde kullanýlan tarým ilacý miktarý, ekili araziye hektar baþýna düþen miktar ve Türkiye ile kýyaslamasý (2002) 109 Tablo 13. Türkiye tarým ilaçlarý sektörü Swot analizi xx Ýstanbul Sanayi Odasý

23 GRAFÝKLER VE TABLOLAR LÝSTESÝ 9. PETROKÝMYA SEKTÖRÜ Grafikler Grafik 1. Petrokimya üretim zinciri Grafik 2. Temel petrokimyasallar ve plastikler (faiz ve vergi öncesi karlýlýk (EBIT)) Grafik 3. Ortadoðu etilen kapasite artýþý Grafik 4. Termoplastiklerde yurtiçi üretimin pazar payý Grafik yýlý kiþi baþýna termoplastik tüketimi Grafik 6. Türkiye termoplastikler üretimi Grafik 7. Türkiye termoplastikler ithalatý Grafik 8. Türkiye termoplastikler ihracatý Grafik 9. Lastik hammaddelerinde yurtiçi pazar payý Grafik 10. Lastik hammaddeleri üretimi Grafik 11. Türkiye lastik hammaddeleri ithalatý Grafik 12. Türkiye lastik hammaddeleri ihracatý Tablolar Tablo 1. Termoplastiklerin yurtiçi tüketimleri ve büyüme hýzlarý Tablo 2. Termoplastikler arz-talep durumu Tablo 3. Türkiye termoplastik kapasiteleri Tablo 4. Türkiye termoplastik üretimleri Tablo 5. Türkiye termoplastikler ithalatý Tablo 6. Türkiye termoplastikler ihracatý Tablo 7. Türkiye petrokimya sektörü Swot analizi Tablo 8. ACN, DMT, PTA, MEG üretim miktarlarý Tablo 9. Ýthalat miktarlarý Tablo 10. Sentetik iplik ve elyaf ithalatý Tablo 11. Ýhracat miktarlarý Tablo 12. Sentetik iplik ve elyaf ihracatý Tablo 13. Türkiye sentetik elyaf sektörü Swot analizi Tablo 14. Lastik hammaddelerinin yurtiçi tüketimleri ve büyüme hýzlarý Tablo 15. Lastik hammaddelerinin arz-talep durumu Tablo 16. Lastik hammaddelerinin yýllar itibariyle kapasiteleri ve kullaným oranlarý Tablo 17. Lastik hammaddeleri üretimi Tablo 18. Miktar bazýnda lastik hammaddeleri Türkiye ithalatý Tablo 19. Deðer bazýnda lastik hammaddeleri Türkiye ithalatý Tablo 20. Miktar bazýnda, AB, BDT ve önemli diðer ülkelere lastik hammaddeleri ihracatý Tablo 21. Deðer bazýnda, AB, BDT ve önemli diðer ülkelere lastik hammaddeleri ihracatý Tablo 22. Türkiye lastik hammaddeleri sektörü Swot analizi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" xxi

24 GRAFÝKLER VE TABLOLAR LÝSTESÝ 10. TEKSTÝL KÝMYASALLARI SEKTÖRÜ Grafikler Tablolar Grafik 1. Yýllara göre üretim Tablo 1. Sektörde faaliyet gösteren baþlýca firmalar Tablo 2. Türkiye tekstil kimyasallarý sektörü Swot analizi YAPIÞTIRICILAR SEKTÖRÜ Grafikler Tablolar Tablo 1. Tablo 2. Sektörde faaliyet gösteren baþlýca firmalar Türkiye yapýþtýrýcýlar sektörü Swot analizi AÞINDIRICILAR SEKTÖRÜ Grafikler Tablolar Tablo 1. Türkiye aþýndýrýcýlar sektörü Swot analizi xxii Ýstanbul Sanayi Odasý

25 SUNUÞ Küreselleþmenin sýnýr tanýmadýðý günümüzde, iþletmelerin varlýklarýný sürdürebilmeleri ve yeni ekonomide baþarýyý yakalayabilmelerinin altýn anahtarý "rekabet gücü" olarak karþýmýza çýkmakta, rekabet gücü, iþletmelerin ve ekonomilerin kaderini belirleyen bir rol üstlenmektedir. Bu koþullarda, ekonomimizin lokomotifi olan imalat sanayii iþletmelerimizin daha dinamik, daha yenilikçi bir yapýya ulaþarak, rekabet güçlerini artýrmalarý ve yakýn gelecekte tam üyesi olmayý hedeflediðimiz AB ülkeleri düzeyini yakalamalarý zorunlu hale gelmiþtir. Önümüzde bir Çin tehdidinin olduðu da unutulmamalýdýr. Bu zorunluluðun farkýnda olan Ýstanbul Sanayi Odasý, 2001 yýlýndan bu yana uyguladýðý "AB'ne Tam Üyelik Sürecinde Ýstanbul Sanayi Odasý Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi" çerçevesinde, imalat sanayiinin çeþitli sektörlerinin deðerlendirilmesini kapsayan çalýþmalar gerçekleþtirmektedir. Proje kapsamýnda ilk olarak "Elektronik ve Telekomünikasyon Sektörü", raporu yayýnlanmýþ, bunu sýrasýyla "Otomotiv Sanayii Sektörü" ile "Deri ve Deri Ürünleri, Ayakkabý, Ayakkabý Yan Sanayii ve Suni Deri Sektörü" raporlarý izlemiþtir. Türkiye Kimya Sanayiinin; içinde bulunduðu durumun tespitini, rekabet koþullarý açýsýndan incelenmesini ve strateji-politika önerilerini içeren bu çalýþmamýz ise serinin dördüncü kitabýný oluþturmaktadýr. Kimya sanayiinde üretilen ürünlerin çokluðu ve çeþitliliði, sektörün, açýk bir tanýmýnýn yapýlmasýný zorlaþtýrmaktadýr. Kimya sanayii sektörü, genel olarak "laboratuvar ölçeðinde üretilen kimyasallarýn en ekonomik þekilde tüketime sunulabilmesi için gerekli tüm teknolojiler" olarak tanýmlanmaktadýr. Kimya sektörünün çok geniþ bir ürün yelpazesi bulunmaktadýr. Sektör, bir yandan saðlýk, temizlik, beslenme, barýnma, bakým gibi modern toplum yaþantýsýnýn temel gereksinmelerine ve biyoteknoloji, bilgi ve iletiþim gibi ileri teknoloji alanlarýna cevap verirken, öte yandan hammadde ve ara ürünleri arz ederek diðer sanayi kollarýnýn geliþmesine de yardýmcý olmaktadýr. Bu anlamda kimya sektörü, hemen hemen bütün sanayi kollarýný destekler durumdadýr. Kimya sektörünü, hizmet verilen alt sektörler itibariyle iki ana gruba ayýrmak mümkündür. Birincisi, toplam sektör üretiminin yaklaþýk yüzde 20'sini oluþturan sabun-deterjan-kozmetik, ilaç gibi "nihai tüketim ürünleri" grubudur. Ýkincisi, toplam sektör üretiminde yüzde 80 gibi çok önemli bir paya sahip olan özgün ve özel kimyasallar, boya ve mürekkepler, tarým ilaçlarý, petrokimyasallar, plastik ve sentetik kauçuklar, suni elyaf, diðer temel inorganik maddeler, sýnai gazlar, gübreler gibi deðiþik sanayi dallarý için üretilen "kimyasallar"dýr. Bir ülkenin sanayileþmesiyle kimyasal ürüne olan gereksinim de artmaktadýr. Kimya sanayii bu özelliðiyle, hem kimya alanýný doðrudan kapsayan konularda hem de arz ettiði ürünlerin yöneldiði diðer sektörlerde araþtýrma-geliþtirme faaliyetleriyle yeni ürünler ve yeni teknolojiler geliþtirilmesine yardýmcý olmaktadýr. Kýsaca, kimya sanayii geliþmemiþ ülkelerin diðer alanlarda geliþmesi de mümkün görülmemektedir. Bu da sektörün taþýdýðý önemi ortaya koymaktadýr. Kimya sanayii, yarattýðý katma deðer ve istihdam ettiði personelin niteliði ile refah toplumu yaratma potansiyeli en yüksek sektör olarak deðerlendirilmektedir. Yukarýda belirtildiði gibi, sektörün heterojen yapýsý, sorunlarýnýn da çeþitlilik göstermesine neden olmaktadýr. Hammaddede büyük çoðunlukla ithalata baðýmlýlýk ve enerji baþta olmak üzere yüksek girdi maliyetleri, kayýt dýþý faaliyetlerden kaynaklanan haksýz rekabet, Uzakdoðu ve Doðu Avrupa'dan gelen kalitesiz ürünlerin yarattýðý haksýz rekabet, Ar-Ge gereksinimi, artan çevre sorunlarý, bürokratik engeller sektörün temel sorunlarý arasýnda yer almaktadýr. Tüm alt sektörlerde üretim kapasitesinin yüksekliði, teknolojinin yeterli düzeyde oluþu ise Türk kimya sektörünün güçlü yanlarý olarak öne çýkmaktadýr. Kimya sanayii raporumuz Odamýz bünyesinde sektörü temsil eden 21. Grup Çeþitli Kimya Sanayii, 22. Grup Týbbi Müstahzarat Sanayii, 23. Grup Sabun, Temizleyici Maddeler ve Kozmetik Sanayii, 25. Grup Boya-Reçine ve Baský Mürekkepleri Sanayii ve 38. Grup Ana Kimya Sanayii Meslek Komiteleri üyelerimiz ile Türkiye Likid Petrol Gazcýlarý Derneði, Isý Su Ses ve Yangýn Yalýtýmcýlarý Derneði, Ýlaç Ýþverenler Sendikasý, Sabun-Deterjan ve Kozmetik Sanayicileri Derneði ve sektörde önde gelen kuruluþ temsilcilerinin aktif katýlýmlarý ve çalýþmalarýyla gerçekleþtirilmiþtir. Çalýþmamýzda kimya sanayii, "Ýlaç Sektörü", "Sabun, Deterjan ve Kozmetik Sektörü", "Boya Sektörü", "Yalýtým Sektörü", "Likid Petrol Gazý Sektörü", "Sýnai Gazlar Sektörü", "Gübre Sektörü", Tarým Ýlaçlarý Sektörü", "Petrokimya Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" xxiii

26 SUNUÞ Sektörü", "Tekstil Kimyasallarý Sektörü", "Yapýþtýrýcýlar Sektörü" ve "Aþýndýrýcýlar Sektörü" olmak üzere 12 alt sektör olarak incelenmiþtir. Bu alt sektörler, uluslararasý sýnýflandýrmalar ve esas olarak Odamýz kimya sanayiini temsil eden Meslek Komiteleri üyelerimizin görüþleri doðrultusunda belirlenmiþtir. Kimya sanayii þemsiyesi altýnda yer almakla birlikte, bu alt sektörler üretim prosesleri, teknolojileri, pazarlama ve daðýtým stratejileri açýsýndan oldukça farklý özellikler göstermeleri nedeniyle, birbirlerinden baðýmsýz olarak deðerlendirilmiþlerdir. Yeni bin yýlda küresel rekabetin avantaj ve tehditlerine karþý hazýrlýklý olmak, Türk kimya sanayiinin bugünkü durumunun analiz edilmesine ve geleceðinin rasyonel biçimde planlanmasýna baðlýdýr. Bize bu konuda sektör temsilcilerinin "birlikte oluþturma anlayýþý" çerçevesinde hazýrladýklarý strateji ve politika önerilerini sunan "Kimya Sektör Raporu" çalýþmamýzýn, bütün bu süreçte ve özellikle kamu politikalarýnýn oluþturulmasý açýsýndan yararlý olmasýný diliyoruz. Çalýþmamýza katýlarak katkýda bulunan, yakýn ilgi ve desteðini esirgemeyen baþta ÝSO 21. Grup Çeþitli Kimya Sanayii, 22. Grup Týbbi Müstahzarat Sanayii, 23. Grup Sabun, Temizleyici Maddeler ve Kozmetik Sanayii, 25. Grup Boya- Reçine ve Baský Mürekkepleri Sanayii ve 38. Grup Ana Kimya Sanayii Meslek Komitesi üyeleri olmak üzere, sivil toplum kuruluþlarýna, sektör mensuplarýna ve Odamýz çalýþanlarýna teþekkür ediyoruz. Saygýlarýmýzla, C. Tanýl KÜÇÜK Ýstanbul Sanayi Odasý Yönetim Kurulu Baþkaný xxiv Ýstanbul Sanayi Odasý

27 1. ÝLAÇ SEKTÖRÜ 1.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Ýlaç sanayii beþeri ve veteriner tababette tedavi edici, koruyucu, besleyici, taný aracý olarak kullanýlan sentetik, biyolojik, bitkisel ve hayvansal kaynaklý ilaç kimyasallarý ve biyolojik maddeleri farmasötik teknolojiye uygun olarak müstahzar ilaç üreterek saðlýk hizmetlerine sunan bir sanayi dalýdýr. Dünya ilaç sanayii 490 milyar ABD Dolarýna ulaþan global pazarý ve 1 milyon kiþiye yakýn çalýþaný ile yüksek katma deðer yaratan, ulusal ve uluslararasý rekabetin yoðun olduðu stratejik önemde bir sektördür. Ürettiði ürünlerin saðlýðýn ve yaþam kalitesinin devam ettirilebilmesi gereken hallerde vazgeçilemez oluþu toplumlarýn bugünü ve yarýný için sektörü stratejik bir konuma taþýmaktadýr. Harpler, doðal afetler, ekonomik krizler, ambargolar vb felaket durumlarýnda ülke halkýnýn vazgeçilemez ihtiyaçlarýndan olan ve normal zamanlarýn çok üstüne çýkan ilaç gereksinimini karþýlayabilecek bir ilaç sanayiinin varlýðý yaþamsal öneme sahiptir. Yeni yüzyýlda refah ve demokrasi kavramlarý ile ilgili en önde gelen konular arasýnda saðlýk ve tedavi hizmetleri de yer almaktadýr. Bu nedenle de ilaç endüstrisi stratejik bir sektör olarak tanýmlanmaktadýr. Sektörün Sanayi Tasnifindeki Yeri: Ýmalat sanayiinin bir dalý olan ilaç sanayii Unido'nun (ISIC-Rev2) sýnýflamasýna göre 35 no.lu "Kimya, Petrol, Kauçuk, Kömür, Plastik Ürünleri Sanayii" bölümünün 352 no.lu "Diðer Kimyasal Ürünler" grubunda 3552 kod numarasý ile "Ýlaç Sanayii" dalý olarak yer almaktadýr. Ýlacýn Tanýmý: Ýlaç (týbbi farmasötik ürün) insanlarda ve hayvanlarda hastalýklardan korunma, taný, tedavi veya bir fonksiyonun düzeltilmesi ya da insan (hayvan) yararýna deðiþtirilmesi için kullanýlan, genelde bir veya daha fazla yardýmcý maddeler ile formüle edilmiþ etkin madde(ler) içeren bitmiþ dozaj þeklidir. Ýlaç sanayii, Dünya Saðlýk Örgütü'nün (DSÖ) ortaya koyduðu kurallara baðlý ve ulusal saðlýk otoritelerinin izni ile üretim ve pazarlama dahil olmak üzere her aþama ve süreçte denetim altýnda faaliyet göstermektedir. Dünya ülkelerinin sadece 35'inde GMP (Good Manufacturing Practices - Ýyi Ýmalat Uygulamalarý) standartlarýna uygun ilaç sanayiinin bulunmasý yüksek düzeyde regüle edilmekte oluþunun bir diðer göstergesidir. Ýlaç sanayii genel olarak; - Beþeri müstahzar ilaç üretimi, - Veteriner müstahzar ilaç üretimi, - Ýlaç hammaddeleri üretimi, - Diyagnostik ve diðer farmasötik ürünler üretimi þeklinde alt sektörler olarak faaliyet göstermektedir. Alt sektörlerdeki faaliyetlerin tamamen ayrý kuruluþlar ve tesisler içinde yürütülmesi veya uygun olanlarýn ayný kuruluþ veya tesis içinde toplanmasý da söz konusudur. Bu raporda, veteriner ilaçlarýn toplam ilaç pazarý içindeki payý %4'ü aþmadýðýndan ve sinerjik veriler oluþturulamadýðýndan kapsama alýnmamýþtýr. Benzer þekilde diyagnostik ve diðer farmasötik (ara) ürünler kapsama dahil edilmemiþtir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 1

28 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Ýlaç hammaddeleri üretim faaliyeti beþeri ve veteriner mamul ilaç üreten kuruluþlarýn ilaç etkin madde girdilerini temin eden bir dal olup bu raporda Türkiye ile ilgili bölümlerde beþeri ilaç dalý ile birleþtirilerek yer almýþtýr TÜRKÝYE'DE ÝLAÇ SANAYÝÝ GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Türkiye Ýlaç Sanayiinin Geliþimi 20. yüzyýl baþlarýnda eczanelerden laboratuvarlara kaymaya baþlayan ilaç üretimi sektörün baþlangýcýný oluþturmuþtur. Bu dönemde ilaç tüketiminde eczanede yapýlan majistral ilaçlar önemli bir yer tutmuþtur. Yerli müstahzar üretimi sýnýrlý düzeyde kalmýþ, ithal edilen yabancý kaynaklý mamul ilaçlar daha aðýrlýklý olarak pazarda yer almýþtýr. Tarihi belgeler 1933'de 306 yerli müstahzara karþý 965 yabancý müstahzara ruhsat verildiðini göstermektedir. Ýlaç sanayiimizin 1950'li yýllarda baþlayan modernleþme döneminde yerli sermayeli ilaç firmalarýnýn laboratuvar düzeyindeki ilaç üretim tesisleri yerine modern fabrikalar kurulmaya baþlanýlmýþ ve 1954 tarihli 6224 sayýlý Yabancý Sermayeyi Teþvik Kanunu sonrasýnda yabancý ilaç firmalarý temsilcilikler yerine kendi kuruluþlarý ve tesisleri ile ilaç pazarýmýzda yerlerini almaya baþlamýþlardýr. 50'li yýllarda tedavide sulfonamidler ve antibiyotiklerle yeni bir ufuk açýlmasý ile müstahzar ilaç üretiminde ülkemizde de hýzlý bir yükseliþ yaþanmýþtýr. Ýlaç sanayiinde döneminde modern üretim tesislerinin sayýsý artmýþ, Türkiye ilaç gereksiniminin %95'i yerli üretimle karþýlanmýþ, ilk kez ilaç hammaddeleri üretimine baþlanýlmýþtýr. Özellikle 70'li yýllarda çoðu üretim tesislerine sahip 11 yabancý firmanýn pazarda yer aldýðý, 130 yerli ilaç firmasýnýn da faaliyetini sürdürdüðü bilinmektedir arasýnda aþýrý devlet müdahaleleri sonucunda duraklama hatta gerileme olmuþ ve yabancý firma sayýsý 1980'de 7'ye düþmüþtür döneminde Dünya Saðlýk Örgütünün GMP standartlarýna tam uyum saðlanmýþ, rekabetçi düzey yükselmiþ, ihracatta ciddi geliþme yaþanmýþ ve ihracatýn ithalatý karþýlama oraný %14-15 seviyelerine ulaþmýþtýr. 1990'da sektördeki yabancý firma sayýsý 10'a ulaþmýþ ancak 1995 Gümrük Birliði Kararý'ndan sonra yabancý firma sayýsý hýzla artarak 36'ya çýkmýþtýr. Bu geliþmede ilaçlarýný lisans vererek yerli firmalara ürettiren yabancý sermayeli firmalarýn lisanslarýný geri alarak kendi firmalarýný kurmalarý da rol oynamýþtýr. 36 yabancý sermaye kuruluþu firmanýn sadece 8'i üretim tesislerine sahiptir diðerleri ithal yoluyla veya yerli firmalarda fason üretim yaptýrarak ürünlerini pazarlamaktadýr döneminde yatýrýmlarýn artýþý ve dýþ pazarlara açýlýmdaki gayretlere raðmen istikrarsýz yönetimlerin kýsýr politikalarý ve uygulamalarý ile ekonomide yaþanan krizler sektörün geliþme trendini olumsuz etkilemiþtir. Gümrük Birliði, ilaçta patentin kabulü ve giderek sýkýlaþan regülasyonlar gibi etkenlerin de tesirleri 1984 sonrasýndaki gerçekleþtirilen yükseliþin duraklamasýna neden olmuþtur Temel Göstergeler Yaklaþýk 10'ar yýllýk zaman dilimlerinde ülkemizdeki ilaç pazarý ve ilaç dýþ ticaretine ait veriler pazarýn önemli boyutta geliþtiðini göstermektedir. Rakamlarla Türkiye ilaç sanayiinin geliþmesi ( ) Tablo 1'de verilmektedir. Pazarda büyüme bir önceki 10 yýllýk döneme oranla 1980'de 1,5 kat, 1990'da 1,3 kat artarken 2000'de bu artýþ 2,8 kata ulaþmýþtýr. Pazarýn deðer artýþýnda Türkiye'nin %2-2,5 dolayýndaki yýllýk nüfus artýþý, devlet sosyal sigorta hizmetlerinin yaygýnlaþmasý, moleküler biyolojide 2 Ýstanbul Sanayi Odasý

29 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Faaliyetteki firma Yabancý sermayeli firma Satýþlar Ýthalat toplam Hammadde ithalatý Mamul ilaç ithalatý Ýhracat toplam Hammadde ihracatý Mamul ilaç ihracatý Üretim kutu Hammadde Pazardaki ilaç sayýsý Kiþi baþýna ilaç tüketimi Yatýrýmlar Ýstihdam adet adet milyon ABD Dolarý milyon ABD Dolarý milyon ABD Dolarý milyon ABD Dolarý milyon ABD Dolarý milyon ABD Dolarý milyon ABD Dolarý milyon adet ton adet ABD Dolarý milyon ABD Dolarý kiþi v.y (5) v.y ,3 23,7 92,6 470, ,6 22,8 90,7 386, ,7 0,9 1,9 83, ,03 1,3 4,1 89, v.y. v.y. 2, ,03 1,1 2 66, v.y v.y. v.y v.y (3) ,5 3,5 8, , v.y. v.y. (4) 5, , (1) yýlý yýlý yýlý yýlý 5 Üretici firma v.y.veri yok Tablo 1. Türkiye ilaç sanayii profili Kaynak: 3. B.Y.K.P, ÝEÝS Türkiye'de Ýlaç Broþürleri ( ). milyon ABD $ milyon kutu Deðer (milyon ABD$) Miktar (milyon kutu) Grafik 1. Müstahzar ilaç üretimi Kaynak: ÝEÝS, Türkiye'de Ýlaç Broþürleri, yaþanan evrimin sonucunda özellikle biyoteknoloji ürünleri ve yeni tedavilere dönük ilaçlarýn da ülkemizde pazarlanmasý ve bunlarýn fiyatlarýnýn genelde yüksek olmasý gibi etkenler önemli rol oynamýþtýr Üretim 1950'li yýllarda yerli ve yabancý ilaç firmalarýnýn modern tesislerini kurmalarý sonrasýnda yerli ilaç üretimi giderek artmýþ ve 1970'li yýllarda ülke gereksiniminin %95'i karþýlanmýþtýr. Gümrük Birliði Kararý sonrasýnda ise ithalatýn libere oluþu ve ruhsatlandýrmada sýnýrlama getirilmemesi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 3

30 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü ton Grafik 2. Ýlaç hammaddeleri üretimi Kaynak: ÝEÝS, Türkiye'de Ýlaç Broþürleri, sonucunda mamul ilaç ithalatý arasýnda 6 kat artmýþ, üretimde %13 düþüþ yaþanmýþtýr. Üretimde ünite (kutu) ve deðer olarak yýllarý gerçekleþmeleri Grafik 1'de verilmektedir. Etkin ilaç hammaddesi üretiminde miktar olarak azalma yaþanmaktadýr. Üreticilerin yeni ve katma deðeri yüksek maddelere yönelmesi, teþviklerin kaldýrýlmasý ve bazý maddelerin dýþ pazar fiyatlarý ile rekabet edilememesi sonucunda bunlarýn ihracatýnýn önemli boyutta azalmasý, üretimdeki düþüþün nedenlerini oluþturmaktadýr. Hammadde ihracatýnda ise deðer olarak az fakat istikrarlý artýþlar gerçekleþmiþtir. Grafik 2'de hammadde üretimi gerçekleþmesi verilmiþtir. Küreselleþme sonucu lokal pazarlarda koruma azalmýþ, hemen her pazarda çok uluslu firmalarýn payý ve etkisi artmýþtýr. Çokuluslu firmalarýn tüm lokal pazarlarda %40-60 paya sahip olmalarý olgusu Türkiye'de de yaþanmaktadýr. Pazar payýnda ilk 25 sýrayý alan firmalar içinde 14 tanesi yabancý sermaye kuruluþu olup, bunlarýn 1997'de %47 olan pazar paylarý toplamý 2001'de %49,3'e ulaþmýþtýr (Kaynak: IMS verileri). GATT/TRIP's Anlaþmasý, Gümrük Birliði, AB ile Ortaklýk Konseyi kararlarý ülkemiz dýþ ticaretinde liberalleþmeyi de beraberinde getirmiþ kriz dönemleri hariç ithalatta patlamalar yaþanmýþtýr. Benzer bir geliþme ilaç sektöründe de yaþanmaktadýr. Ýlaçta da Saðlýk Bakanlýðý ithal ruhsatý veriliþinde 1992 öncesi katý yaklaþýmlarýný terk ederek geçerli her baþvuruyu kabul etmek suretiyle ithalatýn büyük oranda artmasýna yol açmýþtýr Ýhracat Türkiye'nin mamul ilaç ve ilaç hammaddesi ihracatý 1985'den sonra ciddi bir artýþ göstermiþtir. 1989'da deðer olarak 141 milyon ABD Dolarýna ve ihracatýn ithalatý karþýlama oraný %37 gibi çok önemli boyuta ulaþmýþtýr. 1990'da bu oran %19'a gerilemiþ ve devlet desteði zayýflayýnca ihracat duraðan bir duruma gelmiþtir. Son beþ yýlda ithalatýn hýzlý yükseliþi ile ihracatýn ithalatý karþýlama oraný %9-10 arasýnda seyretmiþtir yýlýnda mamul ilaç ihracatýnda %114'lük ciddi artýþýn devamý bazý koþullarla mümkün görülmektedir. Örneðin; Gümrük Birliði Kararý'nda özel madde ile Türkiye'ye tanýnmayan ve tüm AB ülkelerinde serbest olan paralel ihracat hakkýnýn yeni görüþmelerle saðlanmasý halinde önemli yeni bir potansiyel doðacaktýr. 4 Ýstanbul Sanayi Odasý

31 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü milyon ABD Dolarý Hammadde Mamul ilaç Toplam Grafik 3. Türkiye ilaç sanayii ihracatý (milyon ABD Dolarý) Kaynak: ÝEÝS, Türkiye'de Ýlaç Broþürleri, ABD BDT* Diðer* Toplam * Baðýmsýz Devletler Topluluðu verileri yýllarý arasýnda "diðer" ülkeler içinde yer almýþtýr. ** 8. BYKP verilerine göre hesaplama Tablo 2. Toplam ihracatýn ülkelere daðýlýmý** (milyon ABD Dolarý) Kaynak: 8. Beþ Yýllýk Kalkýnma Planý. Katma deðeri yüksek olan ilaç sektöründe ihracatýn teþvikinde ülke kazancýnýn önemli boyutlara ulaþabileceði açýktýr. Çin, Hindistan gibi %30'lara varan devlet sübvansiyonlarý ile desteklenen ülkeler jenerik üreticiler için dünyada önemli bir tedarik kaynaðý olmuþlardýr. Ýhracatýn artmasý için, Eximbank kredilerinin artýrýlmasý ve devamlýlýk saðlanmasý, ihracat sigortasýnýn kurumsallaþtýrýlmasý, dýþ tanýtým faaliyetlerinde devlet desteði saðlanmasý kaçýnýlmaz önlemler olarak görülmektedir. Ýhracat deðerleri Grafik 3'te yer almýþtýr. Toplam ihracatýn ülkelere daðýlýmý Tablo 2'de belirtilmiþtir. AB ülkelerine toplam ihracat azalýrken diðer ülkelerde gerçekleþen ihracat artmaktadýr Ýthalat Toplam ilaç ithalatýnda deðer olarak son yýllarda önemli artýþlar yaþanmýþtýr. Bunun baþlýca nedeni Türkiye'de üretilen ilaçlarýn pazar paylarý düþerken 1970'de ithal edilen mamul ilaç miktarýnýn %0,7 pazar payýna karþý 2002'de bu payýn %27,8 oranýna ulaþmýþ olmasýdýr. Bir baþka ifade ile, Türkiye'ye ithal edilen toplam ilaç ve ilaç hammaddesi deðeri 1970'de 23,7 milyon Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 5

32 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü milyon ABD Dolarý Hammadde Mamul ilaç Toplam Grafik 4. Ýlaç sanayii ithalatý (milyon ABD Dolarý) Kaynak: ÝEÝS, Türkiye'de Ýlaç Broþürleri, % ,9 10,9 9,6 9,3 9,7 9,14 10, Grafik 5. Ýlaç sanayiinde ihracatýn ithalatý karþýlama oraný Kaynak: ÝEÝS, Türkiye'de Ýlaç Broþürleri, ABD BDT* Diðer* Toplam * Baðýmsýz Devletler Topluluðu verileri yýllarý arasýnda "diðer" ülkeler içinde yer almýþtýr. ** 8. BYKP verilerine göre hesaplama Ýthalatýn ülkelere göre daðýlýmý sadece mamul ilacý kapsamaktadýr, hammadde için veri yoktur. Tablo 3. Mamul ilaç ithalatýnýn ülkelere daðýlýmý** (milyon ABD Dolarý) Kaynak: 8. Beþ Yýllýk Kalkýnma Planý. 6 Ýstanbul Sanayi Odasý

33 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü kiþi Grafik 6. Ýlaç sanayiinin istihdamý Kaynak: ÝEÝS, Türkiye'de Ýlaç Broþürleri, ABD Dolarýndan 2003'de milyon ABD Dolarýna çýkarken toplam ilaç ithalatý içinde mamul ilaç ithalatý payý %3,8'den %49'a yükselmiþtir. 1980'de 1,9 milyon ABD Dolarý düzeyindeki mamul ilaç ithalatý 2003'de milyon ABD Dolarýna ulaþarak çok ciddi bir artýþ göstermiþtir. 8. Beþ Yýllýk Kalkýnma Planý'nda yer alan projeksiyona göre 2003'de 871,5 milyon ABD Dolarý mamul ilaç ithali öngörülmüþken bu beklentilerin de %35 üzerinde mamul ilaç ithalatý gerçekleþmiþtir (Ref: 8. BYKP Tablo 20.1). Mamul ilaç ithalatýndaki artýþýn nedenleri; - Türkiye'de henüz üretim olanaðý olmayan biyoteknoloji ürünlerinin giderek onkoloji, hematoloji ve endokrinoloji vb alanlardaki kullanýmlarýnýn artýþý ve bunlarýn fiyatlarýnýn yüksek oluþu, 'den sonra sayýlarý 2,5 kat artan yabancý sermayeli firmalarýn ülkemizde üretim tesisi kurmadan pazarladýklarý ürünlerin önemli bir bölümünü ithal yoluyla saðlamalarý, - Ýthal ürünlerde ruhsatlandýrmada ve fiyatlandýrmada daha liberal ve rekabete açýk uygulamalarýn Saðlýk Bakanlýðý'nca tercih edilmesidir. Ayrýca; - 80'li yýllarda baþlayan ve çok uluslu yabancý firmalar arasýnda yoðun olarak yaþanan birleþmeler, satýn almalar ve küreselleþmenin etkileri ile önemli sayýda firma özellikle AB'de üretim tesislerini kapatmýþ bulunmaktadýr. Ayrýca üretim merkezlerinde belirli grup ilaçlarýn tüm pazarlar için üretilmesi stratejisi benimsenmiþtir. AB'nin merkezi veya karþýlýklý tanýma yöntemleri ile yürütülen ruhsatlandýrma sistemi bu stratejinin uygulamasýný kolaylaþtýrmýþtýr. Türkiye'de de belirtilen üretim merkezlerinden ithal yoluyla ilaç saðlanarak pazarlama yoluna gidilmesi mamul ithalatýný artýran bir baþka neden olmuþtur. - Ülkemizde uzun vadeli ve üretimi teþvik eden politikalarýn belirlenmemiþ olmasý bir diðer etkendir. - Yabancý sermayeli firmalar cazip bulduklarý Türkiye pazarýna girmelerine karþýn; ekonomik istikrar saðlanamamasý ve Saðlýk Bakanlýðýnýn ilaç pazarýný düzenleyen uygulamalarýndaki istikrarsýzlýk, üretime dönük yatýrým yerine ithal ve/veya fason üretimle pazarda yer almalarýna yol açmýþtýr ilaç hammaddeleri ve mamul ilaç ithalatý deðerleri Grafik 4'de; ihracatýn ithalatý karþýlama oranlarý Grafik 5'te verilmektedir. Mamul ilaç ithalatýnýn, yapýldýðý ülkelere daðýlýmý Tablo 3'te belirtilmektedir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 7

34 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Ýlaç* Hammadde** Toplam* * ÝEÝS verileri ** 8. Beþ Yýllýk Kalkýnma Planý (8. BYKP) Tablo 4. Ýstihdamýn mamul ve hammadde tesisleri daðýlýmý Kaynak: ÝEÝS ve 8. Beþ Yýllýk Kalkýnma Planý. Ýlaç Hammadde Toplam ,4 75,8 78,3 83, ,6 1,2 3,7 1, Tablo 5. Yatýrým (milyon ABD Dolarý) Kaynak: ÝEÝS Ýstihdam Ýlaç sanayii yüksek öðrenim görmüþ personel oraný açýsýndan tüm imalat sektörlerinin önünde yer almaktadýr. Çalýþanlarýn %47,7'si (2001) üniversite ve üstü düzeyde eðitim görmüþ olup, bunlarýn da %46'sý teknik eleman olarak görev almýþlardýr. Son yýllarda ard arda yaþanan ekonomik krizlere raðmen sektörde iþ kaybý pratikte olmamýþ tersine arasýnda istihdamda toplam %23,5 bir artýþ gerçekleþmiþtir. Bu olguda; 1996'dan sonra yabancý ilaç firmalarý sayýsýnýn 2,5 kat artmasý ve pazarlama ve tanýtým kadrolarýný oluþturmalarý ile bütün olumsuzluklara raðmen pazarýn ortalama yýllýk %10'un üzerinde büyümesi etkili olmuþtur arasýnda gerçekleþen istihdam Grafik 6'da verilmektedir. Ýstihdamýn mamul ve hammadde tesisleri daðýlýmý Tablo 4'te verilmiþtir yýllarý arasýnda toplam 462 milyon ABD Dolarý, döneminde ise toplam 660 milyon ABD Dolarý yatýrým gerçekleþmiþtir. Yatýrýmlarýn mamul ilaç ve ilaç hammaddesi olarak yýllýk miktarlarý Tablo 5'te verilmiþtir. Hýzla geliþen ilaç teknolojisi ile, sýkýlaþan ülke ve uluslararasý standartlara, regülasyonlara uyum saðlamak için sektörün her yýl ortalama milyon ABD Dolarý yatýrým yapmasý gereði belirlenmiþtir. Sektörün rekabetçi düzeyini devam ettirebilmesinin bir koþulu olan bu yatýrýmlarýn gerçekleþtirilemediði görülmektedir. Bu olumsuzluðun baþlýca nedenleri ulusal ilaç politikasýnýn belirlenmemiþ olmasý ve 2004 öncesindeki istikrarsýz ve fon oluþmasýna imkan vermeyen ilaç fiyatlandýrma uygulamasýdýr Yatýrýmlar Sektörde yýllarý arasýnda görülen yatýrým hamlesi daha sonra ekonomide yaþanan olumsuzluklar ve yönetim kararlarý nedeniyle yavaþlamýþtýr. Yatýrýmlarda DSÖ'nün iyi imalat yöntemlerine uyum ve yeni tesisler nedeniyle 1984 sonrasýnda artýþ yaþanmýþtýr. 8 Ýstanbul Sanayi Odasý

35 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü 1.3. SEKTÖRDE DÜNYA, AVRUPA BÝRLÝÐÝ VE ÜLKEMÝZDE GELÝÞMELER Sektörde baþlýca üç tür firma faaliyet göstermektedir. i. Genelde küçük/orta boyutlu yeni ilaç Ar- Ge'si yapmayan, jenerik ilaç satýþýnda yaygýnlaþan tipik ulusal kuruluþlar. ii. Çok uluslu ve global pazarda üst düzeyde yer alan, birçok ulusal pazarda paylarý %40-60 düzeyinde olan, yeni ilaç Ar-Ge'si yapan kuruluþlar. Bu kuruluþlarýn Ar-Ge faaliyetleri ve buluþlarýn ticarileþmesi için yapýlan yatýrýmlarý üretim yatýrýmlarýnýn çok üstünde olmaktadýr. Dünyada birinci konumda olan þirketin global satýþý 30 milyar ABD Dolarýna, en çok satýlan ilacýn global deðeri 8 milyar ABD Dolarýna ulaþmýþtýr. iii. Son 20 yýlda pazarda yer alan araþtýrma aðýrlýklý biyoteknoloji firmalarý. Çoðunlukla buluþlarýný çok uluslu firmalarla iþbirliði içinde pazarlamakta olup, yeni tedavi þekilleri keþfetmek, geliþtirmek konusunda uzmanlaþmýþlardýr. Ýlaçta üç büyük pazarda ABD, AB, Japonya'da yoðun rekabet yaþanmaktadýr ve dünya pazarlarýnda en yüksek paya sahip firmalarýn merkezleri ABD ve AB'de bulunmaktadýr. Almanya'da jenerik üreticilerin toplam pazarýn yaklaþýk %50'sine sahip olmalarýna karþýn ABD'de Grafik yýlý dünya ilaç pazarýnýn daðýlýmý Kaynak: IMS Health, Mart AB ABD Japonya Toplam Ýmalat Sanayiindeki Payý 1985 % 1997 % 1,52 1,94 0,94 1,27 0,91 0,98 Tablo 6. Üç büyük pazarda ilaç sanayiinin payý Kaynak: Global Competitiveness in Pharmaceuticals, Toplam Ýmalat Sanayiinin Katma Deðer Oluþumundaki Payý 1985 % 1997 % 2,24 3,35 2,28 3,39 2,65 3, milyar ABD Dolarý Grafik 7. Dünya ilaç pazarý geliþimi Kaynak: IMS Health. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 9

36 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü milyar ABD Dolarý Grafik yýlý dünya ilaç pazarýnda ülkelerin payý Kaynak: IMS Health, Fransa Ýngiltere Ýsveç Ýsviçre Almanya Japonya Sektör SITC 54 SITC 71 SITC 75 SITC 76 SITC 73 SITC 87 ABD Ürün Ýlaç ürünleri Güç makinalarý Ofis ekipmanlarý ve bilgisayarlar Telekominikasyon, TV Elektrik makineleri Profesyonel, bilimsel ve kontrol malzemeleri Çin 6,1 Meksika 7,5 Kanada 8 Ýspanya 8,8 Ýtalya 13,3 Ýngiltere 13,7 Fransa 19 Almanya 20, milyon ABD Dolarý Grafik yýlýnda ilk 20 firmanýn ülkelere göre sayýsý ve toplam satýþlarý Kaynak: Scrip Magazin, Þubat Dýþ Ticaret Dengesi (milyon Euro) Tablo yýlýnda AB ülkelerinde yüksek teknoloji sektörlerinin dýþ ticaret dengesi Kaynak: Eurostat SITC 54. Toplam satýþ Firma sayýsý innovatör firmalarýn pazar hakimiyeti artmaktadýr. Ýlaç sektörünün dünya ticaret hacmi giderek artmaktadýr. Grafik 7'de 1990 sonrasýndaki yýllýk geliþme yer almýþtýr. Yýllýk ortalama %10 dolayýnda bir artýþla istikrarlý bir geliþme yaþanmýþtýr. Türkiye'de kriz yýllarý hariç ortalama %10-12 pazar büyümesi ile dünya trendine paralel bir geliþme izlenmektedir. Baþlýca üç büyük pazarda (ABD, AB, Japonya) yoðunlaþan tüketim büyük oranda geliþmiþ ülkelerde yapýlan üretimle karþýlanmaktadýr. Üretici fiyatlarý ile üretimde ülkelerin paylarýnda ABD, Batý Avrupa ülkeleri ve Japonya ilk üç sýrayý almaktadýr (2001). Grafik 8'de dünya pazarýnýn baþlýca paylaþýmý belirtilmiþtir. 1970'li yýllarda moleküler biyolojide yaþanan bilimsel geliþmelere baðlý olarak yeni biyoteknoloji ilaçlarý yeni tedavi ufuklarý açmýþ ve imalat sanayiinde sektörün payý artmýþtýr. Ýmalat sanayiinin oluþturduðu katma deðer içinde ilaç satýþýnýn payý da yükselmiþtir (Tablo 6). Sektör geliþmiþ ülkelerde daha hýzlý olmak üzere büyümektedir. Geliþmenin öncülüðünü Ar-Ge yapabilen çok uluslu firmalar yapmaktadýr. Sektör büyük oranda özel kesim tarafýndan temsil edilmekte, kamu kesiminin payý düþük oranda kalmaktadýr yýllarý arasýnda yýllýk ortalama büyüme ABD'de %8,44, AB'de %5,8, Japonya'da %4,7 ve dünyada en hýzlý büyüyen ülke ayný dönem içinde ortalama %22,9 ile Ýrlanda olmuþtur. Ýrlanda'daki geliþmede vergi indirimleri ve diðer teþvikler nedeniyle gerçekleþen yabancý sermaye yatýrýmlarýnýn rolü büyük olmuþtur. Dünya ilaç pazar paylarý önde gelen ülkeler arasýnda Amerika ve Avrupa ülkeleri ile Japonya yer almaktadýr. Ülkelerin pazar paylarý Grafik 9'da verilmektedir. Türkiye 18'inci sýrada yer almaktadýr. Dünyada tepede yer alan 20 çokuluslu firmanýn merkezinin bulunduðu ülkelere göre daðýlýmýnda önde ABD firmalarý daha sonra Japon ve Alman firmalarý gelmektedir. Grafik 10'da detaylar 10 Ýstanbul Sanayi Odasý

37 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü verilmektedir. AB'de Ýlaç Sektörü: AB'de ilaç sektörü 5'inci en geniþ endüstri sektörü konumundadýr. Avrupa Birliði'ne üye ülkeler ile geliþmiþ ilaç sanayiine sahip üye olmayan ülkeler (Ýsviçre, Norveç, Türkiye) dikkate alýndýðýnda (Grafik 11) ilaç pazarlarýnýn boyutlarý nüfus, milli hasýla, bütçeden saðlýða ayrýlan pay ve saðlýk sigorta sistemlerine dayalý olarak farklýlýklar göstermektedir. Avrupa Birliði'nde ilaç sektörü AB dýþ ticaret dengesine son 15 yýlda daima pozitif katký saðlamýþtýr ve ilaç ürünlerinin dünyada önde gelen ihracatçýsý konumunu muhafaza etmiþ ve geliþtirmiþtir. 2001'de Grafik 11'de yer alan ülkelerin toplam dýþ ticaret dengesine katkýsý 33,8 milyar Euro olmuþtur. Dikkate deðer olan durum, pazarý en düþük olan Ýrlanda'nýn (840 milyon Euro) dýþ ticaret dengesine milyon Euro katký ile toplam katkýnýn %21'ini saðlamakta oluþudur. Katma deðeri yüksek ilaç sektörüne Ýrlanda'da yapýlan yabancý yatýrýmlarýn ülkeye saðladýðý ekonomik katký Türkiye'ye örnek olacak bir geliþmedir. Ýlaç endüstrisi; Tablo 7'de görüleceði üzere Avrupa Birliði'nin dýþ ticaret dengesinde yüksek teknoloji imalat sanayii sektörlerinin hepsinden daha fazla pozitif katký yapmaktadýr. Sektörün ticaret fazlasý son 10 yýlda giderek artarak yaklaþýk 4 katýna çýkmýþtýr Araþtýrma Geliþtirme Ar-Ge açýsýndan önde gelen sektörler arasýnda ilaç endüstrisi ön saflarda yer almaktadýr. Yenilikçi ilaç araþtýrma ve geliþtirmeye dayalý çok geliþmiþ ilaç sanayiine sahip 9 ülke içinde 7 AB üyesi, ABD ve Japonya yer almaktadýr. 16 ülke sýnýrlý olarak yeni ilaç araþtýrma kapasitesine sahiptir. Türkiye'nin de aralarýnda bulunduðu 14 ülkede yeni ilaç Ar-Ge çalýþmalarý yapýlmamakta ancak müstahzar ilaç ve ilaç hammaddeleri üretimi ve formülasyon geliþtirme çalýþmalarý gerçekleþtirilmektedir. Almanya Fransa Ýngiltere Ýtalya Ýspanya Belçika Türkiye Hollanda Ýsveç Portekiz Ýsviçre Yunanistan Avusturya Finlandiya Danimarka Norveç Ýrlanda milyon Euro Grafik yýlýnda Avrupa ülkeleri ilaç pazar hacimleri (üretici fiyatlarý ile) Kaynak: EFPIA Update , milyar Euro Grafik 12. Batý Avrupa Ar-Ge harcamalarý Kaynak: EFPIA Keydata, EFPIA EFPIA , ,8 11,4 13,4 14,2 15,9 17,2 18,9 Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 11

38 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Ýngiltere Almanya Fransa Ýsviçre Belçika Ýsveç Danimarka Ýtalya Ýspanya Hollanda Finlandiya Norveç Ýrlanda milyon Euro Grafik * yýlýnda Batý Avrupa ilaç endüstrisinin Ar-Ge harcamalarý * AB (+Ýsviçre+Norveç) ilaç endüstrisi Ar/Ge harcamalarý Avusturya, Lüksemburg, Portekiz, Yunanistan ve Türkiye'de yeni ilaç keþfi için bir Ar-Ge harcamasý yoktur. Kaynak: EFPIA, 2001 Edition. ABD Batý Avrupa (*) Japonya Kanada Ýlaç Patenti % Biyoteknoloji Patenti % 43,7 45,2 40,7 34,4 14,0 18,5 1,4 1,7 * 8 ülke (Almanya, Ýsviçre, Ýspanya, Ýngiltere, Ýtalya, Ýsveç, Danimarka, Fransa) Tablo 8. Avrupa'da patent alýnabilen ilaç ve biyoteknoloji buluþlarýnýn ülkelere göre daðýlýmý Kaynak: Avrupa Patent Ofisi verileri. ABD AB (15 ülke) Japonya Ýsviçre Tablo 9. Yüksek satýþ seviyelerine ulaþmýþ yeni ilaç sayýsý Kaynak: IMS verileri. ABD AB Japonya Diðer ülkeler Yeni ilaç için Ar-Ge çalýþmalarý; maliyeti ve süresi giderek artan, yatýrým riski yüksek bir alan olma özelliðini korumaktadýr. Halen yeni bir ilacýn bulunmasýndan pazara veriliþine kadar geçen süre 7-12 yýl olup, harcamalar milyon ABD Dolarý düzeyinde gerçekleþmektedir. Ar-Ge faaliyetlerinde ABD, AB ve Japonya'nýn önüne geçerek rekabet düzeyinde çok önemli bir avantaj kazanmýþtýr. AB ülkeleri ile Ýsviçre ve Norveç'in toplam Ar-Ge harcamalarý Grafik 12'de belirtilmiþtir. Grafik 13'te ülke bazýnda Ar-Ge harcamalarý yer almaktadýr. Ýlaç Ar-Ge çalýþmalarýnda baþarý kriterlerine göre ABD, tüm ülke ve bölgelerden önde gelmektedir. Avrupa'da patenti alýnabilen ilaç ve biyoteknoloji buluþlarýnda ABD'nin önderliði Tablo 8'de açýkça görülmektedir. Bulunan yeni ilaçlarýn dünya pazarlarýna giriþi ve pazarda önemli pay almalarý açýsýndan da ABD öndedir. Avrupa firmalarýnýn pazarladýklarý yeni ilaçlar ABD firmalarýnýn yeni ilaçlarýndan daha yaþlý olup patent korumalarý daha kýsa sürede sona erecektir. Son durum ABD'nin Ar-Ge verimliliðinde önde olduðunun göstergesidir. Ayrýca ABD firmalarýnýn klasik ilaçlardan daha fazla sayýda yeni biyoteknoloji ürün patentine sahip olmalarý da büyük avantaj saðlamaktadýr. Ar-Ge yapýlan ülkelerin pazara verdikleri yeni ilaç sayýlarý dikkate alýndýðýnda ABD firmalarýnýn bu alanda da giderek artan bir üstünlük kazandýklarý Tablo 9'da gözlemlenmektedir ve 2002 yýllarýnda dünya pazarýna verilen yeni kimyasal ve biyolojik ilaç sayýlarý ve bunlarý keþfeden ülkelere daðýlýmý AB'nin bu alandaki öncülüðünü de ABD'ye kaptýrdýðýný açýkça belirlemektedir (Tablo 10). Tablo 10. Dünya pazarýna verilen yeni ilaçlar Kaynak: EFPIA 2002 ve ÝEÝS, Türkiye'de Ýlaç, Ýstanbul Sanayi Odasý

39 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü milyon ABD$* Yurtiçi Yurtdýþý Toplam ** 1.549, , , , , , , ,8 427,5 698, , , , , , , , , , , , , , ,7 Grafik 14. ABD'de yurtiçi ve yurtdýþý Ar-Ge yatýrýmlarý* * Sadece PhRMA üyelerine ait verilerdir. ** Tahmini. Kaynak: PhRMA Membership Survey Biyoteknoloji ve Ýlaç 2000 dolayýnda kimyasal ilaç molekülü pisayada bulunmaktadýr. Keþfedilen yeni ilaç kimyasalýnýn sayýlarý azalmaktadýr. Biyoteknolojiye dayalý ilaçlarýn sayýsý henüz mevcut kimyasallarýn %10'u düzeyinde olmasýna raðmen gelecekte bu sayýnýn 'e ulaþmasý mümkün görülmektedir. Moleküler biyolojide son 30 yýlda yaþanan devrim niteliðinde geliþme klasik fermentasyona dayalý biyoteknoloji dýþýnda, rekombinant DNA, monoklonal antikorlar vb yöntemlerle bulunan ilaçlar tedavide ve tanýda yeni ufuklar açmaktadýr. Halen son yýllarda pazara verilen ilaçlarýn 1/5'i biyoteknoloji ürünleridir. AB bu alandaki Ar-Ge'de geri kalmýþ ve 1980'lerde yeni biyoteknoloji araþtýrma firmalarýnýn kuruluþundaki geliþmeyi kaçýrmýþtýr. Biyoteknolojik ilaçlardaki AB ve ABD karþýlaþtýrmasý Tablo 11'de yer almaktadýr. Türkiye'de ilaç sanayiinde henüz biyoteknolojik bir üretim gerçekleþmemiþtir. Pazardaki ürünlerin tümü ithaldir. TÜBÝTAK önderliðinde yürütülen "Vizyon 2023 Teknoloji Projesi"nde ilaç sanayii hedefleri içinde öncelikli konu "biyoteknoloji" olarak belirlenmiþtir. Ýlaç ve saðlýk, týbbi cihazlar, kimya, tarým ve Satýþlar milyon Euro Ar-Ge harcamalarý milyon Euro Net kar/zarar milyon Euro Firma sayýsý Personel sayýsý AB ABD (1.699) (7.701) Tablo yýlý için biyofarmasötiklerde AB/ABD karþýlaþtýrmasý Kaynak: EFPIA Key Data 2003 update. Ýlaç endüstrisi Elektrik ekipmanlarý sanayii Profesyonel ve bilimsel ekipmanlar sanayii Kimya sanayii Makine sanayii Tablo yýlý için sektörler arasý Ar-Ge harcamalarýnýn satýþlara oraný karþýlaþtýrmasý Kaynak: National Science Foundation R+D in Industry (1998). % 18,7 % 9,6 % 7,8 % 6,2 % 5,5 Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 13

40 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü ormancýlýk, gýda, çevre sektörlerinin ilerlemesinde biyoteknolojik geliþmelerin etkisi büyük olacaktýr. Ar-Ge alanýnda AB topluluðundan daha ileri ve rekabetçi düzeye eriþen ABD'de yurtiçinde ve yurtdýþýnda yapýlan harcamalar dikkate alýndýðýnda, týp alanýndaki çok önemli geliþmelerin Ar-Ge yatýrýmlarý ile paralellik gösterdiði açýktýr. Grafik 14'de ABD Ar-Ge harcamalarýndaki ciddi týrmanýþ gösterilmektedir. Örneðin, Ar-Ge yatýrýmlarýnýn 1998'de PhRMA üyesi firmalar için toplam 20 milyar ABD Dolarýndan 2001'de 30 milyar ABD Dolarýna ulaþacaðý öngörülmüþtür. 3 yýl içinde %50 artýþ olmasý satýþlarýn %18-20'sinin Ar-Ge'ye ayrýlabilmesinin sonucudur. ABD ilaç sektörü diðer endüstri dallarýnda yapýlan Ar-Ge faaliyetlerinin ciroya oranlarý açýsýndan * bin kiþi Ar-Ge'de çalýþan Toplam çalýþan * Tahmini. Grafik 15. Avrupa Birliði ülkeleri ile Ýsviçre ve Norveç'te ilaç sanayii istihdamý Kaynak: EFPIA 2003 Update bin kiþi Ar-Ge çalýþanlarý Toplam çalýþanlar Grafik 16. ABD ilaç sanayiinde istihdam Kaynak: PhRMA Membership Survey karþýlaþtýrýldýðýnda önde gelmektedir (Tablo 12). ABD'nin yeni ilaç araþtýrmalarýnda ve dolayýsýyla pazarda rekabet gücünün giderek artmasýna imkan veren sonuçlar baþlýca 5 ana sebebe dayanmaktadýr: i. Biyomedikal eðitimin yapýsý ve boyutu ve biyoteknolojiye ayrýlan kaynaklarýn 1950'li yýllarda keskin bir çýkýþ yapmasý, ii. Yetenekli araþtýrmacý ve yöneticileri içine alan yüksek düzey iþ gücünü yönlendiren kurumlar arasýnda rekabete dayanan etkinlik, iii. Bilimsel araþtýrmalarýn ticarileþebilmesini teþvik eden sistem ve ortam, iv. Fikri mülkiyet haklarýnýn kuvvetle uygulanmasý, örneðin Avrupa'da tanýnan haklar ve iddialardan daha güçlü bir koruma saðlanmasý, v. Nihai pazardaki rekabet düzeyi ve þekli, Avrupa ülkelerinde devlet müdahalesinin çeþitli þekil ve yoðunlukta oluþuna karþýn ABD pazarýnda ilaç fiyatlarýndaki esneklik ve devletin müdahalesinin olmamasý ArGe'ye yöneltilen fonlarýn daha yüksek düzeyde oluþmasýna imkan vermektedir. Sonuçta ilaç araþtýrmalarýnda yeni buluþlarýn; firmalarýn ve ülkelerin dünya ilaç pazarýnda rekabette üstünlük saðlamalarýnda çok önemli bir etken olduðu tartýþmasýz kabul edilmektedir Ýstihdam Ýlaç sanayii geliþmiþ ve geliþmekte olan ülkelerde istihdamda önemli katkýlar saðlamaktadýr. Batý Avrupa ülkelerinde son yýllarda yaþanan þirket birleþmelerine raðmen çalýþanlar sayýsýnda önemli bir azalma olmamýþtýr; çalýþanlarýn %15-16'sý Ar-Ge alanýnda görev yapmaktadýr. Ar-Ge'de ve ABD'de istihdam ve Ar-Ge personelinin boyutlarý Grafik 15 ve Grafik 16'da verilmektedir. Ýstihdamýn Ar-Ge alanýndaki payý AB'de %16, ABD'de ise %21 düzeyindedir. 14 Ýstanbul Sanayi Odasý

41 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü 1.4. TÜRKÝYE ÝLAÇ SANAYÝÝNÝN REKABET GÜCÜ Ýlaç sektörümüzün dünya ilaç sektörü içindeki yeri çeþitli açýlardan deðerlendirildiðinde genelde ülke nüfusuna ve komþu bölgelerde pazar kazanma potansiyeline kýyasla yeterli boyuta ulaþamadýðý ifade edilebilir. Dünya ilaç sektörü ve Türkiye'nin ekonomik verileri ile ilaç sektörümüzün kýyaslanan verileri Tablo 13'te verilmektedir. Ülkemizde kiþi baþýna ilaç tüketimi 2003'de 60 ABD Dolarýna ancak ulaþabilmiþ iken bu deðer, komþumuz Yunanistan'da 2001'de 163 ABD Dolarý, Portekiz'de 205 ABD Dolarý ve AB'ye yeni üye ülkelerden Polonya'da 80 ABD Dolarý, Macaristan'da 101 ABD Dolarý olmuþtur. Pazarýn yeterince geliþememesinde, milli ilaç politikasýnýn belirlenmemiþ olmasý ve devletin pazara müdahalesinin yüksek düzeyde oluþu baþlýca etkenler olmuþtur. DSÖ'nün kabul ettiði uluslararasý standartlarda üretim yapan 35 ülkeden biri olan ülkemizde ilaç sanayiinin stratejik önemi ve katma deðer yaratmadaki yüksek potansiyelinin iyi deðerlendirildiði ve yararlanýldýðýný kabul etmek mümkün deðildir. Sektör dünya pazarý* Sektör dünya ihracatý* Sektör Türkiye pazarý** Sektör Türkiye üretimi** Sektör Türkiye ihracatý** Sektör Türkiye ithalatý** Toplam Türkiye üretimi*** Toplam Türkiye ihracatý*** Toplam Türkiye ithalatý*** Dünya sektör ihracatýnýn dünya sektör pazarýndaki payý Sektör Türkiye toplam pazarýnýn dünya sektör pazarý içindeki payý Türkiye sektör ihracatýnýn dünya sektör ihracatý içindeki payý Türkiye sektör üretiminin toplam Türkiye üretimi içindeki payý Türkiye sektör ihracatýnýn toplam Türkiye ihracatý içindeki payý Türkiye sektör ithalatýnýn toplam Türkiye ithalatý içindeki payý % % % % % % v.y. v.y (t) ,1 19,5 20,2 21,4 24,2 v.y. v.y. 29,3 27,1 (t) 26,4 0,56 0,56 0,57 0,68 0,74 0,74 0,75 0,65 0,70 0,85 0,31 0,17 0,18 0,15 0,18 v.y. v.y. 0,13 0,13 (t) 0,19 0,66 0,88 0,83 0,94 0,94 1,09 1,01 1,32 1,25 1,30 0,690,44 0,45 0,37 0,48 0,48 0,50 0,47 0,44 0,52 2,11 2,04 2,01 2,02 2,57 3,28 2,77 3,71 3,32 3,51 * IMS Health ** ÝEÝS, Türkiye'de Ýlaç, *** DÝE verileri v.y.veri yok t tahmini Tablo 13. Rekabet gücü analizi: dünya ve Türkiye'de ilaç sektöründe geliþmeler (milyon ABD Dolarý) Kaynak: (1) IMS Health, (2) ÝEÝS, Türkiye'de Ýlaç, ve (3) DÝE verileri. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 15

42 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Güçlü Yönler FÝZÝKSEL ALTYAPI / KAPASÝTE - Klasik farmasötik þekillerin tümünü üretebilecek ve kontrol edebilecek modern sistem, ekipman, cihaz donanýmýna ve kapasiteye sahip olunmasý. TEKNOLOJÝ - Klasik ilaç üretim ve kontrol teknolojilerine sahip, temel ilaçlarýn tümünün üretilebilir olmasý. - Bazý tesislerin dünya standardýnda oluþu, GMP kurallarýnýn uygulanmasý ile gerekli teknolojik altyapýnýn hazýr oluþu veya hazýrlanmasý olasýlýðýnýn yüksek oluþu. KALÝTE - Uluslararasý standart ve kalite kriterlerine (GMP/GLP vb) uygun üretim ve ürünlere sahip olunmasý. ÝNSAN KAYNAKLARI - Kalifiye insan gücüne sahip olunmasý. PAZAR - Müstahzar ilaç fiyatlarýnýn AB ülkelerinin en düþüðü olmasý. - Pazarda (tüm olumsuzluklara raðmen) güçlü büyüme (ortalama yýllýk > %10) gerçekleþmesi. NÜFUS VE DEMOGRAFÝK YAPI - AB içinde nüfus artýþýnda birinci sýrada oluþ ve nüfusun iç pazarý destekleyen boyutta geliþimi. Zayýf Yönler FÝZÝKSEL ALTYAPI / KAPASÝTE - Üretim kapasitesinin tam kullanýlamamasý. TEKNOLOJÝ - Yeni teknoloji ve yeni ilaç geliþtirilememesi ve bu konuda yatýrým olmamasý. - Yüksek teknoloji, biyoteknoloji ve bunlara ait bilgi birikiminin yeterli düzeyde ve organize olmamasý. EKONOMÝ VE FÝNANSAL ALTYAPI - Finansman kaynaklarýnýn zayýf olmasý. - Fiyatlandýrma uygulamalarýnýn günümüze kadar istikrarlý olmayýþý nedeniyle fon oluþturulamamasý. - Kaynaklarýn iyi kullanýlamamasý. - Yatýrýmlarýn yeterli düzeyde yapýlamamasý. - Yakýn tarihe kadar devam eden kronik yüksek enflasyon, devalüasyon ve yüksek faizlere baðlý özsermaye ve özvarlýk kaybý. KURUMSAL VE YASAL ALTYAPI - Özerk "ulusal ilaç kurumu"nun olmayýþý. - Yerli ilaç sanayi kuruluþlarýnýn önemli bir bölümünün aile þirketi yapýsýnda olmasý (kurumsallaþamamasý). - Yabancý yatýrýmlarý caydýran mevzuat, bürokrasi ve yolsuzluklarla mücadelede yeterince baþarýlý olunamamasý. - Giriþimciliði destekleyecek yatýrým ve risk sermayesi araçlarýnýn geliþmemiþ olmasý. - Ýlaç mevzuatýnda AB ile uyumsuzluklarýn tam giderilememesi. - Kamu ilaç denetim sisteminde nitelik ve nicelik yetersizlik. PIC'de (Pharmaceutical Inspection Convention - Ýlaç Denetim Anlaþmasý) yer alamamak. - Üniversitelerin yeni ilaç araþtýrmasý birlikteliði yapma özerkliðine ve teþviklere açýk olmamasý. PAZAR - Gümrük Birliði sonrasýnda ruhsatlandýrma ve fiyatlandýrma sistemi ile ithalatý özendiren yanlýþ politikalar. - Kamu ilaç alýmlarýnda rasyonel olmayan kýsýtlama uygulamalarý (en ucuz ilaç alýmý, ihale þartý vb). - Ýç pazarda saðlýksýz, yoðun rekabet ve etik ihlallerde artýþlar. - Yeni teknoloji ürünlerinde (özellikle biyoteknoloji) rekabet gücünün olmamasý. - Dýþ pazarlarda rekabet deneyiminin zayýf oluþu. - Küreselleþme sonucu çok uluslu firmalarla iç pazarda rekabet etmede güçlük. - Aþýrý devlet müdahalesi. ÝNSAN KAYNAKLARI - Üniversitelerin sektörün araþtýrmacý ve uzman eleman ihtiyacýný karþýlamada yetersiz kalýþý. - Üniversite ve meslek içi eðitimlerin týp ve eczacýlýkta, modern ve rasyonel ilaç/bakým hizmeti verilmesi için yetersiz kalmasý. - Araþtýrma-geliþtirme ve teknoloji geliþtirmede uluslararasý düzeyde çeþitli uzman personelin kritik sayýnýn altýnda olmasý. 16 Ýstanbul Sanayi Odasý

43 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Fýrsatlar Tehditler FÝZÝKSEL ALTYAPI - Ülkede üretilmeyen bazý ilaç formlarýnýn üretimi için gerekli yatýrým maliyetinin yüksek olmayýþý. KURUMSAL VE YASAL ALTYAPI - Saðlýk sigortasýnýn tüm nüfusa yaygýnlaþtýrýlmasý hedefi. - AB üyelik sürecinde saðlýk hizmetlerinde yeniden yapýlanma, AB ile uyumlu mevzuat ve þeffaf uygulama hedefleri. AR-GE - Uluslararasý ilaç araþtýrmalarýnda klinik çalýþmalarýn (Faz II - Faz III) yurtiçi kuruluþlarda yapýlmasýnda görülen geliþme. - Patent korumasý altýndaki ilaçlarýn jenerik eþdeðerlerinin geliþtirme çalýþmalarýnýn AB'nde engellenmiþ olmasýna karþýn ülkemizde yapýlabilmesine olanak tanýyan yasal ve teknik altyapýnýn varlýðý ve proses geliþtirme deneyimine sahip olunmasý. PAZAR - Saðlýk ve yaþam kalitesi bilinçlenmesinde toplumda geliþme. - Küreselleþmenin getirdiði dýþ pazar olanaklarý ve ihracat potansiyelinde artýþ. - Kamu ilaç alýmlarýnda ucuz jenerik ilaçlarýn tercih edilmesi politikalarý. NÜFUS VE DEMOGRAFÝK YAPI - Nüfus ve demografik yapýda olumlu deðiþimin yaþanmasý. MEVZUAT VE FÝKRÝ MÜLKÝYET HAKLARI - Mevzuatýn AB uyumu ve buna baðlý olarak dýþa açýlýþ potansiyelinin yükselmesi. - Jenerik üreticilerin formülasyon ve proses patenti alýþlarýnda yaþanan artýþ. YABANCI YATIRIMLAR - Nüfus, deneyim, klinik araþtýrma potansiyeli, iþgücü maliyeti, teþvikler ve benzeri faktörler nedeni ile dýþ yatýrýma cazip bir ülke olma yolunda alýnan mesafe. EKONOMÝ VE FÝNANSMAN - Küreselleþme sonucu tüm dünyada dolaþan yatýrým fýrsatý arayan sermayenin varlýðý. ÝNSAN KAYNAKLARI - Yurtdýþýnda yeni teknolojileri öðrenen/öðreten vatandaþlarýmýzýn saðladýðý potansiyel. GENEL - Sektörler arasý iþbirliði olasýlýklarý. - Uluslararasý iþbirliði olasýlýklarý. - Toplumun saðlýk bilincinde yaþanan ve beklenen geliþmeler. TEKNOLOJÝ - Dünyada bilim ve teknolojideki eksponansiyel artýþ. EKONOMÝK VE FÝNANSAL ALTYAPI - Geliþmekte olan ve sorunlarýnýn çözümü orta-uzun vadede gerçekleþebilecek genel ekonomi. - Halkýn alým gücünün zayýflýðý. - Kredi kaynaklarýnýn sýnýrlý ve maliyetlerinin yüksek oluþu. AR-GE - Araþtýrma bilincinin yetersizliði ve araþtýrmaya yeterli deðerin verilmemesi. PAZAR - Küreselleþmenin sonucu çok uluslu firmalarýn pazar paylarýnýn artmasý ve çok uluslu jenerik firmalarýn iç pazara girmesi. - Birleþmeler ve satýn almalarýn oluþturduðu tekelleþen pazar bölümleri. - Bazý teknik sorunlar (GMP, DMF, BY/BE, dokümantasyon, sertifikasyon gibi) ve ekonomik sorunlar nedeniyle öncelikli dýþ pazarlarda rekabet gücü zayýflýðý. - Kamu sosyal güvenlik kurumlarýnýn uyguladýðý deðiþik ve istikrarsýz ilaç alýmlarý ve geri ödemelerde yaþanan kriz düzeyindeki geliþmeler. - Regüle edilmemiþ alternatif tedavi yöntemlerinin yaygýnlaþma eðilimi göstermesi. ÝNSAN KAYNAKLARI - Genelde eðitim/öðrenimin 21. yüzyýl gereksinimi düzeyine ulaþmamýþ olmasý ve beyin göçü. - Orta ve uzun vadeli uzman ve araþtýrma elemaný yetiþtirme plan ve programlarýnýn olmayýþý. MEVZUAT VE FÝKRÝ MÜLKÝYET HAKLARI - Veri münhasýriyeti (data exclusivity) uygulamasýnýna çoðu AB'nin yeni üye ülkelerinde olduðu gibi bir geçiþ dönemi olmaksýzýn baþlatýlmasý ile yerli üreticilerin önemli boyutta iç pazar payý kayýplarý ve kamu sosyal sigortalarýnýn ilaç harcamalarýnda ciddi artýþlarýn yaþanacak olmasý ve mevcut geri ödeme probleminin aðýrlaþmasýna sebep olmasý. - Ülke ilaç otoritesi olarak Ýlaç ve Eczacýlýk Genel Müdürlüðü'nün sertifikasyonlarýnýn (ruhsat, GMP sertifikasý, teftiþ vb) diðer ülkelerce karþýlýklý tanýnmamasý. GENEL - Devletin istikrarlý saðlýk ve ilaç politikalarý geliþtirememesi ve sektör sorunlarýnýn uzun yýllar çözümlenmeden birikerek geliþmeyi önleyen bir konuma gelmesi. - Saðlýk ve eðitim alanlarýna ayrýlan kaynak yetersizliði. - Özel saðlýk sigortalarýnda yeterli geliþmenin olmayýþý. Tablo 14. Türkiye ilaç sektörü Swot analizi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 17

44 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Sektörün dünya pazarý içindeki parasal payý arasýnda %0,56-0,85 düzeyinde kalmýþtýr. Dünyada ilaç ihracatý ayný dönemde 3,6 kat artarken Türkiye'nin ihracatý 1,7 kat geliþmiþtir. Türkiye'de yeni ilaç araþtýrmasý yapýlamamasý ve ihracattaki idari ve teknik güçlüklerin aþýlamamasý ihracatýn yeterli düzeyde artmamasýnýn temel nedenlerini oluþturmaktadýr. Ülkemiz toplam üretimi içinde ilaç sektörünün payý 13 yýlda 1 kat artarak %0,66'dan %1,30'a ulaþmýþtýr. Ýhracatýn toplam ülke ihracatýndaki payý bir geliþme göstermemesine raðmen ithalattaki payý yükselmektedir. Gümrük Birliði sonrasýnda mamul ilaç ithalatýndaki dikkat çeken artýþ trendi devam etmektedir. Yönetimler nezdinde yapýlan imalatýn özendirilmesi giriþimlerine raðmen günümüze kadar çözüm saðlanamamýþtýr. Türkiye'de ithalatý 2 kat artarken sektörde artýþ 4 kat olmuþtur. Ülke ilaç sektörünün dünya standartlarýnda kaliteye, ürün ve süreç esnekliðine, yeterli kapasiteye, teknik bilgi ve deneyim birikimine, vasýflý insan gücüne sahip olmasý ve fiyat deðiþikliði avantajlarýna raðmen dünya rekabetinde belirli bir düzeye ulaþamamýþ olmasý dikkatle deðerlendirilmesi gereken bir olgudur. Mevcut potansiyelin ülke ekonomisine katký saðlayabilmesi için kamunun ilgili mercileri ile sektörün geniþ bir perspektif içinde milli ilaç politikasý ve stratejilerini oluþturmalarý gerekmektedir Türkiye Ýlaç Sanayii Swot Analizi Tarihsel geliþimi içinde son 50 yýl içinde önemli bir geliþme ve modernleþme gerçekleþtiren sektör, týp ve eczacýlýk alanýndaki son yýllarda yaþanan çok hýzlý geliþmelere uyum saðlamakta sorunlar yaþamaktadýr. Fiziksel altyapý ve teknolojik altyapýdaki güçlü bir konuma, kalitede dünya standartlarýna ulaþýlmýþ olmasýna ve dinamik bir iç pazarýn varlýðýna raðmen çok hýzlý geliþen týp, eczacýlýk ve biyolojik bilimlerle baðlantýlý teknolojilere adapte olmakta zorluklar yaþamaktadýr. Ýlaç endüstrisinin yüksek düzeyde yeni teknolojiler kullanan Ar-Ge yoðunluklu global yapýsý sektörü çok hýzlý yenilenme ve Ar-Ge aðýrlýklý yatýrýmlara zorlamaktadýr. Türkiye ilaç endüstrisinin yoðun devlet denetimi ve müdahaleleri ile istikrarlý ve fon birikimine imkan verecek fiyatlandýrma uygulamalarýna geçmiþ uzun yýllarda kavuþamamasý sonucunda yeni teknoloji baðlantýlý yatýrýmlarý yapamamasý, yeni ilaç Ar-Ge'sine baþlayamamasý; çok önemli olan bu rekabet unsurlarýndan uzak kalmasýna yol açmýþtýr. Kurumsal ve yasal altyapý açýsýndan Saðlýk Bakanlýðýnda odaklanan yeniden yapýlanamamak ve AB ilaç mevzuatý ile tam uyum saðlanamamýþ olmasý önemli sorunlar arasýnda yer almaktadýr. Ýnsan kaynaklarýnda ciddi sýkýntýlar yaþanmaktadýr. Üniversitelerimizin sektörün uzman ve araþtýrmacý eleman gereksinimlerini karþýlamalarýnda yetersiz kalýþý geliþmeleri olumsuz etkilemektedir. Özellikle biyomedikal bilimlerdeki öðretim yetersiz kalmaktadýr. Bilimsel temel araþtýrmalardaki yetersizliklere ilaveten endüstriyel araþtýrmalarla bütünleþtirilememesi, üniversite-sektör iþbirliðinin yetersiz oluþu diðer zayýf yönleri oluþturmaktadýr. Ýlaç sanayiinin stratejik konumu ve önemine raðmen uzun yýllardýr belirlenmiþ bir devlet ilaç politikasýnýn ve buna baðlý þeffaf ve destekleyici AB uyumlu teþviklerin bulunmayýþý, sektörü gerek iç pazar dinamikleri gerekse uluslararasý dev kuruluþlarýn yoðun rekabeti ile karþý karþýya býrakmýþtýr. Pazarýn küreselleþmesi ile yerli koruma azalmýþ, yabancý firmalarýn penetrasyonlarý artmýþtýr. Özellikle Gümrük Birliði Kararý sonrasýnda giderek artan mamul ilaç ithalatý, yerli üretimin azalmasý, sektörün birinci derecede öncelikli sektörler konumundan çýkarýlmasý, yabancý yatýrýmlarý caydýran mevzuat, bürokrasi ve yolsuzluklarla mücadeledeki zaaflar, geçmiþte uzun yýllar ekonomi ve yönetimlerde 18 Ýstanbul Sanayi Odasý

45 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü yaþanan istikrarsýzlýk ve vizyon eksikliði, sosyal güvenlik sistemlerinin finansal krizleri, sektör üzerinde tehditler oluþturmaya devam etmektedir. Tüm bu oluþuma karþýn; toplumdaki saðlýk ve yaþam kalitesindeki bilinçlenme, ilaç araþtýrmalarýnda sýnýrlý da olsa bazý ilaçlarýn klinik çalýþmalarýnýn yurtiçinde yapýlmasýnda görülen geliþmeler, jenerik eþdeðer ilaçlarýn geliþtirilebilmesine imkan tanýyan yasal ve teknik altyapýnýn varlýðý, saðlýk sigortasýnýn tüm nüfusa yaygýnlaþtýrýlmasý hedef ve çabalarý, rekabet gücünün artmasýnda deðerlendirilmesi gereken fýrsatlarý getirmektedir. Ýç pazar, sektörün toplam pazarýnýn yaklaþýk %95'ini oluþturmaktadýr sonrasýnda dýþ pazarlara açýlmada baþlatýlan hamleler, belirtilen olumsuzluklar sebebiyle sürdürülememiþtir. Dýþ pazarlarda rekabet gücünün artýrýlabilmesi sadece sektörün çabalarý ile gerçekleþecek bir olgu deðildir. Devletin tanýtým faaliyetlerine katýlýmý ve teþviki gerekmektedir. Dünya ilaç pazarlarýnda çok önde olmayan ülkelerin yönetimlerinin doðru politikalarý ve akýlcý, yapýcý destekleri ile bu alanda önemli geliþmeler saðlamýþ ülke sayýsý azýmsanmayacak boyuttadýr. Hindistan, Çin, Güney Kore, Ýsrail, Ýrlanda gibi ülkeler dünya ilaç pazarlarýnda önemli bir rekabet gücüne ulaþmýþlardýr SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Sektörün Vizyonu Ýnsan saðlýðý ve yaþam kalitesinde vazgeçilmez bir araç olan ilacý üreten ve saðlayan stratejik önemde bir sektör olarak, uluslararasý rekabet gücüne sahip, yaþam kalitesini artýrýcý ve ülke ihtiyacýnýn büyük kýsmýný karþýlayabilen ilaç sanayiinin yurdumuzda bulunmasý temel amaçtýr. Sektörün Misyonu Katma deðeri yüksek olan ilaç, ilaç etken maddeleri üretimi, iç ve dýþ satýþlarý ile ticaret dengesine, istihdam yaratýlmasýna ve ülke ekonomisine katkýda bulunmak; hýzla geliþen teknolojilere sahip olmak veya geliþtirilerek uluslararasý düzeyde Ar-Ge yapar duruma gelmek, toplumun ve insanlarýn saðlýðýna olan katkýlarý etik deðerleri koruyarak geliþtirmek temel amaç çerçevesindeki hedefleri oluþturmaktadýr. Doðru Politikalar Belirlemeliyiz Yeni ilaç araþtýrmasý yapamayan Türkiye ilaç sanayiinin geleceði açýsýndan tutarlý ve doðru politikalarýn ve stratejilerin belirlenmesi ve istikrarla uygulanmasýna her zamankinden daha fazla ihtiyaç vardýr. Stratejik bir ürün olan ilacý dünya standartlarýnda üretebilecek düzeyde ilaç sanayiine sahip ülke sayýsý sadece 35'tir. Küreselleþmenin baskýsý altýnda olan, Saðlýk Bakanlýðý'nca geçmiþte uzun yýllar uygulanan kýsýr fiyat politikalarý ve pazarda yaþanan yoðun devlet müdahaleleri ve uzun yýllar süren yüksek enflasyon ve ekonomik krizler sonucunda fon oluþturamayan ve 1995 sonrasýnda 6 yýl devamlý zarar eden sektör yoðun problemlerle uðraþmaktadýr. Yeteri düzeyde geliþmesi duraksayan, rekabetçi konumu zayýflayan ilaç sektörümüzün varlýðýnýn deðeri ve önemi bilinmelidir. Temel hedefimiz "uluslararasý rekabet edebilen, ihracatýný artarak sürdürebilen, ülke ihtiyacýnýn büyük bölümünü yurtiçinde üretebilen, istihdamý geliþtiren, yenilikçi ve üretici katma deðeri yüksek bir ilaç sanayiinin varlýðýný korumak ve geliþmesini teþvik etmek" olmalýdýr. Bu hedef doðrultusunda yönetimler tarafýndan yapýlmasý gerekenlerin öncelikli ve acil olanlarý: i. Tutarlý, adil ve fon oluþumuna imkan verecek fiyatlandýrma sistemi istikrarlý olarak sürdürülmelidir. ii. Üretim yapanlar gözetilmeli, teþvik edilmelidir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 19

46 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Serbest piyasa ekonomisi içinde de endüstrinin korunmasý mümkündür. Amaç büyüme ekonomisi ve iþsizliði azaltmak olmalýdýr. iii. Serbest rekabet kurallarýný zedelemeden ithalatý artýrýcý geliþmeleri önlemek gereklidir. Örneðin; - Ülkemizde üretilebilecek olan mamul ilaçlar için ithal ruhsatý, zorunlu durumlarda süreli olarak 2-3 yýl için verilmelidir. Bu süre sonunda ilgili firmanýn ithaline izin verilen ilacý Türkiye'de üretmesi veya fason ürettirmesi özendirilmelidir. - Sanayi ürünlerimizin ihracatýnda kota uygulayan ülkelere belli ilaç ürünleri ve yurtiçinde üretilen ilaç hammaddeleri için kota uygulamasý mevcut anlaþmalar paralelinde düzenlenmelidir. Hayati ilaçlar ve farmasötik eþdeðeri olmayan ilaçlar bu uygulamadan muaf tutulmalýdýr. Sonuçta, hemen tüm sanayileþmiþ ülkelerin uyguladýklarý milli sanayilerini korumaya dönük akýlcý ve serbest ticaret ilke ve kurallarýný açýkça ihlal etmeyen "tarife dýþý engeller" belirlenerek uygulanmalýdýr. Günümüzde ilaç sektörümüz küreselleþmenin bütün olumsuzluklarýný yaþarken, ülkemize ve sektöre özgü ekonomik, ticari ve idari birikmiþ sorunlarýn da yükünü taþýmakta güçlük içindedir Sektör Stratejileri Öncelikle, devletin ulusal ilaç politikasý belirlenmelidir. Ekonomik ve Finansal Uygulamalar - Ýlaç fiyatlandýrma sisteminde devlet denetimi serbest rekabeti önlememelidir. - Ýlaç sektörünün hýzla geliþen teknolojilere uyum saðlamasý ve yeni ilaç Ar-Ge'si yapabilmesine olanak saðlayacak fon birikimi oluþturulmasýna imkan saðlayacak fiyat sistemi istikrarla uygulanmalýdýr. - Kamu ilaç alýmlarýnýn serbest piyasa kurallarý içinde ve rekabete açýk, rasyonel, adil ve tekdüze bir sisteme baðlý olarak yürütülmesi saðlanmalýdýr. - Girdi maddeleri ithalatýnda vadeli akreditiflere uygulanan %3 oranýndaki Kaynak Kullaným Destekleme Fonu (KKDF) kaldýrýlmalýdýr. - Jenerik ilaçlar ve ilaç hammaddelerinin yurtdýþý pazarlarda daha fazla kabul görmesi için teknik iþlemlerin (biyoeþdeðerlik, Avrupa farmakope sertifikasý vb) finansmaný için özel koþullarda kredi imkaný saðlanmalýdýr. - Reçeteli ilaçlarda 3/2004'te uygulamaya giren %8 KDV oraný halkýn yaygýn tükettiði reçetesiz ilaçlar ve ilaç girdi maddelerinde de uygulanmalýdýr. Dýþ Ticaret - Yerli üretimi teþvik eden politikalarla giderek yükselen mamul ilaç ithalatýnýn dýþ ticaret dengesindeki negatif etkisi önlenmelidir. - Anti damping ve haksýz rekabet uygulamalarýndan taviz verilmemelidir. - Ýhracatýn çeþitli biçimde teþvik edilmesi saðlanmalýdýr. - Ürün tanýtýmýnda Ýhracat Genel Müdürlüðünün yurtdýþý fuar ve pazarlama destekleri nicelik ve nitelik olarak artýrýlmalýdýr. Bürokrasi azaltýlmalýdýr. Yatýrým - Genelde geliþmiþ yörelerde yoðunlaþmýþ bulunan üretim tesislerinin çok hýzlý geliþen ilaç teknolojisine uyum saðlayabilmesi ve rekabet düzeyini ve fýrsatlarýný devam ettirebilmesi amacýyla yatýrým teþvikleri artýrýlmalýdýr. 20 Ýstanbul Sanayi Odasý

47 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü - Uluslararasý doðrudan sermaye yatýrýmlarýnýn ülkeye katkýlarýnýn artmasý bürokrasinin azaltýlmasýna, bu alanda dünya uygulamalarýnýn üzerinde imkanlar saðlanmasýna ve yolsuzluk imajýnýn giderilerek güven ortamýnýn yaratýlmasýna baðlýdýr. Gerekli düzenlemeler süratle gerçekleþtirilmelidir. Kurumsal ve Yasal Düzenlemeler - Ulusal ilaç otoritesi yeniden yapýlandýrýlmalý; 8. BYKP'nda da kabul edildiði þekilde idari ve mali özerkliðe sahip "Ulusal Ýlaç Kurumu"na ait yasa ivedi çýkarýlmalý ve kurumun tüm organizasyonu ve alt yapýsý ile 2005/2006 yýlýnda faaliyete geçmesi saðlanmalýdýr. - Ulusal Ýlaç Kurumu bünyesinde yeniden yapýlandýrýlacak "denetim" faaliyetlerinin uluslararasý düzeyde karþýlýklý tanýnmasýna imkan verecek PIC (Pharmaceutical Inspection Convention) üyeliði gerçekleþtirilmelidir. - Ýlaç mevzuatýnda AB ile uyumsuzluklar süratle giderilmeli, 1928 tarihli ve 1262 sayýlý ilaç yasasý yenilenmeli ve alt mevzuatýn, geliþmeler doðrultusunda güncelleþtirilmesi saðlanmalýdýr. - Ýlaç sýnýflamasý AB kriterlerine göre yapýlmalý ve OTC (reçetesiz satýlan) ilaçlarla ilgili yeni mevzuat düzenlemeleri yapýlmalýdýr. - Ruhsatlandýrma Yönetmeliðinde karar süreleri ile ilgili AB'ne uyumlu sýnýrlandýrmalar (ruhsatlandýrmanýn en geç 210 günde sonuçlandýrýlmasý) getirilmelidir. Teknoloji - Biyoteknoloji ve yüksek teknoloji ürünlerinin ülkede geliþtirilebilmesi için bu alandaki Ar- Ge projeleri AB'de olduðu gibi özel teþviklerle özendirilmelidir. Özellikle biyoteknoloji alanýnda; kuruluþ, altyapý ve proje destekleri için kamunun yönlendirilmiþ Ar-Ge fonlarý ihdas edilmelidir. - Üniversite-sanayi iþbirliði ve teknolojik geliþim derinleþtirilmeli ve özendirilmelidir. Yasal düzenlemesi tamamlanan teknoparklarda üniversitelerin ilgili bölümlerinin ve yeni Ar- Ge þirketlerinin kümeleþerek; uzmanlýk merkezleri (center of excellence)'nin oluþmasý, yönetimin öncelikli hedefleri ve takibi içinde olmalýdýr. - Tübitak'ýn yürüttüðü "Vizyon 2023 Teknoloji Geliþtirme Projesi"nin gerçekleþtirilmesi yönetimin ana hedefleri içinde yer almalý, koordinasyon ve yürütülmesi yeni kurulacak teknoloji bakanlýðýnýn sorumluluðunda olmalýdýr. Ýnsan Kaynaklarý - Sektörle ilgili yüksek eðitim kurumlarýnda sanayie yönelik eðitim programlarý yoðunluðu artmalý, sektörün uzman teknolog ve araþtýrmacý ihtiyacý karþýlanmalýdýr. - Meslek içi eðitim ve geliþtirme amacýyla sektör, üniversiteler ve meslek kuruluþlarýnýn ortak eðitim projeleri özendirici olarak oluþturulmalý ve istikrarlý uygulanmalýdýr. - Üniversitelerimizin ilaçla ilgili eðitim programlarýnda klasik içeriklerden daha fazla yenilikçi bilimsel ve teknolojik alanlara yer verilmelidir. Örneðin; molekülerbiyoloji, biyoteknoloji, ilaç geliþtirme aðýrlýklý olarak öðretim programýnda yer almalý, araþtýrmacý yetiþtirmeyi hedefleyen lisansüstü programlar ve kontenjanlar artýrýlmalýdýr. Ýlaçta Ar-Ge yapabilmenin temel koþullarýnýn baþýnda uluslararasý kabul görebilen uzmanlara sahip olmak gelmektedir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 21

48 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Üniversitelerin bu alanda yoðunlaþmasý ve Türkiye'nin genelde en az Ar-Ge yapýlan ülkelerden biri olma konumundan çýkarýlmasý için ulusal bir program uygulanmasý gerekmektedir Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Ulusal ilaç Politikasý Oluþturulmasý: l Sektörün saðlýklý geliþmesini, yatýrýmlarýn ve rekabetçi düzeyin artmasýný, toplumun ilaç gereksiniminin karþýlanmasýný hedefleyen ulusal saðlýk politikasý oluþturulmalýdýr. 2. Fiyatlandýrma Politikasý: l Sektörün rekabet gücünü ve teknolojik düzeyini arttýrarak ülke ekonomisine katkýsýný güçlendirmek, zorunlu yatýrýmlar gerçekleþtirmek ve Ar-Ge yapýlabilmek için fon oluþumuna imkan verecek þekilde fiyatlandýrma sistemi istikrarlý olarak uygulanmalýdýr. 3. Ýhracatýn Desteklenmesi: l Eximbank kredileri tek baþlýk altýnda toplanarak arttýrýlmalý, bürokratik proses basitleþtirilmeli, kredi faizleri ve aracý banka marjlarý düþürülmelidir. l Ýlaç ve ilaç hammaddelerinin ihracatýný destekleyecek teknik güvence iþlemlerinin finansmaný için özel koþullarda kredi olanaklarý saðlanmalýdýr. l Ürün tanýtýmýnda yurtdýþý fuarlar ve pazarlama destekleri artýrýlmalýdýr. 4. Yerli Üretim Teþviði: l Ýthalattaki artýþý dengelemek ve kurulu tesislerin ve istihdamýn devamý ve geliþebilmesi amacýyla ülkemizde ilaç ve ilaç hammaddelerinin üretimi teþvik edilmeli, özendirici önlemler örneðin ruhsat alýmýnda sürat ve öncelik ile fiyat esnekliði saðlanmalýdýr. 5. Yatýrým Desteði: l Çok hýzla geliþen ilaç teknolojisine uyum saðlamak amacýyla faal üretim tesislerinin yöresel geliþme kriterine tabi olmaksýzýn tüm yatýrým teþviklerinden yararlanmalarý saðlanmalýdýr. l Yabancý sermaye yatýrýmlarýnýn artmasý için bürokrasinin azalmasý, dünya uygulamalarýna göre daha cazip imkanlar saðlanmasý, güven ortamýnýn saðlanmasý gerçekleþtirilmelidir. 6. Kamunun Piyasaya Müdahalesinin Kaldýrýlmasý: l Kamu ilaç alýmlarýnýn serbest piyasa kurallarý içinde ve rekabete açýk ve rasyonel ve homojen bir sisteme dayalý yapýlmasý saðlanmalýdýr. En düþük fiyat ve aritmetik ortalama ile belirlenen referans fiyat uygulamalarý kaldýrýlmalýdýr. AB ile uyumlu, sektörün ve sosyal güvenlik kuruluþlarýnýn ülke gerçekleri doðrultusunda üzerinde anlaþabilecekleri bir geri ödeme sistemi uygulamaya konmalýdýr. l Kamu ilaç alýmý geri ödemelerindeki geciklemer acilen giderilmeli, sektörün ve eczanelerin alacaklarýnýn tamamý ödenmelidir. 7. Vergi ve Fonlarda Ýyileþtirme: l Kaynak kullanýmý destekleme fonu (KKDF) kaldýrýlmalýdýr. 8. Kurumsal Altyapý l Mali ve idari özerkliðe sahip olmak üzere 8. BYKP'da yer alan "Ulusal Ýlaç Kurumu"nun kurulmasý gerçekleþtirilmelidir. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Saðlýk Bakanlýðý, Çalýþma ve Sosyal Güvenlik Bakanlýðý, DPT, sektör kuruluþlarý Saðlýk Bakanlýðý, Maliye Bakanlýðý Dýþ Ticaret Müsteþarlýðý, Eximbank, aracý bankalar Bankalar, sektör kuruluþlarý Ýhracat Genel Müdürlüðü, ÝGEME, sektör kuruluþlar Saðlýk Bakanlýðý, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, DPT Hazine Müsteþarlýðý, TOBB, DPT Hazine Müsteþarlýðý, TOBB, DPT Maliye Bakanlýðý, Çalýþma ve Sosyal Güvenlik Bakanlýðý, sektör kuruluþlarý Çalýþma ve Sosyal Güvenlik Bakanlýðý, Maliye Bakanlýðý, Hazine Müsteþarlýðý Maliye Bakanlýðý, Hazine Müsteþarlýðý Saðlýk Bakanlýðý, Tarým ve Köyiþleri Bakanlýðý, TBMM 22 Ýstanbul Sanayi Odasý

49 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü Sektör Stratejileri Uygulama Planý (devam) KONU BAÞLIKLARI 9. Yasal Düzenlemeler: l Ruhsatlandýrma Yönetmeliðine AB ile uyumlu olarak "inceleme süresi sýnýrlamasý (210 gün)" getirilmelidir. Komisyonlarýn çalýþmalarý yasal prosedürlere kavuþmalý, eksper müessesesi kurulmalýdýr. l Ýlaç sýnýflamasý AB kriterlerine göre yapýlmalý ve OTC (reçetesiz ilaçlar) ile ilgili uygulama tüm unsurlarý ile yürürlüðe konmalýdýr. l Sektörün diðer bir sorunu da veri münhasýriyeti ile ilgilidir. Veri münhasýriyeti ESDK (Ekonomik Sorunlarý Deðerlendirme Kurulu)'da oluþturulan komisyon kararlarý doðrultusunda tarihinden itibaren uygulanmalýdýr. 10. Teknoloji Geliþtirme Çalýþmalarý: l Üniversite-Sanayi iþbirliði ve teknolojik geliþimin derinleþmesi özendirilmeli, teknoparklarýn etkin çalýþmasý saðlanmalýdýr. l Biyoteknoloji ürünlerinin ülkede geliþtirilmesi ve üretimi için Ar-Ge projelerine AB paralelinde özel teþvikler saðlanmalýdýr. 11. Eðitim: l Sektörle ilgili yüksek eðitimde uzman teknolog ve araþtýrmacý yetiþtirilmesi saðlanmalý ve yenilikçi bilimsel ve teknolojik eðitim programlarý yoðunlaþtýrýlmalýdýr. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Saðlýk Bakanlýðý Saðlýk Bakanlýðý Saðlýk Bakanlýðý, Dýþ Ýþleri Bakanlýðý, AB Genel Sekreterliði ÝSO/ÜSÝB, TOBB, TÜBÝTAK, DPT, sektör kuruluþlarý Hazine Müsteþarlýðý, TÜBÝTAK Üniversiteler, YÖK Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 23

50 Bölüm 1. Ýlaç Sektörü 24 Ýstanbul Sanayi Odasý

51 2. SABUN - DETERJAN - KOZMETÝK SEKTÖRÜ 2.1. SABUN SEKTÖRÜ Kimya sektörünün alt sektörlerinden olan sabun, deterjan ve kozmetik sanayii, üretim süreçleri farklý olmasýna karþýn mevzuat, yapý ve sorunlar açýsýndan büyük ölçüde benzerlik göstermektedir. Bu nedenle sektörler açýsýndan benzerlik gösteren strateji ve politikalar bölümü çalýþmada ortak baþlýk altýnda geliþtirilmiþtir. Buna karþýn kapsamlarý ve ekonomide oynadýklarý farklý rollere baðlý olarak sektörlerin geliþimi, mevcut durumlarý ve rekabet güçleri ise ayrý ayrý ele alýnmýþtýr Sektörün ve Sektör Ürünlerinin Tanýmý Ýleri toplumlarýn günlük yaþamlarýnda en çok gereksinim duyduklarý maddelerin baþýnda yýkayýcý ve temizleyici maddeler gelmektedir. Bu maddelerin tüketim seviyesinin toplumlarýn geliþmiþlik düzeyini yansýtan göstergelerden birisi olduðu tüm dünyada kabul edilmiþtir. Temizlik ürünleri pazarýnýn hangi ürün kategorilerinden oluþtuðuna bakýlacak olursa pazarýn, %88'ini deterjanýn, %12'sini ise sabunun oluþturduðu görülmektedir. Sabun, ana maddesi bitkisel ve/veya hayvansal yaðlarýn veya yað asitlerinin alkalilerle (NaOH, KOH vb) reaksiyonu sonucu üretilen ve genel anlamda canlýlarla eþyalarýn temizlenmesinde kullanýlan, ancak tekstil sanayii gibi diðer sanayi kollarýnda da kullaným yeri bulan ilk ve en eski temizlik maddesidir yýlýnda W.H. Lever tarafýndan ilk defa ambalajlý sabunun piyasaya sunulmasýyla modern sabun sanayiinin temeli atýlmýþtýr. Bu tarihten sonra devamlý geliþen ve teknolojik bakýmdan kendini yenileyen sabun sanayii, bugün milyonlarca ton üretimiyle temizlik maddeleri sektöründeki önemli yerini devam ettirmektedir. Türkiye'de 20. yüzyýlýn ortalarýna kadar sabun tüketimi basit usulde sergi sabunculuðu olarak devam etmiþ olup bugün de hala özellikle küçük yerleþim birimlerinde bu tür üretim yaygýndýr. Yüzyýlýn ortalarýndan itibaren makine sabunculuðu baþlamýþ ve yapýlan yatýrýmlarla bugün bir kýsmý bu tür imalata dönmüþtür. Gerek kapasite gerekse kalite olarak önemi tartýþýlmaz olan makine sabunculuðunun, giderek tümüyle sergi sabunculuðunun yerini almasý beklenmektedir krizinden sonra hýzlý bir biçimde büyüyen temizlik, sabun ve kozmetik sektörü 2000 yýlýnda yavaþlama eðilimine girmiþ, daha sonra sektör 2001 krizinin etkisiyle iç pazarda oldukça önemli bir daralma yaþamýþtýr. Türkiye'de toplam sabun pazarý yýllarý arasýnda yaklaþýk 100 milyon ABD Dolarý düzeyinden 2001 yýlýnda yaþanan krizin etkisiyle 80 milyon ABD Dolarýna gerilemiþtir. Daralma, özellikle klasik katý sabun piyasasýnda görülmüþ, buna karþýn sývý sabun pazarý krize raðmen büyümesini sürdürmüþtür. Ýhracatýn etkisiyle 2002 ve 2003 yýllarýnda sabun sektöründe üretim yaklaþýk %5 düzeyinde artmýþ, ancak 2000 yýlýndaki düzeye hala ulaþýlamamýþtýr Mevcut Durum Sektördeki firma sayýsý 1980'li yýllarda 400'den, 2000'li yýllarda yaklaþýk 110 adete düþmüþtür. Firma sayýsýndaki söz konusu azalma, üretim kapasitesi ve miktarýna olumsuz etki yapmamýþtýr. Modern teknoloji ile üretim yapan kuruluþlar kapasitelerini önemli ölçüde artýrarak iç ve dýþ talepleri kolaylýkla karþýlayabilecek duruma gelmiþtir. Sektörün toplam kapasitesinin %75'i büyük firma tarafýndan Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 25

52 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü bin ton Ýç talep Üretim Ýhracat Ýthalat ,4 5,4 4,8 2,6 3, Deðiþim (%) 1,0 1,2 17,0 15,0 Grafik 1. Sabun üretim, iç talep, ihracat ve ithalatý (bin ton) Kaynak: DÝE. milyon ABD Dolarý Ýç talep Üretim Ýhracat Ýthalat ,6 9,2 8,8 5,0 6, Deðiþim (%) 3,9 13,6 19,1 36,0 Grafik 2. Türkiye sabun ticareti (milyon ABD Dolarý) Kaynak: DÝE. karþýlanmaktadýr. Sektördeki ortalama kapasite kullaným oraný %50 düzeyindedir. Son yýllarda görülen kapasite artýþý ise makineli sabunculuk yönündedir. Bu sektördeki önemli girdiler donyaðý ve palm ve koko yaðý gibi bitkisel yaðlar olup tamamen ithal edilmektedir Üretim Sabun sektöründe, içerde doymuþ bir pazar görüntüsüne karþýlýk sektörde faaliyet gösteren firmalarýn uzun senelerden beri ihracata verdikleri önem ve yeni pazar geliþtirmekteki becerileri bu pazarda yeni fýrsatlar yaratmaktadýr. Sabun üretiminin yaklaþýk üçte biri iç pazarda tüketilmekte, üçte ikisi ise muhtelif dýþ pazarlara ihraç edilmektedir. Üretim verileri ele alýndýðýnda, 2001 yýlýnda yaþanan kriz ithalatta azalma, ihracatta ise artýþ getirmiþtir. Fakat iç pazardaki daralma, üretimi az da olsa etkilemiþtir. Sektör açýsýndan iç pazar önemini 26 Ýstanbul Sanayi Odasý

53 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü muhafaza etmektedir. Ancak firmalarýn mevcudiyetini sürdürebilmesi için ihracat büyük önem taþýmaktadýr. Sektör üretiminde TS 54 uygulanmakta olup, bu ayný zamanda mecburi standarttýr. DÝE'den alýnan verilerle yýllarý arasýnda Türkiye'de sabun üretimi, yurtiçi talep ve dýþ ticaret verileri, miktar (bin ton) ve fabrika çýkýþ deðeri olarak (milyon ABD Dolarý) Grafik 1 ve 2'de verilmiþtir yýlý toplam sabun tüketimi miktar ve deðer olarak, perakende fiyatlarla birim tüketim deðeri ve Türkiye ile AB kiþi baþý ortalama tüketim miktarý Tablo 1 ve 2'de verilmiþtir. Sektörde 1999 yýlý ortalarýndan itibaren, tuvalet sabunu kullanýmýnda önemli bir azalma görülmektedir. Banyo sabununda da benzer bir eðilim söz konusudur. Kalýp sabun tüketiminde yaþanan düþüþe karþýn, likit sabun kullanýmýnda gözle görülür bir artýþ vardýr. Toplam tüketim fazla bir deðiþim göstermemekle birlikte, katý sabundan sývý sabuna geçiþ olduðu net olarak görülmektedir. Tonaj olarak fazla deðiþiklik göstermeyen sabun tüketimi deðer olarak (tüketici fiyatlarýyla) ekonomik krizden oldukça etkilenmiþ, kriz sonrasý yeniden toparlanmýþtýr. Veriler sývý ürünlerin giderek tüketicinin beðenisini kazandýðýný ve talebin bu yöne kaydýðýný göstermektedir Ýhracat Son 10 yýl içinde yapýlanmasýný tamamlamýþ olan büyük yerli firmalar dünyanýn her köþesine ihracat yapabilmektedir. DÝE verilerine göre son 3 yýlda 7-8 milyon ABD Dolarý arasýnda deðiþen ürün ithalatýna karþýlýk 3401 GTIP no.lu ürünlerde Türkiye'nin ihracatý 2001 yýlýnda 137 milyon ABD Dolarýndan 2003 yýlýnda 177 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir. Bu ihracat artýþýnda Türk Lirasý'nýn ABD Dolarý karþýsýnda düþen deðerinin de dýþ talebi artýrmada rolü olduðu bir gerçektir. Toplam sabun tüketimi Toplam tüketim deðeri Kiþi baþý tüketim Fiyat ton milyon Euro Euro Euro/kg Tablo yýlý Türkiye sabun tüketimi Kaynak: DÝE. AB Türkiye Tablo 2. Kiþi baþý tüketim (kg/yýl) Kaynak: DÝE. Kalýp sabunlar Sývý sabunlar Toplam ,1 1,91 1, ,95 0,91 1,46 1,33 1,31 1,28 1, ,576 79,926 79,030 74,865 72,325 6,304 9,780 10,820 14,130 17,637 96,880 89,706 89,850 89,995 89,962 Tablo 3. Sabun iç piyasasý (bin ton) Kaynak: AC Nielsen pazar araþtýrma firmasý. Kalýp sabunlar Sývý sabunlar Toplam ,9 121,8 104,0 107,3 111,1 9,3 16,6 18,6 21,1 24,0 143,2 138,4 122,7 128,4 135,1 Tablo 4. Sabun iç piyasasý (milyon Euro) Kaynak: AC Nielsen pazar araþtýrma firmasý. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 27

54 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü Türkiye'nin ihracatýnda en önemli pazar Orta ve Doðu Avrupa ülkeleri (%62), ikinci olarak da Ortadoðu ve Kuzey Afrika kuþaðý (%16) ülkeleridir. Ýhracatýn aðýrlýðý %78 ile çamaþýr ve banyo tipi sabunlarda olup yýllarý arasýnda bu ürünlerin ihracatý 97 milyon ABD Dolarýndan 104 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir. Ýhracat verileri içinde ilginç olan diðer bir özellik ise, döneminde Türki Cumhuriyetlere yapýlan ihracatýn 6,4 milyon ABD Dolarýndan 3,0 milyon ABD Dolarýna gerilemesine karþýlýk Kuzey Afrika dýþýndaki Afrika ülkelerine yapýlan ihracatýn ise 2,3 milyon ABD Dolarýndan 5,2 milyon ABD Dolarýna yükselmiþ olmasýdýr. AB ülkeleri dünya temizlik maddeleri pazarýnda, ihracatýn %65'ini ithalatýn ise %54'ünü gerçekleþtirerek büyük bir kýsmýný elinde tutmaktadýr Ýthalat Özel kullaným amaçlý ürünler dýþýnda sabun ithalatý çok düþük düzeylerdedir. Toplam sabun ve sabunlu mamül ithalat miktarý yýllarý arasýnda 8,6'dan 4,4 milyon ABD Dolarýna gerilemiþtir. Bu ithalat içinde en önemli pay %34 ile "Deterjan veya Sabun Emdirilmiþ Dokunmamýþ Mensucat; Diðer" kaleminde yer alan ürünlere ait olup arasýnda 3,3 milyon ABD Dolarýndan 1,4 milyon ABD Dolarýna gerilemiþtir. Türkiye'nin ithalatýnda bölgesel olarak en önemli pay yaklaþýk %72 ile Avrupa ülkelerine ait olup bunlarý yaklaþýk %13 payla Kuzey Afrika ve Ortadoðu'daki ülkeler izlemektedir. Yarý ürün ithalatý yok denecek kadar azdýr. Buna karþýn sabunda kullanýlan donyaðý, palm ve koko yaðý gibi hammaddeler ile boya ve parfüm gibi katký maddeleri de tamamen ithaldir. Sadece sabunun yapýmýnda kullanýlan sudkostik ve diðer bazý maddeler yerli piyasadan temin edilebilmektedir. Fabrika çýkýþ fiyatý üzerinden ithal girdilerin toplam maliyete oraný yaklaþýk olarak %40-50 arasýndadýr. Sabun üretimi için bazý ambalaj malzemeleri ise AB'den ithal edilmektedir AB'de Sabun Sektörüne Bakýþ Sabun sektörü AB içinde temizlik ürünler sektörünün oldukça küçük bir bölümüdür. Bu sektörün 2001 yýlý cirosu tüketici fiyatlarýyla yaklaþýk 1,1 milyar Euro düzeyindedir. Sektör geleneksel olup diðer ürün gamlarýndaki yenilikler nedeniyle zaman içinde pay kaybetmiþ olmasýna raðmen el ve banyo kullanýmýnda önemli yer tutmaya devam etmektedir. Avrupa içinde 2000 yýlý itibariyle kiþi baþý sabun harcamasýnýn tüketici fiyatlarýyla 2,00 Euro/yýl ve 0,91 kg/yýl olduðu hesap edilmektedir. Türkiye için bu oranlar 1,91 Euro/yýl ve 1,27 kg/yýl þeklindedir. AB içindeki kiþi baþý tüketim Türkiye ortalamasýna göre düþüktür. Bunun temel nedeni, AB içinde vücut jeli veya duþ jeli olarak anýlan kategorinin Türkiye'de geliþmemiþ olmasýdýr. AB'de ayrý bir kategoride ele alýnan bu ürün Türkiye'de sabun kategorisinin içinde görünmektedir. Yerli pazarda segmentasyon geliþtikçe bugün sabun olarak tüketilen bazý kiþisel temizlik ve bakým kategorileri büyük olasýlýkla kendi alanlarýna kayacak ve sabun tüketimi göreceli olarak azalacaktýr. Birim tüketim verilerinden görüleceði gibi AB içinde sabunun tüketiciye maliyeti 2,20 Euro/kg olup Türkiye'de tüketici maliyeti ise 1,50 Euro/kg'dýr. Türkiye ortalama fabrika çýkýþ fiyatlarý AB ülkelerine göre çok daha ucuzdur. Bu nedenle Türk ürünlerinin söz konusu pazarlarda rekabet gücü oldukça yüksektir. Ancak, burada Türkiye'de aðýrlýklý olarak daha çok banyo ve çamaþýr sabunu gibi ucuz sabunlarýn kullanýldýðý da unutulmamalýdýr. 28 Ýstanbul Sanayi Odasý

55 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü Sabun Sektörünün Rekabet Gücü Sektörde kapasite darboðazý bulunmamaktadýr. Ýhracata yönelik yatýrým nedeniyle atýl kapasite söz konusudur. Üretim teknolojisi, bazý özel tip sabunlar dýþýnda, diðer dünya ülkeleriyle ayný düzeye ulaþmýþtýr. Fiyat rekabeti nedeniyle yatýrýmlar son teknolojilere yönelmektedir. Bu eðilim istihdamý nicelik olarak azaltmakta ancak nitelik olarak artýrmaktadýr. Ýþçi yoðun üretimler yavaþ yavaþ yok olmaktadýr. En son teknolojiye yatýrým yapýldýðý için finansman maliyetleri oldukça artmýþtýr. Bu durum ise, fiyat politikasýnda üreticiyi fiyat artýþýna zorlamaktadýr. Gerek yerli gerekse yurtdýþý piyasalarda rekabet çok arttýðýndan fiyat ve kalitenin birleþtiði ürün deðeri ön plana çýkmýþtýr. Bununla birlikte markalaþma da önem kazanmýþtýr. Üretimin fabrika çýkýþ fiyatý genelde AB ülkeleri ve diðer geliþmiþ ülkelerden oldukça düþüktür ki, bu da rekabet gücünü artýrmakta ve ihracat potansiyelini olumlu etkilemektedir. Hammadde önemli ölçüde ithalata dayalý olup bunlar ABD (donyaðý) ve Uzakdoðu (palm ve koko yaðlarý) menþelidir. Son yýllarda pazar paylarý giderek artan büyük market zincirleri, kendi markalarý ile (private label) ürün yapýlmasýný istemektedir. Bu geliþme fason üretimi giderek ön plana çýkarmaktadýr. Temel girdilerden enerji ve su maliyetleri AB ülkelerine göre çok yüksektir. AB'de m³ fiyatý 0,15 ABD Dolarý olan su Türkiye'de 3,00 ABD Dolarý düzeyindedir. Enerji (elektrik ve doðal gaz) girdileri için de benzer durum söz konusudur. Enerji maliyeti AB'de 4 ABD /kw-saat olmasýna karþýn Türkiye'de 8 ABD /kw-saat düzeyindedir. Bu durum ürün maliyeti açýsýndan karþýlaþýlan rekabette önemli ölçüde olumsuz etki oluþturmaktadýr. Firmalarýn kýsýtlý imkanlarý nedeniyle Ar-Ge'ye yeteri kadar bütçe ayrýlmamaktadýr. Ar-Ge'nin payý Avrupa'da ciroya göre %1,5-2,0, Türkiye'de ise %0,15-0,25 düzeylerindedir. Üretim, hammadde ve ürün ithalatý Saðlýk Bakanlýðý ön iznine tabidir. Bu ise zaman ve iþ kaybýna neden olmaktadýr. Bugünkü rekabet ortamýnda piyasa ve tüketici ihtiyaçlarýna geç cevap verilebilmektedir. Üretimde genel olarak AB için geçerli standartlar Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Mevcut kurulu kapasitenin talebi karþýlama gücü. - Dünya standardýnda üretim teknolojisi. - Ürün kalitesi. - Ýhracat nedeniyle ölçek ekonomisine sahip iþletmeler. - Gelir düzeyi artýþýna baðlý olarak artan iç talep. - Uluslararasý pazarlarda rekabet edebilecek fiyat düzeyleri. - Kayýt dýþý üretimin yarattýðý haksýz rekabet. - Hammaddede dýþa baðýmlýlýk. - Ýþgücü, enerji ve su maliyetlerinin yüksek olmasý. - Firmalarýn Ar-Ge'ye ayýrdýklarý bütçenin yetersizliði. - AB'ye uyum ve pazar içi denetim eksikliði. - Kayýt dýþýlýðýn yarattýðý haksýz rekabet. - Bürokratik engeller, ön müsaade aþamalarý. - Vadeli iþlemlerdeki KKDF ve Borsa Tescil Harcý gibi ek yükümlülükler. Fýrsatlar Tehditler - Niþ ürünlerde KOBÝ'lerin ön plana çýkma eðilimi. - AB ülkelerinde sabun tüketimi devam etmesine karþýn AB'li üreticilerin sabun üretimini terk etme eðilimi. - Ar-Ge ve marka yatýrýmlarýnýn azalmasý, fason üretime doðru kayýþ. - Ýç ve dýþ pazarlarda katý sabundan duþ jeli ve sývý sabuna pazar kaybý. Tablo 5. Türkiye sabun sektörü Swot analizi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 29

56 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü uygulanmamaktadýr. Bu olgu ihracattaki rekabette ülkemiz yönünden problem yaratmaktadýr. Piyasa denetimi olmamasý nedeniyle haksýz rekabet söz konusudur. Ýzin ve denetime tabi olmayan ürünler piyasaya verilebilmekte, halkýn saðlýðýna gereken önem verilmemektedir. Vadeli alýmlarda uygulanan %3 KKDF vergisi maliyetleri olumsuz etkilemektedir. Bu verginin bitmiþ ürünlerden fazla alýnýp hammadde ve ara ürünlerden alýnmamasý halinde yurtiçinde üretilen ürünün rekabet þansý artýrýlacaktýr. Borsa Kanunu çýkartýlýrken sabun satan firmalardan her yýl 'Borsa Tescil Harcý' adý altýnda bir bedel alýnmasýný öngören bir madde eklenmiþtir. Bugün borsa ile bir ilgisi kalmamasýna raðmen bu harç sabunlardan alýnmaktadýr. Borsada iþlem görmeyen, ithalat ve ihracat iþlemlerinden bu harcýn alýnmasýna son verilmesi gerekmektedir DETERJAN SEKTÖRÜ Sektörün ve Sektör Ürünlerinin Tanýmý Deterjan sözlük anlamýyla temizleyici demektir. Deterjan, "yüzey aktif özelliði olup, bu özellik nedeniyle temizleme iþlemi yapabilen, içinde ayrýca yýkamaya yardýmcý kimyasal maddeler de içeren" sentetik bir üründür. Ýlk deterjan üretimi 1917 yýlýnda gerçekleþtirilmiþtir. BASF'da görev yapan bir Alman kimyacýsý F. Gunter naftalini alkilleþtirerek elde ettiði maddeyi sülfonlamýþ ve ilk deterjan aktif maddesini elde etmiþtir. Bunu sonraki yýllarda özellikle Alman kimyacýlarýn araþtýrmalarý takip etmiþ ve 1932 yýlýnda Henkel'in "Fewa" ve Procter&Gamble'ýn "Dreft" markalarý piyasaya çýkan yað alkolü sulfatý bazlý ilk deterjandýr. Deterjanlar ev tipi ve sanayi tipi olarak ikiye ayrýlmaktadýr. Esas sektör ev tipi aðýrlýkta olup ürünler; 1. El ve otomatik yýkama için çamaþýr deterjanlarý, 2. El ve otomatik yýkama için bulaþýk deterjanlarý, 3. Ovma maddeleri, 4. Genel temizleme maddeleri (banyo, mutfak, cam temizleyicileri, kireç çözücü, tuvalet temizleyicileri), 5. Çamaþýr sularý olarak sýnýflandýrýlabilmektedir. Sanayi tipi deterjanlar ise daha ziyade sýnai tesisler, hastaneler, oteller, fabrikalar gibi büyük tüketim yerlerinde kullanýlmaktadýr ve yapý itibari ile ev tipi deterjanlardan farklý deðildir Mevcut Durum Türkiye'de bu sektörün tüketiciye tanýtýlmasý 1960'lý yýllarda olmuþtur yýlýnda 5 bin ton olan toplam üretim 1995 yýlýnda 250 bin tona ulaþmýþtýr. Türkiye'de bilhassa büyük yatýrým isteyen toz deterjan kule ve sülfonasyon üniteleri kurulu kapasitesi ihtiyacýn çok üzerindedir yýlý sonu olarak toplam toz deterjan kule kapasitesinin mamül madde karþýlýðý olarak 1,5 milyon tonu geçtiði tahmin edilmektedir. Kurulu kapasitenin %45-50'si kullanýlmaktadýr. Sülfonasyon tesisleri ele alýndýðýnda ise durum çok daha çarpýcý olup yaklaþýk 2,5 milyon ton LABSA üretecek kadar kurulu kapasite mevcuttur. Çamaþýr tozlarý dýþýndaki temizlik madde üretimleri çok düþük yatýrýmlar ile gerçekleþtirilebildiðinden bu sahada üretim yapan birçok firma vardýr. Kapasite doluluk oraný likit ve jel deterjanlarda daha yüksektir. 30 Ýstanbul Sanayi Odasý

57 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü Çamaþýr temizleme deterjaný Yýkama katkýlarý Genel ev temizlik ürünleri Aðartýcýlar Bulaþýk deterjanlarý Toplam iç tüketim bin ton milyon Euro bin ton milyon Euro bin ton milyon Euro bin ton milyon Euro bin ton milyon Euro , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,3 Tüketici fiyatlarý baz alýnmýþtýr. Çamaþýr Temizleme Deterjaný: Toz, sývý ve tablet deterjanlar Yýkama Katkýlarý: Makine koruyucular, renk koruma katkýlarý (toz-sývý), yumuþatýcýlar Genel Ev Temizlik Ürünleri: Yüzey temizleyiciler, halý siliciler, cam temizleyiciler, ovma tozlarý, kremler Aðartýcýlar: Toz ve sývý haldeki güçlü aðartýcýlar ve çamaþýr sularý Bulaþýk Deterjanlarý: Sývý, krem, jel, toz ve tablet bulaþýk deterjanlarý Tablo 6. Ýç tüketim miktarlarý ve deðerleri Kaynak: AC Nielsen pazar araþtýrma firmasý Üretim Toplam çamaþýr deterjaný Toplam tüketim deðeri Kiþi baþý tüketim Kiþi baþý tüketim Fiyat ton milyon Euro kg Euro Euro/kg ,8 7,49 8,04 1,07 Tablo yýlý Türkiye çamaþýr deterjaný pazarýnda tüketim Kaynak: Hane Tüketim Paneli Pazar Araþtýrmasý firmasý. Ýhracat Ýthalat Ýhracatýn ithalatý karþýlama oraný %90 %83 %93 %85 %81 Tablo 8. Deterjan ve temizlik hammadde ve ürün-ihracat-ithalatý (milyon ABD Dolarý) Kaynak: DÝE. Halen deterjan sektöründe 250 civarýnda firma üretim yapmaktadýr ve toz deterjan üretiminin %90'ý 12 firma tarafýndan gerçekleþtirilmektedir yýllarýnda yaþanan ekonomik krizlere baðlý olarak tüketicinin satýn alma gücündeki gerileme daha hesaplý ürünleri ön plana çýkartmýþtýr. Bu nedenle hacim olarak büyümesini sürdürebilen sektörde, 2001 yýlýnda hacim ve deðer olarak iç talepte önemli oranlarda daralma yaþanmýþtýr yýlýnda olumlu yönde geliþme saðlanýrken 2003 yýlýnda miktar olarak kriz öncesi tüketim deðerleri aþýlmasýna karþýn toplam pazar hacmi ise kriz öncesi deðerlerin gerisinde kalmýþtýr. Türkiye'de toplam deterjan ve temizlik maddeleri pazarý 1999 yýlýnda kaydettiði milyon Euro deðerden 2001 yýlýnda 967 milyon Euro deðerine gerilemesine raðmen, 2002 ve 2003 yýllarýnda ekonominin tekrar istikrara kavuþmasý nedeniyle büyümesine devam etmiþ ve 2003 yýlý sonu itibariyle milyon Euro büyüklüðüne ulaþmýþtýr. Sektördeki girdilerden LAB, STPP, enzim, optik aðartýcý ve parfüm ithalata dayalý olup sadece CMC, sülfat ve silikat gibi hammaddeler yerli üretimden saðlanabilmektedir. Türkiye'deki 2003 yýlýndaki çamaþýr deterjaný pazarýnýn toplam ve kiþi baþýna tüketimi Tablo 7'de verilmiþtir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 31

58 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü Toz deterjanlarda çok köpüklü deterjan kullanýmý çok azalmýþ, otomatik makinede kullanýlan az köpüren deterjan kullanýmý artmýþtýr. Az köpüren deterjan pazarýnda pahalý deterjanlarýn pazar payý tüketicinin satýn alma gücünde gözlenen aþýnmaya baðlý olarak %70'den %50 düzeylerine gerilemiþtir. Ucuz ancak kaliteli deterjanlarýn pazar payý ise yaklaþýk %20'den %35 düzeyine çýkmýþtýr. Diðer önemli bir geliþme ise market markalarýna doðru bir eðilimin izlenmesidir. Çamaþýr aðartýcýsý ürünlerde genel olarak imalatýn kolay ve denetimin yetersiz olmasý nedeniyle ambalajlý markalý ürün üretimi aylýk tondan tona kadar gerilemiþtir. Buna karþýn açýk, denetim dýþý ucuz ürünlerin üretimi ise yaklaþýk 800 ton/ay düzeyinden ton/ay düzeylerine kadar çýkmýþtýr. Bu ürünlerin pazar payý %25'lerden %55'lere ulaþmýþtýr. Bu geliþme, piyasa denetim eksikliðinden kaynaklanmakta olup, insan saðlýðý yönünden de ciddi sakýncalar taþýmaktadýr. Cam temizleyicileri de çamaþýr aðartýcýlarýna benzer bir durum sergilemektedir. Bu ürünlerin imalatý oldukça kolaydýr. Açýk ürünlerin pazar payý %10'lardan %35'lere kadar yükselirken normal ürünlerde ise %90'dan %55'lere gerilemiþtir. Ayrýca bu pazarda önemli bir diðer geliþme ise market markalarýnýn son zamanlarda bir artýþ göstermesidir. Çamaþýr yumuþatýcýlarýnda da açýk ürünlerin pazar paylarý %30'lara kadar yükselmiþ, markalý ürünlerin pazar payý ise; %85'den %65'lere doðru gerilemiþtir. Banyo ve mutfak temizleyicileri grubunda açýk ürünlerin pazar paylarý %10'lardan %30'lara, market markalarýnýn %1'lerden %10'lara çýkmýþ, markalý ürünlerde ise %90'lardan %60'lara kadar düþmüþtür. Genel temizlik ürünleri pazarýnda da benzer eðilim söz konusudur. Açýk ürünler pazar payýný %5'lerden %30'lara yükseltirken normal ürünlerin pazar payý %85'lerden %65'lere gerilemiþtir. Tamamen kýrsal kesimlere hitap eden, krem tipi bulaþýk temizleme ürünleri çok kolay imal edilebilmektedir. Açýk ürünler pazar payý %20'lerden %40'lara çýkarken, normal ürünlerde ise %80'lerden %60'lara gerilemiþtir. Sývý bulaþýk temizleme ürünlerinde de benzer eðilim görülmektedir. Bu ürünlerde açýk ürünlerin pazar payý arasýnda %10'dan %30'lara çýkmýþ, normal ürünler de %80'lerden %60'lara düþmüþtür. Market markalarýnda ise %10'lara varan bir artýþ görülmektedir. Otomatik makine tipi bulaþýk deterjanlarý ise hem formülasyon, hem de üretim teknolojisi açýsýndan zor ürünlerdir. Genelde tüketici kendisi için önemli bir yatýrýmý ifade eden ve korunmasý gereken bulaþýk makinesini riske atacak davranýþlardan kaçýnmaktadýr. Bu nedenle açýk ürünler diðer ürünlerde olduðu gibi çok fazla talep edilmemektedir yýlýnda bulaþýk yýkama ürünlerinin %22,4'ü matik deterjanlar iken bu oran 2000 yýlýnda %21,9 ve 2001 yýlýnda %28,6 olmuþtur Ýhracat Temizlik maddeleri ihracatý aðýrlýklý olarak Doðu Avrupa ülkeleri ile Kuzey Afrika, Ortadoðu ve Ýsrail'e yapýlmaktadýr. DÝE verilerine göre toplam ihracat yýllarý arasýnda 94 milyon ABD Dolarýndan 112 milyon ABD Dolarýna yükselmesine karþýn, ayný dönemdeki ithalat miktarý 105 milyon ABD Dolarýndan 138 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir. Dýþ ticaret hacmindeki bu artýþ sürecinde, ihracatýn ithalatý karþýlama oraný da 1999 yýlýnda %90'dan 2003 yýlý sonunda %81'e gerilemiþtir. Türkiye'nin ihracatýnda en önemli pazar %62'lik payla Orta ve Doðu Avrupa ülkeleri, ikinci olarak da (%18) Orta Doðu ve Kuzey Afrika kuþaðý ülkeleridir. Perakende satýlan ürünlerde toplam deterjan ihracatý 1999 yýlýnda yaklaþýk 74 milyon ABD Dolarý düzeyinden 2001 yýlýnda 59,8 milyon ABD Dolarý düzeyine düþmüþ, 2002 yýlýnda 71,6 milyon ABD Dolarý, 2003 yýlýnda ise 75,4 milyon ABD Dolarý olarak gerçekleþmiþtir. Bu ihracat içinde en önemli pay %78 ile "Sabun Ýçermeyen Yýkama Müstahzarlarý 32 Ýstanbul Sanayi Odasý

59 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü (Perakende)" kaleminde yer alan ürünlere aittir. Türkiye'nin perakende ürün ihracatýnda en önemli pazar, yaklaþýk %62 ile Ýsviçre ve Norveç hariç AB dýþýndaki Avrupa ülkeleridir. Bu ülkeleri Kuzey Afrika ve Ortadoðu ülkeleri (yaklaþýk %18) izlemektedir. Son üç yýlda AB dýþýndaki Avrupa ülkelerine yapýlan ihracat giderek azalmasýna karþýn Kuzey Afrika ve Ortadoðu ülkelerine yapýlan ihracatta artýþ gözlenmektedir. Endüstriyel ürünlerde toplam ihracat 1999 yýlýnda 13,4 milyon ABD Dolarýndan 2001 yýlýnda 6,7 milyon ABD Dolarý düzeyine düþmüþtür. Bu ihracat içinde en önemli pay %54 ile "Diðer Yýkama ve Temizleme Müstahzarlarý (Perakende Deðil)" kaleminde yer alan ürünlere ait olup yýllarý arasýnda 8,3 milyon ABD Dolarýndan 2,9 milyon ABD Dolarýna gerilemiþtir. Türkiye'nin perakende olarak satýlmayan ürünler ihracatýnda en önemli pazarlar (yaklaþýk %52), Ýsviçre ve Norveç hariç AB dýþýndaki Avrupa ülkeleridir. Bu ülkeleri Kuzey Afrika ve Ortadoðu ülkeleri (yaklaþýk %29) izlemektedir. Son üç yýlda AB dýþýndaki Avrupa ülkelerine yapýlan ihracatýn 8,7 milyon ABD Dolarýndan 3,0 milyon ABD Dolarýna gerilediði, buna karþýlýk Kuzey Afrika ve Ortadoðu ülkeleri payýnýn yaklaþýk 1,7 milyon ABD Dolarýndan 2,6 milyon ABD Dolarýna yükseldiði görülmektedir. Söz konusu dönem içinde Türkiye'nin perakende satýlmayan deterjan ve temizlik maddeleri ihracatýnda toplam olarak 6,8 milyon ABD Dolarý kadar bir gerileme olduðu da ayrýca dikkat çekmektedir. Perakende ürün ihracatýndaki düþüþ ile beraber sektörün arasýndaki ihracat kaybý 21 milyon ABD Dolarý civarýndadýr. Yarý ürün ihracatý ise yok denecek kadar azdýr. Sektördeki firmalar hammadde açýsýndan net olarak dýþarýya baðýmlý olmakla birlikte küçümsenmeyecek miktarda hammadde ihracatý da yapýlabilmektedir yýllarý arasýnda hammadde ihracatý 7 milyon ABD Dolarýndan 25,3 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir. Ayný yýllar arasýnda ihracatýn ithalatý karþýlama oraný %10,0'dan %21,7'ye çýkmýþtýr. Türkiye'nin deterjan hammaddesi ihracatýnda en önemli pazarlar, yýllarý arasýnda 3,3 milyon ABD Dolarýndan 7,4 milyon ABD Dolarýna yükselen hacmiyle Kuzey Afrika ve Ortadoðu ülkeleridir (yaklaþýk %52). Bu ülkeleri, Ýsviçre ve Norveç hariç, AB dýþýndaki Avrupa ülkeleri (yaklaþýk %34) izlemektedir Ýthalat Deterjan ve temizlik maddeleri, hammadde ve özellikle aktif madde olarak dýþa baðýmlýdýr. Avrupa ülkeleri ve ABD'den bitmiþ ürün ithalatý yapýlmaktadýr. Perakende satýlan ürünlerde toplam deterjan ithalatý 1999 yýlýnda 11 milyon ABD Dolarýndan 2001 yýlýnda 5,8 milyon ABD Dolarý düzeyine gerilemiþtir. Ancak 2003 yýlýnda yeniden 11,4 milyon ABD Dolarý seviyesine çýkmýþtýr. Bu ithalat içinde en önemli pay %30 ile "Sabun Ýçermeyen Yýkama Müstahzarlarý (Perakende)" kaleminde yer alan ürünlere ait olup 2000 yýlýnda 3,5 milyon ABD Dolarýndan 2001 yýlýnda 2,6 milyon ABD Dolarýna gerilemiþtir. Türkiye'nin ithalatýnda ilk sýrayý (yaklaþýk %68), Ýsviçre ve Norveç dahil Avrupa ülkeleri almaktadýr. Bu ülkeleri ABD (yaklaþýk %18) ve Ýsviçre ve Norveç hariç AB dýþýndaki Avrupa ülkeleri (yaklaþýk %15) izlemektedir. Perakende olarak satýlmayan ürünlerde toplam deterjan ithalatý 1999 yýlýnda 22,8 milyon ABD Dolarý 2001 yýlýnda 19 milyon ABD Dolarý ve 2003 yýlýnda ise 29 milyon ABD Dolarý düzeyinde gerçekleþmiþtir. Ýthalat içinde en önemli pay %69 ile "Sabun Ýçermeyen Yüzey Aktif Müstahzarlar (Perakende)" kaleminde yer alan ürünlere aittir. Türkiye'nin perakende olarak satýlmayan ürünler ithalatýnda (yaklaþýk %90), Ýsviçre ve Norveç dahil Avrupa ülkeleri ilk sýrayý alýrken bu ülkeleri ABD (yaklaþýk %3,5) izlemektedir. Son üç yýlda AB üyesi ülkelerin paylarý 21,4 milyon ABD Dolarýndan 16,3 milyon ABD Dolarýna gerilemiþ, buna karþýlýk AB dýþýndaki Avrupa ülkeleri payý yaklaþýk 0,04 milyon Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 33

60 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü ABD Dolarýndan 1,5 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir. Yarý ürün ithalatý yok denecek kadar azdýr. Sektör hammadde açýsýndan dýþarýya baðýmlý olup ana madde olarak LAB ve STPP ile boya ve parfüm gibi katký maddeleri yurtdýþýndan gelmektedir. Ýthalatýn fabrika çýkýþ fiyatý içindeki payý yaklaþýk olarak %45-55 arasýndadýr. Hammaddede yapýlan ithalat tutarý toplamý 1999 yýlýnda 66,8 milyon ABD Dolarýndan 2001 yýlýnda 57,5 milyon ABD Dolarýna gerilemiþ, 2003 yýlýnda ise 92 milyon ABD Dolarýna ulaþmýþtýr. Türkiye'nin deterjan hammaddesi ithalatýnda ilk sýrayý (yaklaþýk %94) Ýsviçre ve Norveç dahil monopol özelliði arz eden Avrupa ülkeleri alýrken, bu ülkeleri Ýsviçre ve Norveç hariç AB dýþýndaki Avrupa ülkeleri (yaklaþýk %4,4) izlemektedir. Son iki yýlda ithalat içinde AB üyesi ülkelerin paylarý azalýrken AB dýþýndaki Avrupa ülkelerinin ve ABD'nin paylarý artmaktadýr Uluslararasý Eðilimler ve Karþýlaþtýrmalar 1995 yýlý AB-ABD-Japonya üçlüsünün sabun, deterjan ve kozmetik malzemeleri çýkýþlarýndan, AB %44,1, ABD %36 ve Japonya ise %19,9 pay almýþtýr. Dünya ticareti bu üç ülke ekseni etrafýnda oluþmaktadýr. AB'nin sabun, deterjan ve kozmetik malzemeleri ihracatý 1999 yýlýnda, 8,2 milyar Euroya çýkmýþtýr. Ýhracatýn ithalatý karþýlama oraný 1990'larýn ortalarýnda %400 ile %470 arasýnda iken 1999'da %350'ye eþdeðer olmuþtur AB'de Deterjan Sektörüne Bakýþ AB'de temizlik maddeleri sektörü 2000 yýlý sonu itibariyle tüketici fiyatlarýyla 24,4 milyar Euro büyüklüðe ulaþmýþ olup, bir yýl öncesine göre %4 artýþ görülmektedir. Toplam pazarýn muhtelif kategorilere göre daðýlýmý aþaðýda verilmiþtir. AISE verilerine göre AB çamaþýr ve temizlik maddeleri pazarý 2001 yýlý içinde %4,5 büyüyerek tüketici fiyatlarýyla 30 milyar Euro satýþ hacmine Grafik yýlý AB ülkeleri sabun, deterjan ve kozmetik ihracat oranlarý Kaynak: AISE. Çamaþýr yýkama ürünleri Endüstriyel temizlik ürünleri* Sert yüzey temizlik ürünleri Ev bakým ürünleri Bulaþýk deterjanlarý Aðartýcýlar Toplam 10,2 4,6 3,6 2,5 2,5 1,0 24,4 * Endüstriyel ürünler fabrika çýkýþ fiyatýyla, diðerleri tüketici fiyatýyla verilmiþtir. Tablo 9. Toplam pazarýn muhtelif kategorilere göre daðýlýmý (%) (2002) Kaynak: AISE. Grafik yýlý AB içinde temizlik ürünlerinin pazar büyüklükleri (milyar Euro) Kaynak: AISE. Aðartýcýlar Ev bakým ürünleri Endüstriyel temizlik ürünleri Bulaþýk deterjanlarý Sert yüzey temizlik ürünleri Çamaþýr yýkama ürünleri 34 Ýstanbul Sanayi Odasý

61 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü Nüfus (bin kiþi) Sabun Çamaþýr* Bulaþýk Ev temizlik Aðartýcý Toplam Türkiye Almanya Ýtalya Yunanistan Hollanda Fransa Ýspanya Avrupa Ortalamasý ,48 2,64 1,46 2,35 1,20 1,71 1,17 1,92 6,53 15,55 16,84 19,62 20,97 25,71 24,97 21,06 1,17 4,15 3,23 3,19 4,29 4,68 4,18 4,66 1,15 3,65 3,01 5,93 6,34 3,53 3,87 4,94 1,17 0,5 1,98 2,78 1,15 1,58 3,19 1,54 11,50 26,48 26,52 33,86 33,95 37,20 37,37 34,16 * Makine koruyucularý çamaþýr gurubuna dahil edilmiþtir. Tablo yýlý AB ve Türkiye istatistikleri karþýlaþtýrmasý (Euro/kiþi) Kaynak: AISE. Çamaþýr deterjaný Bulaþýk deterjan Ev temizliði Çamaþýr sularý Toplam deterjan AB Türkiye AB Türkiye AB Türkiye AB Türkiye AB Türkiye 12,57 9,74 11,99 9,14 7,85 7,93 8,04 3,61 1,99 3,66 1,64 1,82 1,92 1,99 3,61 1,63 3,67 1,61 1,42 1,43 1,45 3,59 1,77 3,52 1,64 1,44 1,46 1,47 23,38 15,13 22,84 14,03 12,53 12,74 12,95 Tablo 11. AB içinde ve Türkiye'de ortalama kiþi baþý temizlik maddeleri tüketimi (kg/yýl) Kaynak: AISE. ulaþmýþtýr. Bu pazarýn yaklaþýk 1,0 milyar Euro bölümü sabun (%3,4), kalan 29 milyar Euro içinde yaklaþýk 9,0 milyarlýk bölümü endüstriyel ürünlerdir. Doðrudan tüketiciye satýlan sabun dýþýndaki temizlik maddeleri ise 20 milyar Euro pazara sahiptir. Bu pazar yýlda yaklaþýk %3-5 oranýnda büyümektedir. 2000'li yýllarda AB temizlik sektörü içinde büyüme stratejisinin temel itici gücünün ürün yenilikleri ve toplumsal sorumluluk anlayýþý olacaðý görülmektedir. Ürün yenilikleri konusunda doz ayarlama iyi bir örnek teþkil etmektedir. Bu amaçla 1997 yýlýnda AB'de piyasaya çýkartýlmýþ olan tablet deterjanlar 2000 yýlý sonu itibariyle %12 pazar payý elde ederek tüketici tarafýndan benimsendiðini göstermiþtir. Diðer taraftan, AB temizlik ürünleri sektörü, sektör kuruluþlarý kanalýyla sosyal bilinçlenmenin topluluk içindeki rolünü iyi deðerlendirerek temizlik ürünlerinin çevreye olan olumsuz etkilerini sýnýrlamak ya da asgariye indirgemek amacýyla bir dizi çalýþma baþlatmýþtýr. Bu çalýþmalarýn Türkiye'de faaliyet gösteren üreticileri de yakýn bir zamanda etkileyeceði açýktýr. Bu çalýþmalar arasýnda sayýlabilecek olanlar; - Sürdürülebilir geliþme (sustainable development), - Yeni Deterjanlar Yönetmeliðinin hazýrlanmasý, - Tehlikeli kimyasallar ve tehlikeli müstahzarlar tarif ve sýnýrlamalarý (DSD ve DPD), - Asgari biyolojik parçalanma oranlarýnýn tanýmlanmasý, - Ýnsan ve çevre saðlýðý risk analizi (HERA) inisiyatifi, - Biyositlerin tanýmlanmasý ve kontrol altýna alýnmasý gibi çalýþmalar olup yerli üreticilerin de þimdiden bu çalýþmalar konusunda bilgi sahibi olmalarýnda yarar görülmektedir AB ve Türkiye Tüketim Ýstatistikleri Karþýlaþtýrmasý Türkiye'de birim tüketim deðerlerinin tüketici, AISE'den alýnan AB ülkeleri deðerlerinin ise fabrika Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 35

62 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü çýkýþ fiyatý bazýnda olmasý nedeniyle bu iki deðerin bire bir karþýlaþtýrýlmasý olasý deðildir. Bu nedenle Türkiye'nin 2000 yýlý iç talep rakamlarý %40 oranýnda eksiltilmiþ (1,4 ile bölünerek) ve bulunan deðerlerin tahmini fabrika çýkýþ fiyatlarý olduðu varsayýlarak karþýlaþtýrma yapýlmýþtýr. Türkiye tahmini fabrika çýkýþ fiyatlarýnýn AB üyeleri ve AB aday ülkeleri ile karþýlaþtýrýlmasýnda göze çarpan noktalar aþaðýda özetlenmiþtir. Genel temizlik ürünlerinde, çamaþýr ve bulaþýk deterjanýnda Türkiye ortalama fabrika çýkýþ fiyatlarý AB ülkeleri düzeyindedir. Fiyatlar kuzey ülkelerine göre düþük, fakat Akdeniz ülkelerine göre biraz daha yüksektir. Aðartýcýlarda ise Türkiye ortalama fabrika çýkýþ fiyatlarý yine AB ülkeleri ortalamasý düzeyindedir. Buna karþýn kuzey ülkelerine göre oldukça düþük, ancak özellikle Fransa ve Ýspanya'ya oranla biraz yüksektir. Yukarýda verilen bilgiler ýþýðýnda, Türkiye'nin fabrika çýkýþ fiyatlarýnýn genel olarak Avrupa ülkeleri ortalamasý düzeyinde olduðu, özellikle Kuzey Avrupa ülkelerinde kaliteli ürünlerin rekabet þansýnýn bulunduðu ve uygun pazar olanaklarýnýn yaratýlabileceði ortaya çýkmaktadýr Deterjan Sektörünün Rekabet Gücü Üretim teknolojisi dünya teknolojisi ile eþ düzeydedir. Yaklaþýk 1,5 milyon ton kurulu kapasite bulunmasýna karþýn kapasite kullaným oraný %35-45 düzeyindedir. Buna karþýn DPT tarafýndan yeni kapasite kurulmasý için teþvik verilmektedir. Hammadde önemli oranda ithalata dayalýdýr. Türkiye'de kiþi baþý toplam deterjan ve temizlik maddeleri tüketimi yýlda yaklaþýk 15 kg, AB ortalama tüketim miktarý ise kiþi baþý 23 kg düzeyindedir. Bu nedenle gelir artýþýna baðlý olarak iç pazarýn potansiyeli yüksektir. Üretimin fabrika çýkýþ maliyeti AB ülkelerinden genelde daha düþüktür ve bunun ihracat potansiyeline etkisinden azami ölçüde yararlanmak gerekir. Piyasa denetimi yok denecek kadar azdýr. Yapýmý kolay olan ürünlerde "açýk tip", yapýmý zor olan ürünlerde "ucuz fakat kaliteli" ürünlere doðru çok önemli bir eðilim görülmektedir. Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Üretimde dünya teknolojisi. - Yeterli kurulu kapasite nedeniyle talep karþýlama probleminin bulunmamasý. - Sektördeki firmalarýn dünya standartlarýný yakýndan izlemesi, standartlara uygunluk. - Dünya standartlarýnda kaliteli ürün üretebilme. - Rekabet edebilir üretim maliyeti. - Ýhracat sayesinde ölçek ekonomisinin yakalanmasý. - Gelir düzeyi artýþýna baðlý olarak artan iç talep. - Deðer olarak hammaddenin %50-70'inin ithalata dayalý olmasý. - Ýþgücü ve enerji/su maliyetlerinin yüksekliði. - Ar-Ge'ye ayrýlan bütçenin yetersiz oluþu. - AB'ye uyumda eksiklikler. - Pazar içi denetim eksikliði, kayýt dýþý ekonominin yarattýðý haksýz rekabet. - Taklit ve sahte ürünün yarattýðý haksýz rekabet. - Hammadde ithalatýnda yaþanan gecikmeler. - Bürokrasi ve ön müsaade gecikmeleri. - Mecburi standartlarýn referans metot haline getirilmemesi. Fýrsatlar Tehditler - Niþ ürünlerde KOBÝ'lere ön plana çýkma þansý. - Yüksek katma deðerli ihracat. - Ar-Ge ve marka yatýrýmlarýnýn azalmasý, fason üretime doðru kayýþ. - Yüksek kurulu kapasiteye karþýn yatýrýmlarýn teþvik edilme eðilimi. Tablo 12. Türkiye deterjan sektörü Swot analizi 36 Ýstanbul Sanayi Odasý

63 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü 2.3. KOZMETÝK SEKTÖRÜ Sektörün ve Sektör Ürünlerinin Tanýmý Kozmetiðin tanýmý ve kapsamý, 3977 sayýlý Kanun'da " insan vücudunun epiderma, týrnaklar, kýllar, saçlar, dudaklar ve genital organlar gibi deðiþik dýþ kýsýmlarýna, aðýz ve diþlere veya mukozaya uygulanmak üzere hazýrlanmýþ, amacý veya yan amacý bu kýsýmlarý temizlemek, koku vermek ve korumak suretiyle iyi bir durumda muhafaza etmek, görünümünü deðiþtirmek ve vücut kokularýný düzeltmek olan, saç boyalarý ve saç açýcýlarý da dahil " maddeler veya preparatlar þeklinde yapýlmýþtýr: 1. Saç bakým ürünleri - Þampuan - Saç kremi - Saç boyasý - Saç jölesi - Saç spreyi - Saç köpüðü 2. Aðýz bakým ürünleri - Diþ macunu - Diþ fýrçasý 3. Deodorant ve losyonlar - Deodorant - Erkek losyonlarý - Bayan parfümleri - Kolonya 4. Cilt bakým ürünleri 5. Renkli kozmetikler 6. Sabun ve duþ jeli Tuvalet sabunlarýna ve deodorant sabunlarýna, yönetmeliðe göre kozmetik tarifine girmesine karþýn, bu raporun amacý açýsýndan sabun kategorisi içinde yer verilmiþtir Mevcut Durum 20. yüzyýlýn ortalarýndan itibaren bu sektörde yerli üretime baþlanmýþtýr. 1990'larla birlikte üretim yapan firma sayýsý hýzla artmýþtýr. Genel olarak yerli üretim yapan firmalar küçük ölçekli aile firmasý yapýsýnda olup bu firmalarýn dýþýnda yabancý sermayeli, yerli ve yabancý ortaklýklar da bulunmaktadýr. Türkiye'de 1999 yýlý resmi verilerine göre kozmetik þirketi olup bunun tanesi üretici firma, geri kalanlar ise sadece ithalat ve ticaret yapan firmalardýr. Ancak, kayýt ve denetim dýþý üretim de göz önüne alýndýðýnda sektörde faaliyet gösteren gerçek firma sayýsýnýn, bu rakamlarýn oldukça üzerinde olduðu tahmin edilmektedir. Üretim için izin alma ve belgelendirme zorluklarý nedeniyle birçok yabancý firma Türkiye'deki üretimi durdurarak bitmiþ ürün ithal etmekte ya da Türkiye'de sadece ambalajlama yapmaktadýr. Bu firmalar arasýnda dünyaca tanýnmýþ çok uluslu firmalar bulunmakta ve kozmetik ürün gruplarýndan birçoðunda faaliyet göstermektedir. COLIPA (The European Cosmetic, Toiletry and Perfumery Association) verilerine göre dünya kozmetik pazarý, tüketici fiyatlarýyla yaklaþýk 150 milyar ABD Dolarlýk büyüklüðe sahip olup bu pazarýn %38'ini ABD, %37'sini de AB ülkeleri oluþturmaktadýr. 1 milyar ABD Dolarlýk Türkiye kozmetik sektörünün dünya pazarýndaki payý ise %0,7'dir. Türkiye kozmetik firmalarýnýn toplam dünya cirosundan aldýðý pay ise %1,2'dir. Kiþi baþýna milli gelirin düþük olmasý nedeniyle ülkemizdeki kozmetik tüketimi çok düþüktür. ABD ve AB gibi dünya kozmetik sektörünü üretim ve tüketim açýsýndan yönlendiren ülke nüfuslarýnýn yaklaþýk olarak %75-80 kadarý kozmetik tüketicisidir. Türkiye'de bu oran yaklaþýk olarak %10-15 civarýndadýr. Kiþi baþýna yýllýk ortalama tüketim Türkiye'de çok düþük düzeylerdedir: Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 37

64 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü Kokulu kozmetikler Renkli kozmetikler Cilt bakýmý Saç bakýmý Tuvalet malzemeleri Toplam kozmetik AB Türkiye AB Türkiye AB Türkiye AB Türkiye AB Türkiye 1,62 20,39 1,77 20,71 1,41 22,29 1,62 1,84 2,23 16,77 2,24 17,47 1,70 17,52 1,84 1,95 3,60 28,84 3,70 31,40 2,91 33,37 3,10 3,18 4,10 33,15 4,19 34,65 3,21 36,54 3,33 4,19 4,64 33,77 4,49 35,38 3,76 36,14 3,93 4,01 16,19 132,93 16,39 139,61 12,97 145,86 13,82 15,17 Tablo 13. AB içinde ve Türkiye'de ortalama kiþi baþý tüketim (tüketici fiyatlarýyla Euro/yýl) Kaynak: The European Cosmetic, Toiletry and Perfumery Association (COLIPA). Saç bakýmý (þampuan, krem, boya) Cilt bakýmý Aðýz - diþ bakýmý (macunu, fýrçasý, gargara) Deodorantlar Erkek ürünleri (býçak, krem, losyon) Makyaj malzemeleri Kokular - bayan parfümleri Bebek bakýmý (bebek bezi, pudra, krem) Toplam (%) (%) ,0 10, ,6 13, ,1-0, ,5 57, ,0-4, ,8 29, ,2 15, ,6-16, ,5 0,75 Tablo 14. Türkiye'deki kozmetik tüketiminin son 5 yýldaki geliþimi (perakende fiyatlarla milyon Euro) Kaynak: AC Nielsen pazar araþtýrma firmasý yýlý þampuan tüketimi ABD'de gr, AB'de 810 gr, Türkiye'de 140 gr yýlý deodorant ABD'de 300 gr., AB'de 250 gr, Türkiye'de 15 gr. - Diþ macunu ABD'de 620 gr, Ýngiltere'de 350 gr, Türkiye'de 60 gr. COLIPA tarafýndan yayýnlanan yýllýk istatistiklere göre birim tüketim Türkiye iç pazarý ile karþýlaþtýrýldýðýnda Tablo 13'deki durum ortaya çýkmaktadýr. Bu durum, ülkemizde tüketicinin gelirinden kozmetik için ayýrabildiði payýn ne derece az olduðuna dikkat çekmektedir Üretim Kozmetik Sektörü büyümesini 2000 yýlýnda da sürdürmüþ, buna karþýlýk 2001 krizinin etkisiyle 1998 öncesi seviyelere gerilemiþtir. Ekonominin daraldýðý dönemlerde Türkiye'deki tüketiciler genelde sektör ürünlerinde tasarruf etmeyi tercih etmektedir. Bu durumun açýklanabilmesi için kozmetik ürünlerin bir kýsmýnýn kiþisel özellik gösterdiði (parfüm, deodorant, kiþisel bakým ürünleri gibi), kalan kýsmýnýn ise hane halký veya ailenin ortak kullanýmýna yönelik pazarlandýðýna dikkat çekmek gerekmektedir. Ekonomik daralma dönemlerinde hane halkýnýn ortak kullanýmý için tasarlanmýþ ürünlerin tüketimi aile ekonomisinde gerekli tasarrufu saðlamak nedeniyle düþmekte, buna karþýlýk kiþisel ürünlerin tüketiminde daralma, kullanan kiþinin kendi tercihleri doðrultusunda baþka harcamalardan tasarruf saðlanarak ya hiç yapýlmamakta ya da orantýlý olarak daha az veya daha geç olabilmektedir yýlýnda, 70,8 milyon nüfusu olan Türkiye'deki kozmetik tüketiminin son 5 yýldaki geliþimi Tablo 14'te verilmiþtir yýlýnda Türkiye kozmetik pazar büyüklüðü ve birim kiþisel harcama deðeri þöyledir: Toplam iç pazar: milyon Euro Kiþi baþý harcama: 15,17 Euro 38 Ýstanbul Sanayi Odasý

65 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü bin ABD Dolarý Parfümler ve tuv. sularý Güzellik ve makyaj müst Saç müstahzarlarý Aðýz ve Diþ Bakým müst Traþ müst. ve deodorantlar Toplam Deðiþim (%) Grafik 5. Kozmetik ürün ihracatý (bin ABD Dolarý) Kaynak: DÝE. Bu sektördeki ürünler çok deðiþik türlerde olduðundan, pazarýn sadece þampuan ve saç kremi kýsýmlarý etüt edilmiþtir. Elde edilen bulgulara göre henüz bu sahada açýk ürün ve market markalarýnýn pazar payý %2-3 düzeyindedir ve kendi ambalajýnda satýlan markalý ürünler ise %96-97 pazar payýna sahiptir. Bunun da en önemli nedeni bu tip ürünlerin imalatýnýn çok kolay olmamasý ve tüketicinin güvenebileceði ürünü seçerek almasýdýr Ýhracat Dýþ ticaret rakamlarý kozmetik ihracatýnda 2002 ve 2003 yýllarýnda oldukça yüksek bir artýþ göstermektedir. Ýthalatta 2001 yýlýnda ciddi bir düþüþ yaþanmýþ 2002 ve 2003 yýllarýnda ise ithalat, ortalama olarak her yýl %25'lik bir artýþ göstermiþtir yýllarý arasýnda krizin etkisi görülürken, 2003 yýlýnda ise ciddi yükseliþler olduðu göze çapmaktadýr. Bu nedenle tablolar incelenirken ve dönemleri özellikle seçilmiþtir. Toplam ihracat, ithalatýn oldukça altýnda kalmaya devam etmektedir. Bütün olumsuzluklara karþýn, ihracatýn ithalatý karþýlama oraný 1999'da %30'lardan her yýl kademeli olarak artarak 2003 yýlýnda %60 düzeyine ulaþmýþtýr. Bu durum, yerli üreticilerin kozmetik sektöründe dünya standartlarýný yakalamaya baþladýðýnýn bir diðer göstergesidir yýlý kayýtlarýna göre yaklaþýk olarak 130 milyon ABD Dolarý seviyesinde ihracat yapýlmýþ olup, 2002 yýlýnda 80 milyon ABD Dolarý olarak gerçekleþen ihracata göre %63 düzeyinde bir artýþ saðlanmýþtýr yýlýnda 4,6 milyon ABD Dolarý olan parfüm, kolonya ve tuvalet sularý ihracatý, 2000 yýlýnda 3,9 milyon ABD Dolarýna gerilemiþ, ancak 2001 yýlýnda yeniden artarak 7,1 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir yýlýnda ise neredeyse iki katýna çýkarak 14,6 milyon ABD Dolarýna ulaþmýþtýr. Ýhracattan en büyük payý yaklaþýk %65 ile "Diðer Tuvalet Sularý", ikinci büyük payý ise %28 ile "Parfümler" almaktadýr. Ýhracatýn yapýldýðý bölgelere bakýldýðýnda en önemli pazar (yaklaþýk %50), AB ülkeleri aðýrlýklý olmak üzere Avrupa ülkeleridir. Kuzey Afrika ve Ortadoðu henüz düþük kalan payýna raðmen büyümektedir. Kanada, Brezilya, Japonya, Kore, ve Hindistan gibi ülkelerin yer aldýðý "Diðer" ülkeler ise 1999 yýlýndaki hacimlerinin çok gerisine Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 39

66 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü düþmüþlerdir. Serbest bölgelerden yapýlan ihracat ise çok cýlýz kalmýþ olup kayda deðer deðildir yýllarý arasýnda renkli kozmetikler, kremler ve yaðlar ihracatýmýz 7,4 milyon ABD Dolarýndan 22,7 milyon ABD Dolarýna çýkmýþtýr. Ýhracat içinde en büyük payý yaklaþýk %46 payla "Manikür ve Pedikür Müstahzarlarý" almaktadýr. Ýkinci sýrada %18 ile "Göz Makyaj Müstahzarlarý", üçüncü sýrada ise %13 ile "Kremler, Emülsiyon ve Yaðlar (Güneþ Yaðlarý Dahil)" gelmektedir. Türkiye'nin bu ürünlerdeki en önemli pazarý (yaklaþýk %8), Ýsviçre ve Norveç hariç AB dýþýndaki Avrupa ülkeleri olup ikinci büyük pazar olarak (yaklaþýk %10) Kanada, Brezilya, Japonya, Kore ve Hindistan gibi ülkelerin yer aldýðý "Diðer" ülkelerdir yýlýnda 11,5 milyon ABD Dolarý olan þampuanlar ve saç bakým ürünleri ihracatý 2000 yýlýnda 19,6 milyon ABD Dolarýna çýkmýþtýr yýlýnda krizin de olumsuz etkisiyle 17,3 milyon ABD Dolarýna gerilemiþtir yýlýnda ise 1999 yýlýnýn yaklaþýk 3 katýna çýkmýþ ve 31,3 milyon ABD Dolarýna ulaþmýþtýr. Ýhracat içinde yaklaþýk %86 pay ile "Þampuanlar" ilk sýrada yer alýrken, ikinci büyük ihracat kalemini %6,3 ile "Diðer Saç Müstahzarlarý" oluþturmaktadýr. Bu ürünleri %4,2 ile "Saç Boyalarý" izlemektedir. Türkiye'nin ihracatýnda Ýsviçre ve Norveç hariç AB dýþýndaki ülkeler yaklaþýk %54 paya sahiptir. Ýkinci büyük pazar (yaklaþýk %16,2) Kanada, Brezilya, Japonya, Kore ve Hindistan gibi ülkelerin yer aldýðý "Diðer" ülkelerdir. Bu ülkeleri %13,2 ile Kuzey Afrika ve Ortadoðu ülkeleri takip etmektedir yýllarý arasýnda krize raðmen "Aðýz ve Diþ Bakým Ürünleri" ihracatý %100 oranýnda artarak 9 milyon ABD Dolarýndan 18 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir. Grup ihracatý içinde en büyük kalemi yaklaþýk %99 ile "Diþ Macunlarý ve Tozlarý" oluþturmaktadýr. Türkiye'nin en önemli pazarý Ýsviçre ve Norveç hariç AB dýþýndaki ülkeler olup ihracatýn %73'lük bölümü bu ülkelere yapýlmaktadýr. Ýkinci büyük pazar (yaklaþýk %9,2) Kanada, Brezilya, Japonya, Kore ve Hindistan gibi ülkelerin yer aldýðý "Diðer" ülkelerdir. Serbest bölgelerden yapýlan aðýz ve diþ bakým ürünleri ihracatýnda son üç yýlda önemli artýþlar yaþanmýþ, bu bölgelerden yapýlan ihracat 2001 yýlýnda 2,2 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir yýllarý arasýnda traþ ürünleri, deodorantlar ve oda kokulandýrýcýlarý ihracatýmýz 9 milyon ABD Dolarýndan yaklaþýk beþ katýna çýkarak 43,3 milyon ABD Dolarýna eriþmiþtir. Ýhracat içinde en büyük kalem yaklaþýk %45 payla "Traþ Kremleri" olup, bunu %15,4 ile "Vücut Deodorantlarý ve Ter Kokusunu Önleyici Deodorantlar" izlemiþtir. Üçüncü sýrada %14 pay ile "Traþ öncesi, Traþ Sýrasýnda / Traþtan Sonra Kullanýlan Müstahzarlar" yer almýþtýr. Türkiye'nin ihracatýnda Ýsviçre ve Norveç hariç AB dýþýndaki ülkeler yaklaþýk %70 ile en büyük pazarý oluþturmaktadýr. Diðer önemli pazarlar, %7,2 ile Kuzey Afrika ve Ortadoðu ülkeleri ve toplam paylarý yaklaþýk %11,1 olan Kanada, Brezilya, Japonya, Kore ve Hindistan gibi ülkelerin yer aldýðý "Diðer" ülkelerdir Ýthalat Avrupa ve ABD'den muhtelif tipte kozmetikler ithal edilmektedir. Özellikle Türkiye'de faaliyet gösteren bazý yabancý firmalar yerli üretimlerini durdurup tamamen ithalata yönelmiþlerdir. Bu durum özellikle 1997'yi takip eden yýllarda ortaya çýkmýþtýr yýlýnda yaklaþýk olarak 138 milyon ABD Dolarý seviyesinde kozmetik ürünü ithal edilmiþ olup, 2003 yýlýnda bu rakam %54'lük artýþ kaydederek 212 milyon ABD Dolarýna ulaþmýþtýr. Parfüm, kolonya, tuvalet sularý ithalatý 1999 yýlýnda 26,6 milyon ABD Dolarýndan 2000 yýlýnda 27 milyon ABD Dolarýna çýkmýþtýr yýlýnda 25,1 milyon ABD Dolarýna gerilemiþtir. Ancak 2003 yýlýnda 1999'a göre %35 artarak 36 milyon ABD Dolarýna eriþmiþtir. Bu kalemde Türkiye'nin ithalatýnda en büyük payý yaklaþýk %55 ile "Diðer Tuvalet Sularý" alýrken, ikinci büyük payý %41 ile "Kolonyalar" almaktadýr. Ýthalatýn daðýlýmýna bakýldýðýnda son üç yýl içinde serbest bölgeler yaklaþýk %39,1 ile ilk sýrayý almýþ, serbest bölgeleri yaklaþýk %38,1 payla Ýsviçre ve Norveç 40 Ýstanbul Sanayi Odasý

67 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü bin ABD Dolarý Parfümler ve tuv. sularý Güzellik ve makyaj müst Saç müstahzarlarý Aðýz ve Diþ Bakým müst Traþ müst. ve deodorantlar Toplam Ýhracatýn ithalatý karþýlama oraný Deðiþim (%) Grafik 6. Kozmetik ürün ithalatý (bin ABD Dolarý) Kaynak: DÝE. dahil AB ülkeleri izlemiþtir. Serbest bölgelerden yapýlan ithalatýn tamamý kolonya olup yýllarý arasýnda 5,9 milyon ABD Dolarýndan 3,2 milyon ABD Dolarýna gerilemiþtir. Bu dikkatle incelenmesi gereken bir konudur. Renkli kozmetikler, kremler ve yaðlarda 1999 yýlýnda 41,4 milyon ABD Dolarý olan ithalat 2000 yýlýnda 43,2 milyon ABD Dolarýna çýkmýþ, 2001 yýlýnda 37,4 milyon ABD Dolarýna gerilemiþtir yýlýnda ise 70,2 milyon ABD Dolarýna ulaþmýþtýr. Ýthalat içinde yaklaþýk %49 ile "Kremler, Emülsiyon ve Yaðlar (Güneþ Yaðlarý Dahil)" ilk sýraya yerleþirken, ikinci büyük payý %18 ile "Göz Makyaj Müstahzarlarý" almaktadýr. Türkiye'nin ithalatýnda en önemli paya ise (yaklaþýk %84), Ýsviçre ve Norveç dahil AB ülkeleri sahip olup, ABD ikinci sýrada gelmektedir (yaklaþýk %9,1) yýlýnda 41,8 milyon ABD Dolarý olan þampuanlar ve saç bakým ürünleri ithalatý 2000 yýlýnda 50,4 milyon ABD Dolarýna çýkmýþ, 2001 yýlýnda 41 milyon ABD Dolarýna gerilemiþ ve 2003 yýlýnda ise 59 milyon ABD Dolarýna ulaþmýþtýr. Ýthalat içinde en büyük payý yaklaþýk %58 ile "Þampuanlar" alýrken, ikinci büyük ithalat kalemini %23 "Saç Boyalarý" oluþturmakta ve bunu da %14 ile "Diðer Saç Müstahzarlarý" izlemektedir. Türkiye'nin ithalatýnda Ýsviçre ve Norveç dahil AB ülkeleri, yaklaþýk %91'lik payla monopol konumundadýr. Ýkinci büyük pay sahibi olarak yaklaþýk %4,6 ile ABD gelmektedir yýllarý arasýnda aðýz ve diþ bakým ürünleri ithalatý 6,8 milyon ABD Dolarýndan 12,3 milyon ABD Dolarýna, 2003 yýlýnda ise 16,1 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir. Grup ithalatý içinde en büyük kalemi yaklaþýk %90 ile "Diþ Macunlarý ve Tozlarý" oluþturmaktadýr. Türkiye'nin ithalatýnda Ýsviçre ve Norveç dahil AB ülkeleri yaklaþýk %84'lük monopol konumundadýr. Kanada, Brezilya, Japonya, Kore ve Hindistan gibi ülkelerin yer aldýðý "Diðer" ülkelerin payý ise yaklaþýk %9,1'dir. Aðýz ve diþ bakým ürünleri ithalatýnýn krizden etkilenmekle birlikte artmaya devam ettiði görülmektedir. Traþ ürünleri, deodorantlar ve oda kokulandýrýcýlarýnda 1999 yýlýnda 23,8 milyon ABD Dolarý olan ithalat 2000 yýlýnda 27 milyon ABD Dolarýna yükselmiþtir yýlýnda 22,2 milyon ABD Dolarýna gerilemiþ ve 2003 yýlýnda 31,1 milyon ABD Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 41

68 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü Nüfus (bin kiþi) Parfüm/koku Renkli kozmetik Cilt bakýmý Saç bakýmý Tuvalet malzemeleri Toplam Türkiye Yunanistan Almanya Ýspanya Hollanda Fransa Norveç ve Ýsviçre Avrupa Ortalamasý ,62 9,46 15,99 35,96 19,68 31,87 27,58 21,46 1,84 11,29 15,22 12,37 16,89 18,07 30,63 16,59 3,10 26,57 28,91 34,32 30,92 47,29 54,56 31,71 3,33 35,22 34,41 34,97 38,68 39,99 50,66 35,00 3,93 16,29 39,54 28,48 40,48 31,09 54,73 34,48 15,17 98,84 134,07 146,11 146,66 168,30 218,24 139,24 Tablo yýlý AB ve Türkiye istatistikleri karþýlaþtýrmasý (tüketici fiyatlarý bazýnda Euro/kiþi) Kaynak: The European Cosmetic, Toiletry and Perfumery Association (COLIPA). Dolarýna ulaþmýþtýr. Ýthalat içinde en büyük paya yaklaþýk %34 ile "Vücut Deodorantlarý ve Ter Kokusunu Önleyici Deodorantlar" sahiptir. Ýkinci büyük ithalat kalemini %23 ile "Kontakt Lens veya Suni Göz Solüsyonlarý" oluþturmakta ve bunu da %13 ile "Kapalý Yerlerin Güzel Kokmasýnda Kullanýlan Diðer Müstahzarlar" izlemektedir. Türkiye'nin ithalatýnda Ýsviçre ve Norveç dahil AB ülkeleri yaklaþýk %74 ile en büyük paya sahiptir. Ýkinci sýrada yaklaþýk %8,2 ile ABD gelmektedir. Bu grupta serbest bölgelerden yapýlan ithalatýn toplam içindeki payý %7,8'dir. Yarý ürün: Bazý saç boyalarýnýn paketlenmek üzere yarý mamül olarak ithal edilmesi dýþýnda herhangi bir yarý mamül ithalatý görülmemektedir. Hammadde: Bu sektörde yerli sanayi tarafýndan saðlanan esans ve parfümler dýþýnda hemen hemen hammaddelerin tamamý ithalata dayanmaktadýr. Ambalaj malzemesi: Aðýrlýklý olarak renkli kozmetiklerin ambalajlarý Avrupa ülkeleri veya Uzakdoðu'dan ithal edilmektedir. Diðer ambalajlar çoðunlukla yerli olarak üretilmektedir AB'de Kozmetik Sektörüne Bakýþ COLIPA verilerine göre 2002 yýlý sonunda Batý Avrupa kozmetik pazarý tüketici fiyatlarýyla 56,7 milyar Euro büyüklüðüne ulaþmýþ olmasýna raðmen, 2000 ve 2001 yýllarýndaki büyüme hýzýnýn altýnda kalmýþtýr yýlýnda AB'de ortalama kiþi baþýna tüketilen kozmetik ve kozmetik malzemeleri tüketimi en yüksek Ýsviçre'de (yaklaþýk kiþi baþý 232 Euro) olurken, onu sýrasýyla Norveç (196 Euro) ve Fransa (168 Euro) takip etmiþtir yýlýnda AB kiþisel bakým pazarýnýn dörtte birinden fazlasýný saç bakým ürünleri (%25,1), diðer dörtte birini kozmetik malzemeleri (%24,8) alýrken, cilt bakým ürünleri %22,8 ile pazarýn beþte birinden biraz daha yüksek pay almýþtýr. Parfümler (%15,4) ve dekoratif kozmetikler (%11,9) ile bu ürünleri izlemiþtir. Eldeki veriler son yýllarda cilt bakým ürünlerinin diðer kategorilere göre daha hýzlý büyüdüðünü göstermektedir. AB kozmetik pazarý içinde 2002 yýlýnda en büyük paya sahip 5 ülke sýrasýyla Almanya, Fransa, Ýngiltere, Ýtalya ve Ýspanya iken, en hýzlý büyüme gösteren pazarlar Norveç (%13,2), Ýrlanda (%9,8), Danimarka (%8,6), Ýsveç (%6,9) ve Ýsviçre (%6,9) olmuþtur. Bunlara karþýlýk Almanya, Fransa, Ýtalya ve Ýngiltere gibi geliþmiþ pazarlar ortalamanýn altýnda büyüme göstermiþtir. COLIPA verilerine göre, 1999 yýlý içinde AB ülkelerinin ihracatýndan en büyük pay alan ülkeler %14,2 ile ABD ve %9,3 ile Ýsviçre olurken, küçük pay alan "Diðer Ülkeler"e yapýlan ihracat, toplamýn %62'sini oluþturmaktadýr. Polonya ve Çek Cumhuriyeti'nin bu nedenle önemleri 1989 ve 1999 arasýnda artmaya baþlamýþtýr. AB'nin ithalat yaptýðý ülkeler arasýnda ise en büyük pay sahibi ABD olup, onu sýrasýyla Ýsviçre, Japonya, Norveç ve Polonya takip etmektedir. AB'nin sabun, deterjan ve kozmetik malzemeleri ithalatýnýn ana 42 Ýstanbul Sanayi Odasý

69 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü merkezi 1999 yýlýnda toplam ithalatýn %42,6'sý ile ABD'dir. Baþka ülkelerin pazar içindeki paylarý %5'in altýnda olduðu halde, Ýsviçre %25,5 ile öne çýkmaktadýr AB ve Türkiye Tüketim Ýstatistikleri Karþýlaþtýrmasý COLIPA tarafýndan yayýnlanan, AB içi kozmetik ticaret ve tüketim istatistikleri fabrika çýkýþ fiyatý veya perakende fiyatý olarak verilmektedir. Türkiye birim tüketim deðerleri özel pazar araþtýrma kuruluþlarýndan alýnan ve tüketici fiyatlarý bazýnda oluþan verilere dayanmaktadýr. Fikir verebilmek amacýyla tüketici fiyatlarý bazýnda AB ve Türkiye istatistikleri karþýlaþtýrmalý olarak Tablo 15'te verilmiþtir. Veriler, üzerinde yorum yapýlamayacak kadar çarpýcýdýr. Türkiye'de kozmetik ürünlere yapýlan kiþisel harcama AB ortalamasýnýn yaklaþýk onda biri civarýndadýr. Komþu ülke Yunanistan'ýn kiþi baþý kozmetik harcamasý Türkiye'nin yaklaþýk olarak yedi katýdýr. Bu görüntünün temel gerekçesi Türkiye'de kiþisel gelirin AB ortalamasýyla kýyaslandýðýnda çok gerilerde kalmasýdýr Kozmetik Sektörünün Rekabet Gücü Türkiye'de kozmetik ürün imalatý ve ithali Saðlýk Bakanlýðý Ýlaç ve Eczacýlýk Genel Müdürlüðü'nün ön iznine tabidir. Sektörde 1994 yýlýnda yürürlülüðe giren 3977 sayýlý Kozmetik Kanunu'na dayanarak çýkartýlan Kozmetik Yönetmeliði 1998 yýlýnda yapýlan deðiþikliklerle günümüzde halen yürürlüktedir. Bu yönetmelik Avrupa Topluluðu'nun 76/768/EC sayýlý yönetmeliði ile teknik açýdan uyumlu olup AB'ye uyum açýsýndan Kozmetik Kanunu'nda yapýlmasý düþünülen deðiþiklikler sonrasýnda yenilenmesi gerekecektir. Bu anlamda yerli firmalar geliþmiþ ülkelerin ürünleriyle rekabet edebilecek kalitede ürünler üretme kapasitesine sahiptir. Hammadde büyük çapta ithalata dayalýdýr. Türkiye'de imalat yapmakta olan çok uluslu þirketlerden bazýlarý, 1997'den sonra yerli imalata son vererek yurtiçi talebi yurtdýþýnda baþka ülkelerdeki kendilerine ait üretim tesislerinden ürün ithal ederek karþýlamak yoluna gitmiþlerdir. Bunun esas sebebi de buradaki maliyet girdilerinin Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Esnek üretim. - Yeterli kurulu kapasite nedeniyle talep karþýlamada problem olmamasý. - Ayný kategorideki ürünün geniþ bir fiyat yelpazesinde satýlabilmesinin yarattýðý esneklik. - Sektördeki firmalarýn son teknolojik geliþmeleri takip etmesi. - Gelir düzeyi artýþýna baðlý olarak artan iç talep. - Hammaddede dýþa baðýmlýlýk. - Enerji/su maliyetinin rakip ülkelere göre yüksek olmasý. - Ar-Ge'ye ayrýlan bütçenin yetersiz oluþu. - Kozmetik yönetmeliði mevcut olmasýna karþýn, AB'ye uyum ve pazar içi denetim eksikliði. - Kiþi baþýna tüketimin düþük olmasý. - Bürokratik engeller; ön izin. - Kaçak ve taklit ürünlerin piyasada serbestçe dolaþýmý. - Pazar içi denetim eksikliði, kayýt dýþý ekonominin yarattýðý haksýz rekabet. Fýrsatlar Tehditler - Niþ ürünlerde KOBÝ'lerin ön plana çýkma eðilimi. - Yabancý sermayenin yatýrým ve yerli üretim yerine ithalatý tercih etmesi. - Ar-Ge ve marka yatýrýmlarýnýn azalmasý, fason üretime doðru kayýþ. Tablo 16. Türkiye kozmetik sektörü Swot analizi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 43

70 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü (su ve enerji gibi) çok yüksek olmasý ve sanayinin önündeki bürokratik engellerdir. Bu sektörde 2003 yýlý iç pazar büyüklüðü milyon Euro olup "hýzlý tüketim ürünleri" pazarýnýn %10'unu oluþturmaktadýr. Türkiye genelinde kiþi baþýna tüketim 15,17 Euro olup, bu miktar Amerika'da 120 ABD Dolarý, AB ülkelerinde ortalama olarak kiþi baþý 139,24 Euro'dur. Türkiye iç pazarýnda tüketim geliþmiþ pazarlara göre düþük olmasýna karþýlýk dýþ pazarlarýn önemini kavrayan yerli üreticiler sürekli yatýrýmlar yaparak teknolojilerini geliþtirmektedir. AB'yi yakýndan takip etmektedirler. Bu sayede, her geçen gün ihracatlarýný artýrarak kapasite kullaným oranlarýný ve karlýlýklarýný artýrmaktadýrlar. ABD ve AB gibi geliþmiþ ülkelerin kozmetik sektörlerinde Ar-Ge'ye ayrýlan pay cironun %1,5-2,0 olmasýna raðmen Türkiye'de bu oran ortalama %0,15-0,25 arasýnda kalmaktadýr. Bu nedenle Türkiye'de en son üretim teknolojileri kullanýlsa bile, yeni ürün geliþtirmesi son derece kýsýtlý kalmakta, ancak bilinen formüller çerçevesinde üretim yapýlmaktadýr. Yerli üreticiler yenilikleri (yeni ürün ve hammaddeler) yakýndan takip etmekle birlikte bu yenilikleri uygulayabilmeleri zaman almaktadýr, çünkü hammadde ithalleri de Saðlýk Bakanlýðý'nýn ön iznine tabidir. Özellikle KOBÝ niteliðindeki firmalar ithalatta meydana gelebilecek gecikmelerin doðurduðu riskleri göze alamamakta, bu nedenle de yenilikleri piyasaya ilk sunan olma avantajýný kaybetmektedir. Diðer taraftan yerli üreticilerin önemli bir kýsmý, Ar- Ge yatýrýmlarýný çok düþük tutarak yeni ürünlerle ilgili pazar araþtýrmasý yapmak yerine, büyük firmalarýn ve özellikle uluslararasý firmalarýn çýkartmýþ olduðu ürünlerden piyasada kabul görmüþ olanlarýnýn benzerlerini lisans altýnda veya kopyalayarak üretmeyi tercih etmektedirler. Bu sayede piyasaya yeni ürün çýkartmaktan kaynaklanan riski azaltmak eðilimine girmektedirler. Ancak bu durum, pazarýn geliþimi için potansiyel tehlike yaratmaktadýr. Bununla beraber, yaratýcý fikirleri ve farklý yaklaþýmlarý baþarýyla piyasaya yansýtabilen yerli ürünler de az deðildir. Bu firmalar için izin alýp yeni hammaddeleri Türkiye'ye getirene kadar uzun bir zaman geçmesi firmalar için önemli bir problemdir. Önceden çeþitli izinlerin alýnmasý mecburiyeti, hammadde ithalatýnda gümrükler/tse/hýfzýsýhha laboratuvarlarý tarafýndan gerçekleþtirilmesi gereken formalite ve analizlerin çokluðu, maliyeti ve süresi, modayý çok yakýn takip etmek zorunluluðu olan ve sezonluk satýþ gösteren kozmetik ürünlerinde sezonu yakalayamama riski yaratmaktadýr. Bu nedenle, sezon baþlamadan önce modaya uygun ürünlerin tespit edilip gerekli hammaddelerin çok hassas bir planlamayla zamanýnda ve yeterli miktarlarda ithal edilmeleri kadar, bunlarýn ithali için öne çýkan binbir formalitenin de önceden tahmin edilerek olasýlýk hesaplarýna dahil edilmesi gerekmektedir. Hammaddelerden herhangi bir kalemin ithalatý aþamasýnda (izin alýnmasý, malýn gümrüðe gelmesi, gerekli kontrollerin yapýlmasý ve malýn gümrükten çekilmesi), bürokratik nedenlerle ortaya çýkabilecek pürüzler ve buna baðlý birkaç ayý bulan gecikmeler o sezonun kaçýrýlmasýna neden olmakta ve ilgili üreticiyi çok büyük kayýplarla karþý karþýya getirmektedir. 44 Ýstanbul Sanayi Odasý

71 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü 2.4. SABUN, DETERJAN ve KOZMETÝK SANAYÝÝ SEKTÖRLERÝ MEVCUT DURUMUN DEÐERLENDÝRÝLMESÝ 1. Sektörde kapasite darboðazý bulunmamaktadýr, hatta ihracata yönelik yatýrým yapýldýðýndan kapasite fazlasý söz konusudur. 2. Fiyat rekabeti nedeniyle yatýrýmlar modern teknolojiye kaymakta, bu da istihdamý nicelik olarak azaltmakta ancak nitelik olarak artýrmaktadýr. Ýþçi yoðun üretimler yavaþ yavaþ yok olmaktadýr. 3. Gerek yerli gerekse yurtdýþý piyasalarda rekabet çok arttýðýndan fiyat ve kalitenin birleþtiði ürün deðeri ön plana çýkmýþtýr. Bununla beraber markalaþma da önem kazanmýþtýr. 4. Son yýllarda pazar paylarý giderek artan büyük market zincirleri, kendi markalarý ile (private label) fason üretim yaptýrmaktadýr. 5. Ýç pazarda kiþi baþý gelirin düþük olmasý nedeniyle tüketim, geliþmiþ ülkelere oranla çok düþüktür. Ýç pazarda kiþi baþý tüketim oranlarý AB ortalamasýnýn üçte biri ile yirmide biri arasýnda deðiþmektedir. 6. Güncel teknolojiye yatýrým yapýldýðý için, finansman maliyetleri oldukça artmýþtýr. 7. Enerji ve su gibi temel girdi maliyetleri çok yüksektir. Su Avrupa'da 0,15 ABD Dolarý/m³ olmasýna karþýn Türkiye'de 3,00 ABD Dolarý/m³ düzeyindedir. Enerji maliyeti (elektrik ve doðalgaz) kw-saat olarak Avrupa'da 3-4 ABD Cent'i buna karþýn Türkiye'de 8 ABD Cent'idir. Bu durum ürün maliyeti açýsýndan karþýlaþýlan rekabette önemli ölçüde olumsuz etki oluþturmaktadýr. 8. Firmalarýn kýsýtlý imkanlarý nedeniyle Ar-Ge'ye yeteri kadar bütçe ayrýlmamaktadýr. Avrupa'da ciroya göre %1,5-2,0 olan Ar-Ge payý, Türkiye'de ancak %0,15-0,25 düzeyindedir. 9. Üretim, hammadde ve ürün ithali Saðlýk Bakanlýðý ön iznine tabi olduðu için zaman ve iþ kaybýna neden olmaktadýr. Günümüz rekabet ortamýnda pazar ve tüketici ihtiyaçlarýna zamanýnda cevap verilememektedir. 10.AB için geçerli standartlar uygulanmamakta, laboratuvar envanteri yapýlmadýðý için akreditasyon gecikmektedir. Bu nedenle sektör ihracatta sorunlarla karþýlaþmakta ve rekabet gücü azalmaktadýr. 11.Piyasa denetimi etkin olarak yapýlamamasý nedeniyle haksýz rekabet söz konusudur. Ýzin ve denetim olmaksýzýn ürünler piyasaya verilebilirken, halkýn saðlýðý tehlikeye atýlabilmektedir. 12.Piyasada denetim mekanizmasý iyi çalýþmadýðý için taklit ve sahte ürün satýþlarý ciddi boyutlara eriþmiþtir. Bu ürünlerin kayýt dýþý satýþý vergi kaybýna yol açarken, sektördeki kayýp verginin GSYH'nýn %1,4'ü düzeyine, parasal deðerinin ise 2,5-3,0 milyar ABD Dolarýna ulaþtýðý hesaplanmaktadýr. 13.Vadeli alýmlarda uygulanan %3 KKDF vergisi maliyetleri olumsuz etkilemektedir. Bu verginin bitmiþ ürünlerden fazla alýnýp hammadde ve ara ürünlerden alýnmamasý durumunda yurtiçinde üretilen ürünün rekabet þansý artacaktýr. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 45

72 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü 2.5. STRATEJÝ VE POLÝTÝKALAR - Kaliteli ürün yapýlmasýnýn teþvik edilmesi. - Ticaretin serbestleþtirilmesi, ancak etkin denetim mekanizmalarýnýn uygulamaya konulmasý. - Dünyada artýk doðru bilgiye hýzlý eriþim imkanýnýn son derece yaygýn olmasý nedeniyle daha üstün nitelikli ürün imkaný ortaya çýkmasý ve her iþletmenin, ne denli küçük ve yerel olursa olsun, dünya standartlarýna uygun ürün üretmeye teþvik edilmesi. - Fuarlara katýlmanýn artýrýlmasý, baþta AB olmak üzere ihracata odaklanýlmasý. - Ürün ve üretim odaklý olan þirketlerin artýk müþteri odaklý düþünmesi ve bu tür çalýþmaya teþvik edilmesi. Kontrol ve egemenliðin üretim gereklerinden müþteri taleplerine geçmesini kolaylaþtýracak uygulamalarýn baþlatýlmasý. - Þirketlerin baþarýsýnýn, müþteriye daha yüksek bir yaþam kalitesi sunabilmesine baðlý olduðundan hareketle, müþteri memnuniyetini ölçmeye yönelik faaliyetlerin teþvik edilmesi: - Geliþtirme ve piyasa araþtýrma faaliyetlerinin devlet eliyle teþvik edilmesi, - Devlet eliyle toplanan pazar büyüklüðü, kapasite ve üretim bilgilerinin sanayinin kullanýmýna açýlmasý, - Bu amaçla elektronik ortamda veri bankasý oluþturulmasý ve sanayinin eriþimine ve istifadesine sunulmasý. - Deðiþik kültür ve eðilimlere sahip yerel piyasalar için ürünlerde farklýlaþtýrýlmaya son verilebilmesi amacýyla tüketicinin eðitim gereðine yönelik politikalar üretilmesi. - Akredite laboratuvarlarýn açýlmasý, mevcut laboratuvarlarýn akredite olmasýnýn teþvik edilmesi, AB normlarýna uyumun saðlanmasý. - Kalite denetleme laboratuvarlarýnýn kurulmasý (ITS - intertek testing services). - Dýþ pazarlarda "Türk Malý" tanýtýmý için destek projeleri temin edilmesi ve imaj yükseltmek için: - Finansman maliyetlerinin dünya seviyesine çekilmesi, - Üniversite-sanayi iþbirliðinin geliþtirilmesi için gerekli yasal düzenlemelerin yapýlmasý, - Piyasa denetiminin aksatýlmadan ve doðru olarak yapýlmasý. - Sahte ve taklit ürünlerin piyasaya giriþinin engellenmesi için gerekli önlemler konusunda tüketicinin eðitilmesi. - Yakýn komþularla ticaretin artýrýlmasý (örnek olarak; Türkiye ihracatýnýn %9'unu yakýn komþularýna yaparken, Almanya'nýn ihracatýnýn %80'i yakýn komþularýnadýr), - KOBÝ'lerin eðitimi ve bilinçlendirilmesi için destek verilmesi, bunun için: - AB'de uygulanan devlet yardýmlarýndan ülkemizde de verilmesi, - Mevzuat engellerinin kaldýrýlmasý, - Fon kaynaklarýnýn artýrýlmasý. - Markalaþmayý teþvik edici politika ve stratejilerin geliþtirilmesi ve hayata geçirilmesi. - Türkiye'de uzun yýllardýr kullanýlan ön-izin sistemi aþýrý derecede hantallaþmýþ ve ihtiyaca cevap veremez hale gelmiþtir. Öncelikle ön izin sisteminin terk edilerek "pazar içi kontrol" sistemine geçilmesi gerekmektedir. - Piyasada kontrol mekanizmasý iyi çalýþmadýðýndan taklit ve sahte ürünler 46 Ýstanbul Sanayi Odasý

73 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü satýþý ve diðer yasadýþý ekonomik faaliyetler ciddi boyutlara ulaþmýþtýr. Bu kayýt dýþýlýðýn Türk ekonomisine verdiði toplam zarar, Türkiye GSYH'sýnýn %1,4'ü kadar olup, parasal deðeri 2,5-3,0 milyar ABD Dolarý demektir. - Kayýt dýþý ve kaçak olarak faaliyet göstermenin pek çok avantajý ortaya çýkmýþtýr ve ön izin sistemi bu þekilde çalýþan firma ve kiþilere engel olamamaktadýr. - Engel olunamayan bu faaliyetler fikri hýrsýzlýðý teþvik etmektedir. - Kayýt dýþý ve kaçak ürünlerde herhangi bir vergi veya rüsum ödenmediði için fahiþ karlar söz konusu olmaktadýr. - Kayýt dýþý ile rekabet veya mücadele edemeyen küçük firmalar çareyi kayýt dýþý ve haksýz rekabetin baþ edilebilir seviyelerde olduðu faaliyet alanlarýna yönelmekte bulmaktadýr. - Bütün bu olumsuz döngünün çarkýnýn kýrýlmasý için etkin bir piyasa denetim ve gözetiminin kurulmasý gerekmektedir. Bu çok zor da deðildir, zaten AB ile uyum çerçevesinde yapýlmasý gerekmekte olup mevzuatýn uygun hale getirilmesi beklenmektedir. - Ön izin sistemi çerçevesinde sanayicinin önüne çok uzun bir engelli koþu parkuru yaratýlmýþtýr. Öncelikle: - Sanayicinin iþ akýþýnýn kolaylaþtýrýlmasý saðlanmalýdýr. - Mümkün olduðu kadar az sayýda belge ve doküman istenmelidir. - Ayni iþlem ve analizlerin farklý fakat benzer kuruluþlar tarafýndan ayrý ayrý yapýlmasýnýn önüne geçilmelidir. - Bu amaçla kurulmuþ olan Yatýrým Ortamýný Ýyileþtirme Koordinasyon Kurulu (YOÝKK) uzun süredir faaliyette olmasýna raðmen olumlu sonuçlarý henüz görülmemiþtir. Bu kurulun çalýþmalarý sonucunda ortaya çýkan öneriler bir an önce hayata geçirilmelidir. - Ürün maliyetleri içinde önemli yer tutan: - Enerji ve su maliyetlerinin rekabet ettiðimiz ülkeler seviyesine indirilmesi için, gerekli önlemler tespit edilerek hýzla yürürlüðe konulmalýdýr. - Ürün maliyetlerinde çok önemli bir yer tutan iþçilikler üzerindeki vergi ve SSK yükünün hafifletilmesi için gerekli düzenlemeler süratle belirlenerek uygulanmalýdýr Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Kurulu kapasitenin %35-40 kullanýlmaktadýr. Piyasa denetimi ise yok denecek kadar azdýr. 2. Akredite laboratuvarlarýn açýlmasý, mevcutlarýn akredite olmalarýnýn teþvik edilmesi. 3. Yakýn komþularla ticaretin artýrýlmasý. 4. Markalarýn teþvik edilmesi. 5. Sahte ve taklit ürünlerin piyasaya giriþinin engellenmesi. 6. Standartlara uygun üretimin teþvik edilmesi. 7. Tanýtým ve fuar organizasyonlarýna katýlýmýn teþvik edilmesi. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR DPT, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý DTM, TOBB, üniversiteler Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, Ýhracatçýlar Birliði, ÝGEME, sektör kuruluþlarý Sanayi Ticaret Bakanlýðý, Patent Enstitüsü, sektör kuruluþlarý Sektör kuruluþlarý, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, belediyeler, sektör dernekleri TSE, sektör dernekleri, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý Sanayi Bakanlýðý, sektör dernekleri, TOBB ve yerel Odalar, KOSGEB, DTM Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 47

74 Bölüm 2. Sabun - Deterjan - Kozmetik Sektörü 48 Ýstanbul Sanayi Odasý

75 3. BOYA SEKTÖRÜ 3.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý Boya, bir yüzey üzerine uygulandýðýnda dekoratif ve koruyucu bir tabaka oluþturan ya da bir maddeye karýþtýrýlarak istenilen rengin elde edilmesini saðlayan madde olarak tanýmlanabilir. Boya çeþitli kimyasal maddelerin karýþýmýndan oluþmakta ve duvar (beton, alçýpan ve benzeri malzemeler), metal ya da ahþap gibi çeþitli yüzeylerin kaplanmasý amacýyla kullanýlmaktadýr Sektör Ürünlerinin Tanýmý Boyalarý baðlayýcýlarýna ya da kullaným alanlarýna göre gruplandýrmak olasýdýr. Baðlayýcýlarýna göre boya türleri: - Sentetik (yaðlý veya solvent bazlý) boyalar - Selülozik boyalar - Emülsiyon (su bazlý) boyalar - Poliüretan ve epoxi boyalar - Tutkallý boyalar - Vernikler - Matbaa mürekkepleri Kullaným alanlarýna göre boya türleri: - Dekoratif boyalar - Ahþap boyalarý - Mobilya boya ve vernikleri - Ahþap koruyucular - Otomotiv boyalarý - Metal boya ve vernikleri - Diðer boyalar - Tiner - Matbaa mürekkepleri Sektör Hammaddeleri Boya üretiminde hammadde olarak yað, baðlayýcý (su ve solvent bazlý), kurutucu, katký ajanlarý, solventler ve pigmentler gibi çok sayýda girdi kullanýlmaktadýr. Bu hammaddelerin türlerine göre daðýlýmý Tablo 1'de verilmiþtir SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Sektörün Ekonomideki Yeri Boya sanayii kurulu kapasitesi yüksek katma deðer ve istihdam yaratýcý etkisiyle ülke ekonomisinde önemli yer tutmaktadýr. Sektörde faaliyet gösteren bazý büyük firmalarýn dünyadaki büyük üreticilerle yapmýþ olduklarý ortaklýklar ülkeye bu konuda teknoloji ve yabancý sermaye giriþini de saðlamýþtýr Sektörün Geliþimi Boya, inþaat ve sanayi sektörlerinin temel girdilerinden bir tanesidir. Bu nedenle imalat sanayiindeki geliþmeler boya sektörünü ayný yönde etkilemektedir. Türkiye'de kiþi baþýna düþen boya tüketimi Avrupa ülkelerinin oldukça gerisinde kalmakta ve büyümeye yönelik bir potansiyelin varlýðýný göstermektedir. Aðýrlýklý olarak iç piyasaya yönelik çalýþan boya sektörü Rusya Federasyonu, BDT, Doðu Avrupa ve Ortadoðu ülkelerindeki Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 49

76 Bölüm 3. Boya Sektörü 1. Yaðlar 2. Baðlayýcýlar 3. Kurutucular 4. Katký Ajanlarý 5. Solventler 6. Pigmentler 1. Keten yaðý 1. Reçineler 2. Soya yaðý 2. Ester gum 3. Odun yaðý 3. Pentaresin 4. Balýk yaðý 5. Susuz Hint yaðý 6. Ayçiçek yaðý 7. Doymuþ ve doymamýþ yað asitleri 4. Kumaron reçineler 5. Saf fenolik reçineler 6. Modifiye fenolik reçineler 7. Maleik reçineler 8. Alkid reçineler 9. Üre reçineleri 10.Melamine reçineler 11.Vinyl reçineler 12.Petrol reçineleri 13.Epoksi reçineler 14.Poliester reçineler 15.Polistiren reçineler 16.Akrilik reçineler 17.Silikon reçineler 18.Kauçuk esaslý reçineler 19.Klorlu reçineler 20.Uretan alkid Tablo 1. Boya hammaddelerinin türlerine göre daðýlýmý 1. Kobalt oktoat 2. Kurþun oktoat 3. Manganesium oktoat 4. Kalsiyum oktoat 5. Zirkonyum oktoat 1. Çökme önleyici ajanlar 1. Petrol solventleri 2. Kabuk önleyici ajanlar 2. Aromatik solventler 3. Viskozite yükseltici ajanlar (benzol, toluol, ksilol) 4. Yüzme önleyici ajanlar 3. Alkoller, esterler ve 5. Kuruma önleyici ketonlar (aseton, etil inhibitörler acetat, butil acetat, etil 6. Yüzey düzeltici ajanlar alkol, butil alkol) 7. Köpük önleyici ajanlar 8. Pigment ezici ajanlar 9. Koruyucu ajanlar 10.Küf-mantar önleyici ajanlar 11.Sarkma önleyici ajanlar 12.Parlaklýk artýrýcý ajanlar 13.Matlaþtýrýcý ajanlar 14.Penetrasyon ajanlarý 15.Su bazlý boyalar için ýslatma ajaný 16.Yüksek ýsýya dayanýklý ajanlar 17.Emülsiyon film yapýcý ajanlar 1. Beyaz kapatýcýlýk özelliði olan pigmentler (titandioksit, çinko oksit) 2. Beyaz dolgu pigmentleri (kalsiyum korbonat, magnezyum silikat, alüminyum silikat) 3. Siyah pigmentler 4. Kýrmýzý pigmentler 5. Bordo pigmentler 6. Mavi pigmentler 7. Sarý pigmentler 8. Turuncu pigmentler 9. Yeþil pigmentler 10.Kahverengi pigmentler 11.Metalik pigmentler 12.Özel amaçlý pigmentler Dekoratif boyalar Su bazlý boyalar Solvent bazlý boyalar Ahþap boyalarý Mobilya boya ve verniði Ahþap koruyucular Otomotiv boyalarý Metal boya ve vernikleri Diðer boyalar Tiner Toplam Tablo 2. Boya sanayiinde üretim (ton) Kaynak: TSKB. 50 Ýstanbul Sanayi Odasý

77 Bölüm 3. Boya Sektörü pazarlarý izleyerek ihracat imkanlarý yaratmaya baþlamýþtýr. Sektörde tüm boya türlerinde geliþen teknolojiye uyum saðlamak amacýyla yatýrýmlar yapýlmýþtýr. Özellikle konularýnda lider olan yabancý firmalarla yapýlan ortaklýklar Türk boya sanayiinin geliþmesine olumlu katkýlar saðlamýþtýr. Büyük firmalarýn aile þirketi yapýsýndan çýkýp kurumsallaþmaya doðru gitmeleri de sektörün geliþmesindeki en önemli etkenlerden biridir Sektör Temel Göstergeleri Sektördeki Kuruluþlar Yaðlý mürekkepler Web ofset cold set Siyah Proses renkleri Web ofset heat set Siyah Proses renkleri Sheet fed (teneke-tabaka mür.) Proses renkleri Siyah Özel renkler Su bazlý mürekkepler Solvent bazlý mürekkepler Can coatings (teneke mür.) Toplam Tablo yýlýnda Türkiye'de mürekkep pazarý (ton) Kaynak: TSKB. Miktar Boya sektöründe faaliyet gösteren çeþitli büyüklüklerde çok sayýda üretici firma bulunmaktadýr. Sektörde kurulu kapasite 2002 yýlý itibariyle 685 bin ton/yýl olup kapasitenin %70'i sektörde faaliyet gösteren büyük firmalara aittir. Matbaa mürekkeplerinde ise boya sanayiinin aksine, az sayýda üretici bulunmaktadýr. ÇBS Printaþ, DYO, Samo, Bakim, Das, Server, Herberts ve Burgaz sektörde faaliyet gösteren baþlýca üretici firmalardýr Üretim Boya: 1997 yýlýnda son 5 yýlýn en yüksek üretim artýþýný gerçekleþtiren boya sanayiinde üretim 1998 ve 1999 yýllarýnda mal ve hizmet piyasalarýndaki daralmadan etkilenerek önemli ölçüde gerilemiþtir yýlýnda ise ekonomideki olumlu geliþmelerin etkisiyle sektörde büyük oranda bir üretim artýþý saðlanmýþtýr yýlýnda yaþanan ekonomik kriz sektörde önemli ölçüde üretim kaybýna yol açmýþtýr yýlýnda talep artýþýna paralel artan boya üretimi 2003 yýlýnda da artýþ eðilimini sürdürmüþtür. (Tablo 2) 2003 yýlý itibariyle sektörde toplam üretimin %49'u dekoratif boyalara aittir. Dekoratif boyalarýn %72'sini su bazlý, %28'ini solvent bazlý boyalar teþkil etmektedir. Sektörde kapasite kullaným oraný 2003 yýlýnda ortalama %51 olarak gerçekleþmiþtir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 51

78 Bölüm 3. Boya Sektörü Miktar Deðer Ortalama ithalat fiyatý ton ABD Dolarý ABD Dolarý/ton Deðiþim (%) (2003/2002) , , ,3 Tablo 4. Boya sanayiinde ithalat Kaynak: DÝE. Miktar Deðer Ortalama ihracat fiyatý ton ABD Dolarý ABD Dolarý/ton Deðiþim (%) (2003/2002) , , ,4 Tablo 5. Boya sanayiinde ihracat Kaynak: DÝE. Ýthalat miktarý Ýthalat deðeri Ortalama ithalat fiyatý Ýhracat miktarý Ýhracat deðeri Ortalama ihracat fiyatý ton ABD Dolarý ABD Dolarý/ton ton ABD Dolarý ABD Dolarý/ton Deðiþim (%) (2003/2002) , ,2 Tablo 6. Matbaa mürekkepleri ithalat-ihracat geliþimi Kaynak: DÝE. Matbaa Mürekkepleri: Türkiye'de matbaa mürekkepleri talebi yaklaþýk olarak 23 bin ton/yýl düzeyindedir. Pazarýn %39'unu solvent bazlý mürekkepler oluþturmaktadýr. Bunu %22 ile web ofset cold set mürekkepler ve can coatings (teneke mürekkepleri) izlemektedir. Türkiye'de mürekkep pazarýnýn ürünlere göre daðýlýmý Tablo 3'te verilmiþtir Dýþ Ticaret Boya / Ýthalat: Boya sanayiinde ithalat yabancý boya firmalarýnýn mümessilliðini yapan firmalar veya yabancý ortaklý firmalar tarafýndan yapýlmaktadýr. Boya sektöründe ithalat 2000 yýlýnda önemli ölçüde artmýþ, devam eden yýllarda bin ton/yýl seviyesinde seyretmiþtir yýlýnda ise TL'nin reel olarak deðer kazanmasýnýn da etkisiyle ithalat tekrar artýþ eðilime girmiþ, bir önceki yýla göre miktar bazýnda %10,1 ABD Dolarý bazýnda %19,3 artmýþtýr. Boya sanayii ithalatý aðýrlýklý olarak AB ülkelerinden yapýlmaktadýr yýlý itibariyle AB ülkelerinin toplam ithalat içindeki payý %61'dir. Ýthalat yapýlan önemli ülkeler Almanya, Ýtalya, Ýngiltere, Fransa ve Ýspanya'dýr. AB ülkelerinden sonra ithalat yapýlan en önemli bölge Uzakdoðu'dur itibariyle toplam ithalatýn %28'ini oluþturan Uzakdoðu ülkeleri içinde en büyük pay Hindistan, Çin, Tayvan ve Güney Kore'ye aittir. Boya / Ýhracat: Boya sanayii ihracatý 2000 yýlýndan bu yana artýþ eðilimi içindedir yýlýnda 33 bin ton olan boya ihracatý 2003 yýlýnda 46,8 bin tona ulaþmýþtýr. Miktar bazýnda bir önceki yýla göre %7,1 artan ihracat ABD 52 Ýstanbul Sanayi Odasý

79 Bölüm 3. Boya Sektörü Dolarý bazýnda %11,8 artarak 70 milyon ABD Dolarý olarak gerçekleþmiþtir. Boya sanayiinin ihracat pazarýnda önemli deðiþiklikler olmamakta, ancak, bu pazarlara yönelik satýþlar artmaktadýr. Ýhracat 2003 yýlýnda, daha önceki yýllarda olduðu gibi, aðýrlýklý olarak Türki Cumhuriyetler ve Orta Asya ülkeleri ile Doðu Avrupa ülkelerine yönelik olmuþtur. Sektörün diðer büyük pazarý ise Ortadoðu ülkeleridir. Matbaa Mürekkepleri / Ýthalat: Matbaa mürekkebi ithalatý 2001 yýlýnda bir önceki yýlla ayný seviyede kalýrken 2002 yýlýnda artýþ eðilimine girmiþ ve 2003 yýlýnda da bu eðilimi korumuþtur. Geçtiðimiz yýl matbaa mürekkebi ithalatý bir önceki yýla göre miktar bazýnda %35, ABD Dolarý bazýnda %43 artmýþtýr. Matbaa mürekkebi ithalatýnýn önemli bir kýsmý AB ülkelerinden yapýlmaktadýr. Bunun dýþýnda bazý Uzakdoðu ülkelerinden de az miktarda ithalat yapýlmýþtýr. Matbaa Mürekkepleri / Ýhracat: Ýç piyasa satýþlarýnýn yanýnda matbaa mürekkebi ihracatý da yapýlmaktadýr. Ýhracat 2001 yýlýndan sonra artýþ eðilimine girmiþtir. Yapýlan ihracat aðýrlýklý olarak Ýsrail, Ýran, Romanya, Rusya, Ukrayna, Suriye ve Mýsýr'a yöneliktir. Matbaa mürekkebi ihracatý 2003 yýlýnda bir önceki yýla göre miktar bazýnda %30, ABD Dolarý bazýnda %43 artýþ göstermiþtir Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri Gümrük Birliðinin olumlu bir etkisi olarak, sektörün büyük firmalarý yabancý üreticilerle ortaklýklar gerçekleþtirmiþtir. Önümüzdeki dönemlerde de yabancý firmalarýn Türkiye'de ortaklýk kurma faaliyetlerinin devam etmesi beklenmektedir. Diðer taraftan Gümrük Birliðinin mamul boya ithalatýný aþýrý derecede artýrýcý herhangi bir etkisi görülmezken boya üretiminde kullanýlan Uzakdoðu Asya menþeli polimer ve reçinelerin ithalatýnýn artmasý ürün standardýyla ilgili bazý problemleri gündeme getirmektedir. Bu sektörde standart belirleyici çalýþmalara hýz verilmesi beklenmektedir DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KIYASLAMA Dünyada Sektörün Geliþimi Dünyada yýlda yaklaþýk 20 milyon ton boya üretilmektedir. Avrupa'nýn bu pazardaki payý yaklaþýk %30'dur. Bu miktarýn %70'lik bölümü Almanya, Ýtalya, Fransa ve Ýngiltere'de üretilmektedir. Toplam boya üretimde en büyük pay %60 ile dekoratif boya ve kaplama pazarýna aittir. Bunu, %10 ile sanayi boyalarý, %8 ile ahþap ve mobilya grubu, %5 ile OEM, %5 ile toz boyalar, %4 ile oto tamir boyalarý ve diðerleri izlemektedir. Dünyadaki ana pazarlarda (Kuzey Amerika ve Avrupa) boya endüstrisi durgunluk içindedir ve büyüme hýzý %2-3 civarýndadýr Dünyada Sektördeki Son Geliþmeler Dünyada boya endüstrisi yeniden yapýlanma içindedir. Bu yapýlanmaya temel teþkil eden unsurlar; - Ýnternet - Ortaklýklar - Entegre performans sistemleri - Çevresel faktörler - Globalleþme - Organizasyonel yapýlardýr. Bu faktörlere uyum saðlamak giderek kaçýnýlmaz olmaktadýr. Pazarlardaki durgunluðun gelecekte þirket birleþmelerine neden olmasý beklenmektedir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 53

80 Bölüm 3. Boya Sektörü Dünyadaki Üretici Firmalarýn Durumu Dünyadaki büyük üretici firma verileri incelendiðinde (ilk 10) bir önceki yýla göre ciro, tonaj ve kârlýlýk yönünden büyük farklýlýklar görülmemektedir. Firmalar konsantrasyonlarýný yeni ürünler, yeni teknolojiler ve çevre unsurlarý üzerine yoðunlaþtýrýlmýþlardýr Küreselleþmenin Sektör Üzerindeki Etkileri Dünyadaki boya üretiminin yaklaþýk %50'si ilk 10 þirket tarafýndan gerçekleþtirilmektedir. Ancak en büyük boya þirketinin pazar payý %8 civarýndadýr. Bu da sektörün globelleþme sürecinin baþlangýcýnda olduðunun bir göstergesidir. Bu konuda en önemli itici faktör sektördeki teknoloji ve geliþme çabalarýdýr. Özellikle çevre bilincinin geliþimi sektörde önemli teknolojik ve formül deðiþikliklerini beraberinde getirmektedir. Bu da küçük ve orta ölçekli iþletmeler için altýndan kalkmasý çok güç olan bir maliyet unsurudur. Önümüzdeki dönemde birçok küçük ve orta ölçekli iþletme sermaye yetersizliði dolayýsý ile iþ kaybetme riskiyle karþý karþýya kalacaktýr. Batý Avrupa Orta Avrupa Doðu Avrupa Ortadoðu Nüfus (milyon) 513,4 64,4 290,0 166,0 Tablo yýlý boya tüketiminin daðýlýmý Kaynak: TSKB. Kiþi Baþýna Boya Tüketimi (lt) 12,05 9,10 3,31 2,05 Toplam Boya (milyon lt) Geliþmiþ Ülkelerdeki Uygulamalar Geliþmiþ ülkelerde faaliyet gösteren iþletmelerin odaklandýklarý konularý beþ temel baþlýk altýnda toplamak olasýdýr: - Daha iyi bir boya - Daha hýzlý ve esnek üretim - Daha çok renk çeþidi - Çevre kanunlarý ve çalýþanlarýn saðlýðý - E-ticaret sistemi Bugün dünya çapýnda boya kullanýmýna bakýldýðýnda kiþi baþýna boya tüketimi ile geliþmiþlik düzeyi arasýndaki iliþkinin çok yüksek düzeyde olduðu görülmektedir. Doðal olarak geliþmiþ ülke üreticileri doygun pazarlardan potansiyeli yüksek pazarlara doðru yönelmektedir. 54 Ýstanbul Sanayi Odasý

81 Bölüm 3. Boya Sektörü 3.4. SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Dünya Ürün veya Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler Avrupa boya sektöründe üretim teknolojileri, üretim ekipmanlarý çok yeni deðildir. - Teknolojik deðiþim artýk daha fazla uzmanlaþma gerektirmektedir. Mürekkep ve boya üreticileri dispersiyon teknolojisini en üst nokta olarak görmektedirler. Bu durum giderek daha da önem kazanmaktadýr. Geçtiðimiz birkaç yýl içinde boya sanayiinde büyük deðiþiklikler yaþanmýþtýr. Birçok büyük þirket el deðiþtirmiþ ve birleþmiþtir. Önceki yýllarda boya üreticileri her boya çeþidini üretmekle birlikte birçok boya ara ürünlerini de üretmek eðiliminde iken yeni yapýlanma ve birleþmelerde þirketler en iyi yaptýklarý alana konsantre olmakta ve diðer alanlardan çekilmektedir. Firmalar boya üretiminde gerekli girdileri de en iyi üreticilerden temin etmek ilkesi ile çalýþmaya baþlamýþlardýr. Geçmiþ dönemlerde, emülsiyon boyalar güçlü organik pigmentler ile renklendirilerek üretilir ve organik pigment dispersiyonlarý, firmalar tarafýndan yapýlýrdý. Her zaman ayný kaliteyi yakalayamama problemleri yanýnda üretim süreci zordu ve ekonomik deðildi. Günümüzde tüm büyük üreticiler proseslerini, konsantre pigment dispersiyonlarý hazýr alarak kendi ürettiði beyaz boyayý renklendirme yöntemine çevirmiþlerdir. Renklendirme iþleminde, firmalar, üretim paletlerine göre emülsiyonlarda, alkid bazlý boyalarda ayrý ayrý kullanýlan konsantre renklendiricileri veya her iki sistemde de kullanýlan üniversal renklendiricileri kullanmaktadýr. Bu yeni sistem üreticilere hem stok ve üretim maliyetlerini düþürme, hem de üretim hýzýný artýrma ve standart kalitede ürün ve renk elde etme avantajý saðlarken satýcý ve nihai tüketiciye de minimum stokla istenilen sayýda çok farklý renklere hýzlý ulaþým avantajý saðlamaktadýr. - Çevreye verilen önem nedeni ile kullanýma hazýr ürünler, yüksek solidli ürünler, toz boyalar ve VOC (volatile organiccompounduçucu organýk madde)'si düþük ürünler üzerindeki çalýþmalar yoðunluk kazanmaya baþlamýþtýr. VOC emisyon yönetmeliði Avrupa Parlementosu tarafýndan 2000'de kabul edilmiþtir. Dispersiyon üreticileri minimum VOC içeren ve endokrin içermeyen boyalar üretmeye baþlamýþlardýr. VOC'den kurtulmak çevre açýsýndan çok önemlidir. Ancak bugüne kadarki çalýþmalar, ürün performanslarý açýsýndan tamamen VOC'den kurtulmayý baþarýlý kýlmamýþtýr. Ancak sürekli azaltma çalýþmalarý sürdürülmektedir. Ayrýca Ýngiltere boya endüstrisi 2002'de þüpheli endokrin ayarlayýcýlarýný alternatifleri ile deðiþtirme kararý almýþtýr. - Çevreye ve insan saðlýðýna verilen önem nedeni ile saðlýk ve çevre konularýnda hangi solventlerin kullanýmýnýn daha güvenli olduðu konularý daha çok tartýþýlmakta olan bir diðer konudur. Tehlikeli olarak bilinen metil klorid gibi solventler için alternatif arayýþlar devam etmektedir. Ozon kaybý ve VOC kontrolü nedeni ile geleceðin solventlerinin belirlenmesinde yeni uygulamalara geçilmiþ SHE (Safety Health Environment) departmanlarý ile güvenlik, saðlýk ve çevre kontrolleri yürütülmeye baþlanmýþtýr. Renk Dilinde Standardizasyona Gidiþ: Detaylý çalýþmalarý geliþtirilen NCS (Doðal Renk Sistemi) renk skalasý tüketici, distribütör, mimar, taþeron, boya üreticisi, bilim adamlarý, renk laboratuvarlarý arasýnda genel bir dil olmasýný saðlamaktadýr. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 55

82 Bölüm 3. Boya Sektörü NCS renk skalasý 1979'da Ýsveç standardý olarak onaylanmýþtýr. Ancak günümüzde birçok Avrupa ve Asya ülkesinde ve Avustralya'da kullanýlan bir sistem haline gelmiþ olup her geçen gün NCS skala kullanýmý yaygýnlaþmaktadýr. Týntýng Sistemleri: Tinting sistemi, baz boyalar ile renklendiricilerin karýþtýrýlmasýndan binlerce farklý renkte boya üretmek yöntemidir. Bu sistemde üretici için baz boya üretmek ve dýþarýdan satýn aldýðý renklendirici ile birlikte satýþ noktalarýna sevk etmek süreci, satýcý için ise üreticiden aldýðý baz boya ile renklendiricileri dükkanýnda karýþtýrarak nihai tüketicinin talebini karþýlama süreci söz konusudur. Sistem satýþ noktalarýndaki renklendirme makinesi, karýþtýrýcý ve bilgisayardan oluþan üç parçalý bir dizayn ve yazýlým paketinden oluþmaktadýr. Bunun sonucunda, satýþ noktalarýnda müþteri tatmini için sayýsýz renk stoðu tutmamak veya istenilen rengin üreticiden üretilip gelmesi için geçen süreyi beklememek ve anýnda tüketiciye hizmet vermek avantajý yaratýlmaktadýr Türkiye Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler Boya sektöründe faaliyet gösteren üreticiler üretim teknolojileri ve ürünler ile Avrupa'yý yakýndan izlemektedir. Genelde üretim çok yeni olmayan ekipmanlarla yürütülmekte, yenileme ve yatýrým çalýþmalarý Avrupa'daki geliþmeler doðrultusunda sürdürülmektedir. Türkiye'de de Avrupa'nýn paralelinde firmalar çalýþma alanlarýnda uzmanlaþmaya yönelmekte ve fabrikalarda baz boyalarýn hazýr renklendiriciler ile renklendirilmesi sistemi kullanýlmaktadýr. Tinting sistemleri de Avrupa paralelinde satýþ noktalarýnda devreye girmiþtir. Çevre ve saðlýk güvenlik önlemleri ile ilgili SHE sistemleri ve daha saðlýklý solvent ve VOC oraný düþük ürün üretimi ile ilgili çalýþmalar baþlamýþtýr. Ancak, yasalar ile desteklenmediði için Avrupa'daki kadar yaygýn deðildir. 56 Ýstanbul Sanayi Odasý

83 Bölüm 3. Boya Sektörü 3.5. SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Rekabet Gücü Analizi Boya: - Türk boya sanayiinde ürün kalitesi, laboratuvar donanýmý ve kalite yönetim sistemleri AB ülkeleri ile rekabet edebilir durumda olmasýna karþýn sektörde denetlenemeyen küçük ve orta ölçekli tesislerin üretim kalitesinin düþük olmasý rekabet gücünü zayýflatmaktadýr. - Makine teçhizat ve çevre-saðlýk-güvenlik (üçlü sorumluluk) konularýnda Türkiye AB'li üreticilerin biraz gerisindedir. - Sektör, insan kaynaklarýna iliþkin parametrelerde geliþme sürecini yaþarken AB ülkelerinde insan kaynaklarýna iliþkin herhangi bir sorun gözlenmemektedir. - Türk boya sanayii ürettiði ürünün pazarlamasýnda da AB ülkeleriyle rekabetçi koþullarý yakalamaya baþlamýþtýr. Yeni ürün geliþtirme ve satýþ sonrasý hizmetlerinde ise Türk boya sanayiinin tamamlamasý gereken bazý eksikleri bulunmaktadýr. Matbaa Mürekkepleri: - Sektör, matbaa mürekkeplerinin kalite ve Dünya boya üretimi Türkiye boya üretimi Türkiye boya üretimi Türkiye'nin payý Kaynak: TSKB, Boya Sektör Raporu, Mayýs bin ton bin ton milyon TL % ,9 414,9 369, ,49 1,75 Türkiye imalat sanayii üretimi Toplam Türkiye ihracatý Toplam Türkiye ithalatý Kaynak: DPT. milyar TL milyon ABD Dolarý milyon ABD Dolarý , , , , , , Türkiye boya üretiminin toplam Türkiye üretimi içindeki payý Türkiye boya ihracatýnýn toplam Türkiye ihracatý içindeki payý Türkiye boya ithalatýnýn toplam Türkiye ithalatý içindeki payý % % % 1,69 0,18 0,018 0,02 0,037 0,05 0,05 Sektörde en fazla ihracat yapýlan ülkeler: Doðu Avrupa, Türki cumhuriyetler, Orta Asya Ortadoðu ülkeleri Kaynak: DÝE. % % Sektörde en fazla ithalat yapýlan ülkeler: AB ülkeleri Uzakdoðu Asya ülkeleri Kaynak: DÝE. Tablo 8. Türkiye boya sektörünün rekabet gücü analizi % % Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 57

84 Bölüm 3. Boya Sektörü Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Sektörde öncü firmalarýn kalite standardýnýn yüksek olmasý ve uluslararasý normlara uygun üretim. - Rakip ülkelere göre fiyat avantajý. - Çevre, saðlýk ve güvenlik açýsýndan uluslararasý firmalarla iþbirliði nedeniyle uluslararasý standartlara uygunluk. - Piyasa ve kalite denetimi yapýlamayan küçük ve orta iþletmelerdeki üretim kalitesinin düþüklüðü, kalite standartlarýna uyumsuzluk. - Denetim eksikliði sebebiyle sektörde ulusal üretim standartlarýndaki çevre, saðlýk ve güvenlik yönünden eksiklikler. - Araþtýrma kurumlarýyla iþbirliði eksiklikleri. - Nihai tüketicilerin ürün konusunda bilinçli davranmamasý. - Pazarda istikrarlý bir talep geliþiminin olmamasý. - Teknik mevzuat denetim ve sýnýflandýrmada eksiklikler. - Sektörde istatistiki bilgi ve doküman eksikliði. - Boya üretimi için kullanýlan katký maddelerinden biri olan solvent ithalatýnda yaþanan sorunlar. Fýrsatlar Tehditler - Ekonomik geliþme ile birlikte yüksek kalite ve düþük fiyat ile uluslararasý pazarlarda avantaj saðlayabilme. - Kentleþme oranýnýn yükselmesi ve þehircilik anlayýþýndaki deðiþimin boya tüketimini artýrma eðilimi. - Türkiye'nin dünya boya pazarýnda büyüme potansiyeli yüksek bölgelerden biri olmasý sebebiyle yabancý yatýrýmcýya cazip gelmesi. - Denetim eksikliðinin, üretim kalitesini düþürmesi ve "Türk Malý" imajýný zedelemesi. - Yabancý yatýrýmcýlarýn Türkiye pazarýna girmesiyle sermaye yapýsý küçük iþletmeler için rekabet koþullarýnýn dayanýlmaz olmasý. Tablo 9. Türkiye boya sektörü Swot analizi üretim standardýnda AB'li üreticiler ile rekabet edebilecek durumda iken teknolojik altyapý, kalitede süreklilik ve Ar-Ge faaliyetlerinde AB'nin gerisinde kalmaktadýr. - Sektör genelinde iþ gücü nitelikleri göz önünde bulundurulduðunda bilgi yeterliliði ve uyumun AB ülkelerindeki iþgücünün çok gerisinde kaldýðý, öðrenim seviyesinin ise AB ile rekabet edebilir durumda olduðu, ancak, genel olarak ücret düzeyi düþüktür. - Daðýtým kanallarý, fiyatlandýrma, satýþ sonrasý hizmet ve üretim esnekliðinde AB ülkeleriyle rekabet edebilir durumda olan sektör yeni ürün geliþtirme ve ürün çeþitliliði konusunda AB'nin gerisinde kalmaktadýr SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER Yurtiçi Ürün Talebi Globalleþen dünyada olduðu gibi Türkiye'de de boya talebi gün geçtikçe daha karmaþýk, daha özel, daha renkli ve mekanlara özel projelere yönelik olarak tasarlanmýþ bir yapýya doðru kaymaktadýr yýl önce sadece badana kelimesi ile özdeþleþmiþ sývayý örten ve bir nevi hijyen saðladýðý düþünülen boyada bugün dekorasyon, dayanýklýlýk, kolay sürülebilme, renk çeþidi ön plana çýkmýþtýr renkle kýsýtlý olan renk çeþidi günümüzde 5-6 binlere yaklaþmýþ ve mekan için özel tasarýmlara dönüþmüþtür. Ayrýca, artan çevre bilinci çevresel etkileri azaltýlmýþ boyaya ilgiyi doðurmaktadýr (düþük VOC, aðýr metal içermeyen boya vs). Yurtiçi ürün talebi çevre dostu, servis aðýrlýklý, yüksek performanslý, çok renkli ürünlere yönelik olacaktýr. Dünyada da talep eðrisi yukarýda bahsi geçen þekilde geliþmektedir. 58 Ýstanbul Sanayi Odasý

85 Bölüm 3. Boya Sektörü 3.7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALAR Stratejiler ve Stratejik Hedefler Boya / Sektör Stratejileri: Boya günümüzde baðýmsýz bir sektör olma yolunda hýzla ilerlemektedir. Bugün kimya sektörü altýnda bulunan sektör ileride ayrý bir sektör olarak görülecektir. Türkiye'de boya sektörü üretimi, hammaddesi, satýþý ve uygulamasý ile yaklaþýk 1 milyar ABD Dolarý seviyesinde cirosu olan ve yaklaþýk çalýþaný ile dev bir sanayi koludur. Teknolojik olarak rekabet gücü yüksek, kadro ve ekipman olarak AB ülkeleri seviyesine yakýn bir konumdadýr. Sektörün vizyonu iç pazarda ülke ekonomisindeki büyümeye paralel ve hatta ondan daha yüksek bir büyüme oranýna ulaþmak ve yeni dýþ pazarlara açýlarak ihracatta yakýn çevrede lider konumuna gelmektir. Bu vizyon doðrultusunda ülkede boya bilincinin oluþturulmasý için eðitim faaliyetleri hedef alýnmýþ ve bu doðrultuda iki adet boya yüksek okulu açýlmýþtýr. Türkiye'de kiþi baþýna boya tüketimi 3,5-4 litre iken AB ülkelerinde bu miktar yaklaþýk litredir. Misyonumuz her sektörde olmasý gerektiði gibi, sektörümüzde de bu hedefe ulaþmak için gerekli altyapýnýn oluþumunu saðlamaktýr. Ayrýca kapasite kullanýmý ve maliyet açýsýndan önemli bir misyonumuz da ihracatýn artýrýlmasý ve çevre ülkelere yapýlan ihracatta bu sektörde liderliði ele geçirmektir. Boya / Stratejik Hedefler: - Tarif edildiði üzere 5 yýllýk vizyonda fert baþýna boya tüketimini artýrmak ve ihracatýn toplam satýþlar içindeki payýnýn %10 seviyesinden %25'e çýkmasý için gerekli giriþimleri yapmaktýr. - Ayrýca tüketici bilinçlenmesinin saðlanmasý ve denetim mekanizmalarýnýn aktif çalýþmasý ile kalitesiz ve standart dýþý üretimin ortadan kaldýrýlmasý da stratejik hedefler arasýndadýr. Matbaa Mürekkepleri / Sektör Stratejileri: - Mürekkep sektörü global bir bakýþ açýsýna sahip olmalýdýr. - Geleceðini dünya pazarlarýnda aramalýdýr. - Stratejik olarak TSE'ye uygun fakat en ucuz fiyatla optimum mal üretmeyi kendine hedef koymalýdýr. - Kütlesel üretim merkezi olmalýdýr. Matbaa Mürekkepleri / Stratejik Hedefler: - Türkiye'deki matbaa mürekkebi üretimi dünya üretiminden %1'lik bir pay almalýdýr. Bu da 200 milyon ABD Dolarý seviyesinde bir üretime karþýlýk gelmektedir. - Öncelikle iç pazarda tüketiciyi bilinçlendirme, marka yerleþtirme ve müþteriye güveni oluþturmak gerekmektedir. - Dýþ pazarda ise yabancý markalarla çeþitli know-how veya ortaklýk anlaþmalarý yapmak için çalýþýlmalýdýr AB'ye Uyum Sürecinde Etkileþimler Ürün Standartlarý: AB'ye uyum sürecinde ülkemizde zorunlu olarak uygulanmakta olan boya standartlarýnýn günün þartlarýna uygun olmayan katý kurallardan arýndýrýlarak revize edilmesi gerekmektedir. AB konusu gündemde olmasa bile bu standartlarýn güncelleþtirilmesi zorunludur. Üretilen boyalarýn %70'ini kapsayan TS 5808 standardýnýn revize çalýþmalarý 12 yýl önce TSE gündemine alýnmasýna raðmen halen bir sonuç alýnamamýþtýr. Boya sektöründe kullanýlan standartlarýn tümünün, EN standartlarýyla deðiþtirilmesiyle bu sorunun tamamýyla çözüleceðine inanýlmaktadýr. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 59

86 Bölüm 3. Boya Sektörü Boya Sanayicileri Derneði (BOSAD): AB'de boya sanayicileri derneði olmayan hiç bir ülke yoktur. Türkiye'deki boya üretiminin %70'ini 10'a yakýn büyük boya firmasý karþýlarken, diðer %30'luk kýsmýný çok sayýda boya üreticisi paylaþmaktadýr. Küçük ölçekli üreticiler iptidai þartlarda, denetimden uzak, saðlýksýz ve kalitesiz boya üretmektedir. Boya sanayicileri derneðinin kurulmasý boya sanayiinin bir disiplin içine girmesine yardýmcý olacaktýr. BOSAD'ýn vizyonu sanayimizin geliþimini ve etkinliðini saðlamak, sektörel önder ve örnek bir kuruluþ olmaktýr. Bu temel yaklaþým içinde BOSAD ve üyeleri günümüz iþ dünyasýnda benimsenmiþ bulunan, serbest rekabet düzeninin iþletilmesi bakýmýndan yol gösterici nitelikte olan kiþisel ve kurumsal davranýþ, kural ve standartlarýný ortaya koymaktadýr. Ürün Teknolojisi: Ürün çeþitliliði ve teknoloji bakýmýndan sanayimiz AB düzeyinde olmasýna raðmen, özellikle AB ülkelerinin alýþkanlýklarý, iklim koþullarý, çevre, saðlýk ve emniyet bakýmýndan boya formüllerinin ve standartlarýnýn revize edilmesi gerekmektedir. Dokümantasyon: Boya dokümantasyonlarý, AB standartlarýný karþýlamamaktadýr (teknik bültenler, ürün etiketleri, güvenlik bilgi formlarý, karayolu taþýmacýlýðýnda kullanýlmasý zorunlu TREM kartlarý vs). Ar-Ge ve Üretim: Küçük ve orta büyüklükteki iþletmelerde Ar-Ge'de istihdam edilen teknik personel sayýsý ve eðitim düzeyi ile üretim teknolojileri AB'nin gerisindedir. ISO ve Üçlü Sorumluluk: Büyük ölçekli iþletmeler ISO 9000, ve insan saðlýðý, çevre ve mal güvenliði konularýnda altyapýlarýný büyük ölçekte tamamlamýþ olmalarýna raðmen, çevre, insan saðlýðý, can ve mal güvenliði konusunda orta boy ve küçük iþletmelerin yapmasý gereken birçok eðitim ve yatýrým vardýr. Taklit Boya Üretimi: Türkiye'de taklit boya üretimi yaygýndýr. Denetim mekanizmalarý etkinleþtirilmelidir. Eðitim: Ülkemizde boyalar, AB'nin aksine genellikle eðitimsiz boya ustalarý tarafýndan uygulanmaktadýr. Bu nedenle, boya üreticilerine intikal eden müþteri þikayetlerinin %95'inin uygulama hatasýndan kaynaklandýðý tespit edilmiþtir. Halkýn bilinçlendirilmesi ve boya ustalarýnýn sistemli bir þekilde eðitilmesi zorunludur Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Ulusal üretim standartlarýndaki çevre, saðlýk ve güvenlik eksikliklerinin giderilmesi. 2. Komþu ülkelere yapýlacak ihracatýn artýrýlmasý. 3. Sektörle ilgili zorunlu standartlarýn güncelleþtirilmesi. 4. Yerel yönetimlerce binalarýn dýþ cephe ve görünüm sistemlerinin oluþturulmasý ve uygulanmasý. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR TSE, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, Orman ve Çevre Bakanlýðý, belediyeler, TOBB ve yerel Odalar, sektör kuruluþlarý DTM, Ýhracatçý Birlikleri, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, sektör kuruluþlarý TSE, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, sektör dernek ve kuruluþlarý Sektör kuruluþlarý, belediyeler 60 Ýstanbul Sanayi Odasý

87 4. YALITIM SEKTÖRÜ 4.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý Yalýtým sektörü; ýsý, ses, su ve yangýn malzemesi üreticileri, satýcýlarý ve uygulayýcýlarýndan oluþmaktadýr Sektör Ürünlerinin Tanýmý Sektör Ürünleri Fonksiyon ve kullanýmlarýna göre; sektör ürünlerini aþaðýdaki baþlýklar altýnda toplamak mümkündür. i. Isý yalýtýmý: i.i. Yapý yalýtýmý: Duvar (dolgu duvar, kolon kiriþ), döþeme, çatý uygulamalarý: - Camyünü, [TS 901 EN 13162] - Taþyünü, [TS 901 EN 13162] - Ekspande polistiren (EPS), [TS 7316 EN 13163] - Ekstrude polistiren (XPS), [TS EN 13164] - Poliüretan (PUR), [TS EN 13165] - Fenol köpüðü, [TS EN 13166] - Cam köpüðü, [TS EN 13167] - Ahþap yünü levhalar, [TS EN 13168] - Genleþtirilmiþ perlit (EPB), [TS EN 13169] - Genleþtirilmiþ antar (ICB), [TS EN 13170] - Ahþap lifli levhalar, [TS EN 13171] Sývalý dýþ cephe ýsý yalýtým sistemlerinin diðer sisteme özel bileþenleri: Sývalar, yapýþtýrýcýlar, alkali dayanýmlý donatý filesi, köþe profili, su basman profili, dübeller, son kat dekoratif kaplama malzemeleri. i.ii. Yalýtým camý üniteleri: - Isý kontrol kaplamalý camlar - Güneþ kontrol kaplamalý camlar - Çift (ýsý ve güneþ kontol) kaplamalý camlar i.iii. Teknik (endüstriyel) yalýtým: - Camyünü, [pren 14303] - Taþyünü, [pren 14303] - Elastomerik kauçuk (FEF), [pren 14304] - Cam köpüðü (CG), [pren 14305] - Kalsiyum silikat (CS), [pren 14306] - Ekstrüde polistiren (XPS), [pren 14307] - Poliüretan (PUR / PIR), [pren 14308] - Ekspande polistiren (EPS), [pren 14309] - Polietilen köpük (PEF), [pren 14313] - Fenolik köpük, [pren 14314] ii. Su Yalýtýmý: ii.i. Yüzeysel su yalýtýmý: ii.i.i. Su yalýtým örtüleri: - Bitümlü örtüler: Okside bitümlü örtüler, polimer bitümlü örtüler (APP veya SBS katkýlý) - Sentetik örtüler: PVC, EPDM, TPO, ECB/ECO vb ii.i.ii. Sürme esaslý malzemeler: - Çimento esaslý malzemeler - Poliüretan esaslý malzemeler - Akrilik esaslý malzemeler - Bitüm esaslý malzemeler ii.ii. Yapýsal su yalýtým malzemeleri: - Yapý kimyasallarý - Derz malzemeleri iii. Ses yalýtýmý (akustik düzenleme, ses yalýtýmý ve titreþim yalýtýmý): Mevcut bir kapalý ortamda yansýma süresinin düzenlenmesi, ses enerjisinin malzeme içerisinden geçerken ýsý ve Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 61

88 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü mekanik enerjiye dönüþtürülmesi, titreþim ile yapýya gürültü aktarýmýný azaltmak için yapýlan iþlemlerdir. iii.i. Yapý yalýtýmý: Duvar, döþeme, çatý uygulamalarý: - Cam yünü, taþ yünü, ahþap yünü, polietilen, kauçuk köpüðü, yumuþak, poliüretan esaslý köpükler, melamin köpüðü, keçeler (tekstil atýðý, polyester), delikli metaller, delikli ahþaplar, delikli alçýpanolar, mantar, iii.ii. Yalýtým camý üniteleri: - Akustik laminasyonlu camlar iii.iii.teknik (endüstriyel) yalýtým - Cam yünü, taþ yünü, polietilen, kauçuk köpüðü, ahsap yünü, poliüretan, mantar levhalar, yaylar, askýlar, susturucular, iv. Yangýn yalýtýmý ürünleri: iv.i. Yapý yalýtýmý: Duvar, döþeme, çatý uygulamalarý: - Cam yünü (beyaz), taþ yünü, ahþap yünü, alçýpanolar, seramik yünü, perlit, vermikülit, cam köpüðü, kalsiyum silikat, özel mastikler, ýsý ile genleþen özel boyalar, özel kapý ve cam fitilleri vb. iv.ii. Yalýtým camý üniteleri: - Yangýn dayanýmlý camlar iv.iii. Teknik (endüstriyel) yalýtým - Cam yünü, taþ yünü, özel polietilen (sadece duvar geçiþlerinde), özel kauçuk köpüðü (sadece duvar geçiþlerinde), alçýpanolar, vermikülit, perlit, kalsiyum silikat, cam köpüðü vb Sektör Hammaddeleri - Isý yalýtým malzemelerinden; XPS ekstrüde polistiren köpük levhalarýn üretimi için gerekli olan polistiren hammaddesinin hemen hemen tamamý ithal edilmektedir. Ayrýca hücre teþekkülünde kullanýlan þiþirme gazý ülkemizde üretilmediðinden ithal edilmektedir. - Isý yalýtým malzemelerinden; EPS ekspande polistiren köpük levhalarýn üretimi için gerekli olan polistiren hammaddesinin hemen hemen tamamý, ülkemizde üretilmediðinden, ithal edilmektedir. Hücre teþekkülünde hava veya pentan kullanýldýðýndan þiþirme gazlarý yurtiçindeki kaynaklardan temin edilmektedir. - Mineral esaslý ýsý yalýtým malzemelerinde kullanýlan baðlayýcý (bakalit vb) malzemeleri hem yurtiçinden hem de yurt dýþýndan saðlanmaktadýr. - Kauçuk esaslý tesisat yalýtým malzemelerinin hammaddeleri yurtdýþýndan temin edilmektedir. Polietilen esaslý tesisat yalýtým malzemelerinin hammaddeleri ise hem yurtiçinden hem de yurtdýþýndan saðlanmaktadýr. - Cam tülü kaplamalarýn tümü yurtdýþýndan, alüminyum kaplamalarýn tümü ise yurtiçinden tedarik edilmektedir. - Sývalý dýþ cephe ýsý yalýtým sistemlerinde kullanýlan sýva, yapýþtýrýcý, son kat dekoratif kaplamalar, su basman profili ve köþe profili yurtiçinden, dübel ve alkali dayanýmlý donatý filesi hem yurtiçinden hem yurtdýþýndan temin edilebilmektedir. - Tüm plastik esaslý ýsý yalýtým malzemelerinde kullanýlan yangýn geciktirici katkýlar ülkemizde üretilemediðinden yurtdýþýndan temin edilmektedir. - Su yalýtýmý olarak örtüler, likit astar koruyucular için bitüm, rafinerilerden temin edilmekte, APP (kýsmen yurtiçinden), SBS, emülgatör türü katkýlar ile yüzey kaplama taþlarý yurtdýþýndan temin edilmektedir. 62 Ýstanbul Sanayi Odasý

89 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü 4.2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Yalýtým Sektörünün Altyapýsý Dünya üzerindeki birincil enerji kaynaklarýnýn hýzla tükenmesi üzerine geliþmiþ ülkeler baþta olmak üzere tüm ülkeler enerji ihtiyaçlarýný kontrol altýna alma ve enerjiyi etkin kullanma yöntemleri geliþtirmektedir. Geliþmekte olan ülkemizde, gerek nüfustaki artýþ, gerekse sanayideki atýlým sebebiyle; enerji ihtiyaçlarý her geçen gün artmaktadýr. Ülkemizin enerji kaynaklarý, sürekli artan enerji ihtiyaçlarýna cevap verememektedir. Günümüzde enerji ihtiyacýmýz, sürekli artan enerji ithalatý ile saðlanmaktadýr. Enerji ihtiyacýnýn artmasý ve verimli enerji kullanýlmamasý sonucunda hava kirliliði de artmaktadýr. Global anlamda hava kirliliðindeki bu artýþ kendisini küresel ýsýnma ve iklim deðiþikliði ile göstermektedir. Artan enerji ihtiyacý nedeniyle, enerji üretiminin, enerji talebini karþýlama oraný; 1990 yýlýnda %49 iken, 1995 yýlýnda %43'e, 2000 yýlýnda %34'e gerilemiþtir yýlýnda bu oranýn %25'e düþeceði hesaplanmýþtýr. Üretim/tüketim oraný deðerlerinin olumlu hale getirilmesi için; enerji üretimi artýrýlmalý ve enerji verimli kullanýlmalýdýr. Bu oranlar Grafik 2'de gösterilmiþtir yýllarý arasýndaki nihai enerji tüketiminin (çevrim sektörü hariç) sektörlere göre daðýlýmý incelendiðinde; konutlarda ve sanayide kullanýlan enerjinin, toplam enerji tüketiminin ortalama %70-75'i düzeyinde olduðu görülmektedir. Dolayýsýyla bu sektörlerde enerji verimliliðine öncelikli olarak önem verilmeli ve gerekli düzenlemeler yapýlarak hayata geçirilmelidir. Kaybedilen/kazanýlan enerjinin büyüklüðü, tüketilen enerji miktarýný belirlediðinden enerji tasarrufu saðlamak için yaþadýðýmýz mahallin ýsý kaybý/kazancý azaltýlmalýdýr. Yapý bileþenleri üzerinden geçen ýsýl enerji miktarýný sýnýrlandýrmak yalýtýmla mümkündür. Enerji tasarrufu saðlamak amacýyla Türkiye de dahil birçok ülke binalardan kaybedilen enerji miktarlarýný yönetmelik ve standartlarla kontrol altýna almýþtýr. Ülkemizde de benzer gerekçe ve yaklaþýmlar neticesinde, binalarda enerji verimliliði ile ilgili olarak 29 Nisan 1998 tarihinde yayýmlanan tavsiye niteliðindeki TS 825 "Binalarda Isý Yalýtýmý Kurallarý" standardý, 14 Haziran 1999 Tarih ve Sayýlý Resmi Gazetede yeniden yayýmlanmýþ ve bu standardýn paralelinde hazýrlanan "Binalarda Isý Yalýtýmý Yönetmeliði"nin 08 Mayýs 2000 Tarih Sayýlý Resmi Gazetede yer almasý ile 14 Haziran 2000 tarihinden itibaren uygulamasý zorunlu standart olarak yürürlüðe girmiþtir. Ayrýca 12 Aðustos 2001 Tarihli Sayýlý Resmi Gazetede yayýmlanan "Yapý Denetimi Uygulama Usul ve Esaslarý Yönetmeliði" ile ýsý yalýtýmý uygulamalarýna ait kontrolün, yapý denetim kuruluþlarýnca yapýlacaðý kararlaþtýrýlmýþtýr. Söz konusu standart ve yönetmelikler binalarda ýsýtma amaçlý kullanýlan enerji miktarýný sýnýrlandýrarak, enerji tasarrufu saðlamayý hedeflemektedir. Buradan hareketle, ýsý yalýtýmýnýn önemi son yýllarda giderek kendini daha çok hissettirmeye baþlamýþ, özellikle sýnýrlý olan enerji kaynaklarýnýn maliyetinin artmasýna ýsýtma ve soðutma maliyetleri ve çevre kirliliði vb kaygýlarýn eklenmesi ile 2000 yýlýnda revize edilen TS 825 "Binalarda Isý Yalýtýmý Kurallarý" standardý ve Isý Yalýtým Yönetmeliðinin uygulanabilirliði artmýþtýr. TS 825 standardý ile önemli ölçüde iyileþtirme yapýlmýþ olsa da bu standardýn geliþtirilmesi ve yeni sýnýr limitleri ile yürürlüðe girmesi gerekmektedir. Türkiye'de 2000 yýlý verilerine göre bina bulunmaktadýr. Konutlarda harcanan enerjinin yaklaþýk %80'i ýsýtma amaçlý olarak kullanýlmaktadýr. Türkiye'deki konutlarýn sadece %1,6'sý TS 825'e uygun þekilde yalýtýmlýdýr. Avrupa Birliði Komisyonu; 2002/91/EC sayýlý kararlarýnda, mevcut bina stokunun performansýnýn artýrýlmasýný ve denetlenmesini hedeflemektedir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 63

90 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü Grafik 1. Yýllara gore birincil enerji ihtiyacýnýn deðiþimi Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý verileri. Kömür (bin ton) Doðal gaz (milyon m³) Petrol (bin ton) Su, içerisinde yaþadýðýmýz yapýlarda, donatý korozyonuna yol açarak dayaným deðerlerini bozar, beton içerisinde kimyasal tepkimelere yol açar, donma ve buharlaþma esnasýnda hacimce geniþlediðinden beton bütünlüðünün kaybedilmesi, konfor koþullarýnýn bozulmasý vb birçok zarara neden olmaktadýr. Günümüzde konutlarda su yalýtýmý uygulamalarýnýn tasarýmý ile ilgili olarak, TS 3128 (Binalarda Zemin Rutubetine Karþý Yapýlacak Yalýtým Ýçin Yapým Kurallarý), TS 3440 (Zararlý Kimyasal Etkileri Olan Su, Zemin ve Gazlarýn Etkisinde Kalacak Betonlar Ýçin Yapým Kurallarý) ve TS 3647 (Binalarda Yeraltý Suyuna Karþý Yapýlacak Yalýtýmlarda Tasarým ve Yapým Kurallarý) standartlarý yürürlüktedir. Peþi sýra yaþanan deprem felaketlerinin ardýndan su yalýtýmý konusunun önemi tekrar gündeme gelmiþ ancak yeterli seviyeye ulaþamamýþtýr. TS 11758/2 "Polimer Bitümlü Örtüler / Su Yalýtýmý Ýçin / Eritme Kaynaðýyla Birleþtirilerek Kullanýlan / Bölüm 2: Uygulama Kurallarý" standardý ise 23 Aralýk 2003 tarihinde yayýmlanmýþ ve sektördeki önemli bir boþluðu doldurmuþtur. Avrupa Birliðinde gerek inþaat iþlerindeki kalite, gerekse deprem tehdidinin ülkemizle karþýlaþtýrýlmayacak derecede az olmasý nedeniyle, su yalýtýmý ile ilgili standardizasyon çalýþmalarý ýsý yalýtýmý konusundaki faaliyetler kadar fazla deðildir. Ülkemiz ise ciddi bir deprem kuþaðýnda yer aldýðýndan, su yalýtýmý uygulamalarýnýn önemi büyüktür. ÝZODER'in hazýrlamýþ olduðu TS "Bitümlü Örtüler - Eðimli Çatý Kaplama Malzemeleri Altýnda Kullanýlan" standardý Avrupa'da muadili olmamasý nedeniyle TSE tarafýndan Avrupa standardý olmasý teklifi AB'ye sunulacaktýr. Ses yalýtýmý, giderek artan konfor bilinci ile birlikte pazarda geliþecektir. Yapýlarda huzurlu ve saðlýklý yaþam koþullarýnýn elde edilmesi için gürültü kirliliði ile mücadelede en etkili yol olan ses yalýtýmý konusunda kamuoyunun ilgi seviyesinde bir artýþ görülmektedir yýlýnda yayýmlanmýþ olan "Gürültü Kontrol Yönetmeliði"nde yer alan esaslar 64 Ýstanbul Sanayi Odasý

91 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü uzun yýllar boyunca kýsmi olarak sadece eðlence yerlerine uygulanmýþtýr. Çevre ve Orman Bakanlýðý yeni yönetmelik oluþturulmasý ve gürültü kontrolü ile ilgili olarak AB müktesebatýna uyum çalýþmalarýna hýz vermiþtir. Þu an Avrupa ülkelerinde ve Türkiye'de gürültü haritalarý çýkarýlmasý çalýþmalarý yürütülmektedir. Bu haritalara göre coðrafi bölgeler üç ana gruba ayrýlmaktadýr. Birinci gürültü seviyesinde bulunan yerlerde imar yapýlamazken, Ýkinci bölgelerde imar yapýlmasý için ses yalýtýmý zorunludur. Üçüncü gürültü seviyesinde ise ses yalýtýmý yapýlmasý kullanýcýnýn inisiyatifine býrakýlmaktadýr. Yangýn yalýtýmý için talihsiz felaketler yaþanmadan Batý ülkelerinde uygulanan radikal tedbirlerin ülkemizde de yaþama geçirilmesi gerekmektedir yýlýnda Bakanlar Kurulu kararý ile yayýmlanan "Türkiye Yangýndan Korunma Yönetmeliði" can ve mal güvenliði için yangýnla mücadelede yangýn yalýtýmý dahil olmak üzere birçok konuya dikkat çekse de, zorunlu olan bu yönetmelik uygulanmamaktadýr. Avrupa Birliðinde de yangýn konusu þu an güncelliðini korumaktadýr ve yangýn ile ilgili üretilen AB standartlarýnýn Türk standardý olarak hayata geçirilmesi çalýþmalarý hýzlý bir þekilde sürmektedir Sektörün Ekonomideki Yeri ve Geliþimi Ýnþaat sektörü ülkemiz ekonomisindeki yerini ve önemini uzun yýllardan beri korumaktadýr. Genç nüfusa baðlý kalkýnma çabalarý ile birlikte AB ile uyum çalýþmalarý içinde inþaat sektörünün daha uzun süreler ekonomi içindeki lokomotif sektör olma varlýðýný devam ettirmesi beklenilmektedir. Son 4 yýldýr negatif rakamlar veren inþaat sektörü içersinde alt sektör olarak yer alan yalýtým sektörü hep büyüme ve geliþme trendi içerisinde olmuþtur yýlý itibariyle üretimden gelen bilgiler ýþýðýnda sektör büyüklüðünün milyon ABD Dolarý olduðu söylenebilmektedir % Grafik 2. Yýllara göre üretim-tüketim oranlarý Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý verileri. Grafik yýlý nihai enerji enerji tüketimlerinin sektörlere göre daðýlýmý Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý verileri. Q ,2 0,4 0,6 0,8 1,0 A/V A/V: Alan-hacim oraný Q: Ortalama ýsý kaybý (kwh/m²) Grafik 4. Almanya ve Türkiye'de binalarda enerji kaybý limitleri Kaynak: ENEV-Alman Enerji Tasarrufu Yönetmeliði ve TS 825 Binalarda Isý Yalýtým Standardý verileri Almanya 2000 Almanya 1995 Türkiye 2000 Türkiye 1981 Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 65

92 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü Ülkemizde yalýtým bilincinin ve ihtiyacýnýn artmasýna paralel olarak yalýtým sektörünün payý inþaat sektörü içinde artmakta, ancak, standart ve þartnamelere aykýrý imalat ve uygulamalar sektörün geliþimine ciddi engeller koymaktadýr. Ülkemizde yalýtým konusunda istatistiklere ulaþýlmasý oldukça zordur. Birçok üretici, pazar kaygýlarý nedeniyle bu bilgileri açýklamamakta, bunun sonucunda sektörün içinde bulunduðu durumu geçmiþ yýllara göre deðerlendirme ve geleceðe yönelik projeksiyonlar saðlýklý yapýlamamaktadýr. Ayrýca yalýtým konusundaki standart-þartname eksikliklerinin, var olanlar arasýndaki uyumsuzlukeriþimsizlik, bilgi eksikliðinin giderilmesi için, Bayýndýrlýk ve Ýskan Bakanlýðý, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý, Çevre ve Orman Bakanlýðý, TSE, üniversiteler, sektör dernekleri arasýnda saðlanacak koordinasyon büyük önem taþýmaktadýr Sektör Temel Göstergeleri Genel Yapý Türkiye'de yalýtým sektörü genel olarak üreticisatýcý/uygulayýcý iliþkisi içinde çalýþmaktadýr. Üreticiler tarafýndan üretilen malzemeler, seçilmiþ bayiler/satýcýlar vasýtasýyla piyasaya verilmekte ve yine bayiler / alt bayiler / uygulama taþeronlarý vasýtasý ile uygulanmaktadýr. Ýnþaat sektörü içinde yalýtým sektörünün önünü açacak en büyük giriþim yapý malzeme bilgisi ile birlikte sektör çalýþanlarýnýn eðitilmesidir. Yapý meslek liseleri, üniversite ve yüksekokul eðitimlerinden baþlanýlarak meslek içi eðitim çalýþmalarý ile desteklenecek çalýþmalar sektörün eðitimine önemli katkýlarý olacaktýr. Bu konuda Kocaeli Üniversitesi Ömer Ýsmet Uzunyol Meslek Yüksek Okulu'nda ÝZODER'in desteði ile Yalýtým Teknolojisi Bölümü açýlmýþ ve öðretim yýlýnda öðrenci alarak faaliyetine baþlamýþtýr. Söz konusu bölüm sektörün ara eleman ihtiyacýný saðlamaya yönelik olarak, temel derslerin dýþýnda yalýtým malzemeleri, yalýtým uygulamalarý ve yalýtým ile ilgili kanun ve yönetmelikler ile ilgili eðitim vermektedir Sektördeki Kuruluþlar Sektörde yer alan baþta ýsý ve su yalýtým üreticileri, satýþ-pazarlama ve teknik müdürlük kadrolarý içinde yer verdikleri mimar ve inþaat mühendisleri vasýtasý ile sektörün bilinçlenmesine yönelik ciddi çalýþmalar yapmaktadýrlar. Üreticilerden malzeme alýp satarak/uygulayarak çalýþan alt bayilerin birçoðu ise mali sýkýntýlar nedeniyle teknik kadro bulunduramamakta, üreticilerin teknik desteði ile detay/tanýtým sorunlarýný aþmaya çalýþmaktadýr. Sektörün eðitilmesine yönelik çalýþmalara öncelikle ve özellikle bayi ve alt bayi/uygulayýcý grubundan baþlanýlmalýdýr Üretim Ülkemizde ýsý ve su yalýtým üretimi yapan baþlýca üreticiler aþaðýda verilmiþtir. a) Isý yalýtýmý: 1) Mineral yünler: Ýzocam, Ýzotoprak, Özpor 2) XPS: Dow, Ýzocam, BTM, Ode 3) EPS: Özgür Atermit, Ýzocam, Betek Basaþ, BASF, Stroton, Nova Kimya, Orcan vb 4) Yalýtým camý: Þiþecam 5) Perlit: Etibank 6) Poliüretan: Ýzopoli, Tekiz b) Su Yalýtýmý (kiremit altý & shingle dahil): BTM, Onduline, Yalteks, Polypet, Sika, Henkel, Yks, Usto, Terraco Ülkemizde polimer su yalýtým örtüsü ve kiremit altý örtü üretim kapasitesi yaklaþýk 50 milyon m²/yýl olmasýna karþýn ithal ürünler dahil polimer bitümlü örtülerde yýllýk kullaným miktarý milyon m² civarýndadýr. Kiremit altý örtüler için benzer rakamlarý vermek oldukça zordur. XPS ýsý yalýtýmýnda yýllýk üretim kapasitesi yaklaþýk 400 bin m³ civarýnda olmasýna karþýn, 2001 yýlý 66 Ýstanbul Sanayi Odasý

93 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü yaklaþýk bin m³'lük bir satýþ ile kapanmýþtýr. Kapasite fazlalýðýna karþýn taleplerin mevsimsel ve ekonomiye baðlý deðiþkenliði pazarda zaman zaman malzeme temininde sýkýntýlara yol açabilmektedir Ýthalat Üretim için gerekli hammaddelerin bir kýsmý ithalat yoluyla bir kýsmý yurtiçinden karþýlanmakta, fakat mamul maddenin önemli bölümü ülkemizde üretilmektedir. Özellikle, elastomerik kauçuk ve polietilen köpük son senelere kadar ithal edilirken bu malzemeleri üreten fabrikalarýn kurulmasý ile bu malzemelerde yerli üretime geçilmiþtir. Bazý ithalatçý firmalar çok az miktarlarda da olsa taþ yünü, elastomerik kauçuk, polietilen köpük ithalatýna devam etmektedir. Ekspande polistiren ile ekstrüde polistiren hammaddeleri henüz Türkiye'de üretilemediðinden tümüyle ithal edilmektedir. Özellikle su yalýtýmýnda mevcut zorunlu standart TS 'e uygun olmayan ürünlerin ithalatý ve gümrüklerden geçirilerek pazara sunulmasý, yerli üreticileri oldukça zorlamaktadýr. Yalýtým bilincinin oluþturulmasý için yapýlan çalýþmalara karþýn, standarda uygun olmayan ürünlerin ithalatý ve uygulama sonrasý ortaya çýkan olumsuzluklarda ürüne ve uygulamaya sahip çýkacak yetkili bulunamamasý tüketicide oluþmaya baþlayan yalýtým bilincini ve uygulama alýþkanlýðýný engellemekte ve haksýz rekabete neden olmaktadýr Ýhracat Türkiye'de üretilmekte olan yalýtým malzemeleri ihracatý 2003 yýlý itibariyle yaklaþýk milyon ABD Dolarý düzeyindedir. Ayrýca ürünleri oluþturan hammaddelerin birçoðunun ithal edilerek kullanýlmasý, devlet tekelinde bulunan bitüm fiyatlarýnýn çok sýk artýrýlarak Avrupa fiyatlarýnýn üzerine çýkartýlmasý, su yalýtým örtü üreticilerinin ihracatýný engellemektedir. Ýhracat teþviklerinin yeniden gözden geçirilmesi, ihraç amaçlý üretimler için kullanýlacak yerli hammadde ve enerjinin daha uygun þartlarla temini sektörün ihracat þansýný artýracak önlemlerden bazýlarýdýr. Ayrýca yurtdýþýnda da kalitesiz ürünlerle rekabet, ihracat þansýmýzý zorlamaktadýr Ýstihdam Yalýtým malzemesi üreticileri - bayiler - alt bayi - uygulayýcýlar zinciri göz önüne alýndýðýnda sektörün önemli sayýda insana iþ imkaný saðladýðý görülmektedir. Yalýtým bilincinin artmasýna paralel olarak sektörün büyümesinin ekonomiye saðlayacaðý katkýlarýn yaný sýra yaratacaðý istihdam göz ardý edilmemelidir Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri AB ve Gümrük Birliði ile yerli sanayii korumaya yönelik gümrük duvarlarýnýn kalkmasý sonucu Avrupa'dan birçok üreticinin ilgi odaðý haline gelen ülkemizde, yabancý birçok ürünle sýkça karþýlaþýlmaktadýr. Avrupa'da ortak kullanýma yönelik EN standartlarýnýn ülkemizde de giderek yaygýnlaþmasý ile birlikte üretilen ürünler Avrupa standartlarýna uygun olmakta ve ihracat þansýný artýrmaktadýr. Yalýtým malzemeleri genel olarak 89/106/EEC "Yapý Malzemeleri Direktifi" kapsamýndadýr. Söz konusu direktif ve yönetmeliklerin yürürlüðe girmesi neticesinde, gözetim ve denetim mekanizmalarýnýn hukuki altyapýlarý oluþturulsa da; yapý malzemeleri ile ilgili deneylerin yapýlarak belgelendirileceði akredite laboratuvarlar ülkemizde halen bulunmamaktadýr. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 67

94 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü 4.3. DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KIYASLAMA Yalýtým sektörü Avrupa ve ABD'de son 50 yýl gibi kýsa sürede geliþmiþ ve 2001 yýlýnda ABD'de sadece çatý yalýtýmý pazar büyüklüðü 30 milyar ABD Dolarýnýn üstüne çýkmýþtýr. Sektörün geliþimi son yýlda yavaþlama eðilimine girmiþtir. Bunun nedeni, geliþmiþ ülkelerdeki yatýrýmlarýn azalmasýdýr. Sektördeki son geliþmeler yeni ürünlerden ziyade mevcut ürünlerde yenilikler olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Örneðin; asfalt shingle kaplama için tasarlanmýþ olan ýsý yalýtýmlý ve arasý havalandýrmalý kompoze OSB (oriented standard board) paneller, teras çatýda eðim betonu yapmak yerine eðimi ýsý yalýtým levhalarýnda fabrikasyon ortamda hazýrlamak (cut-to-fall system), zor detaylarda kullanmak üzere tasarlanan poliüretan esaslý sürme veya püskürtme su yalýtým membranlarý, hem sýcak iklim hem de soðuk iklimlere uygun üstün performanslý polimer bitümlü su yalýtým örtüleri, noktasal yapýþtýrmaya uygun özel hazýrlanmýþ alt yüzeyli polimer bitümlü su yalýtým örtüleri. Dünyada üretici firmalar genel olarak büyük gruplara baðlý firmalardýr. Danimarka merkezli Icopal A.S. bünyesinde Fransýz Siplast, Ýngiliz Anderson Roofing, Amerikan Siplast, Ýngiliz Monarflex gibi þirketleri barýndýrmaktadýr. La Fargé grubu Ýtalyan Brai Membrane, Ýspanyol Texsa'yý bünyesinde barýndýrmaktadýr. Fransýz Soprema'nýn ABD'de bir þirketi, ABD'li IKO ve Owens Corning'in Avrupa'da üretim tesisleri bulunmaktadýr. Küreselleþme yalýtým firmalarý arasýnda da yoðun evliliklere sahne olmuþtur. Jons Manville, Schüller'i satýn almýþ, La Fargé Ýtalyan Brai Membrana'yý ve Ýspanyol Texsa'yý almýþ, Certainteed Celotex'in shingle bölümünü, Dow Chemicals Celotex'in Poliizo bölümünü almýþtýr. Türkiye'de yabancý sermayeli yalýtým firmalarý Dow Türkiye, YKS, Sika, Deitermann olarak sayýlabilir. Dolayýsý ile, küreselleþme, yalýtým sektöründe de diðer sektörlerde olduðu gibi, büyük firmalarýn küçük firmalarý satýn alarak daha da büyüdükleri bir ortam oluþturmaktadýr. Bu satýn almalar ve birleþmeler, bazý Avrupa Rekabet Kurulu dokümanlarýnda yer almaktadýr. Yalýtým malzemelerinin çeþitliliði ülkeden ülkeye deðiþmektedir. Bu deðiþim hem yapý teknolojileri ile ilgili, hem de ülkenin mimari geleneklerine baðlý olarak farklýlýk göstermektedir. Örneðin, Ýngiltere ve Ýskoçya'da eðimli çatýlarýn kaplanmasýnda geleneksel malzeme olan kesilmiþ arduaz taþ kaplama çok yaygýnken, Akdeniz ülkelerinde kiremidin hakimiyeti, ABD ve Kanada'da asfalt shingle'ýn yaygýn kullanýmý göze çarpmaktadýr. Avrupa'da az katlý yapýlarda taþýyýcý duvarlar yaygýn kullanýldýðý için çift duvar arasýnda ýsý yalýtýmý uygulamasý çokça yapýlmaktadýr. Çift duvar arasý ýsý yalýtýmý ABD konut pazarýnda da en yaygýn kullaným þeklidir. Ancak ABD'de iki duvar da tuðladan imal edilmemekte, bunlar OSB (oriented standard board) ve alçý pano olmakta ve ýsý yalýtýmý da bunlarýn arasýna konmaktadýr. ABD'de çatý yalýtýmlarý ticari ve konut olarak ikiye ayrýlmaktadýr. Bu ayrým beraberinde teras çatý ve eðimli çatý ayrýmýný getirmektedir. Ticari denen kýsýmda aðýrlýklý olarak su yalýtýmýnda bitümlü örtüler ile EPDM örtüler ve ýsý yalýtýmý olarak da poli-izo levhalar kullanýlmaktadýr. Konut pazarýnda, asfalt shingle çatý kaplamasý en yaygýn olarak kullanýlan su yalýtým ürünüdür. Isý yalýtýmý olarak da yine poliizo ve cam yünü kullanýlmaktadýr. Almanya'da eðimli çatýlý konutlar pazarýnda kiremit, teras çatýlarda bitümlü örtüler ve PVC örtüler kullanýlmakta, ýsý yalýtýmý olarak da XPS, poliüretan, genleþtirilmiþ polistiren, kaya yünü gibi ürünler kullanýlmaktadýr. 68 Ýstanbul Sanayi Odasý

95 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü 4.4. SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Dünyada kullanýlabilen izolasyon malzemesi çeþitleri çok fazla olmayýp, ayný malzemeler metraj olarak her geçen yýl daha fazla olmak üzere üretilmektedir. Son yýllarda zaman zaman kombine çözümlere de gidilmektedir. Dünyada üretim teknolojisindeki geliþmeler, ürün teknolojisindeki geliþmeler kadar hýzlý olmamaktadýr. Üretim teknolojisi ile ilgili olarak extrüde polistiren levha üretiminde HCFC (hidrokloroflorokarbon) gazlarý yerine HFC (hidroflorokarbon) veya CO 2 gazlarýyla yapýlan üretim örnek olarak verilebilir. Ürün teknolojisindeki yeniliklere verilebilecek örneklerse daha çeþitli olmaktadýr. Örneðin; bitümlü su yalýtým örtülerine foto-voltaik enerji hücrelerinin, paratoner sisteminin ve baz istasyonlarýnýn yaydýðý manyetik alandan koruyucu sistemin entegre edilmesi su yalýtým örtülerinde üründeki teknolojik geliþime emsal teþkil etmektedir. Daha önceki yýllarda yalnýzca cam yünü, ekspande polistiren, tabii mantar ve poliüretan üretebilen Türkiye izolasyon piyasasýna daha sonra taþyünü ve ekstrüde polistiren üretimi de katýlmýþ ve son yýllardaki elastomerik kauçuk köpüðü ve polietilen köpük vb üretimleri ile bugünkü halini almýþtýr. Genellikle malzeme kalite seviyeleri Batý ülkelerini aratmayacak ölçüde geliþtirilmiþtir. Teknolojik olarak su ve ýsý izolasyonunu birlikte çözebilecek bazý kombine sistemlerin üretimlerine de son yýllarda baþlanmýþtýr. Ayrýca günümüzde üreticiler cephenin dýþardan ýsý yalýtýmý için gerekli olan tüm bileþenlerin bir arada sunulduðu paket çözümler geliþtirmiþlerdir SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Yalýtým sanayiinin en büyük sorunu üretimde kullanýlan hammaddelerin büyük bir bölümünün ithal olmasý nedeniyle karþý karþýya kalýnan döviz kuru riskleridir. Mevcut TSE standartlarýna uygun olmayan ürünlerin ithalatý ve iç pazarda satýlmasý haksýz rekabete yol açmaktadýr. Ayrýca, kurumsal yapýsý olan firmalarýn ürettiði ürünler, basit ve iptidai yöntemlerle son derece kalitesiz þekilde üretilmekte olan, merdiven altý olarak adlandýrýlabilecek üreticilerin ürünleri karþýsýnda haksýz rekabete maruz kalmaktadýr. KDV oranlarýnýn yüksekliði ve SSK prim yükünün aðýrlýðý üretici kesimin sorunlarý arasýndadýr. Ar-Ge çalýþmalarýnýn yeterince teþvik edilmemesi AB uyum sürecinde rekabet açýsýndan önemi fark edilmiþ bir sorun olarak ortaya çýkmaktadýr. Ülkemizde konut yapýmý aðýrlýklý olarak inþaat sektörü içinde pay almakta, ancak ucuz konut mal etme çabalarý içinde birçok kalemden feragat edilirken yalýtým en ön sýrada yer almaktadýr. Mevcut standart, þartname ve yönetmeliklerde bazý uygulamalar zorunlu olarak belirtilmesine karþýn özellikle belediyeler tarafýndan ruhsatlandýrýlan konut inþaatlarýnda bu uygulamalardan kaçýnýlmaktadýr. Özellikle inþaat sektöründe çalýþanlarýn eðitim düzeylerinin düþük olmasý, kalifiye eleman teminindeki zorluklar vb nedenlerden dolayý, yeni Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 69

96 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Tesisat sektöründe yalýtým bilgisinin yüksek olmasý. - Zorunlu standartlarýn da etkisiyle büyüyen iç pazar. Fýrsatlar - Enerji pahalýlýðý. - Girdilerde dýþa baðýmlýlýk. - Denetim ve standart norm eksikliði. - Yetiþmiþ teknik ve ara eleman yetersizliði. - Kalitesiz ürün ithalatýnýn yarattýðý haksýz rekabet. - Kayýt dýþý üretimden kaynaklanan haksýz rekabet. - Devlet bürokrasisi, yüksek kamu yükü. - Yanlýþ uygulamalar, bilgi eksikliði ve kalitesiz ürün. - KDV oranlarý ve sosyal güvenlik ödemelerinin yüksekliði. Tehditler - Saðlýk, çevre, yalýtým bilincinin artmasý ve güvenli yapýlara karþý artan duyarlýlýk nedeniyle büyüyen pazar. - AB uyum çalýþmalarý. - Geliþen inþaat sektörüne baðlý olarak sektörün hýzlý büyümesi. - Ýklim deðiþikliði sözleþmesine Türkiye'nin de taraf olmasý. - Ýnþaat sektörünün küçülmesi. Tablo 1. Türkiye yalýtým sektörü Swot analizi ürünlere geç adaptasyon sektörde beklenilen kaliteye ulaþýlmasýnda en önemli engellerden biridir. Ülkemizde inþaat sektörünün geliþimine paralel bir büyüme gösteren yalýtým konusundaki ürün talebi devamlý bir artýþ göstermektedir. Yeni yapýlan yapýlarýn yanýnda eski yapýlarýn yenileme iþlerinin de zamanla artmasý beklenmektedir. Geliþmiþ ülkelerde yalýtým malzemelerine olan talep büyük artýþlar göstermemekle beraber her geçen yýl artmaktadýr. Bu artýþlar özellikle eski yapýlardaki yenileme ve onarým iþlerinde olmaktadýr. Avrupa Birliði muktesabatýna uyum aþamasýnda yol alýndýkça, oluþturulan yeni yönetmelikler ve "Mevcut Binalarda Isý Yalýtýmý Yönetmeliði"nin çýkarýlmasý saðlandýktan sonra iþ hacminde oldukça büyük artýþ beklenmektedir SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALAR - Toplumda yalýtým bilincinin oluþturulmasý. - Yetersiz ýsý yalýtýmý ile kaybedilen petrol eþdeðeri enerjinin yýllýk maliyetinin hesaplanmasý ve yýllýk geçmiþ dönem içindeki toplam kayýplarýn ortaya konmasý ile kamuoyunun bilinçlendirilmesi. - Yalýtým, inþaat maliyetlerinde %3-5 oranýnda bir pay almasýna karþýn, yapýlmamasý yönündeki tercihlerin yasalar, þartnameler ile önlenmesi sonucunda sektörün geliþebileceði, buna paralel olarak da ekonomide önemli oranda öz kaynak israfýnýn önlenebileceði gerçeðinin somut örneklerle topluma anlatýlmasý. - Yalýtýmýn önemi ve gerekliliði ön planda tutularak yasal mevzuat boþluklarýnýn doldurulmasý ve AB'ye uyum için gerekli yeni düzenlemelerin yapýlmasý. - Standartlar, yasal düzenlemeler veya yönetmelikler gibi yönlendirici veya buyurucu düzenlemelerin kontrol ve 70 Ýstanbul Sanayi Odasý

97 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü denetim ayaðýna iþlevsellik kazandýrýlmasý, ölçüm mekanizmalarýnýn kurulmasý. Yapý denetim kanun ve yönetmeliklerindeki uygulama belirsizliklerinin kaldýrýlmasý. - Yapý güvenliðinin temininde zemin etüdü, ýsý yalýtýmý ve statik projeye uygunluðu ile projeye uygun imalat hususlarýnda sorumluluk sahibi olan yapý denetim kuruluþlarýnýn hizmet sahasýna, yapýnýn suyun zararlý etkilerine karþý korunmasý "su yalýtýmý" proje ve uygulamalarýnýn da alýnmasý. - Can ve mal güvenliði için, yürürlükte olan ve yeni oluþturulacak olan yangýn yönetmelikleri ile doðru projelendirme ve uygun inþaatlarýn yapýlmasýnýn saðlanmasýna yönelik olarak yangýn yalýtýmýnýn yapý denetim kapsamýna alýnmasýný saðlamak. - Ýnsan saðlýðý ve konforu için, yürürlükte olan ve yeni oluþturulacak olan gürültü kontrol yönetmelikleri ile doðru projelendirme ve uygun inþaatlarýn yapýlmasýnýn saðlanmasýna yönelik olarak ses yalýtýmýnýn yapý denetim kapsamýna alýnmasýný saðlamak. - Yapýlan hesaplamalar tüm bina stokunun mevcut TS 825'e göre yalýtýlmasý durumunda enerji tasarrufunun parasal olarak yýlda 2 milyar ABD Dolarýnýn üzerinde olacaðýný göstermektedir. "Mevcut Binalarda Isý Yalýtým Yönetmeliði"ne uyum için özel teþvik mekanizmalarýnýn geliþtirilmesi. - Bayýndýrlýk þartnamelerinin çaðdaþlaþtýrýlmasý. - Malzeme, imalat ve tüketici koruma kanunlarýnýn çýkarýlmasý ve uygulanmasý. - Ýnþaat sektörü içinde yalýtým sektörünün önünü açacak en büyük giriþim yapý malzeme bilgisi ile birlikte sektör çalýþanlarýnýn eðitilmesidir. Yapý meslek liseleri, üniversite ve yüksekokul eðitimlerinden baþlanýlarak meslek içi eðitim çalýþmalarýnýn desteklenmesi. - Teknik okul ve üniversitelerin ilgili bölümlerinde bilinçli tasarýmcý yetiþtirilmesinin saðlanmasý. - Sektörün eðitilmesine yönelik çalýþmalara öncelikle ve özellikle bayi ve alt bayi / uygulayýcý grubundan baþlanýlmasý. - Yalýtým bilincinin oluþturulmasý için yapýlan çalýþmalara karþýn, standarda uygun olmayan ürünlerin ithalatý ve uygulama sonrasý ortaya çýkan olumsuzluklarda ürüne ve uygulamaya karþý yaptýrým uygulayan yetkili mercinin bulunamamasý tüketicide oluþmaya baþlayan yalýtým bilincini ve uygulama alýþkanlýðýný engellemekte ve haksýz rekabete neden olmaktadýr. Standarda uygun olmayan ürünlerin ithalatýnýn önlenmesi Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Kamuoyunda yalýtým bilincinin oluþturulmasý. 2. Yalýtýmýn önemi ve gerekliliði konusunda yasal mevzuat boþluklarýnýn doldurulmasý. 3. Binalarda ýsý yalýtým yönetmeliðine uyum için özel teþvik mekanizmasý geliþtirilmesi. 4. Malzeme, imalat ve tüketici koruma kanunlarýnýn çýkarýlmasý ve uygulanmasý. 5. Sektör çalýþanlarýnýn eðitilmesi, teknik okul ve üniversitelerin ilgili bölümlerinde yalýtým bilgisini artýrýcý eðitimler verilmesi. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Sektör dernek ve kuruluþlarý, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý Enerji Bakanlýðý, sektör dernekleri Enerji Bakanlýðý, sektör dernekleri Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý, sektör dernekleri, Odalar Üniversite ve teknik okullar, dernekler Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 71

98 Bölüm 4. Yalýtým Sektörü 72 Ýstanbul Sanayi Odasý

99 5. LPG SEKTÖRÜ 5.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý LPG (likit petrol gazý) sektörü; hanelerin piþirme, ýsýnma ve sýcak su temin etmesinde, sanayide enerji üretiminde, otomobillerde yakýt olarak tüketilen, ham petrol ve doðal gaz prosesinden elde edilen bir hidrokarbondur. Likid petrol gazýnýn temini, depolanmasý, tüplü ve dökme olarak taþýnmasý, nihai tüketiciye ulaþtýrýlmasý faaliyetlerini kapsayan, emeðin yoðun olduðu bir sektördür Ürünün Tanýmý - Sývýlaþtýrýlmýþ petrol gazý LPG, ham petrolün rafinerilerde arýtýlmasý ve doðalgazýn ayrýþtýrýlmasý yolu ile elde edilmektedir. - LPG; baþlýca propan ve bütan olmak üzere düþük miktarda propilen, bütilen, büten, etan, etilen gazlarýnýn oluþturduðu hidrokarbon karýþýmýdýr. - LPG, Türkiye'de %30 propan ve %70 bütan karýþýmý veya sadece propan olarak tüketilmektedir. - Normal þartlar altýnda (15 C ve 1 atm basýnçta) gaz halinde bulunan LPG, basýnç (basýnç miktarý tüplerde 4-5 bar, küre tankta ise 6-12 bardýr) uygulandýðýnda sývý fazýna geçer. Sývý halinde taþýnan, depolanan ve ölçülen LPG, basýnç kaldýrýldýðýnda tekrar gaz fazýna geçer ve gaz fazýnda tüketilir SEKTÖRÜN EKONOMÝDEKÝ ÖNEMÝ Türkiye LPG sektöründe irili ufaklý 48 þirket faaliyet göstermektedir. Sektörde 2000 yýlýnda 52 þirket faaliyet gösterirken birleþmelerle þirket sayýsý 48 adete gerilemiþtir. Türkiye'de mevcut 15 milyon haneden 13,5 milyonunda LPG tüketilmektedir. LPG ayrýca birçok iþyerinde ticari amaçlý ve birçok ofiste ýsýnma amaçlý olarak da kullanýlmaktadýr. Önemli bir ihtiyaç maddesi olan LPG temiz olmasý, is ve duman çýkarmama, depolanabilme özellikleri sebebiyle tercih edilen bir yakýt türüdür. LPG dünyada ve ülkemizde 3 segmentte; a) Tüp olarak evlerde, iþyerlerinde ve ofislerde, b) Dökme olarak sanayide, enerji üretiminde, c) Otomobillerde oto yakýtý olarak tüketilmektedir. Sektörde bayi, baþ bayi ve tali bayilik olmak üzere 48 bin firma (iþyeri) faaliyet göstermekte, 50 bin araç kullanýlmakta, bin kiþi istihdam edilmektedir. 5 milyon ABD Dolarlýk iþ hacmine sahip olan, 2,6 milyon ABD Dolarý vergi yaratan ve toplayan bir sektördür. Sektördeki mevcut yatýrým, þirketlerin bayi ve tali bayileri dahil olmak üzere milyon ABD Dolarý düzeyindedir. Türkiye'de 3 farklý segmentte pazarlanan LPG'nin segmentler bazýndaki geliþimi aþaðýda belirtilmiþtir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 73

100 Bölüm 5. LPG Sektörü Tüplü LPG Pazarlama Faaliyetleri Tüplü LPG pazarlamasý yurt çapýnda bayilik sistemi ile yapýlmaktadýr. Pazar payý açýsýndan en büyük 5 LPG daðýtým þirketi grubunun yaklaþýk 10 bin adet bayisi bulunmaktadýr. Türkiye'de tüplü LPG þu tip tüplerde pazarlanmaktadýr: - Kamp (piknik) tüpü: 2 kg - Ev tüpü: 12 kg - Ticari tüp: 24 kg - Sanayi tüpü: 45 kg (miks LPG ve propan) Dökme LPG Pazarlama Faaliyetleri Dökme LPG, tüplü satýþtan farklý olarak, LPG'nin tüketiciye kamyon-tankerlerle ulaþtýrýlmasý ve kullaným yerindeki tanklarda depolanmasý esasýna dayanan satýþ þeklidir. Dökme LPG iki þekilde satýlmaktadýr: - Küçük tanklý sistemler, - Büyük tanklý sistemler. Küçük tanklý sistemde hizmet verilen müþteriler konut, turizm, küçük endüstri, tarým ve hayvancýlýk baþlýklarý altýnda toplanmaktadýr. Bu müþterilerin ihtiyacýný karþýlamak için 0,5-10 m³ arasýnda deðiþen tanklar kullanýlmaktadýr. Yakýt tüketimi yüksek olan sanayi kuruluþlarýna enerji ihtiyacýna uygun olarak m³ arasýnda deðiþen büyük tanklý sistemlerle hizmet verilmektedir Oto LPG Pazarlama Faaliyetleri Ülkemizde oto LPG çevreci bir yakýt oluþundan çok öncelikli olarak fiyat cazibesi nedeniyle tercih edilmiþtir. Segment, 1996 yýlýndan itibaren ticari araçlarýn talebi ile oluþmuþtur yýlýnda gerekli düzenlemelerin tamamlanmasý (teknik ve yasal düzenlemeler, standartlarýn oluþmasý) ile yaygýnlaþma süreci hýzlanmýþtýr. Otogaz sektörünü disipline etmeye yönelik bir yönetmelik Þubat 2002'de yürürlüðe girmiþtir. Bu yönetmelik ile otogaz istasyonlarý resmi kuruluþlarca denetlenecek ve ruhsatsýz istasyonlarýn çalýþtýrýlmasý engellenecektir. Ancak bu konuda geliþme kaydedilmemiþ, ülkemizde mevcut otogaz istasyonlarýnýn çoðunluðu ruhsatsýz veya ön müsaadeli çalýþmaktadýr. Bu yapýnýn potansiyel tehlike olduðu bilinmelidir SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Sektörün Geliþimi Ülkemiz LPG ile 1960'lý yýllarda tanýþmýþtýr. Baþlangýç yýllarýnda 20 bin ton/yýl seviyesindeki tüketim 3 daðýtým þirketi aracýlýðýyla oluþturulmuþtur. Sektörde 2000 yýlý ortalarýndan baþlayarak tüketim azalma trendine girmiþ 2000 yýlýndaki 4,5 milyon tonluk tüketim 2003 yýlýnda 3,6 milyon ton düzeyine gerilemiþtir. Buna karþýn LPG tüketiminde Türkiye, Avrupa'da 2'nci, dünyada ise 4'ncü konumdadýr Sektördeki Kuruluþlar Son yýllara kadar artan bir tüketim eðilimine sahip olan sektörde irili ufaklý, çoðunluðu mahalli, toplam 48 þirket faaliyet göstermektedir. Þirketlerin satýþ hacmi en yüksek 1,1 milyon ton/yýl, en düþük ise 800 ton/yýl arasýnda deðiþmektedir. Sektörde faaliyet gösteren þirketler Tablo 1'de gösterilmiþtir Türkiye LPG Üretimi Ülkemizde LPG üretimi; biri özel (Ataþ) diðerleri ise yarý kamu yapýsýndaki Tüpraþ'a ait Ýzmit, Aliaða, Kýrýkkale ve Batman rafinerilerinde gerçekleþtirilmektedir. Türkiye yýllýk LPG üretimi rafineriler itibariyle küçük deðiþimlerle Tablo 2'de gösterilmiþtir. 74 Ýstanbul Sanayi Odasý

101 Bölüm 5. LPG Sektörü Türkiye'nin LPG Ýthalatý Yýllar itibariyle üretim ve ithalat miktarlarý Grafik 1'de gösterilmiþtir. Rafineri Adý Aliaða Ýzmit Kýrýkkale Ataþ Batman Üretim (ton/yýl) Tablo 1. Türkiye yýllýk LPG üretim kapasiteleri Kaynak: LPG Derneði. ton % Üretim Ýthalat Toplam Üretim (%) Grafik 1. Türkiye LPG arz yapýsý (ton) Kaynak: Türkiye Likit Petrol Gazcýlarý Derneði (LPG Derneði). bin ton Üretim (bin ton) Tüketim (bin ton) Grafik 2. Dünya LPG arz-talep dengesi Kaynak: LPG Derneði. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 75

102 Bölüm 5. LPG Sektörü bin ton Üretim (bin ton) Tüketim (bin ton) Ýngiltere Norveç Türkiye Fransa Almanya Ýtalya vy Grafik yýlý Avrupa LPG pazarýnda üretim ve tüketimde ilk beþ ülke Kaynak: LPG Derneði. bin ton Üretim (bin ton) Tüketim (bin ton) ABD Japonya S. Arabistan Çin Kanada Meksika Cezayir Brezilya vy vy vy vy vy Grafik yýlý dünya LPG pazarýnda üretim ve tüketimde ilk beþ ülke Kaynak: LPG Derneði. 76 Ýstanbul Sanayi Odasý

103 Bölüm 5. LPG Sektörü 5.4. DÜNYADA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERDE UYGULAMALAR Dünyada LPG Sektörü ve Arz ve Talep Dengesi Dünyada LPG tüketimi 2001 yýlýnda %1,1 oranýnda artmýþtýr. Ayný yýl içerisinde LPG üretimi %2,1 artarak 203,4 milyon ton olarak gerçekleþmiþtir. Dünyadaki LPG üretiminin artýþý Norveç, Cezayir, Çin, Pakistan ve Hindistan'daki üretim artýþlarýndan kaynaklanmaktadýr. Cezayir ihracata yönelik olarak üretimini artýrýrken, Çin ve Hindistan artan iç talebi karþýlamak amacý ile hareket etmiþlerdir. LPG tüketiminde ise Çin 0,9 milyon ton artýþ göstererek tüketimini hýzla artýrmaya devam etmiþtir. Diðer kayda deðer tüketim artýþlarý ise Suudi Arabistan, Hindistan, Almanya, Ýngiltere, Polonya, Rusya, Cezayir'de yaþanmýþtýr Dünyadaki Ýthalatçý, Üretici ve Ýhracatçý Ülkeler Dünya LPG pazarýnda hem üretim hem de tüketim açýsýndan sýralamalarda ilk beþ arasýnda yer alan ülkeler, küresel arz ve talebin yarýsýný oluþturmaktadýr. Bu nedenle pazar dinamiklerine bu ülkeler yön vermektedir. Dünya tüketim sýralamasýnda 2'nci sýrada yer alan Japonya tüketiminin %78'ini ithalat yoluyla karþýlarken toplam dünya LPG ithalatýnýn %23'ünü gerçekleþtirmektedir. Dünya üretim sýralamasýnda 2'nci sýrada yer alan Suudi Arabistan, üretiminin %69'unu ihraç etmekte ve toplam dünya ihracatýnýn %19'unu gerçekleþtirmektedir. Dünya LPG tüketiminin yarýsý evsel ve ticari amaçlý olarak kullanýlmaktadýr yýlýnda dünyada evsel ve ticari, tarým, ulaþým ile kimya sektörlerindeki tüketim artýþ göstermiþtir. Kuzey Amerika'da tüketim kimya segmentinde yoðunlaþýrken, sanayi ile evsel ve ticari segmentlerde tüketimin Asya'da aðýrlýklý olduðu görülmektedir. Dünya Avrupa Ýsveç Ýtalya Portekiz Norveç Türkiye 1,7 2,1 2,4 2, % Grafik 5. LPG'nin birincil enerji içindeki payý ( ortalamasý) Kaynak: LPG Derneði. 4,3 4,5 6,4 Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 77

104 Bölüm 5. LPG Sektörü Dünya LPG tüketimi ile Avrupa LPG tüketimi sektörel olarak karþýlaþtýrýldýðýnda, ulaþým ve sanayide LPG tüketiminin Avrupa'da dünya ortalamasýnýn üzerinde, evsel ve ticari ile kimya segmentlerinde ise dünya ortalamasýnýn altýnda gerçekleþtiði görülmektedir. Tarým segmentinde ise Avrupa tüketimi dünya ortalamasýna yakýn olmuþtur yýlýnda dünyada LPG'nin birincil enerji içindeki payý %2,4 olarak gerçekleþmiþtir. Türkiye'deki LPG payý olan %6,4 oraný, Avrupa ortalamasý olan %1,7'nin oldukça üzerindedir Avrupa 2003 yýlýnda LPG tüketiminde Türkiye'de bir önceki yýla göre %2,6 azalma görülmüþtür. Tüketimdeki bu gerilemenin nedeni satýþ fiyatý içinde yer alan yüksek vergi oraný ve doðalgazýn yaygýnlaþtýrýlmasýna öncelik verilmesidir. LPG ihtiyacýnýn %90'ýný kendi üretimiyle karþýlayan Avrupa, dünya tüketiminin %15'ini gerçekleþtirmektedir. Bölgede en büyük ihracat hacmine sahip olan ülkeler Ýngiltere ve Norveç'tir. En büyük ithalat hacmine ise Türkiye, Ýtalya ve Fransa sahiptir. Bu ülkeler Avrupa'nýn ve ayný zamanda bölgenin en büyük üç tüketicisi ve ithalatçýsýdýr yýllarý arasý ihtiyacýnýn %85'ini ithalat yoluyla karþýlayan Türkiye, LPG pazarýndaki konumu itibariyle Avrupa'da birinci sýrada yer almýþtýr. Kayda deðer büyüme yaþanan pazarlar Ýsveç, Ýngiltere, Almanya ve Polonya ile düþük tüketim hacmine sahip olan Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti ve Ýrlanda olmuþtur. Yüksek tüketim hacmine sahip olan Fransa ve Ýtalya'da ise döneminde pazar daralmasý yaþanmýþtýr Sektöre Ýliþkin Yasal Düzenlemeler Dünyadaki geliþmeler süratle ülkemize de yansýmaktadýr. Özellikle AB'ye üyelik sürecinde ciddi çalýþmalar yapýlmakta olup, ülkemizdeki teknolojik geliþmeler, geçerli yasal düzenlemeler aþaðýda gösterilmiþtir: T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý tarafýndan, LPG daðýtým þirketlerinin uymasý gereken kurallar þöyle sýralanmýþtýr: - Petrol Kanunu (6336 sayýlý), - Rekabet Kanunu, - Tüketiciyi Koruma Kanunu, - Türk Ticaret Kanunu, - Standartlar (TS 55 - EN 1442, TS1445, TS1446, TS1862, TS 2178, TS 2179, TS 5306, TS 6600, TS EN 589), - Tebliðler, - Yönetmelikler (Gayri Sýhhi Müesseseler), - Tüzükler (Patlayýcý, Parlayýcý Maddeler Tüzüðü). Standartlarýn bazýlarýnýn açýlýmý þu þekildedir: TS 55: Tüpler (sývýlaþtýrýlmýþ petrol gazý için) TS 1445: LPG'nin taþýma kurallarý TS 1446: LPG'nin depolama kurallarý TS 1449: LPG'nin doldurma ve boþaltma kurallarý TS 1862: LPG için tüp donanýmlarý TS 2178: LPG TS 2179: LPG kullanma kurallarý 78 Ýstanbul Sanayi Odasý

105 Bölüm 5. LPG Sektörü 5.5. SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Türkiye'de LPG tüketimi kýrsal kesimden çok kentsel kesimde yüksektir. Bunun bir nedeni kentsel alanlarda alternatif kullaným yerlerinin (ev, sanayi, oto) yoðunluðudur. Kýrsal kesimde ýsýnma, yemek piþirme ve su ýsýtma amacýyla alternatif yakýt türlerinin de kullanýlabilir olmasý LPG tüketiminin þehirlere oranla daha düþük kalmasýna neden olmaktadýr. Bazý tüketici davranýþlarýndaki geliþmeler LPG tüketimine olumsuz yönde etkide bulunmuþtur. Bu etki, ýsýnma, ýsýtma ve piþirme (su ýsýtýcý, elektrikli soba, þofben ve ocak) amaçlý bazý elektrikli ev aletlerinin kullanýmýnýn yaygýnlaþmasý þeklinde ortaya çýkmýþtýr. Güneþ enerjisi kullanýmý da son dönemde yaygýnlaþmýþtýr. Çevre bilincinin artmasý ise oto LPG tüketimini artýrýcý etki yaratmaktadýr. Özellikle son iki yýldýr kiþi baþýna düþen gayri safi milli hasýla (GSMH) LPG tüketimine etki eden en önemli etkenlerden biridir. Ýnsanlar gelir düzeyi arttýkça ýsýnma (soba), yemek piþirme (fýrýn, ocak) ve yýkanma (þofben) gibi kullaným alanlarýnda daha fazla LPG tüketmektedirler. Sanayileþme ve kapasite kullanýmý ise talebe etki eden makroekonomik faktörler arasýndadýr. Türkiye'de özellikle dökme ve tüplü (sanayi) LPG talebi etkilemektedir. Sanayileþme ve kapasite kullanýmýndaki azalýþ, yeni yatýrýmlara sistem kurarak ve mevcut firmalardaki kurulu sistemlere gaz satarak büyüyen LPG satýþlarýný olumsuz yönde etkilemektedir. LPG satýþlarý iklim þartlarýndan önemli ölçüde etkilenmekte olup yýl içinde mevsimsellik etkisinin yaþandýðý bir eðilime sahiptir. Özellikle ýsýnma amaçlý soba kullanýmý sebebiyle satýþlar yaz aylarýnda düþmekte, kýþ aylarýnda ise yükselmektedir. LPG sektöründe fiyatlandýrma, aðýrlýklý olarak devlet uygulamalarý etkisindedir yýlýnda yüksek seyreden dünya LPG fiyatlarýnýn, enflasyon hedeflerine etkisini önlemek amacýyla hükümet, sübvansiyon uygulamasýna baþlamýþtýr. Bu sübvansiyon yýl içinde kademeli olarak azaltýlmýþ ve 2 Ocak 2001 itibariyle kaldýrýlmýþtýr. Bununla birlikte, 2001 yýlýnda tüm akaryakýt ürünlerinden olduðu gibi LPG'den de yüksek bir vergi alýnmaya baþlanmýþtýr. Bu nedenle 2001 yýlýnda LPG satýþ fiyatlarýnda çok büyük bir fiyat artýþý yaþanmýþtýr. Vergiden doðan artýþ satýþ fiyatýnýn %54'ü seviyesine ulaþmýþtýr. Bu uygulama, LPG'yi girdi olarak kullanan iþletmelerin rekabet gücünü olumsuz yönde Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Yüksek orandaki kýrsal nüfus nedeniyle oluþan iç talep. - Kurulu kapasite. - Yaygýn daðýtým aðý. - Satýþ fiyatý içinde yer alan %54'e ulaþan yüksek vergi. - Kayýt dýþý faaliyetlerin yarattýðý haksýz rekabet. - Dolumda denetim eksikliði, standartlara uygun olmayan tüp kullanýmý. - Ýkame ürünlere verilen destekler. - Fiyatlardaki kamu müdahaleleri. Fýrsatlar Tehditler - Çevre bilincinin geliþmesine baðlý olarak çevre dostu enerjinin kullanýmýnýn yaygýnlaþmasý. - Enerji gereksiniminin karþýlanmasýnda güneþ enerjisi, elektrik ve doðal gaz gibi alternatif ürünlere yönelme eðilimi. - Doðal gaz altyapýsýnýn giderek küçük yerleþim birimlerinde de yaygýnlaþmasý. Tablo 2. Türkiye LPG sektörü Swot analizi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 79

106 Bölüm 5. LPG Sektörü etkilemiþtir. Tüm bu geliþmeler LPG tüketimini olumsuz yönde etkilemiþtir. Doðal Gaz Doðal gazýn miktar olarak en fazla etkilediði segment dökme segmentidir. Bunun nedeni doðal gazýn büyük tank LPG'ye göre dana ucuz olmasýdýr. Botaþ, proje ve inþa halindeki hatlarýnýn tamamlanmasý ile pek çok ile doðal gaz ulaþtýrmayý planlamaktadýr. Bu þehirlerde þehir içi daðýtým için gerekli altyapýnýn oluþturulmasý (þehir içi daðýtým þirketinin kurulmasý, fizibilite çalýþmalarý, daðýtým hatlarýnýn kurulmasý) zaman alacaðýndan tüplü LPG satýþlarýnýn ancak daha ileriki yýllarda doðal gazdan etkileneceði tahmin edilmektedir. Fuel Oýl Fuel oil ucuz bir alternatif yakýt türü olarak büyük tanklý dökme LPG'nin rakibi durumundadýr. Rafinerilerin üretim fazlasý olmasý nedeniyle fiyat avantajýnýn sürekli olacaðý tahmin edilmektedir. Benzin 2000 yýlýndan bu yana geliþen fiyat oranlarý ile LPG'nin benzine göre avantajý azalmýþ ve yeni dönüþümler ile pazar büyümesi engellenmiþtir. Nafta Vergisiz yakýt olmanýn verdiði maliyet üstünlüðü ile büyük tanklý sistemlerin özellikle kojenerasyon sistemlerinin tüketimlerinde önemli etken olmaktadýr. Elektrik 12 kg ev tüpü konutlarda kullanýlan elektriðe göre daha ucuzdur. Kaçak elektrik kullanýmýnýn neden olduðu kayýp net olarak tespit edilememekle birlikte LPG satýþlarýný olumsuz yönde etkilediði bilinmemektedir STRATEJÝ VE POLÝTÝKALAR Genel anlamda tüplü LPG pazarýnýn gösterdiði eðilim pazarýn doyum noktasýna ulaþmak üzere olduðunun iþaretidir. Gerek yaþanan ekonomik krizler gerekse önümüzdeki yýllarda doðal gazýn sanayide kullanýmýnýn yaygýnlaþmasýyla dökme LPG pazarýnda bir büyüme beklenmemektedir. Pazarda bir daralma olasýlýðýndan söz etmek yanlýþ olmayacaktýr. - Türkiye otogaz pazarý çok hýzlý büyümüþ, yýllarýndaki duraklamaya raðmen Ýtalya'dan sonra Avrupa'nýn en büyük ikinci pazarý haline gelmiþtir. Pazarýn önümüzdeki yýllardaki geliþimi politika ve vergilere baðlýdýr. Vergi oranlarý gözden geçirilmeli ve düþürülmelidir. - Denetimlerin yeterince yapýlamamasý sektörde üretimden baþlayarak verilen tüm hizmetlere kadar yasa ve kayýt dýþý faaliyetlere (kaçak dolumlar, otogaz istasyonlarýnda tüp dolumlarý, belgesiz satýþlar vb) neden olmaktadýr. Denetim etkinleþtirilmelidir. - Tüketicinin, devletin ve sektörde yasalara uygun faaliyet gösteren þirketlerin kayýplarýnýn önlenmesi için yeni yasal düzenlemelerin yapýlmasý ve mevzuata iþlerlik kazandýrýlmasý gereklidir. Sivil toplum örgütlerine ve hukuki teþekküllere yetki ve sorumluluk verilmelidir. - Denetimi etkin hale getirecek ve caydýrýcý cezalarý uygulamaya koyacak olan Sývýlaþtýrýlmýþ Petrol Gazlarý (LPG) Piyasa Kanununun 2005 yýlý içersinde yasalaþmasý beklenmektedir. Bu yasa tam ve serbest rekabet ortamý yaratýrken, devletin sisteme fiyatlar açýsýndan müdahalesini önleyecektir. Serbest fiyat yapýsý içinde hizmet kalitesine yönelik bir rekabet ortamý saðlanabilecektir. - LPG'nin petrol dýþýnda doðalgazdan üretilmesi, LPG'yi dünya petrol politikalarýndan baðýmsýz bir konuma getirmektedir. Üretimde ve fiyatlandýrma 80 Ýstanbul Sanayi Odasý

107 Bölüm 5. LPG Sektörü politikalarýnda kota uygulanmasý söz konusu deðildir. - Üretimlerinde LPG kullanan imalat sanayii iþletmeleri LPG fiyatlarýndaki yüksek vergi yükü nedeniyle önemli kayýplara uðramaktadýr. Ýþletmelerin rekabet gücünü olumsuz yönde etkileyen bu uygulamaya son verilmesi ve LPG fiyatlarýnýn söz konusu olumsuzluðu ortadan kaldýracak düzeylerde belirlenmesi saðlanmalýdýr. - Petrol politikalarýndan baðýmsýz olmasý LPG kullaným alanlarýný yaygýnlaþtýrmaktadýr. LPG'nin kojenerasyon (elektrik enerjisi) üretimi ve taþýt araçlarýnda kullanýmý yaygýnlaþtýrýlmalýdýr. - En önemli avantajý enerjide en çevreci ürün olma özelliðidir. LPG'nin sanayide, tarým ve turizm sektörlerinde kullanýmý teþvik edilmelidir Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Otogaz pazarlarýnýn geliþimi politika ve vergilere baðýmlýdýr. vergi oranlarý gözden geçirilmeli ve düþürülmelidir. 2. Resmi kurum ve kuruluþlarýn denetimlerinin yeterli hale getirilmesi ve etkinleþtirilmesi. 3. Sývýlaþtýrýlmýþ petrol gazlarýn piyasa kanunu ivedilikle ele alýnmalý ve uygulamaya konmalýdýr. 4. LPG'nin enerjide en çevreci ürün olma özelliðinden dolayý kullanýmý teþvik edilmelidir. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Sektör dernekleri, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý Dernekler, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý Dernekler, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 81

108 Bölüm 5. LPG Sektörü 82 Ýstanbul Sanayi Odasý

109 6. SINAÝ GAZLAR SEKTÖRÜ 6.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý ve Kapsamý Sýnai gazlar normal þartlarda gaz halinde olan ancak, basýnç altýnda ve düþük sýcaklýklarda sývýlaþan, endüstrinin çeþitli kýsýmlarýnda ana madde ve hammadde olarak kullanýlan gazlardýr. Sýnai gazlarýn baþlýca kullaným yerleri: - Demir-çelik endüstrisinde eritme ve inertleme amaçlý olarak - Gaz altý kaynaklarýnda örtücü gaz olarak - Metal kesme iþlemlerinde oksitleyici olarak - Kimyasal proseslerde inertleyici olarak - Mekanik aðýrlýklý proseslerde soðutucu olarak - Yangýnlarda direkt söndürücü olarak veya taþýyýcý gaz olarak - Meþrubat sektöründe karbonatlayýcý olarak - Gýda sektöründe koruyucu gaz olarak. - Muhtelif iþletmelerde soðutma ve inertleme amaçlý olarak - Hastanelerde, laboratuvarlarda ve evlerde týbbi amaçlý olarak; Sýnai gazlarýn diðer kullaným alanlarý ise; kaðýt endüstrisi, elektronik endüstrisi, cam endüstrisi, ilaç endüstrisi, arýtma tesisleri, týp, fiber optik sanayii, katý ve sývý yað endüstrisi, havacýlýk ve uzay sanayii, dalgýçlýk, elektrik santralleri, aydýnlatma vb olarak sýralanabilir. Bu sektörün kapsamý; baþka firmalarýn kullanýmýna sunulmak üzere üretilen ve ticareti yapýlan sýnai ve týbbi gazlardýr. Bazý firmalar ürettikleri kimyasal gazlarý kendi bünyesi içinde kullanmaktadýr. Bu tür firmalar bu çalýþmanýn kapsamý dýþýnda tutulmuþtur Sektör Ürünlerinin Tanýmý Sektörde imal edilen baþlýca ürünler þunlardýr: Azot, oksijen, argon, karbondioksit, karýþým gazlarý, özel gazlar, helyum, hidrojen, asetilen, etilen oksit, narkoz ve ksenon, neon, kripton gibi nadir gazlardýr. Sektörde kullanýlan hammaddelerin baþlýcalarý þunlardýr: Atmosferik hava, kimyasal fabrikalarýn baca gazlarý, su, yer altý kuyularý, amonyum nitrat, karpit (kalsiyum karbür), doðal kaynaklardan elde edilen gazlar SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Sektörün Ekonomideki Önemi Sinai gazlar sektörü, çelik imalat, gýda ve meþrubat, kimya, elektrik ve elektronik sektörünün, yangýnla mücadelenin ve týbbýn çok önemli girdilerinden birisidir. Diðer bir deyiþle, ürünleriyle sanayinin her noktasýnda karþýlaþýlan bir sektördür yýlý için gayri safi milli hasýla 264 milyar ABD Dolarý iken gaz sektörü bu ekonomi içerisinde yaklaþýk 160 milyon ABD Dolarý seviyesinde bir pay almaktadýr. Buradan da anlaþýlacaðý gibi, sýnai gaz sektörü üretimde çok önemli bir yer tutmasýna karþýn gayri safi milli hasýla içerisinde fazla bir pay almamaktadýr. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 83

110 Bölüm 6. Sýnai Gazlar Sektörü Sektörün Geliþimi Son yýllarda demir-çelik sanayiinde oksijen ve argon gazý kullanýmý artmýþ ve buna baðlý olarak da demirçelik fabrikalarý kendi bünyelerinde kullanmak üzere oksijen gazý üretim tesislerini devreye almýþlardýr. Bu tesisler üretim fazlalarýný da, talep eden firmalara vermektedirler. Yakýn geçmiþte, kaynak sanayiinde argon ve karbondioksit gazý, meþrubat tüketiminin artmasý ile birlikte karbondioksit gazý ve gýda sanayiinde azot ve karbondioksit gazý kullanýmý artmýþ, buna paralel olarak da, yeni fabrikalar açýlmýþtýr. Yine son yýllarda azot gazýndaki kapasite kullaným oraný artarken doðal kaynaklardan yüksek üretim teknolojisi ile yüksek kalitede elde edilen karbondioksit gazý kullanýmý ön plana çýkmýþtýr. Hava ayýrma tesislerinde az miktarda çýkan argon gazý yetersiz kalýnca yeni tesisler kurulmak zorunda kalýnmýþtýr yýlý itibariyle Türkiye'nin sýnai gazlarda oksijen ve azot üretim kapasitesi yurtiçi tüketiminin üzerindedir. Fakat argon üretimi yurtiçi piyasa ihtiyacýný karþýlamamaktadýr Sektörün Temel Göstergeleri Genel Yapý Nakliyenin güç olmasý ve maliyetlerinin yüksekliði nedeniyle sýnai gazlarýn ihracat ve ithalatýnda zorluklarla karþýlaþýlmaktadýr. Ülkemizde kullanýlan sýnai gazlarýn %99'u yerli üretim olup, ithal gazlarýn baþlýcalarý; helyum, etilen oksit ve bazý özel gazlardýr. Helyum tamamen doðal gaz kaynaklarýndan elde edilen bir gaz çeþididir. Yeryüzünde doðal gaz kaynaklarý sýnýrlý sayýdadýr. Bu gazýn bulunduðu ülkeler; Cezayir, Rusya, Polonya ve ABD'dir. Bu nedenle de helyum, uluslararasý ticareti yapýlan en önemli gaz özelliðini taþýmaktadýr. Genel olarak ihracatýn sektör üretimi içerisindeki payý %0,5 gibi kayda deðmeyecek kadar küçük orandadýr Sektördeki Kuruluþlar Bu sektörde faaliyet gösteren pek çok irili ufaklý kuruluþ olmasýna raðmen, yaklaþýk 160 milyon ABD Dolarý seviyesindeki piyasanýn %80'den fazlasýný elinde bulunduran dört büyük firma þunlardýr: - Karbogaz-Praxair, ABD ortaklý. - BOS - Ýngiltere ortaklý. - Habaþ - Yabancý ortaðý yok. - Messer-Messer, Almanya ortaklýdýr Üretim, Ýthalat, Ýhracat Türkiye'de üretilen temel sýnai gazlar; oksijen, azot, argon, karbondioksit, asetilen, azot protoksit ve hidrojendir. Argon haricinde, yukarýda bahsedilen gazlarýn tümünün Türkiye'deki üretim kapasiteleri, yurtiçi kullaným kapasitesinden fazladýr. Bu nedenle bu gazlarýn üretimleri yaklaþýk olarak yurtiçi tüketimlerine eþittir. Bu gazlarda dikkate alýnamayacak miktarlarda ithalat ve ihracat yapýlmaktadýr. Türkiyede'ki argon üretimi, mevsimsel tüketimlere ve yurtdýþý taleplere baðlý olarak yetersiz olabilmektedir. Bu durumlarda yurt dýþýndan argon temin edilmektedir. Sýnai gazlar içerisinde önemli yer tutan helyum ise tamamen yurtdýþýndan temin edilmektedir. Dökme olarak ithal edilen helyumun bir kýsmý Kýbrýs ve Türki cumhuriyetlere ihraç edilmektedir Ýstihdam Türkiye'de sadece sýnai gazlarýn imalatý, tüplere doldurulmasý, tüplü veya dökme olarak sýnai gaz pazarlanmasý ve daðýtýmý ile ilgili konularda çalýþan insan sayýsý civarýndadýr. Ayný konularda dünya genelindeki istihdamýn 1 milyon civarýnda olduðu tahmin edilmektedir. 84 Ýstanbul Sanayi Odasý

111 Bölüm 6. Sýnai Gazlar Sektörü Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri Gaz sektörü; nakliye maliyetlerinin yüksekliðinden ve zorluklarýndan dolayý ihracat ve ithalatý sorunlu olan bir sektördür. Hatta yurtiçi taþýmacýlýðý dahi, bazý hallerde pek çok zorluða yol açtýðý için önemli miktarda kullanýmý olan müþteriler için sývýnýn gazlaþtýrýlmasýnýn müþteri sahasýna kurulan özel ekipmanlarla yapýlmasý gibi yöntemler geliþtirilmektedir. Bu yöntemle nakliye maliyeti minimize edilmeye çalýþýlmaktadýr. Bu nedenle gümrük vergilerinden daha çok, nakliye maliyetlerinin birim maliyete olan etkisinin fazlalýðý nedeniyle Gümrük Birliðine girilmesiyle mamul madde hareketinde bir deðiþme olmamýþ ve gelecekte de olmayacaðý tahmin edilmektedir. Fakat, demirbaþ makine ve malzeme alýmlarýnda topluluk üyesi ülkelerin vergi avantajlarýndan dolayý daha fazla tercih edileceði ve sektöre malzeme temin eden sanayi dallarý ile ilgili uluslararasý düzeyde sermaye hareketinde bir artýþ gözleneceði söylenebilir. Madde ismi Oksijen Azot Argon Karbondioksit Asetilen Azot protoksit Helyum Diðer gazlar Üretim Ýthalat Ýhracat ,5 27, ,2 35, ,1 237, ,9 671, , ,2 26,8 50 0,2 32,0 Tablo yýlý üretim, ithalat ve ihracat deðerleri (ton) Kaynak: DPT DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KIYASLAMA Dünya Genelinde Sektördeki Son Geliþmeler Bütün sektörlerde olduðu gibi bu sektörde de hýzlý geliþmeler olmaktadýr. Þirket evlilikleri yapýlarak maliyetler aþaðý çekilmeye çalýþýlmakta, yeni kullaným alanlarý oluþturulmakta, müþterinin kullaným yöntemleri iyileþtirilmekte, maliyet düþürme çalýþmalarý sürekli olarak devam etmekte, emniyet sistemleri iyileþtirilmektedir Dünyadaki Üretici Firmalarýn Pazardaki Durumu 2000 yýlý itibariyle Batý Avrupa'daki 9,6 milyar ABD Dolarý seviyesindeki sýnai gazlar satýþ hacminin, sektörde bulunan firmalarýn satýþ paylarýna göre daðýlýmý Tablo 4'de gösterilmiþtir: Küreselleþmenin Sektör Üzerindeki Etkileri Bütün dünyada olduðu gibi ülkemizde de bütün teknolojik geliþmeler çoðunlukla müþteri odaklýdýr. Gaz sektöründe de bir taraftan ürün kalitesi korunur veya artýrýlýrken diðer taraftan da müþteriye sunulan ürünün kullanýmý kolaylaþtýrýlmakta ve sürekli olarak emniyet sistemlerinin iyileþtirilmesine çalýþýlmaktadýr. Bütün bunlar yapýlýrken ayný zamanda ürünlerin maliyetleri de düþürülmeye çalýþýlmaktadýr. Yani sektör sürekli bir geliþme içerisinde bulunmaktadýr. Sektörde, Türkiye'deki yasal boþluklardan kaynaklanan nedenlerle maalesef haksýz rekabet koþullarý oluþmakta, dolayýsýyla da dünya standartlarýný takip etmek çok zorlaþmaktadýr. Bütün bu olumsuz þartlara raðmen ülkemizde bu standartlarý zorlayan, hatta tamamen uygulayan birkaç firma çok zor ve eþit olmayan piyasa þartlarý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 85

112 Bölüm 6. Sýnai Gazlar Sektörü Nüfus milyon kiþi Kiþi baþýna GSMH GSMH milyar ABD Dolarý '98 m³ / kiþi baþýna m³ / ABD Dolarý GSMH Sýnai gaz talebi milyon ABD Dolarý ABD Dolarý / m³ Sýnai gaz talebi Net ihracat (ithalat) Sýnai gaz üretimi ,70 26,50 29,30 35,00 42,30 4,53 4,85 4,80 5,11 5, ,88 150,21 177,41 225,00 287,00-1,89-1,56 0,67 0,00 0,00 122,99 148,65 178,08 225,00 287,00 Tablo 2. Dünyadaki gaz arz ve talep durumu (milyar m³) Kaynak: Freedonia. GSMH milyar ABD Dolarý '98 ABD Dolarý gaz / GSMH Sýnai gaz talebi milyon ABD Dolarý ABD Dolarý / m³ Sýnai gaz talebi Net ihracat (ithalat) Sýnai gaz üretimi ,39 0,44 0,51 0,60 0, ,60 33,20 39,75 48,40 58,30-0,80-0,06 0,95 0,60 0,70 28,80 33,14 40,70 49,00 59,00 Tablo 3. Batý Avrupa'daki gaz arz ve talep durumu (milyar m³) Kaynak: Freedonia. altýnda faaliyetlerini sürdürmeye çalýþmaktadýr. Sektörde yürürlükte olan bazý tüzükler, baþka ülkelerde yýllar önce uygulanmýþ ve o ülkelerde uygulamadan kalkmýþ tüzüklerdir. Ayrýca yanlýþ tercümeler ve uyarlamalardan dolayý bu tüzüklerden bazýlarý uygulanamaz durumdadýr. Bu uygulanamaz tüzükler nedeniyle sektörün ciddi firmalarý iþletme belgesi ve açýlýþ izni alma iþlemlerinde büyük sýkýntýlar yaþarken, mevzuatýn öngördüðü þartlara riayet etmeyen firmalar bu tür sýkýntýlarý yasadýþý yollarla aþmaktadýr. Türkiye'deki mevzuattan kaynaklanan güçlüklerden dolayý düzeltilmesi gereken tüzüklerin revizyonlarý da yapýlamamaktadýr. Globalleþme, genel kabul gören belli standartlarýn da kabulünü beraberinde getirmektedir. Bu tür standartlarýn kýsa süre içinde sektör geneline yayýlamamasý halinde gerek ülke olarak gerekse sektör olarak pekçok sýkýntý ile yüz yüze kalýnacaðý muhakkaktýr Grafik 1. Dünya sýnai gaz talebi Kaynak: Freedonia. Þirket L'Air Liquide Linde BOC Air product Messer Praxair Diðerleri 10,959 13,986 17,800 24, milyar ABD Dolarý Batý Avrupa'daki Gaz Satýþ Payý (%) Ülke 27,3 Fransa 25,3 Almanya 11,4 Ýngiltere 11,2 ABD 8,8 Almanya 5,1 ABD 10,8 Tablo 4. Firmalarýn Batý Avrupa pazarýndaki satýþ paylarý (2000) Kaynak: Freedonia. 35, Ýstanbul Sanayi Odasý

113 Bölüm 6. Sýnai Gazlar Sektörü Avrupa Birliði sürecinde üye ülkelerde uygulanmakta olan standart ve mevzuatla uyumun saðlanabilmesi için gerekli yasal boþluklarýn giderilmek zorunda kalýnacaðý, dolayýsý ile de bu sektörün ekonomik yapýsýnýn iyileþme sürecine gireceði ümit edilmektedir. Globalleþme ile birlikte sermaye hareketinin artmasý, yüksek standartlarýn sektörde devamlý olarak kullanýlmasýný ve yerli sermayenin de dýþa açýlmasýný saðlayacaktýr. Bunun, sektörde bulunan daha küçük çapta faaliyet gösteren firmalara da kýsa sürede yansýmasý beklenmektedir Seçilmiþ Ülkelerde Pazar Durumu Tablo 5 ve 6'da ABD'de ve Almanya'da sýnai gaz arzý ve talebi görülmektedir GSMH milyar ABD Dolarý '98 ABD Dolarý gaz / ABD Dolarý GDP Sýnai gaz talebi milyon ABD Dolarý ABD Dolarý / m³ Sýnai gaz talebi Net ihracat Sýnai gaz üretimi ,35 0,45 0,46 0,54 0, ,33 54,21 62,26 77,00 96,00 0,05 0,30 0,85 1,20 1,50 41,38 54,51 63,11 78,20 97,50 Tablo 5. ABD'de sýnai gaz arzý ve talebi (milyar m³) Kaynak: Freedonia GSMH milyar ABD Dolarý '98 ABD Dolarý gaz / ABD Dolarý GDP Sýnai gaz talebi milyon ABD Dolarý Metal imalat ve fabrikasyon Kimya prosesi Elektronik Diðer piyasa ,53 0,55 0,60 0,69 0, Tablo 6. Almanya'da sýnai gaz talebi (milyar m³) Kaynak: Freedonia SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Dünya Üretim ve Ürün Teknolojisi Hakkýnda Genel Bilgiler Sýnai gazlar sektörünün hammadde kaynaklarý ya atmosferik hava ve yeraltý doðal gazlarý gibi doðal þartlara ya da karpit, amonyum nitrat ve baca gazý gibi üretimi için çok büyük yatýrýmlar gereken ve sektöre katkýsý ise küçük olan tesislere baðlýdýr. Sýnai gazlarýn çoðunun üretim maliyetlerinin en büyük kýsmýný elektrik ve personel giderleri oluþturmaktadýr. Teknolojik geliþmelerin hedefi bu iki noktaya odaklanmýþtýr. Son yýllarda yeni teknoloji ürünü olan tesislerin daha az personelle ve daha düþük maliyetlerle çalýþmasý için ciddi ilerlemeler kaydedilmiþtir. Yine ayný kaygýlarla müþterinin ürünü kullaným þekline, kullaným kapasitesine, kullaným amacýna ve ürün kalitesine baðlý olarak tesis ve sistemler üretilmekte ve ayný teknolojik katkýlar bu tesislerde de gözlenmektedir. Geliþme kaydedilen diðer önemli bir nokta ise emniyettir. Gazlarýn üretim aþamasýnýn yaný sýra hem nakliye, hem de kullanýmý esnasýnda emniyet kurallarý çok büyük önem taþýmaktadýr. Buna baðlý olarak kullaným ekipmanlarýnda da sürekli geliþmeler Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 87

114 Bölüm 6. Sýnai Gazlar Sektörü olmaktadýr. Emniyet konusunda dünyada, üyelerini sektörün piyasa hakimi büyük firmalarýn oluþturduðu IOMA, CGA, EIGA, JIGA gibi kuruluþlar bulunmaktadýr. Bunlarýn görevi, emniyet konusundaki deneyim ve bilgilerini üye kuruluþlara aktarmak ve meydana gelen kazalarý, sebeplerini ve benzer kazanýn baþka bir tesiste yeniden olmamasý için alýnmasý gereken tedbirler konusundaki görüþlerini üye firmalarla paylaþmaktýr. Baþka bir konu ise sýnai gazlarýn daðýtýmý ile ilgilidir. Gazlarýn nakliyesi, tehlikeli mallarýn nakliyesini düzenleyen ADR (European Agreement Concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Road) kurallarýna tabidir. Bu konuda ülkemizde istenen geliþme düzeyine henüz ulaþýlamamýþtýr. Gazlarýn daðýtýmý genellikle basýnçlý tüpler ve kreyojenik kaplar içerisinde yapýldýklarý için bu sektörde basýnçlý kaplarýn kalitesi, bakýmý ve kapasitesi çok büyük önem taþýmaktadýr. Basýnçlý kaplarla ilgili CE belgesi zorunluluðu baþlamýþ olup, bu uygulamanýn gerek üreticiler gerekse kullanýcýlar açýsýndan büyük önem taþýdýðý muhakkaktýr Türkiye'de Üretim ve Ürün Teknolojisi Hakkýnda Genel Bilgiler Türkiye, uzun yýllardan bu yana gaz sektöründe yabancý sermayeye ev sahipliði yapmaktadýr. Bu nedenle zamanýn en ileri teknolojileri arada uzun bir zaman kaybý olmadan ülkemize de gelmiþ ve baþarýyla uygulanmýþtýr. Ancak kullanýcý firmalarýn çoðunun fiyatý, kalite ve emniyetin önünde tutma politikalarý nedeniyle ülkemizde bazý firmalar hala sektörün yasal boþluklarýndan faydalanarak kalitesi yetersiz, emniyet açýsýndan donanýmsýz ve kaçak olarak ithal edilen uygunsuz basýnçlý kaplarla ve uygunsuz ve emniyetli olmayan þartlarda hizmet vermektedirler. Benzer uygunsuzluklara gazýn kalitesinde, gaz dolum kapasitelerinde ve emniyet muhafaza sistemlerinde de rastlanmaktadýr. Yine de özel sektörün þahsi giriþimleri ile baþarýlý iþler yapýlmýþ ve yapýlmaya devam edilmektedir. Sektörde bulunan büyük firmalarýn genel olarak emniyet ve kalite konusunda örnek olacak davranýþlarda bulunmalarý diðer küçük firmalarýn da, istenen hýzda olmasa da, zaman içerisinde rekabet edebilmek için standartlarýný yükseltmelerini saðlamaktadýr SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Sýnai gaz sektöründe üretim, depolama, daðýtým ve satýþ hizmetleri bakýmýndan temel altyapý oluþmuþ durumdadýr. Yetiþmiþ eleman ve üretim yatýrýmlarý mevcuttur. Üretim tesisi imalatýnda ise giriþim eksikliði bulunmaktadýr. Gerekli mali kaynaklarýn saðlanmasý durumunda yurtdýþýndan getirtilmekte olan hava ayýrma tesisleri, bazý parçalar ithal edilerek yerli sanayi tarafýndan üretilebilecek niteliktedir. Çin, tesis imalatý konusunda güzel bir örnektir. Sektörde eski ve güvenilir olmayan tüp dolaþýmý çok fazladýr. Mevcut yasalarda buna engel olmayý mümkün kýlabilen hükümler bulunmasýna raðmen denetimlerin yetersizliði, güvenli olmayan tüp dolaþýmýnýn devamýna yol açmaktadýr. Bu sektörde dýþ ülkelerle rekabet edebilmenin yolu yeni uygulamalar geliþtirmek ve bunlarýn desteði ile ürünleri baþka ülkelere ihraç etmekten geçmektedir. Bunun için AR-GE departmanlarý kurmak ve bunlarý maddi olarak desteklemek gerekmektedir. Yeni ürün geliþtirmenin saðladýðý ayrýcalýktan faydalanmak isteyen büyük kuruluþlar güç ve bilgilerini birleþtirmekte, ortak araþtýrmalar yapmakta ve her türlü buluþlarýnda hemen patent alma yoluna gitmektedirler. Gazlarýn baþka ülkelere ihraç edilmesi nakliye maliyetlerinin yüksekliði nedeniyle ancak özellik arz eden gazlarda ve çok düþük miktarlarda olabilmektedir. Geliþmiþ ülkelerle kýyaslandýðýnda en düþük görünen iþçilik giderleri de nakliye giderlerinin yüksekliði nedeniyle fazla bir önem taþýmamaktadýr. Keza artýk dünyada iþçisiz çalýþan tesisler de yapýlmaya baþlanmýþtýr. Ýç piyasadaki rekabete gelince, sýnai gaz 88 Ýstanbul Sanayi Odasý

115 Bölüm 6. Sýnai Gazlar Sektörü Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Mevcut üretim altyapýsý. - Sektörde bilgi birikimi. - Yetiþmiþ nitelikli iþgücü. - Rekabet ortamýnýn yaratmýþ olduðu dinamizm. - Yeniliklerde yurtdýþýna baðlý kalýnmasý. - Ucuz düþüncesiyle kullanýlmýþ, eski ve emniyetsiz tüpler kullanýlmasý. - Bazý yasalarýn eski ve uygulanamaz oluþu (oksijen tanký mesafesi). - Mevcut ve uluslararasý standartlara uygun yürürlükteki yasalarýn, denetimsizlik nedeniyle uygulanamamasý. - Yüksek enerji maliyeti. Fýrsatlar Tehditler - Sýnai gazlarýn kullanýldýðý sektörlerde üretim artýþýna baðlý olarak talebin artmasý. - Gaz depolanmasý ile ilgili mevzuatýn deðiþtirilmemesi. - Kendi ihtiyacýný üreten kuruluþlarýn fazla üretimlerinin çok düþük fiyatlarla pazarlanmasý. Tablo 7. Türkiye sýnai gazlar sektörü Swot analizi sektöründeki arz miktarý yurtiçi pazardaki talebin üzerindedir. Bu yüzden de sektörde ciddi bir iç rekabet göze çarpmaktadýr. Buna karþýlýk, bulundurulmasý gereken ürün çeþitliliðinin yüksekliði ve sürekli büyüme zorunluluðu yeni yatýrýmlarýn yapýlmasýný gerektirmektedir. Halen piyasada bulunan tüplerin büyük çoðunluðu standartlara aykýrýdýr. Bu tüplerin test süresi geldiðinde, test edilmediði halde edilmiþ gibi iþaretlenmekte ve piyasaya yeniden sürülmektedir. Ülkemizdeki tüplerin %90'ýnda standartta mecburi olduðu halde koruma kapaklarý bulunmamaktadýr. Yine standartta mecburi olan boyama kurallarýna neredeyse hiç uyulmamaktadýr. Ucuz enerji girdisi ile kendi faaliyetlerinde kullanmak üzere sýnai gaz üretimi yapan demir-çelik üreticisi firmalarýn fazla üretimlerini maliyetine ve piyasa koþuluna bakmaksýzýn çok düþük fiyatlarla piyasaya arz etmeleri, ticari faaliyeti tamamen sýnai gaz üretim ve satýþý olan firmalara karþý haksýz rekabet yaratmaktadýr. Bu firmalarýn piyasaya kontrolsüz bir þekilde mal arz etmeleri önlenmelidir STRATEJÝ VE POLÝTÝKALAR - Sektörün en önemli girdisi elektrik enerjisidir. Elektrik fiyatýnýn yüksek olmasý ve sürekli artmasý ürün maliyetlerini de etkilemektedir. Enerji fiyatlarýnýn uluslararasý düzeylerde oluþturulmasý saðlanmalýdýr. - Kullanýlmýþ tüp ithali yasak olmasýna karþýn ülkeye kaçak olarak standartlara aykýrý çelik tüp girmektedir. Bu tür tüp ticaretinin önlenmesi can ve mal emniyeti açýsýndan da çok önemli ve gereklidir. - Sýnai gaz tüketicileri çok daðýnýk olduðu için nakliye yüzünden gaz fiyatlarý artmaktadýr. Organize sanayi bölgeleri tüketicilerin belli bölgelerde toplanmasýný saðlamaktadýr; teþvik edilmelidir. - Geliþmiþ ülkelerin hurda makine ve malzemeleri alýnýp, iþletme tecrübesi olmayan personelle faal tutulmaya çalýþýlmaktadýr. Bu malzemeler arýzalandýðýnda demode olduklarý için yedek parça temini imkansýz olmakta ve can emniyeti bakýmýndan ciddi bir tehlike arz etmektedir. Bu konuda önleyici tedbirlerin alýnmasý sektöre emniyet ve kaliteyi artýrýcý, enerji maliyetini düþürücü Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 89

116 Bölüm 6. Sýnai Gazlar Sektörü yönde katký yapacaktýr. - Üretim tesisi imalatýnda ise giriþim eksikliði bulunmaktadýr. Gerekli mali kaynaklarýn saðlanmasý durumunda yurtdýþýndan getirtilmekte olan hava ayýrma tesisleri, bazý parçalar ithal edilerek yerli sanayi tarafýndan üretilebilecek niteliktedir. Üretim tesisi imalatý teþvik edilmelidir. - Ucuz enerji girdisi ile kendi faaliyetlerinde kullanmak üzere sýnai gaz üretimi yapan firmalarýn piyasaya kontrolsüz bir þekilde mal arz etmeleri önlenmelidir. - Sektörün en büyük sorunu, oksijen tanký mesafeleridir. Parlayýcý ve patlayýcý maddeler tüzüðü uluslararasý normlarýn dýþýnda çok uzak mesafeleri öngörmektedir. Oksijen tanký mesafeleri uluslararasý normlara uygun hale getirilmelidir Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Enerji maliyetlerinin uluslararasý düzeylere indirilmesi gerekmektedir. 2. Kullanýlmýþ kaçak tüplerin ülkeye giriþinin engellenmesi. 3. Sýnai gaz tüketicilerinin çok daðýnýk olmasý, nakliye maliyetlerinin artmasýna sebep olmaktadýr. organize sanayi bölgelerinde tüketicilerin belirli yerlerde toplanmasý saðlanmalýdýr. 4. Sýnai gaz üretim tesislerinin yerli imalatý teþvik edilmelidir. 5. D2 tanký mesafelerinin uluslararasý standartlara uygun hale getirilmesi gerekmektedir. 6. Ar-Ge departmanlarý kurmak ve maddi destek saðlamak gereklidir. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Sanayi Bakanlýðý, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý Sanayi Bakanlýðý Sanayi Bakanlýðý, DPT Sanayi Bakanlýðý, sektör kuruluþlarý Sanayi Bakanlýðý Sanayi Bakanlýðý, sektör dernek ve kuruluþlarý, TÜBÝTAK, KOSGEB 90 Ýstanbul Sanayi Odasý

117 7. GÜBRE SEKTÖRÜ Sektörün Tanýmý Gübre sanayii, Birleþmiþ Milletlerce kabul edilen "Bütün Ekonomik Faaliyetlerin Uluslararasý Standart Sanayii Tasnifi ve Endekslenmesi" (ISIC)'nde 'Ýmalat Sektörü' içerisinde ve 'III/d Kimya Sanayii Grubu'nda yer almaktadýr. Gübre sektörünün faaliyetleri; gübre ve ara maddeleri üretimi ile gübre, hammadde ve ara maddeleri ithalatý ve ihracatý, gübre pazarlamasý ile eðitim, idari ve teknik hizmetleri kapsamaktadýr SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektör Hammaddeleri Sektörün baþlangýç hammaddeleri doðal gaz, fosfat kayasý, potas ve kükürt/pirittir. Amonyak, nitrik asit, sülfürik asit, orto fosforik asit, üre, amonyum sülfat, süper fosfatlar, monoamonyum fosfat, potasyum klorür ve potasyum sülfat sektörün kullandýðý ara maddelerdir Sektör Ürünlerinin Tanýmý Kimyevi gübreler, tarýmsal üretim sonucu topraktan eksilen bitki besin maddelerinin (BBM), topraða kazandýrýlmasý amacýyla kullanýlýr ve sürdürülebilir tarýmýn ana girdisidir. Birincil bitki besin maddeleri azot, fosfor ve potasyum; ikincil bitki besin maddeleri kalsiyum, magnezyum ve kükürt; mikro besin maddeleri ise demir, manganez, çinko, bakýr, molibden ve borondur. Birincil BBM içeren kimyevi gübreler, azotlu, fosforlu, potaslý ve kompoze olmak üzere dört ana gruba ayrýlmaktadýr Sektör Ürünleri Gübre sektörü ürünleri, gübreler ve gübre hammadde ile ara maddeleri olmak üzere iki grupta toplanmaktadýr. Gübreler ayný zamanda gübre ara maddesi olarak da kullanýlmaktadýr. Yaygýn olarak kullanýlan gübrelerin isimleri ve bitki besin maddesi (BBM) içerikleri Tablo 1'de verilmiþtir. Gübre Cinsi Kalsiyum amonyum nitrat Amonyum nitrat Amonyum sülfat Üre Triple süper fosfat Diamonyum fosfat Kompoze Potasyum sülfat Potasyum nitrat Kalsiyum nitrat Kýsa Adý CAN, AN26 AN33 AS TSP DAP NPK PS PN KN % Azot (N) % Fosfor (P2O5) Tablo yýlý yaygýn olarak kullanýlan gübreler ve BBM içerikleri Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. % Potasyum (K2O) Farklý oranlarda N + P2O5 + K2O BBM Ýçerigi (%) Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 91

118 Bölüm 7. Gübre Sektörü 7.2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Sektörün Ekonomideki Önemi Gübre sektörünün ekonomideki önemi, tarýmsal üretime olan katkýsý, yarattýðý istihdam ve katma deðerle beraber ölçülmelidir. Tarýmýn GSYÝH içindeki yaklaþýk %13'lük payýnýn 1/3'ü, gübre kullanýmý sonucu ortaya çýkmaktadýr Sektörün Geliþimi Türkiye'de kimyasal gübre üretimi 1939 yýlýnda Karabük Demir Çelik Ýþletmelerinde amonyum sülfatýn yan ürün olarak elde edilmesiyle baþlamýþtýr. Ýlk kimyevi gübre tesisi 1954 yýlýnda kurulmuþtur. 1960'lý yýllarýn baþýnda kamu tarafýndan Kütahya I CAN ve AS ile Yarýmca TSP tesisi, sonunda ise Kütahya II CAN tesisi ile Ýskenderun TSP tesisi; arasýnda diðer tesisler kurulmuþtur yýlýnda kurulan Ceyhan DAP/NP tesisi, sektördeki son yatýrýmdýr. Politik amaçlarla, sektördeki kamu kuruluþlarý vasýtasýyla yapýlan fiyat müdahaleleri; Avrupa ülkeleri ve ABD tarafýndan etkin bir þekilde kullanýldýðý halde ülkemizde, Baðýmsýz Devletler Topluluðu menþeli dampingli gübrelere karþý ithalatta haksýz rekabeti önleme yasasýnýn iþletilmemesi, sektörü karsýz çalýþmaya zorlamaktadýr yýlýnda gübre sektöründe yer alan kamu kuruluþlarýnýn özelleþtirilmesinde sona yaklaþýlmýþ olup Ýgsaþ (Ýstanbul Gübre Sanayii A.Þ.) ile Tügsaþ (Türkiye Gübre Sanayii A.Þ.)'a ait Gemlik Gübre'nin özelleþtirme iþlemleri tamamlanmýþtýr. Tügsaþ'a ait Samsun Gübre'nin ihalesi tamamlanmýþ, devir iþlemlerinin yapýlmasý beklenmektedir. Tügsaþ'a ait Kütahya Gübre'nin varlýk satýþý yoluyla özelleþtirilmesi programa alýnmýþ bulunmaktadýr. Muhtemelen yýl sonu itibarý ile kamu, gübre üretiminden tamamen çýkmýþ olacaktýr Sektörün Temel Göstergeleri Genel Yapý Sektör genel olarak ithal hammadde ve ara maddeleri iþleyerek ara madde ve mamul gübre üreten ve bu üretimi bayileri vasýtasýyla direkt olarak çiftçiye ve/veya ihale açan tarýmsal kooperatif ve kuruluþlara satan bir yapý içerisindedir. Gübre sektöründe faaliyet gösteren kuruluþlar dört ana grupta toplanmaktadýr: - Ana faaliyet konusu gübre olan üretici kuruluþlar, - Yan ürün olarak gübre veya hammadde / ara madde üreten kuruluþlar, - Hammadde daðýtýcý kuruluþlar, - Gübre daðýtýcý/pazarlayýcý kuruluþlar. Sektörde faaliyet gösteren kuruluþlarýn daðýlýmý gruplara göre Tablo 3'te verilmiþtir. Hammadde daðýtýcý kuruluþlarý grubunda sadece amonyak hammaddesi olan doðal gazýn daðýtýmýndan sorumlu kamu tekeli Botaþ yer almaktadýr. Amonyak kurulu kapasitesinin hammadde olarak yýlda yaklaþýk 750 milyon m³ doðal gaza ihtiyacý vardýr Üretim Son 5 yýlýn firma bazýnda üretim ve kapasite kullaným oranlarý (KKO) Tablo 5'te, ürün bazýnda üretim miktarlarý ise Tablo 6'da verilmiþtir. Son 5 yýlda ortalama kapasite kullaným oraný %61 olarak gerçekleþmiþtir. Kapasite kullanýmýnýn düþük gerçekleþmesinin sebepleri aþaðýda sýralanmýþtýr: - Ýgsaþ'ýn yýllarý arasýnda, 1999 depremi ve doðal gaz arz sýkýntýsý nedeniyle üre üretimi yapamamasý, - TSP tüketiminin azalmasý nedeniyle Gübretaþ'a ait tesislerin %19 kapasite kullanýmý gerçekleþtirmesi, 92 Ýstanbul Sanayi Odasý

119 Bölüm 7. Gübre Sektörü Tesis Yeri Ürün Kapasite (ton) Sektörel Daðýlýmý Ereðli Demir Çelik Ýþl. Ereðli AS Kamu Karabük Demir Çelik Ýþl. Karabük AS Özel Türkiye Demir Çelik Ýþl. Ýskenderun AS Kamu Karadeniz Bakýr Ýþl. Samsun Murgul Sülfirik asit Pirit Özel Eti Bakýr A.Þ. Küre Pirit Kamu Eti Bor A.Þ. Bandýrma Sülfirik asit Kamu AS Sülfirik asit Pirit Özel sektör Kamu sektörü Toplam ton Tablo 2. Yan ürün olarak gübre veya hammadde/ara madde üreten kuruluþlar (2002) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. Kuruluþ Adý - Kompoze gübrede kapasite fazlalýðý, - Teknolojik ömrünü tamamlamýþ Tügsaþ Kütahya tesislerinin kapasite kullanýmýnýn %50'leri aþamamasý, - AS'da, amonyak fiyatlarýna baðlý olarak Bagfaþ üretiminin ekonomik olmadýðý dönemlerde durmasý ve demir-çelik fabrikalarýnýn yetersiz üretimi, yýlýnda ekonomik kriz nedeniyle gübre talebinin daralmasý Ýthalat Türkiye'de gübre tüketiminin yaklaþýk 2/3'ü üretimden, 1/3'ü ithalattan karþýlanmaktadýr. Ýthalatýn yaklaþýk 1/2'si Baðýmsýz Devletler Topluluðu'ndan (BDT) yapýlmaktadýr. Kuzey Afrika ülkeleri, ABD ve AB ülkeleri gübre ithalatý yapýlan diðer ülkelerdir. Ürün bazýnda ithalat miktarlarý Tablo 7'de verilmiþtir. Akdeniz Gübre Sanayii AÞ (AKGÜBRE)* Bandýrma Gübre Fabrikalarý AÞ (BAGFAÞ) Ege Gübre Sanayii AÞ (EGE) Gemlik Gübre Sanayii AÞ Gübre Fabrikalarý TAÞ (GÜBRETAÞ) Ýstanbul Gübre Sanayi AÞ (ÝGSAÞ) Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi AÞ (TOROS) Türkiye Gübre Sanayii AÞ (TÜGSAÞ) Tesis Yeri Mersin Bandýrma Aliaða Gemlik Yarýmca - Ýskenderun Yarýmca Ceyhan Kütahya - Samsun * AKGÜBRE, TOROS bünyesinde yer almaktadýr. ** GÜBRETAÞ, %85 hissesi Tarým Kredi Kooperatifleri Merkez Birliði'ne ait bir kuruluþtur. Tablo 3. Gübre üretici kuruluþlar Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. Tarým Kredi Kooperatifleri Merkez Birliði Pancar Satýþ Kooperatifleri Birliði Trakya Yaðlý Tohumlar Tarým Satýþ Kooperatifleri Birliði Tariþ Pamuk Tarým Satýþ Kooperatifleri Birliði Tariþ Üzüm Tarým Satýþ Kooperatifleri Birliði Tariþ Ýncir Tarým Satýþ Kooperatifleri Birliði Tariþ Zeytinyaðý Tarým Satýþ Kooperatifleri Birliði Antalya Pamuk Tarým Satýþ Kooperatifleri Birliði Çukurova Pamuk Tarým Satýþ Kooperatifleri Birliði Karadeniz Yaðlý Tohumlar Tarým Satýþ Kooperatifleri Birliði Tarým Ýþletmeleri Genel Müdürlüðü Özel Þeker Fabrikalarý Tablo 4. Gübre daðýtýcý/pazarlayýcý kuruluþlar Sektörel Daðýlým Özel Özel Özel Özel Özel** Özel Özel Kamu Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 93

120 Bölüm 7. Gübre Sektörü TÜGSAÞ ÝGSAÞ GÜBRETAÞ BAGFAÞ EGE TOROS ERDEMÝR ÝSDEMÝR KARDEMÝR Toplam KKO Kapasite % % % % % 64 Tablo 5. Firmalar bazýnda üretim (bin ton) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. AS CAN AN33 Üre TSP DAP Kompoze Toplam Kapasite Tablo 6. Ürün bazýnda üretim (bin ton) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. AS CAN AN33 Üre TSP DAP Kompoze PS PN Toplam Ýthalat Ýhracat Tüketim Ýthalat Ýhracat Tüketim Ýthalat Ýhracat Tüketim Ýthalat Ýhracat Tüketim Ýthalat Ýhracat Tüketim Tablo 7. Ürün bazýnda ithalat, ihracat ve tüketim (bin ton) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. 94 Ýstanbul Sanayi Odasý

121 Bölüm 7. Gübre Sektörü Ýhracat Tablo 7'de ürün bazýnda ihracat miktarlarý verilmiþtir. AS, CAN/AN ve ürede iç talebi karþýlayacak düzeyde üretim bulunmamasý, diðer gübrelerde ise Türkiye'de doðal gaz, fosfat kayasý, potasyum ve kükürt gibi ana girdiler yeterli miktarda bulunmadýðýndan, zengin hammadde kaynaklarý bulunan ülkelerle uluslararasý piyasada rekabet edilememesi nedeniyle sektörün ihracat þansý kýsýtlýdýr Tüketim Türkiye gübre tüketim verileri Tablo 7'de verilmiþtir. Türkiye'de gübre tüketimi 5 milyon ton civarýnda sabitlenmiþ durumdadýr. Son araþtýrmalar Türkiye'de tüketilmesi gereken gübrenin yarýsýnýn tüketildiðini ortaya çýkarmaktadýr. Çiftçinin mali durumunun yetersizliði ve gübre tüketiminin artmasý sonunda üretilecek ilave tarýmsal ürünü çiftçiler için yeterli katma deðere dönüþtürecek piyasa mekanizmalarýnýn bulunmamasý, yetersiz gübre tüketiminin baþlýca nedenleridir Ýstihdam 1996 yýlýnda olan toplam istihdam 1999 yýlýnda %14 eksilerek 5.791'e ve bu düzeyden de %16 daha eksilerek 2002 yýlýnda 4.858'e inmiþtir. Son 6 yýlda en önemli istihdam daralmasý Gübretaþ (%37) ve Tügsaþ (%31)'ta yaþanmýþtýr Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri Gümrük Birliði Kararý imzalanmadan önce 1994 yýlý Eylül ayýnda gübreler için Ortak Gümrük Tarifesi uygulanmaya konulmuþtur yýlýnda imzalanan Gümrük Birliði Kararý Türkiye gübre sektörüne, imzalanacak serbest ticaret anlaþmalarýnýn etkileri ile aþaðýda sýralanan mevzuat uyumu dýþýnda bir yükümlülük getirmemiþtir. BAGFAÞ EGE GÜBRETAÞ ÝGSAÞ TOROS TÜGSAÞ Toplam Konumu Teknik Ýdari Ýþçi Toplam Teknik Ýdari Ýþçi Toplam Teknik Ýdari Ýþçi Toplam Teknik Ýdari Ýþçi Toplam Teknik Ýdari Ýþçi Toplam Teknik Ýdari Ýþçi Toplam Teknik Ýdari Ýþçi Toplam Tablo 8. Gübre sektörü istihdam durumu (kiþi) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 95

122 Bölüm 7. Gübre Sektörü Mevzuat uyumu tamamlanmýþ olup beklendiði gibi sektör üzerinde hiçbir etkiye sahip olmamýþtýr. Türkiye ve AB gübre sektörleri arasýndaki tek fark AB'nin BDT menþeli dampingli gübrelere antidamping vergisi uygulamasý, Türkiye'nin ise bu uygulamaya popülist düþünce nedeniyle yanaþmamasýdýr. AB Normlarýna Uyum Amacýyla Yayýmlanan Mevzuat a) 4703 sayýlý, Ürünlere Ýliþkin Teknik Mevzuatýn Hazýrlanmasý ve Uygulanmasýna Dair Kanun, b) Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve Denetimine Dair Yönetmelik, c) Uygunluk Deðerlendirme Kuruluþlarý ile Onaylanmýþ Kuruluþlara Dair Yönetmelik, d) Tarýmda Kullanýlan Kimyevi Gübrelere Dair Yönetmelik, e) Kimyevi Gübrelerin Piyasa Denetimleri Hakkýnda 2002/1 Sayýlý Genelge. Gübre ile ilgili zorunlu uygulamada olan TSE standartlarý ihtiyari hale getirilmiþ ve AB standartlarý zorunlu uygulamaya konulmuþtur DÜNYADAKÝ DURUM Ürünler 'den sonra dünya azot (N) tüketimindeki artýþ üre gübresi þeklinde; fosfat (P) tüketimindeki artýþ da DAP gübresi formunda olmuþtur. Potasyum (K) pazarý ise potasyum klorür aðýrlýklý geliþmiþtir. Deðiþik ürünlerin tüketimdeki paylarýný etkileyen ana etken içerdikleri bitki besin maddesi miktarýdýr. Yüksek BBM içeren gübreler, daðýtým, depolama, elleçleme ve topraða uygulama maliyetleri düþük olduðundan tercih edilmektedir. Grafik 1, 2 ve 3'de sýrasýyla dünya azot, fosfor ve potasyumlu gübre tüketimindeki geliþme gösterilmektedir Tüketim 1950 yýlýnda 10 milyon ton BBM olan dünya gübre tüketimi, 2000'li yýllarda 140 milyon ton BBM'e yükselerek olaðanüstü bir artýþ göstermiþtir. Ayný dönemde dünya nüfusu 2,5 milyardan 6 milyara yükselmiþtir. 1990'larýn baþýnda görülen gübre tüketimindeki düþüþ, Orta Avrupa ve BDT ülkelerinde yapýsal deðiþimler ve ekonomik problemlerin sonucu tarýmsal sistemin daðýlmasýndan kaynaklanmaktadýr yýlýnda, dünya gübre tüketimi içinde geliþmiþ ülkelerin payý %88 düzeyindedir yýlýnda ise bu oran %37'ye gerilemiþ ve geliþmekte olan ülkelerin tüketimdeki payý %63'e çýkmýþtýr. Sadece Güney ve Güneydoðu Asya ile Çin %49 paya sahiptir. 96 Ýstanbul Sanayi Odasý

123 Bölüm 7. Gübre Sektörü milyon ton Üre AN/CAN Amonyak / N solüsyonu AS Amonyum fosfat / diðer NP NK/NPK , ,5 9,5 3, ,1 5 Grafik 1. Dünya azotlu gübre tüketimi (milyon ton azot) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. milyon ton PK/NPK Amonyum fosfat/diðer NP Triple süperfosfat Tekli süperfosfat ,5 7, , ,2 6,5 Grafik 2. Dünya fosfatlý gübre tüketimi (milyon ton P2O5) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý Üretim Gübre üretimi, doðal olarak hammadde kaynaklarýna sahip ülkelerde ve gübre tüketiminin mevsimsellik karakteri nedeniyle yeterli hammadde kaynaklarýna sahip olmasalar da büyük tüketici ülkelerde yoðunlaþmýþtýr. Tüketimde görülen geliþmeye paralel olarak, gübre üretimi geliþmekte olan ülkelere kaymaktadýr yýlýnda geliþmekte olan ülkeler dünya azotlu gübre üretiminin %31'ini üretirken, 2000 yýlýnda bu oran %57'ye yükselmiþtir. Dünya nüfusunun üçte birinden fazlasý Çin ve Hindistan'da yaþamaktadýr ve bu nüfusu besleyecek tarýmsal üretim için gübre çok önemli bir girdidir. milyon ton Potasyum klorür Potasyum sülfat NK/PK/NPK 9,8 0, ,5 0,3 9 14,5 0,3 7,25 Grafik 3. Dünya potasyumlu gübre tüketimi (milyon ton K2O) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 97

124 Bölüm 7. Gübre Sektörü milyon ton /21 30/31 40/41 50/51 60/61 70/71 80/81 90/ /01 1,73 5, , , , , ,96 Grafik 4. Dünya gübre tüketimi (milyon ton BBM) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. Grafik 5. Dünya azotlu gübre üretiminin daðýlýmý (83 milyon ton N) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. Azot içeren gübrelerin üretiminde hidrokarbon kullanýlmaktadýr. En temiz ve ekonomik hidrokarbon kaynaðý ise doðal gazdýr. Üre, tüketimi en yaygýn olan azotlu gübredir ve dünyada 60'dan fazla ülkede üretilmektedir. Fosfat kayasýnýn %95'i fosforik asit üretimi için sülfürik asit ile proses edilmektedir. Bu amaçla yýlda 27 milyon ton civarýnda kükürt kullanýlmaktadýr. Doðal kaynak olmasý nedeniyle dünya potas üretimi birkaç ülkede toplanmýþtýr Ticaret Gübre ve gübre hammaddeleri dünya dökme kuru yük ticaretinde kömür, demir cevheri ve tahýldan sonra 4'üncü sýrada gelmektedir. Üretici ve tüketici ülkelerin coðrafi konumlarýndan ötürü büyük miktarda gübre ve hammaddeleri sevk edilmektedir Amonyak ve Azotlu Gübre Ticareti Grafik 6. Dünya fosfat kayasý üretiminin daðýlýmý (41 milyon ton) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. Ülkelerin net ticareti (ihracat eksi ithalat) olarak bakýldýðýnda Doðu Avrupa ve Merkezi Asya ülkeleri (EECA), Trinidad ve Ortadoðu ülkeleri dünya amonyak ve azotlu gübre ticaretinde aðýrlýklý yere sahiptirler. Üre üretim tesislerinin devreye girmesinden sonra Çin'in üre ithalini yasaklamasý, azotlu gübre ticaret hacminde düþüþe yol açmýþtýr. Grafik 7. Dünya potasý üretiminin daðýlýmý (26 milyon ton K2O) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. 98 Ýstanbul Sanayi Odasý

125 Bölüm 7. Gübre Sektörü Fosfat Kayasý, Fosforik Asit ve Fosfatlý Gübreler Ticareti Dünya ticaretinde bu kalemlerde Amerika, Afrika ve Doðu Avrupa ülkelerinin hakimiyeti bulunmaktadýr. Kuzey Afrika ülkeleri fosfat kayasý ve fosforik asit, ABD ise mamul fosfatlý gübre aðýrlýklý çalýþmaktadýr Potas Ticareti Tablo 9'da dünya potas ticareti ile ilgili bilgiler yer almaktadýr. Kanada ABD Brezilya Batý Avrupa Beyaz Rusya ve Rusya Ýsrail ve Ürdün Çin Hindistan Ýhracat 7,7 3,5 6,3 Ýthalat 4,8 2,4 3,2 2,6 3,2 1,5 Tablo yýlý dünya potas ticareti (milyon ton K2O) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. Doðu Avrupa Trinidad Ortadoðu Azotlu gübre Amonyak Grafik 8. Amonyak ve azotlu gübreler net ticareti (bin ton N) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. EECA ABD Fosfatlý gübre Fosforik asit Fosfat kayasý Afrika Grafik 9. Fosfat kayasý, fosforik asit ve fosfatlý gübreler net ticareti (bin ton P2O5) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. Grafik 10. Fosfat kayasý ihracatýnýn daðýlýmý Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 99

126 Bölüm 7. Gübre Sektörü 7.4. SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Dünya Ürün ve Üretimdeki Eðilimler Dünyada genel olarak tüketim ve üretim artýþý, yüksek BBM içeren gübrelerde ve geliþen ülkelerde ortaya çýkmaktadýr. Üretim, bir taraftan ihracat amacýyla hammadde kaynaklarýna sahip ülkelerde, diðer taraftan gübrelerin mevsimsellik özelliði nedeniyle nüfusu hýzla artan ve ekonomik büyüme sonucu beslenme alýþkanlýklarý deðiþen ve geliþen büyük tüketici ülkelerde yoðunlaþmaktadýr. Dünya gübre sektöründe teknolojik geliþmeler, mevcut ürünlerin tarýmda kullaným verimliliðini artýrma yönündedir. Geçmiþte olduðu gibi gübre üretim proseslerinin radikal bir deðiþiklik göstermemesi nedeniyle, ekipman geliþtirme ve otomasyondaki teknolojik geliþmelerin hammadde, enerji ve iþgücü verimliliði artýþý ile emniyet, çevre standartlarý, kalite ve kalite kontrol alanlarýnda iyileþmelere yol açmasý beklenmektedir Türkiye Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler Halen çalýþan gübre tesislerinin çoðu yýllarý arasýnda kurulmuþ olup 1980 sonrasý sadece iki yeni kompoze gübre tesisi faaliyete geçmiþtir yýllarý arasýnda Dünya Bankasý kaynaklarý ile o dönemde kamuya ait tesisler hammadde ve enerji verimliliðini artýrma amacýyla rehabilitasyondan geçmiþ, kullanýmý ortadan kalkan veya azalan gübreleri üreten bazý tesisler kompoze gübre tesisine dönüþtürülmüþtür. Son 15 yýlda gübre sektöründe yeni bir yatýrým yoktur. Türkiye'nin gübre hammadde kaynaklarýna sahip olmamasý, arz güvenliðini saðlayabilecek boyutta üretim ve daðýtým altyapýsýna sahip bir gübre sektörünün bulunmasý ve kamunun varlýðý ile dampingli ithalata karþý önlem alýnmamasý yeni yatýmlarýn yapýlamamasýnýn sebepleridir SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Ulusal gýda güvenliðine verim artýþý ile saðladýðý katkýsý. - Mevsimsel ürün pazarý. - Güçlü tedarik ve daðýtým altyapýsý. - Bilgi birikimi ve deneyim. - Ucuz ulusal hammadde kaynaklarýnýn bulunmamasý. - Ýthal ürünlerin yarattýðý haksýz rekabet. - Çiftçinin düþük satýn alma gücü. - Çiftçinin eðitimsizliði. Fýrsatlar Tehditler - Ürün farklýlaþmasý. - Daha fazla gübre gereksinimi. - Hammadde kaynaklarýna sahip ülkelerde yatýrým. - Türkiye'nin enerji kaynaklarý köprüsü olmasýnýn yaratacaðý yatýrým imkaný. - Doðal gaz piyasasýnýn serbestleþmesi. - Anti damping önlemleri. - AB üyeliði. - Gübre sektöründe küreselleþme. - Artan dampingli ithalat. Tablo 10. Türkiye gübre sektörü Swot analizi 100 Ýstanbul Sanayi Odasý

127 Bölüm 7. Gübre Sektörü Türkiye gübre endüstrisi iç pazara yönelik kurulmuþ olup iki ana ürün grubu olan kompoze ve TSP dýþýnda kurulu kapasitesi iç talebi karþýlayamaz durumdadýr. Ülkemiz gübre sektörünün ucuz ana hammadde kaynaklarýndan yoksun olmasý dýþ rekabeti kýsýtlayan önemli faktördür. Sektör tüm olumsuzluklara raðmen uluslararasý ticarete açýk olan iç pazarda rekabet edebilmektedir. Doðalgaz daðýtým tekeli, sanayie uygulanan yüksek doðal gaz fiyatlarý, ithalatta haksýz rekabete karþý varolan yasalarýn iþletilmemesi, kamunun sektördeki aðýrlýðý ve politik fiyat oluþturma eðilimi ve firma ölçekleri rekabet gücünü sýnýrlayan önemli olumsuzluklardýr. Küreselleþen dünyada deðiþen pazar anlayýþýna uygun olarak gübre endüstrimiz yapýsal deðiþikliklere muhtaçtýr. Son 20 yýlda dünya gübre sektöründe konsolidasyonlar sonucu firma sayýsý azalmýþ, firmalarýn satýþ miktar ve cirolarý yüksek boyutlara ulaþmýþtýr. Bu ortamda uluslararasý ve ulusal pazarda rekabet edebilmek, uluslararasý pazara açýlabilmek için büyük ölçekli firmalara ihtiyaç vardýr. Sektöre girdi saðlayan sektörler enerji ve madenciliktir. Enerji sektörü amonyak üretimi için doðal gaz, madencilik sektörü sülfürik asit için pirit saðlamaktadýr. Madencilik sektörü ile kayda deðer bir sorun bulunmamakta, buna karþýn enerji sektörü ile tedarik ve fiyat konularýnda geçmiþte yaþanan sýkýntýlar sona ermiþ bulunmaktadýr. Önümüzdeki yýllarda doðal gaz piyasasýnýn serbestleþmesi sektör için yeni ufuklar açabilecektir. Gübre sektörünün çýktýsýný kullanan tek sektör tarýmdýr. Bu anlamda tarým sektörünün yapýsý ve iþleyiþi iç pazara yönelik çalýþan gübre sektörü üzerinde kritik öneme sahiptir. Ýstikrarsýz ve sýklýkla politik müdahalelere maruz kalan tarým politikalarý ve bu politikalarýn araçlarý, fiyat belirsizliði, yapýsal problemler, kurumsal yapýdaki sorunlar, plansýzlýk, gerekli yönlendirmenin yapýlmamasý, çiftçinin bilgi ve becerisini geliþtirme çalýþmalarýnýn yetersizliði vb faktörler doðrudan gübre tüketimini ve dolayýsýyla sektörü etkilemektedir. Toplumun eðitim seviyesi en düþük kesimini oluþturan tarým sektöründe, sürdürülebilir tarýmýn en önemli unsurlarýndan biri olan entegre bitki besin maddesi yönetiminin yaygýn olarak bilinip uygulandýðý söylenemez. Tüketicinin büyük kýsmý geleneksel þekilde gübreleme yapmakta, gübreyi rengine bakarak satýn almaktadýr. Tarým sektöründe eðitim ve yayýn hizmetleri yeterli düzeyde deðildir SEKTÖRDE GELECEÐE YÖNELÝK BEKLENTÝLER Dünyada halen bitki besin maddesi bazýnda 140 milyon ton gübre tüketilmektedir yýlýnda tüketimin, tarýmdaki verimliliðin artýþýna baðlý olarak, milyon ton bitki besin maddesine yükselmesi beklenmektedir. Son 30 yýlda tüketim artýþý yýlda ortalama %2,4 olmuþtur. Geleceðe yönelik olarak, bu artýþýn yýlda %1-1,5 civarýnda olacaðý öngörülmektedir. Türkiye'de ise halen kullanýlmakta olan yaklaþýk 5 milyon ton gübre, yapýlan tarýmýn boyutuna göre kullanýlmasý gereken gübrenin ancak yarýsýdýr. Tüketimin 8-10 milyon ton civarýna çýkmasý, çiftçinin mali gücünün artmasýna ve elde edeceði ilave ürünü deðerlendirme olanaðýna baðlýdýr. Nüfus artýþý paralelinde yýllýk %2 civarýnda bir artýþ daha gerçekçi bir öngörüdür. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 101

128 Bölüm 7. Gübre Sektörü 7.7. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Sektör ithal hammaddeyle üretim yapmaktadýr. Dolaysýyla ucuz hammadde kaynaklarýna sahip ülkelerde yatýrým yaparak veya o ülkelerdeki firmalarla ortaklýklara girerek rekabet edebilir fiyatlarla hammadde saðlamak durumundadýr. Avrupa'da sektör ciddi bir yeniden yapýlanma geçirmiþ ve dünya gübre þirketlerinin büyüklüðüne eriþerek bu süreci tamamlamýþtýr. Ülkemizde, gübre sektöründe faaliyet gösteren firmalar için dünya gübre þirketlerinin büyüklüðüne ulaþmak, öncelikli amaçlardan birisi olmalýdýr. T.C. Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Türkiye'deki gübre sektörünü tehlikeye atarak, 10 yýldan beri anti damping önlem alýnmasýný engellemektedir. Ýthalatta Haksýz Rekabetin Önlenmesi Hakkýnda Kanun iþletilerek dampingli olduðu tüm dünya tarafýndan tescil edilmiþ ve önlem alýnmýþ gübrelere karþý yaptýrým uygulanmalýdýr. Doðal gaz tedarik ve daðýtýmýnda devlet tekelinin kaldýrýlmasýnda mevcut programa sadýk kalýnmalý ve program ötelenmemelidir. 5-5,5 milyon ton arasýnda sabitlenen fiziki gübre tüketiminin artmasý, verimin ve dolayýsýyla bitkisel üretimin artmasýna baðlýdýr. Bu deðiþimi saðlamanýn yolu, tarýmýn yapýsal sorunlarýna çözüm getirecek tarým reformundan geçmektedir. Geliþmiþ ülkelerde olduðu gibi çiftçi desteklenmelidir. Bu destek, çiftçinin refahýnýn artýrýlmasý, girdilerini alabilecek mali imkanlara kavuþmasý ve tarýmsal üretimin devamýný saðlamaya yönelik olmalýdýr. Sürdürülebilir tarým için doðru cins ve miktarda gübre kullanýmý kritik öneme haizdir. Doðru cins ve miktarda gübre kullanýmýnýn en etkili yolu ise toprak ve bitki analizlerine dayalý uygulamalardýr. Toprak ve bitki analizlerine dayalý gübreleme tüketici eðitim programýnýn önde gelen konularýndan birisi olmalýdýr Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Ucuz ulusal hammadde kaynaklarýnýn bulunmasý. 2. Gübre kullanýmý konusunda çiftçinin bilinçlendirilmesi. 3. Sektörü tehdit eden anti-damping uygulamalara önlem alýnmasý. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Tarým ve Köyiþleri Bakanlýðý, sektör dernek ve kuruluþlarý Tarým ve Köyiþleri Bakanlýðý, sektör dernek ve kuruluþlarý Tarým ve Köyiþleri Bakanlýðý, sektör dernek ve kuruluþlarý 102 Ýstanbul Sanayi Odasý

129 8. TARIM ÝLAÇLARI SEKTÖRÜ 8.1. SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Sektörün Tanýmý Günümüzde dünyada beslenme sorunu artarak devam etmekte ve özellikle az geliþmiþ ve geliþmekte olan ülkelerde açlýk, hala ölümlere neden olmaktadýr. Artan nüfus karþýsýnda yeni tarým alanlarýnýn açýlamamasý, erozyon, sanayi bölgeleri ve yeni yollarýn açýlmasý gibi nedenlerle halen tarým arazisi olarak kullanýlan alanlar daraltýlmaktadýr. Bu nedenle, korunabilen tarým alanlarýndan en yüksek verimin alýnmasý gerekmektedir. Verimin yükseltilmesi için geliþtirilen gübreleme, sulama ve toprak iþleme gibi kültürel yöntemler yanýnda birçok kültür bitkisinde hastalýk, zararlý ve yabancý otlarla mücadele de kaçýnýlmazdýr. Son yýllarda bulunan bioteknik yöntemlerle geliþtirilen hastalýk ve zararlýlara karþý dayanýklý ürün çeþitleri de bitki koruma sorunlarýný tam anlamýyla çözememiþtir. Tarým ilacý kullanýlmadýðý durumlarda %45-65 arasýnda deðiþebilen ürün kayýplarý meydana gelebilmektedir. Bu nedenle tarým ilaçlarý tarýmda üretimi ve verimliliði artýrmak için günümüzde vazgeçilmeyecek girdiler olarak yer almaktadýr. Türkiye'de tarým ilaçlarý sanayii 1951 yýllarýnda kurulmaya baþlamýþtýr yýlýnda yayýmlanan 6968 sayýlý Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Kanunu ve 1958 yýlýnda uygulamaya koyulan ilgili tüzüklerle ülkemizde kullanýlacak yerli ve ithal ilaç kalitelerinin uluslararasý standartta olma zorunluluðu getirilmiþtir sayýlý Kanun 1958'de yürürlüðe girdiðinden tarým ilaçlarý sanayii de 1960'lý yýllarda gerçek anlamda kurulmaya baþlamýþ ve bugünlere gelinmiþtir. Tüketimin yýlýn belli mevsimlerinde bölgesel olarak yoðunlaþmasý nedeniyle sektör genelinde kurulu kapasiteler yüksektir. Tarým ilacý üretimini ve satýþýný etkileyen en önemli etmenlerden biri iklim koþullarýdýr. Hastalýk ve zararlýlarýn ortaya çýkýþýný etkileyen iklim koþullarý, tarýmsal rekolteyi de etkilemekte ve her iki etmen sektörün üretim ve satýþýný belirlemektedir Sektör Ürünlerinin Tanýmý Sektör Ürünleri Türkiye'de Þubat 2003 itibari ile 2539 adet ruhsatlý ilaç bulunmakta olup bunlarýn kullaným alanlarýna göre daðýlýmý Tablo 1'de verilmiþtir. Türkiye'de pestisit gruplarýna göre tarým ilaçlarý kullanýmýna bakýldýðýnda en önemli gurubun %39,18 ile insektisitler olduðu, bunu %23,62 ile fungisitlerin izlediði ve herbisitlerin payýnýn ise %25,44 olduðu görülmektedir. Türkiye deðiþik iklimlerin yaþandýðý, hububattan turunçgillere hatta çaya kadar sayýsýz ürünlerin yetiþtiði bir ülkedir. Ülke genelinde hububat, pamuk, tütün, meyve ve sebze üretimi ön plana çýkmaktadýr. Hububat ürünlerinin baþlýcalarý buðday, arpa, mýsýr, yulaf ve çeltiktir yýlýnda buðday ekim alaný 9,4 milyon hektar olup 21 milyon ton ürün elde edilmiþtir. Ortalama buðday verimi hektara kg'dan azdýr. Arpa alaný 3,6 milyon ha olup 8 milyon ton ürün elde edilmiþtir ha alanda ton çeltik elde edilmiþir. Pamuk ekili alanlar 2000'de ha olup, ton ürün elde edilmiþtir. Þeker pancarý alaný geliþmekte olup ha'dan 18 milyon ton ürün Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 103

130 Bölüm 8. Tarým Ýlaçlarý Sektörü Ýnsektisitler Akarisitler Kýþ mücadele ilaçlarý ve yazlýk yaðlar Fumigantlar, nematositler ve toprak fumigantlarý Rodentisitler ve mollussisitler Fungisitler Herbisitler Diðerleri Toplam Tablo 1. Türkiye'de ruhsatlý tarým ilaçlarýnýn daðýlýmý Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, elde edilmiþtir. Tütün alaný hýzla azalmaktadýr ve 2000'de ha alandan ton tütün elde edilmiþtir. Sebze ha alanda yetiþtirilmekte olup en önemli sebzeler domates, kavun, karpuz, hýyar, patates, biber ve yeþil fasulyedir. Pamuk hariç, 2000 yýlýnda ha alanda yaðlý tohum yetiþtirilmiþtir. En önemli ürün ha alanda ton ürün elde edilen ayçiçeðidir. Diðer önemli ürün guruplarý ise zeytin, üzüm, turunçgil, meyve ve fýndýktýr. 81 milyon zeytin aðacýndan her yýl ortalama ton zeytin elde edilmektedir ha bað alanýndan ise 3,6 milyon ton üzüm elde edilmektedir. 28 milyon turunçgil aðacýndan 2,2 milyon ton portakal, limon ve mandarin alýnmaktadýr. Elma, armut, kayýsý, þeftali ve incir yanýnda fýndýk en önemli ürünlerden birisidir. Türkiye yýlda ortalama tonluk ürün ile dünyanýn en büyük fýndýk üreticisi durumundadýr Sektör Hammaddeleri Grafik yýlýnda Türkiye'de pestisit gruplarýna göre tarým ilacý kullanýmý Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Teknik Madde Adý Alphacypermethrin Cypermethrin Permethrin 2,4-D asit isooctyl-ester Propanil Trifluralin Methamidophos Kükürt Bakýr sülfat Glyphosate isopropylamin tuzu Yazlýk yað Üretici Firma Atabay Atabay Atabay Agrosan, Hektaþ, Koruma, Safa Agrosan, Hektaþ, Koruma Agrosan, Hektaþ Bayer Nitronur, Karslýoðlu, Düzey Kimya Hektaþ, Koruma, Polimet Takimsan, Hektaþ Safa Teknik madde ve ara mallarý Türkiye'de üretmek için entegre kimya sanayii ve hammadde kaynaðý gerekmektedir. Her iki açýdan da Türkiye teknik madde üretimine elveriþli deðildir. Ayrýca Türkiye'de kurulu teknik madde tesisleri de, teknolojinin eskimesi veya daha etkili yeni bir teknik maddenin piyasaya çýkmasý nedeniyle kýsa sürede "eskimekte" ve ekonomik olma boyutundan çýkma riskiyle karþý karþýya kalmaktadýr. Tablo 2. Türkiye'de teknik madde üreten firmalar Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Ýstanbul Sanayi Odasý

131 Bölüm 8. Tarým Ýlaçlarý Sektörü Sektörün Ekonomideki Önemi 8.2. SEKTÖRDEKÝ MEVCUT DURUM VE GELÝÞMELER Türkiye'de ortalama tahmini tarýmsal üretim 24 milyar ABD Dolarý/yýl düzeyindedir. Zirai ilaç kullanýlmamasý durumunda üretimin 10 milyar ABD Dolarý/yýl düzeyine düþmesi olasýdýr. Bu örnek zirai ilacýn ekonomiye katkýsýný ortaya koymasý açýsýndan önemlidir. Zirai ilaç pazarýnýn 300 milyon ABD Dolarý olduðu düþünüldüðünde, bu deðerle ekonomiye 14 milyar ABD Dolarý katký saðlandýðý açýkça görülmektedir. Kýsaca toplam tarýmsal üretimin deðer olarak yaklaþýk %2'si kadar bir zirai ilaç kullanýmýyla ekonomide 14 milyar ABD Dolarlýk bir deðer yaratýlmaktadýr. Bu olgu hacmi küçük olmasýna karþýn zirai ilacýn ekonomide stratejik önemini ortaya koymaktadýr Sektörün Geliþimi Son yýllarda tarým ilaçlarý pazarýnda önemli darboðazlar yaþanmýþ ve birçok çok uluslu þirket ciddi önlemler almýþtýr. Bu yüzden þirket birleþmeleri ve þirket satýn almalarý yaþanmýþtýr. En son Novartis ve Zeneca birleþerek Syngenta'yý, Bayer Aventis'i alarak Bayer Cropscience'ý, Basf ve Cyanamid birleþerek Basf Agro'yu kurmuþlardýr Sektör Temel Göstergeleri Genel Yapý Türkiye'de tarým ilacý kullanýmý yýllýk bin ton arasýnda deðiþmektedir (Tablo 3). Teknolojik ilerlemeler ve çevre korumacý görüþlerin deðer kazanmasý sonucu daha düþük dozda etkili sývý, ýslanabilir toz, suda daðýlabilir granül formülasyonlu ilaçlarýn kullanýmý giderek artmaktadýr. Konu parasal bazda deðerlendirildiðinde, 1998 yýlý ilaç kullaným maliyetleri 245 milyon ABD Dolarý düzeyindedir. Bu rakamýn 2004 yýlý itibariyle150 milyon ABD Dolarý olacaðý tahmin edilmektedir. Ýnsektisitler Herbisitler Fungisitler Diðerleri Toplam Tablo 3. Tarým ilaçlarý tüketim miktarlarý (ton) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Ýnsektisitler Fungisitler Herbisitler Diðerleri Toplam Tablo 4. Tarým ilaçlarý tüketim deðerleri (milyar TL) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, ton Grafik 2. Yýllara göre tarým ilaçlarý tüketim miktarlarý (ton) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, milyon ABD Dolarý Grafik 3. Tarým ilaçlarý tüketim deðerleri (milyon ABD Dolarý) Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 105

132 Bölüm 8. Tarým Ýlaçlarý Sektörü Bir iþletmeye sahip, lokal üretim ve ithalat yapabilen firma sayýsý Bunun; 24'u yerli sermayeli 2'si yabancý sermayeli Yerli fason üretim ve ithalat yapabilen firma sayýsý Bunun; 16'sý yerli sermayeli 2'si yabancý sermayeli Yalnýz ithalat yapan firma sayýsý Bunun; 9'u yerli sermayeli 2'si yabancý sermayeli Yalnýz temsilcilik yapan firma sayýsý Bunun; 11'i yerli sermayeli 8'i yabancý sermayeli Yalnýz kükürt üreten firma sayýsý Tümü yerli Yalnýz göztaþý üreten firma sayýsý Tümü yerli Çalýþan sayýsý 1.200'ü yerli sermaye 650'si yabancý sermaye 26 %92 %8 18 %89 %11 11 %82 %18 19 %58 %42 6 (tümü yerli) 4 (tümü yerli) %66 %33 Tablo 5. Zirai mücadele ilaçlarý konusunda faaliyet gösteren firma sayýsý Kaynak: Tisit+Zimid kaynaklarý. Firma adý Hektaþ Bayer Cropscience Agrosan Sumitomo Doðal Atabay Toplam Tablo yýlý ihracat rakamlarý Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Ýhracat (milyar TL) Oraný % , , , , Sektördeki Kuruluþlar Türkiye'de tarým ilaçlarý pazarý, oligopol piyasasý özelliklerine sahip olup, çok uluslu firmalar ile yerel (ulusal) firmalar faaliyet göstermektedir. Üretim genellikle formülasyona dayalýdýr. Aktif madde üretimi büyük yatýrýmlar gerektirdiðinden bu maddelerin tamamýna yakýný ithal edilmekte ve burada formüle edilerek ilaçlar üretilmektedir yýlýnda Türkiye'de yerli ve yabancý 79 firma faaliyet gösterirken bu sayý 2001 Haziran itibariyle 170'e ulaþmýþtýr. Yine 1999 yýlýnda civarýnda ilaç ruhsatlýyken bu sayý Þubat 2003 itibarý ile 2.539'a ulaþmýþ bulunmaktadýr. Sektörde Önemli Yerli Sermayeli Þirketler: Hektaþ Ticaret T.A.Þ., Koruma Tarým Sanayii ve Ticaret A.Þ., Agrosan Kimya Sanayii ve Ticaret A.Þ., Atabay, Cansa, Doðal, Polisan, Safa, Fertil. Sektörde Önemli Yabancý Sermayeli Þirketler: Syngenta, Bayer Cropscience, Monsanto, Basf Agro, Dow Agroscience, Dupont, Sumitomo Chemical Üretim Zirai ilaç pazarý 2002 yýlýnda toplam yaklaþýk 224,5 trilyon TL'ye eriþirken bu talebin ancak %43,2'si yerli üretimle karþýlanmýþtýr. Ýnsektisitler pazardan Ýmal Ýthal Toplam Akarisit Ýnsektisit Fungisit Herbisit Yaðlar Diðer* Fum-Nem-Mollu. Genel Toplam Satýþ Miktarý (kg - lt) Satýþ Tutarý (milyon TL) Satýþ Miktarý (kg - lt) Satýþ Tutarý (milyon TL) Satýþ Miktarý (kg - lt) Satýþ Tutarý (milyon TL) , , , , , , , * Metalik demir Tablo yýlý Türkiye'de ilaç satýþ miktarý ve satýþ tutarý Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Ýstanbul Sanayi Odasý

133 Bölüm 8. Tarým Ýlaçlarý Sektörü en büyük payý alýrken bu ürünleri pazar payý açýsýndan herbisitler ve fungusitler izlemiþtir Ýhracat Sektör ihracatý çok düþük düzeylerdedir yýlýnda ancak 20 milyar TL düzeyinde ihracat gerçekleþtirilebilmiþtir Ýstihdam Sektörün doðrudan istihdamý kiþi düzeyindedir. Ancak bu sektörde daðýtým kanallarýnda faaliyet gösteren, ilaçlarýn kullanýmýnda çalýþanlar ve daha da önemlisi yarattýðý katma deðere baðlý olarak tarým kesiminde çalýþanlar göz önüne alýndýðýnda dolaylý istihdamýnýn çok yüksek olduðu bir gerçektir. Firma adý Hektaþ Bayer Agrosan Syngenta Koruma Monsanto Dow Sumitomo Basf Crompton-Uniroyal Dupont NM-Agro Diðer Toplam Tablo 8. Firmalar ve istihdam rakamlarý (2002) Kaynak: Tisid+Zimid kaynaklarý. Genel Md. Fabrika Bölge Toplam Dünyada Sektörün Geliþimi 8.3. DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KARÞILAÞTIRMA Dünyada tarým ilacý üretimi 2,6 milyon ton düzeyindedir. Pestisitlerin yýllýk satýþ tutarlarý 2002 yýlýnda 26,5 milyar ABD Dolarý olup, bu miktarýn %5,5 düzeyinde bir artýþla 2004'de 28,0 milyar ABD Dolarýna ulaþacaðý tahmin edilmektedir. Hacim olarak ise yýlda %1'den daha az bir büyüme beklenmektedir. Herbisitler tarým ilaçlarý içinde %45'lik bir payla birinci sýrayý almaktadýr. Bunu %29 ile insektisitler izlemekte, fungisitlerin %20'lik, biyolojik preparatlarýn ise %0,6'lýk bir payý bulunmaktadýr. Herbisitler ve insektisitler, kullanýmýn %70'in üstündeki bir bölümünü kapsamaktadýr. Diðer pestisit gruplarý ise %6'lýk bir paya sahiptir (Agrow, 2004). Bölgeler Kuzey Amerika Güney Amerika Batý Avrupa Doðu Avrupa Asya Diðer Toplam 2002 % deðiþim 2003 % deðiþim , , , , , , , , , , , , , , Not: 2004 verileri tahmini olarak verilmiþtir. Tablo yýllarý dünya bölgesel pestisit satýþlarý (milyon ABD Dolarý) Kaynak: Agrow, Ýlaç Kullanýmý ve Ürünler Yetiþtirilen ürün bazýnda ilaç kullanýmý ele alýndýðýnda bu pazarýn %21'inin pamukta ve genelde insektisitlerde yer aldýðý görülmektedir. Hububatta Grafik yýlýnda pestisit gruplarýna göre dünyada kullaným Kaynak: Agrow, Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 107

134 Bölüm 8. Tarým Ýlaçlarý Sektörü Grafik yýlýnda Türkiye'de ürünlere göre pestisit kullanýmý Kaynak: Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Çeltik %2 Mýsýr %3 Þeker pancarý %3 Kolza %1,5 Þeker pancarý %1,9 Grafik yýlýnda ürünlere göre dünyada tarým ilaçlarý kullanýmý Kaynak: Agrow, Doðu Avrupa %3,37 Grafik yýlýnda kýta bazýnda tarým ilacý kullanýmý (ABD Dolarý) Kaynak: Agrow, SC Akýcý konsantre SL Suda çözünen konsantre Grafik yýlýnda dünyada formülasyonlarýna göre pestisit kullanýmý Kaynak: Agrow, %19, taþ ve yumuþak çekirdekli meyvelerde %11, sebzelerde %14, bað alanlarýnda %7, turunçgilde ise %7 oranýnda tarým ilacý kullanýlmaktadýr. Dünyada yetiþtirilen ürünlere göre tarým ilaçlarý pazarýna baktýðýmýzda ise en önemli ürün gruplarýnýn meyve, sebze (%28,7) ve hububat (%16) olduðu görülmektedir. Bunlarýn yanýnda çeltik (%9,9), mýsýr (%10,4), pamuk (%8,6) da önemli ürün gruplarý olarak dikkati çekmektedirler (Agrow, 2004) Dünyada Sektördeki Son Geliþmeler Formülasyonlarýna göre pestisit kullanýmýna bakýldýðýnda EC (emisyon konsantre) formülasyonlu sývý ilaçlar en büyük kullaným alanýna sahiptir. Bu arada ýslanabilir toz formülasyonlu ilaçlarýn (%17) giderek yerlerini suda daðýlabilir granül ve akýcý sývý formülasyonlara býraktýðý görülmektedir (Ashley and Watkins, 1996). Dünyada Kuzey Amerika, 2003 verilerine göre en büyük pestisit pazarýdýr. Ancak önümüzdeki yýllarda Batý Avrupa'nýn liderliði tekrar ele geçireceði tahmin edilmektedir. ABD, Kuzey Amerika üretiminin %93'ünü, pestisit talebinin ise %90'ýný karþýlamaktadýr. Bu durumda dünya tarým ilaçlarý pazarýnýn Kuzey Amerika ile Batý Avrupa'da odaklandýðý söylenebilir. Asya-Okyanusya pestisit pazarýnýn ise güçlü bir þekilde geliþeceði tahmin edilmektedir. Bu pazarýn %40'tan fazlasýný insektisitler, %32'sini herbisitler, %18'ini fungisitler oluþturmaktadýr. Batý Avrupa pestisit pazarýnýn yýllarý arasýnda %4,6'lýk bir deðerle geliþeceði tahmin edilmektedir. Batý Avrupa ülkeleri kendi ruhsatlandýrdýklarý yeni ve pahalý ilaçlarý bu pazara sunacaklardýr yýlýnda Batý Avrupa'da en çok kullanýlan pestisit grubu %46 ile yabancý ot ilaçlarýdýr. Bunu %31 ile fungisitler izlemektedir. Biopestisitlerin kullanýmý da özellikle Almanya'da yeþiller hareketi ve büyük araþtýrma geliþtirme programlarýnýn desteklenmesi ile artmaktadýr. Batý 108 Ýstanbul Sanayi Odasý

135 Bölüm 8. Tarým Ýlaçlarý Sektörü Avrupa pazarýnda Fransa ve Almanya %45'lik tüketim deðerleriyle en önemli pazarlardýr. Bu ülkeler yanýnda Ýspanya, Ýtalya ve Ýngiltere de önemli pazarlardýr. Batý Avrupa pazarýnda sýrasýyla Sygenta ve Bayer firmalarý birbirini izlemekte ve bu pazarýn 1/3'ünden fazlasýný kapsamaktadýrlar. Firma sýralamasý deðiþse de dünya sýralamasýnda ilk 10 sýrayý genellikle ayný firmalar almaktadýr. Son yýllarda sektörde önemli þirket birleþmeleri yaþanmýþtýr. Büyük iþletmeler rekabet güçlerini artýrmak amacýyla bir araya gelirken pazara giriþ giderek güçleþmiþtir Seçilmiþ Ülkelerdeki Uygulamalar Türkiye'de birim alana kullanýlan ilaç miktarý geliþmiþ ülkelere göre çok düþük düzeyde kalmaktadýr. Ülkemizde hektara kullanýlan ilaç miktarý 0,5 kg iken bu miktar Fransa ve Almanya'da 4,4 kg, Ýtalya'da 7,6 kg, Hollanda'da 17,5 kg, Yunanistan'da 6,0 kg, Belçika'da 10,7 kg'dýr. Diðer bir deyiþle Türkiye'ye kýyasla Fransa ve Almanya'da 9, Ýtalya'da 15, Hollanda'da 35, Yunanistan'da 12, Belçika'da 21 kat daha fazla ilaç tüketilmektedir. Bu oran ABD ve Japonya'da 15 kattýr. Firma adý Syngenta Aventis Monsanto Basf Dow Agrosciences Bayer Dupont Makteshim-Agan Sumitoma Chemical Arysta Lifescience Firma adý 2002 Syngenta Bayer Monsanto Basf Dow Agrosciences Dupont Sumitoma Chemical 802 Makteshim-Agan 776 Arysta Lifescience 662 Fmc 615 Tablo 10. Dünya ilk 10 firma satýþ cirolarý (milyon ABD Dolarý) Kaynak: Zimid kaynaklarý. Rhone Poulenc - Union Carbide Hoechst - Schering Rhone Poulenc - AgrEvo Aventis - Bayer Basf - Cyanamid Ciba Geigy - Sandoz Novartis - Zeneca Dow Chemical - Rhom and Haas ==> ==> ==> ==> ==> ==> ==> ==> Tablo 11. Küreselleþmenin sektör üzerine etkileri Almanya Belçika Danimarka Fransa Hollanda Ýngiltere Ýrlanda Ýspanya Ýtalya Lüksemburg Portekiz Yunanistan Türkiye Ekili Arazi (bin ha) Kullanýlan Ýlaç (bin kg. a.i.) Rhone Poulenc AgrEvo Aventis Bayer Agroscience Basf Agro Novartis Syngenta Dow Agroscience Miktar/Hektar (kg) Türkiye'ye Göre Kýyaslamasý , , , , , , , , , , , , , Tablo 12. AB ülkelerinde kullanýlan tarým ilacý miktarý, ekili araziye hektar baþýna düþen miktar ve Türkiye ile kýyaslamasý (2002) Kaynak: Agrow, Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 109

136 Bölüm 8. Tarým Ýlaçlarý Sektörü 8.4. SEKTÖRDEKÝ TEKNOLOJÝK GELÝÞMELER VE ETKÝLERÝ Ülkemiz tarým ilaçlarý sektöründe Ar-Ge harcamalarý yeni ürün formülasyonlarý bulma ve mevcut tavsiye alanlarýný geliþtirme amacýyla yapýlmaktadýr. Dünya piyasasýnda faaliyette bulunan firmalar ise ürün paletlerini pazardaki rakipleri ile hastalýk ve zararlýlarý dikkate alarak geliþtirmeye çalýþmaktadýrlar. Hammaddenin ithalat yoluyla temin edilebilmesi sektörün en önemli handikapý olarak görünürken GAP projesi gibi projelerin tam olarak hayata geçirilebilmesiyle yeni açýlacak tarým alanlarý sektörün geliþimi için uygun fýrsatlar yaratmaktadýr. Ayrýca Türkiye'nin coðrafi konumu dolayýsýyla, geliþmekte olan Orta Asya ve Ortadoðu pazarlarýna yakýnlýðý yeni yatýrýmlar ve yabancý sermaye için fýrsat oluþturmaktadýr SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Mevcut kurulu kapasite. - Geliþmekte olan pazarlara yakýnlýk. - Yüksek iç talep potansiyeli. - Hammaddede dýþa baðýmlýlýk. - Örgütlü olmadaki daðýnýklýk. - Mevsimsel satýþlar. - Tarým ilacý kullanýmýnda bilinç düzeyinin düþük olmasý. - Bilgilerin kitlelere ulaþtýrýlamamasý. - Kaçak ve ruhsatsýz ilaç üretimi. Fýrsatlar Tehditler - GAP'da olasý üretim artýþlarý. - AB ve CIS ülkelerine ihracat potansiyeli. - Çevreye duyarlýlýðýn artmasý. - Uzakdoðulu üreticilerin Türkiye pazarýna yönelmesi. Tablo 13. Türkiye tarým ilaçlarý sektörü Swot analizi 110 Ýstanbul Sanayi Odasý

137 Bölüm 8. Tarým Ýlaçlarý Sektörü 8.6. SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALAR Strateji ve Politikalar Misyonumuz: Sektördeki tüm firmalarýn katýlýmý ile dünyadaki geliþmeleri izlemek, devamlý geliþmeyi amaçlayan bir strateji ile çalýþarak Türk tarýmýna geliþen teknolojiler paralelinde kaliteli ürünler temin etmek. Vizyonumuz: Türk çiftçisinin isteklerini daima ön planda tutarak çevreye, doðaya ve insanlara saygýlý olmak. Sektörün hedeflerine ulaþabilmesi için; - Çiftçi ve bayiler ilaç kullanýmý konusunda aþaðýdaki hususlarda bilinçlendirilmelidir: - Uygulamada doðru doz kullanýmýnýn saðlanmasý, - Tavsiye dýþý kullanýmýn önlenmesi, - Hasat öncesinde ilaçlama, - Alet kalibrasyonu, - Bakiye bilincinin yerleþtirilmesi, - Bilgilerin kitlelere ulaþtýrýlmasý (haberleþme). - Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Genel Müdürlüðü'nün yeniden yapýlandýrýlmasý gerekmektedir. - Tarým ilaçlarý hammaddeleri KDV oranlarýnýn düþürülmesi, fonlarýn kaldýrýlmasý tüketimin artýrýlmasý ve yaygýnlaþtýrýlmasý açýsýndan gereklidir. - Ruhsatlandýrma iþlemlerinin yerli-yabancý firma ayrýmý yapýlmaksýzýn hakkaniyete dayandýrýlmasý, ilgili çalýþmalarýn ülkemizde yapýlmasýnýn yollarýnýn araþtýrýlmasý sektörün geleceði için çok önemlidir. - Bölgesel üreticiye dönük bakiye analizlerinin kýsa vadede yapýlmasý zorunlu bir uygulamadýr. - AB uyum yasalarýna geçiþin hýzla saðlanmasý gerekmektedir Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Genel Müdürlüðünün yeniden yapýlandýrýlmasý 2. Tarým ilaçlarý hammaddeleri KDV oranlarýnýn düþürülmesi, fonlarýn kaldýrýlmasý 3. AB uyum yasalarýna geçiþ 4. Bölgesel üreticiye dönük bakiye analizleri 5. Mevzuatta milli sanayii destekleyici teþvikler 6. Ruhsatlandýrma iþlemlerinin yerli-yabancý firma ayrýmý yapýlmaksýzýn hakkaniyete dayandýrýlmasý, ilgili çalýþmalarýn ülkemizde yapýlmasýnýn yollarýnýn araþtýrýlmasý ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Tarým Bakanlýðý, Ziraat Fakülteleri, Tisit, Zimid Maliye Bakanlýðý, Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Tisit, Zimid Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Tisit, Zimid Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, ihracatçý birlikleri, belediyeler, firmalar Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Tisit, Zimid, Maliye Bakanlýðý Tarým ve Köy Ýþleri Bakanlýðý, Tisit, Zimid Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 111

138 Bölüm 8. Tarým Ýlaçlarý Sektörü 112 Ýstanbul Sanayi Odasý

139 9. PETROKÝMYA SEKTÖRÜ 9.1. PETROKÝMYA SEKTÖRÜ KAPSAMI VE GELÝÞÝMÝ Sektörün Tanýmý ve Kapsamý Petrokimya sektörü; nafta, LPG, gas oil gibi petrol ürünleri veya doðal gaza dayalý temel girdileri kullanarak plastikler, elyaf ve lastik hammaddeleri ve diðer organik ara mallarý üreten ve ambalaj, elektronik, otomotiv, inþaat, tekstil, tarým gibi birçok sektöre girdi saðlayan bir sanayi koludur. Bilimsel ve teknolojik geliþimin ekonomik ve sosyal yaþam üzerindeki etkisinin en açýk þekilde görüldüðü bir sanayi kolu olan petrokimya sektörü, dünya ekonomisi açýsýndan büyük önem taþýyan sürükleyici ve lider bir sektördür. Yirminci yüzyýlýn ikinci yarýsýndan itibaren geliþmeye baþlayan petrokimya sanayii, birçok doðal hammadde yerine ikame edilebilen geniþ ürün yelpazesinin, dayaným, kullaným ve maliyet üstünlükleri sayesinde çok hýzlý bir geliþme göstermiþ ve kýsa sürede ekonominin temel unsurlarýndan biri haline gelmiþtir. Petrokimyasal ürünleri diðer sektörler için yararlý ürünler haline dönüþtüren çok sayýda küçük ve orta ölçekli þirketin saðladýðý istihdam ve yarattýðý katma deðer, dünyanýn birçok bölgesinde ekonomik geliþimin en büyük bileþeni olmuþtur. Petrokimya sanayiinin günümüzde sahip olduðu 500 milyar ABD Dolarý seviyesindeki pazar deðeri, dünya kimya pazarýnýn yaklaþýk %30'unu, dünya toplam ticaret hacminin ise yaklaþýk %8'ini oluþturmaktadýr. Petrokimyasallar modern hayatýn bir gerekliliðidir. Tüketicilerin kullandýðý binlerce petrokimya ürünü, insan hayatýnýn vazgeçilmez bir parçasý haline gelmiþ olup bu endüstrideki geliþmeler yaþam standardýný önemli ölçüde artýrmýþtýr. Sürdürülebilirlik kavramýnýn en fazla gündemde olduðu günümüzde, petrokimyasal ürünler ekonomik geliþime, sosyal yaþama ve çevreye olan katkýlarýyla sürdürülebilir bir geleceðin ve kalkýnmanýn temelini oluþturmaktadýr. Petrokimya sanayii, bazý temel niteliklere sahiptir: - Sermaye ve teknoloji yoðun bir sanayi koludur. Teknolojiler büyük ölçüde ticari hale gelmiþtir. - Petrol ürünleri ve doðal gaza dayalý olmasý nedeniyle hammadde ve enerji fiyatlarýna karþý çok duyarlýdýr. - Petrokimyasal ürünlerin; metal, cam, kaðýt, pamuk, ahþap gibi diðer malzemelerin yerine kullanýmýnýn yaygýnlaþmasýnýn yanýsýra pekçok yeni kullaným alaný da bulmasýndan dolayý, petrokimya sanayiinin büyüme hýzý genel ekonomik büyümenin üzerindedir. Ham petrol Nafta Gas oil Etan Propan Bütan Kondensat Ýlk ve ara ürünler Doðal gaz Grafik 1. Petrokimya üretim zinciri Plastikler Kauçuklar Elyaflar Boyalar Gübreler Deterjanlar Solventler Ýlaç ve kozmetik Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 113

140 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü - Petrokimya sektöründe ekonomik geliþmeler ve arz-talep dengelerine baðlý olarak, karlýlýk açýsýndan; 3-4 yýlý yüksek karlý, onu takip eden 4-5 yýlý düþük karlý veya karsýz dönemsel deðiþimler (business cycle) yaþanmaktadýr. - Dünya ölçeðinde rekabete açýk olup, rekabet yoðundur Ýlk ve Ara Ürünler Etilen: Petrokimya sanayiinin temel baþlangýç maddelerinden en önemlisi olan etilen; nafta, gas oil, etan, propan, bütan, kondensat gibi hidrokarbonlarýn buharla yüksek sýcaklýkta parçalanmasý ile üretilmektedir. Etilen; VCM, stiren, AYPE, LAYPE, YYPE, MEG ve diðer birçok petrokimyasal ürünün hammaddesi olarak kullanýlmaktadýr. Propilen: Petrokimya sanayiinin önemli temel baþlangýç maddelerinden biri olan propilen, esas olarak etilen fabrikalarýnda ve rafineri FCC ünitelerinde yan ürün olarak veya az miktarda propan dehidrojenasyonu ve diðer yollardan (metathesis gibi) üretilmektedir. Propilen; PP, ACN ve diðer birçok petrokimyasal ürünün hammaddesi olarak kullanýlmaktadýr. C4: Etilen fabrikalarý ve rafinerilerden yan ürün olarak elde edilen C4 karýþýmý, bütadien 1,3 üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Bütadien 1,3: Bütadien 1,3; ABS, SBR, CBR ve diðer petrokimyasal ürünlerin üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Aromatikler: Benzen, toluen ve ksilen'den (orta ve para-ksilen) oluþan BTX aromatiklerinin petrokimya sanayiindeki temel hammaddeleri aðýr nafta ve etilen fabrikalarýnda yan ürün olarak elde edilen ham benzindir. Benzen: Benzen; stiren, siklohekzan ve diðer birçok petrokimyasal ürünün üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Toluen: Toluen; benzene dönüþtürülerek veya benzen ve ksilenlere dönüþtürülerek, bu ürünlerin üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Toluen ayrýca, poliüretan sanayiinde kullanýlan toluen di-isosiyanat (TDI) üretiminde, patlayýcý maddeler üretiminde ve çözücü olarak kullanýlmaktadýr. Orto-ksilen (O-X): O-X, PA üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Para-ksilen (P-X): P-X, PTA ve DMT üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Stiren: Hammaddeleri etilen ve benzen olan stiren; PS, ABS, SBR ve diðer petrokimyasal ürünlerin üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Vinil Klorür Monomer (VCM): Hammaddeleri etilen ve klor olan VCM, PVC üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Ftalik Anhidrit (Pa): Hammaddesi O-X olan PA, büyük oranda plastikleþtiricilerin üretiminde kullanýlmaktadýr. PA ayrýca; alkid reçineleri, doymamýþ polyester reçineleri, boya ve ilaç üretiminde kullanýlmaktadýr. Elyaf Hammaddeleri: Akrilonitril (ACN): Hammaddeleri propilen ve amonyak olan ACN; akrilik elyaf, ABS, stiren akrilonitril reçineleri (SAN), adiponitril, nitril kauçuklarý ve akrilamid üretiminde kullanýlmaktadýr. 114 Ýstanbul Sanayi Odasý

141 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Saf Tereftalik Asit (PTA): Hammaddesi P-X olan PTA; polyester elyaf, polyester film, polyester reçine ve PET þiþe üretiminde kullanýlmaktadýr. Kaprolaktam: Temel hammaddesi siklohekzan, toluen veya fenol olan kaprolaktam, esas olarak naylon 6 poliamid elyaf üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Monoetilen Glikol (MEG): Hammaddesi etilen olan MEG; polyester elyaf, polyester film, polyester reçine, PET þiþe, antifriz üretiminde ve çözücü olarak kullanýlmaktadýr. Dimetil Tereftalat (DMT): Hammaddeleri P-X veya ham tereftalik asit ve metanol olan DMT; polyester elyaf, polyester film, polyester reçine ve PET þiþe üretiminde kullanýlmaktadýr Termoplastikler Çok geniþ bir kullaným alanýna sahip olan termoplastikler, en çok tüketilen petrokimyasal ürün grubunu oluþturmaktadýr. Termoplastikler; baþta ambalaj, inþaat, otomotiv, elektronik olmak üzere birçok sektöre girdi saðlayarak günlük hayatýn her alanýnda karþýlaþýlan çeþitli dayanýklý ve dayanýksýz tüketim mallarýnýn üretiminde kullanýlmaktadýr. Alçak Yoðunluk Polietilen (AYPE): AYPE, etilenin yüksek basýnç altýnda polimerizasyonu ile elde edilmektedir. Baþlýca kullaným alanlarý þunlardýr: torba, seralýk film, ambalaj filmi, boru, mutfak eþyasý, oyuncak ve varil üretiminde, tel ve kablo kaplamasýnda. Lineer Alçak Yoðunluk Polietilen (LAYPE): LAYPE, etilenin alçak basýnç altýnda polimerizasyonu ile elde edilmektedir. Baþlýca kullaným alanlarý þunlardýr: ambalaj filmi, shrink film, torba, boru, þiþe ve bidon üretiminde, kablo kaplamasýnda. Yüksek Yoðunluk Polietilen (YYPE): YYPE, etilenin alçak basýnç altýnda polimerizasyonu ile elde edilmektedir. Baþlýca kullaným alanlarý þunlardýr: þiþe, bidon, mutfak eþyasý, oyuncak, torba, ambalaj filmi, halat ve boru üretiminde, kablo kaplamasýnda. Akrilonitril Bütadien Stiren (ABS): Hammaddeleri ACN, bütadien ve stiren olan ABS; boru ve boru baðlantýlarý, araba parçalarý, iþ makinalarý, elektrikli ev eþyalarý ve elektronik cihazlarýn üretiminde kullanýlmaktadýr. Polivinil Klorür (PVC): PVC, VCM'in polimerizasyonu ile elde edilmektedir. Baþlýca kullaným alanlarý þunlardýr: boru, kapý, pencere, yer karosu, ev eþyasý ve þiþe üretiminde, tel ve kablo kaplamasýnda. Polipropilen (PP): PP, propilenin polimerizasyonu ile elde edilmektedir. Baþlýca kullaným alanlarý þunlardýr: halý, iplik, çuval, halat, ambalaj filmi, þiþe, mutfak eþyasý, elektrikli ev eþyasý, araba parçasý, akü kutusu, kasa, boru ve bidon üretiminde. Polistiren (PS): PS, stirenin polimerizasyonu ile elde edilmektedir. Baþlýca kullaným alanlarý þunlardýr: gýda ambalajý, elektrikli ev eþyasý, ilaç ve kozmetik kutusu, elektronik cihaz, izolasyon malzemesi ve paketlemede, köpüklü levhalarýn üretiminde Lastik Hammaddeleri Lastik hammaddeleri, araç lastiklerinin ve çeþitli lastik eþyalarýn üretiminde hammadde olarak kullanýlmaktadýr. Stiren Bütadien Kauçuðu (SBR): Hammaddeleri stiren ve bütadien 1,3 olan SBR; araç lastiði, ayakkabý tabaný, mekanik parça, izolasyon malzemesi, taþýyýcý bant, hortum, oyuncak üretiminde kullanýlmaktadýr. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 115

142 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Cis Polibütadien Kauçuðu (CBR): Hammaddesi bütadien 1,3 olan CBR; araç lastiði, hortum, V-kayýþlarý, ayakkabý tabaný, yer karosu üretiminde ve kablo izolasyonunda kullanýlmaktadýr. Karbon Siyahý (KS): Hammaddesi etilen fabrikalarýndan veya rafinerilerden yan ürün olarak elde edilen aromatik yað olan KS; araç lastiði, kauçuk eþya, konveyör bandý, hortum, ayakkabý tabaný üretiminde, kablo izolasyonunda ve boya maddesi olarak kullanýlmaktadýr Sentetik Elyaflar Akrilik Elyaf: Tekstil sektöründe kullanýlan yünlü karýþýmlarda tercih edilen ve temel maddesi akrilonitril olan elyaf. Polyester Elyaf: Tüketimi en yaygýn olan sentetik elyaf türü. PTA ve DMT ile monoetilen glikolden elde edilen polyester iplik ve kesik elyaf, tekstil ve endüstriyel iplik amaçlý olarak kullanýlmaktadýr. Polyamid Elyaf: Kaprolaktam veya heksametilendiamin yoluyla elde edilen, halý, tekstil ve endüstriyel iplik amaçlý (kord bezi) kullanýlan iplik ve elyaflar Tükiye Petrokimya Sektörü Geliþimi Türkiye'ye 1960'lý yýllarda giren petrokimya sanayii kýsa sürede hýzlý bir geliþim göstermiþtir. Türkiye'de petrokimya sanayii kurulurken, artan petrokimyasal ürünler tüketiminin ithalat yerine yerli üretimle karþýlanmasý, rafinerilerde elde edilen naftanýn girdi olarak kullanýmýnýn saðlanmasý ve diðer sektörlerdeki yatýrýmlarýn teþvik edilerek ulusal kalkýnmamýza katkýda bulunulmasý temel hedef olarak alýnmýþtýr. Türkiye'de petrokimya sanayiinin kurulmasý fikri I. Beþ Yýllýk Kalkýnma Planý döneminin baþlangýcý olan 1962 yýlýnda benimsenmiþ ve Petkim Petrokimya A.Þ., 3 Nisan 1965 tarihinde TPAO'nun öncülüðünde kurulmuþtur. Petkim, öncelikle Ýstanbul Petrol Rafinerisi'nin yanýna Yarýmca Petrokimya Kompleksi'ni kurmaya karar vermiþ ve 1970 yýlýnda bu yatýrýmýn beþ ana ünitesi olan Etilen (NSC), Klor Alkali (KA), Vinil Klorür Monomer (VCM), Polivinil Klorür (PVC) ve Alçak Yoðunluk Polietilen (AYPE) Fabrikalarýný iþletmeye almýþtýr yýllarý arasýnda Karbon Siyahý (KS), Stiren, Polistiren (PS), Dodesilbenzen (DDB), Bütadien-1,3 (BDX), Cis Polibütadien Kauçuðu (CBR), Stiren Bütadien Kauçuðu (SBR) ve Kaprolaktam Fabrikalarý da devreye alýnarak Yarýmca Kompleksi'nin kuruluþu tamamlanmýþtýr. Hýzla artan yurtiçi talep nedeniyle komplekste yer alan fabrikalarýn büyük bir bölümü %100 kapasite artýþý ile tevsi edilmelerine raðmen, Yarýmca Kompleksi artan talebi karþýlamakta yetersiz kalmýþtýr. Bunun üzerine, III. Beþ Yýllýk Kalkýnma Planý döneminde Petkim'in ikinci kompleksinin Ýzmir- Aliaða'da Ýzmir Rafinerisi yanýnda kurulmasý kararlaþtýrýlmýþtýr. Aliaða Petrokimya Kompleksi'nde; Etilen (NSC), Aromatikler, Klor Alkali (KA), Vinil Klorür Monomer (VCM), Polivinilklorür (PVC), Alçak Yoðunluk Polietilen (AYPE), Yüksek Yoðunluk Polietilen (YYPE), Polipropilen (PP), Etilen Glikol (EG), Saf Tereftalik Asit (PTA), Akrilonitril (ACN) ve Ftalik Anhidrit (PA) Fabrikalarý projelendirildikleri yýllarda dünyada mevcut en ileri teknolojileri ve optimum kapasiteleri ihtiva edecek þekilde kurulmuþ ve 1985 yýlýnda peyderpey devreye alýnmýþlardýr. Aliaða Kompleksi'nde yer alan fabrikalarýn kapasiteleri, yýllarý arasýnda gerçekleþtirilen tevsi ve modernizasyon yatýrýmlarý ile artýrýlmýþtýr. Aliaða Kompleksi'nde ikinci yatýrým dönemi ise 1997 yýlýnda baþlamýþtýr. Bazý fabrikalarýn kapasiteleri artýrýlmýþ ve devreye alýnmýþlardýr. Bazý fabrikalarýn tevsileri ise halen devam etmekte olup 2005 yýlýnýn baþlarýnda tamamlanmalarý beklenmektedir. 116 Ýstanbul Sanayi Odasý

143 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Yarýmca Kompleksi fabrikalarýndan önemli bir bölümü, ekonomik ömürlerini tamamlamalarý ve rekabet güçlerini kaybetmeleri nedeniyle, yýllarý arasýnda kapatýlmýþtýr tarihinde ise kompleks, çalýþýr durumdaki beþ fabrikasý (SBR, CBR, KS, BDX, PS) ile birlikte TÜPRAÞ'a devredilmiþtir. Petkim, temel petrokimyasallarda tek, ara ürünler ve termoplastiklerde ise en büyük üretici konumundadýr. Türkiye'de halen faaliyet gösteren Petkim dýþýndaki diðer baþlýca üreticiler ise; SASA (240 bin ton/yýl DMT), TÜPRAÞ (33 bin ton/yýl SBR, 20 bin ton/yýl CBR, 40 bin ton/yýl KS, 33 bin ton/yýl BDX, 27 bin ton/yýl PS) ve Baþer Petrokimya (40 bin ton/yýl PS) þirketleridir. Türkiye petrokimya sektörü, ülkemizde ilk petrokimyasal üretimin yapýldýðý 1970 yýlýndan itibaren büyük bir geliþme göstermiþtir. Tüketim hýzla artmýþ ve büyük bir iç pazar oluþmuþtur. Ekonomik kriz yýllarýnda talep daralmalarý yaþansa bile, dönemsel bazda ortalama talep artýþ hýzlarý çok yüksektir. Yapýlan yatýrýmlarla yurtiçi üretim kapasiteleri önemli ölçüde artýrýlmasýna raðmen, yurtiçi üretim, tüketim karþýsýnda çok yetersiz kalmakta ve ithalat hýzla artmaktadýr. Ürün kaliteleri yüksek olup uluslararasý standartlara uygundur ve dünyanýn birçok ülkesine ihracat yapýlabilmektedir. Fakat öncelik iç pazar olduðu için, ihracat imkanlarý genellikle yurtiçinde tüketimi olmayan ürünler ile sýnýrlý kalmaktadýr. Petrokimya sektörü, Türkiye ekonomisi açýsýndan büyük önem taþýyan bir sanayi koludur. Yurtiçi talep hýzla büyümekte, buna karþýlýk yurtiçi arz ayný hýzda artmamakta ve sektörün pazar payý azalmaktadýr. Bu durum, Türkiye petrokimya sektörünün rekabet gücünü olumsuz yönde etkilemekte ayrýca sektörün çok yüksek olan katma deðerinin yurtdýþýnda kalmasýna neden olmaktadýr. Ülkemizin büyük bir pazar hacmine ulaþan ve hýzla büyüyen petrokimyasal ürünler talebi, bu ürünleri girdi olarak kullanan sektörlerimizin rekabet gücü için büyük önem taþýmaktadýr. Aksi halde, ithalat harcamalarý için gerekecek önemli miktardaki döviz talebi, dýþ ödemeler dengesi üzerinde olumsuz etki yapacaktýr Dünya Petrokimya Sektöründeki Geliþmeler Petrokimya sektörü, kimya sektörünün bir alt sektörü olarak ortaya çýkmýþ ve son 50 yýlda çok hýzlý bir geliþme göstererek günümüzün en önemli temel sanayi dallarýndan biri haline gelmiþtir. Hammadde ve enerji fiyatlarýna karþý çok duyarlý olan petrokimya sanayiinde, dünyadaki genel ekonomik geliþmeler paralelinde arz-talep dengelerine baðlý olarak fiyatlar ve karlýlýk açýsýndan dönemsel deðiþimler yaþanmaktadýr. Bu deðiþimler 3-4 yýlý yüksek karlý, onu takip eden 4-5 yýlý düþük karlý veya karsýz dönemler þeklinde görülmektedir. Petrokimya sanayiinde yaþanan dönemsel karlýlýk düþüþü ve krizlerin en önemli sebeplerinden birisi kapasite fazlalýklarýdýr. Karlýlýðýn yüksek olduðu dönemlerde yatýrýmlar artmakta fakat talep ayný oranda artmadýðý için kapasite kullanýmlarý ve kar marjlarý düþmektedir. 1980'li yýllarýn ikinci yarýsýndan itibaren petrol fiyatlarýnýn düþmesi, dünya ekonomisinde yaþanan olumlu geliþmeler ve ürün fiyatlarýnýn artmasýyla birlikte petrokimya sanayii en karlý ve verimli dönemlerinden birini yaþamýþ ve karlýlýk yýllarýnda en üst seviyelerine çýkmýþtýr yýlýnda karlar azalmaya baþlamýþ, 1991 yýlýnda Körfez Savaþý ve dünya ekonomisinde yaþanan durgunluk nedeniyle karlardaki düþüþ hýzlanmýþ ve 1992 ve 1993 yýllarýnda karlýlýk en düþük seviyelerine inmiþtir yýlýnýn ikinci yarýsýndan itibaren baþta Batý ekonomileri olmak üzere dünya ekonomisinde görülen canlanma petrokimyasal ürünlere olan talebi artýrmýþ, ürün fiyatlarý artmýþ ve konjonktür hýzla düzelerek sektörde tekrar karlý bir dönem baþlamýþtýr. Karlýlýk 1995 yýlýnda zirveye çýkmýþ, 1996 ve 1997 yýllarýnda ise karlarda ýlýmlý bir düþüþ görülmüþtür yýlý sonunda baþlayan ve 1998 Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 117

144 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü yýlýnýn tamamýný kapsayan Asya finansman krizi ile birlikte karlardaki düþüþ hýzlanmýþ ve sektörde tekrar bir iniþ dönemi baþlamýþtýr yýlýndaki karlarýn yatýrýma dönüþmesi sonucu oluþan kapasite fazlalýðý da karlýlýðý azaltan diðer bir etken olmuþtur yýlýnýn ikinci yarýsýndan itibaren petrol fiyatlarý artmaya baþlamýþ, 2000 yýlý baþlarýnda ABD imalat sanayiinde baþlayan durgunluk yýl sonuna doðru Avrupa'ya ve tüm dünyaya yayýlarak global bir hüviyet kazanmýþ ve sektördeki kriz derinleþerek devam etmiþtir. Global durgunluk, sanayi sektöründe yoðunlaþmýþ ve petrokimya sanayiini 2001 yýlýnda aðýr bir þekilde etkilemiþtir yýlýnda zayýf talep ve düþük ürün fiyatlarý nedeniyle karlýlýk dip seviyelere inmiþ, yýl içinde devreye giren önemli miktardaki yeni kapasite de þartlarý aðýrlaþtýrmýþtýr. Petrokimya sektöründeki bu kriz ortamý 2002 yýlýnda da devam etmiþ ve 2002, 2001'den bile kötü geçmiþtir ise son iki yýla göre daha iyi bir yýl olmuþtur. Hafif de olsa bir iyileþme baþlamýþ ve karlýlýk eðrisi yönünü yukarýya doðru çevirmiþtir yýlý oldukça dinamik ve sürprizlerle dolu bir yýl olmuþtur. Yüksek enerji ve hammadde fiyatlarý, Irak Savaþý, SARS sendromu, düþük seviyedeki ekonomik büyüme, politik sorunlar ve deðiþiklikler (Arjantin, Brezilya, ABD, Venezuella), petrokimyasal ürün satýþlarýndaki istikrarsýzlýklar, çevre konularýnýn yeniden gündeme gelmesi gibi etkenler, 2003 yýlýnda petrokimya sanayiini olumsuz etkilemiþtir. Bununla birlikte, kuvvetli bir iyileþmenin baþlangýç iþaretleri 2003 yýlýnda açýk bir þekilde görülmüþtür yýlýnýn ilk yarýsý petrokimya sektörü açýsýndan olumlu geçmiþtir. Birçok ülkenin ekonomisinde iyileþme görülmekte ve global ekonomi canlanmaktadýr. Asya'daki iyileþme ile birlikte kuvvetli talep büyümesinin devam edeceði tahmin edilmektedir. Orta vadede talep büyümesinin kapasite büyümesinden daha fazla olacaðý ve birçok üründe kapasite kullaným oranlarýnýn %90'lar seviyesine yaklaþacaðý tahmin edilmektedir yýlýnda ürün fiyatlarýnýn yüksek seviyelere çýkmasý ve karlýlýðýn zirveye ulaþmasý beklenmektedir yýlýnda stok oluþumlarýnýn devam edeceði ve þirketlerin yeni yatýrýmlarý düþünmeye baþlayacaklarý tahmin edilmektedir. Yýl sonuna doðru ise darboðaz giderme yatýrýmlarýndan bazýlarýnýn devreye girmesi, stok oluþumlarýnýn durmasý ve ürün fiyatlarýnýn düþmeye baþlamasý beklenmektedir. Ancak bu düþüþler daha önceki zirveler sonrasýnda yaþanan düþüþler seviyesinde olmayacaktýr. Sýnýrlý kapasite artýþý nedeniyle 2006 ve 2007 yýllarýnda da karlýlýðýn yüksek olacaðý tahmin edilmektedir. Fakat darboðaz giderme çalýþmalarý ve stok seviyeleri gibi nedenlere baðlý olarak kapasite kullaným oranlarý biraz düþecektir yýlýnda ise karlýlýðýn azalmasý beklenmektedir. Ancak bu azalma yeni yatýrýmlarýn derecesine baðlý olarak geçmiþ dönemlerde yaþanan seviyelerde olmayacaktýr. Uzun vadede bakýldýðýnda ise sektörün geleceði parlak gözükmektedir ve iyimser olmak için pek çok neden vardýr. Petrokimya sektörü yeni ürün türleri ve kullaným alanlarý ile sürekli geliþen bir sanayi koludur. Dünya genelinde petrokimya sanayiindeki talep büyüme hýzýnýn, genel ekonomik büyüme hýzýndan daha fazla olmasý, petrokimyasal ürünlerin giderek artan oranda alternatif ürünler pazarýna girdiðinin bir göstergesidir. Hýz kazanan teknoloji devrimiyle, bilgisayar ve iletiþim teknolojilerinin çok daha ucuza saðlanmasý beklenmektedir. Elektronik ticaret hýzla yaygýnlaþmakta, uzun mesafeli taþýmacýlýkta büyük geliþmeler saðlanmaktadýr. Birçok ülkenin geliþmiþ ülke konumuna geçiyor olmasýnýn sektörü olumlu etkilemesi beklenmektedir. Dünyada günden güne artan politik ve ekonomik entegrasyonlar, hem dünya ticaretinin geliþimi hem de petrokimya sektörü açýsýndan önemli imkanlar saðlamaktadýr. Örneðin Çin ve Tayvan'ýn 2001 yýlý sonunda Dünya Ticaret Örgütü'ne üye olmalarý, diðer bazý ülkelerin de önümüzdeki yýllarda üye olmalarýnýn beklenmesi söz konusu ekonomik entegrasyonun önemli kilometre taþlarýný oluþturmaktadýr. Ayrýca, Avrupa 118 Ýstanbul Sanayi Odasý

145 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü ABD Dolarý/ton Grafik 2. Temel petrokimyasallar ve plastikler (faiz ve vergi öncesi karlýlýk (EBIT)) Kaynak: CMAI. Birliði'nin geniþleme sürecine girmesi, Avrupa Merkez Bankasý'nýn kurulmasý ve ortak para birimine geçilmesi politik entegrasyon açýsýndan oldukça önemli geliþmelerdir. Kuzey Amerika'daki NAFTA, Güney Amerika'daki Mercosur ve Güneydoðu Asya'daki Asean gibi entegrasyonlarýn da önemli ticari ve politik etkileri bulunmaktadýr.. Petrokimya sanayiinde, son yýllarda önemli yapýsal deðiþimler yaþanmakta, þirketlerin rekabet güçlerini artýrmak ve karlýlýklarýný yükseltmek amacýyla, tek baþlarýna veya baþka þirketlerle birleþerek faaliyet alanlarýný daraltmaya, geniþletmeye veya deðiþtirmeye yöneldikleri görülmektedir. Þirketler kapasite, proses ve coðrafi konum optimizasyonu ile rekabet güçlerini artýrmaktadýrlar. Þirket birleþmeleri ve satýn almalar nedeniyle, özellikle Kuzey Amerika, Batý Avrupa ve Japonya gibi geliþmiþ bölgelerde üretici sayýsý azalmakta, üretici baþýna düþen kapasite ise artmaktadýr. Geliþmekte olan bölgelerde ise yeni üreticiler pazara girmeye devam etmektedir. Konsolidasyonlar neticesinde, Kuzey Amerika'daki PE üreticisi sayýsý azalmýþ ve ilk 4 üreticinin bölgenin toplam kapasitesi içindeki payý yaklaþýk %72'ye çýkmýþtýr. Kuzey Amerika, Batý Avrupa ve Japonya'daki PP üreticisi sayýsý son 6-7 yýlda 43'ten, 28'e düþmüþtür. Ýlk 10 PP üreticisinin dünya kapasitesi içindeki payý 1996 yýlýnda %36 iken, 2003 yýlýnda yaklaþýk %54'e çýkmýþtýr. Kuzey Amerika, Batý Avrupa ve Japonya'daki PVC üreticisi sayýsý 1990 yýlýnda 54 iken, 2003 yýlýnda 38'e düþmüþtür. Batý Avrupa'da 1988 yýlýnda 18 olan PS üreticisi sayýsý 2003 yýlýnda 7'ye düþmüþtür. Konsolidasyon faaliyetlerinin önümüzdeki yýllarda da devam etmesi beklenmektedir. Petrokimya sanayii, dünya ölçeðinde rekabete açýk bir sektör olup hammadde, pazar ve teknolojik avantajlar bu rekabette rol oynayan unsurlarýn baþýnda gelmektedir. Yeni yatýrýmlar için hammadde avantajýna sahip olan bölgeler ile pazarý yeterince büyük olan ve hýzla büyüyen bölgeler tercih edilmektedir. Önümüzdeki yýllardaki yeni yatýrýmlarýn büyük bölümü Ortadoðu'da ve Asya'da (özellikle Çin'de) gerçekleþtirilecektir. Hýzla büyüyen Ortadoðu petrokimya sanayiinin önümüzdeki yýllar için çok büyük hedefleri bulunmaktadýr. Bol ve ucuz hammadde kaynaklarýna sahip olan Ortadoðu'da petrokimya sanayii, hammadde avantajýnýn deðerlendirilmesinin de ötesinde bölgesel kalkýnmanýn temel aracý olarak Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 119

146 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü görülmektedir. Ortadoðu ülkelerinin kýsýtlý olan iç tüketimleri nedeniyle üretimin büyük bölümü ihracata kayacak ve bu ihracatýn çoðu da Asya pazarýna yapýlacaktýr. Büyük ve hýzla büyüyen pazarýyla Asya, dünya petrokimya sanayiindeki arz-talep dengeleri ve ürün fiyatlarý üzerinde belirleyici bir role sahiptir. Özellikle Çin, birçok petrokimyasal ürünün global talep büyümesini yönlendirmektedir. Çin'in petrokimyasal ürünler tüketimi yýllarý arasýnda %40'dan fazla artmýþtýr. Çin'in toplam PE ve PP talebi, toplam Asya talebinin yaklaþýk %45'ini oluþturmaktadýr ve bu oranýn 2010 yýlýnda %50'ye çýkmasý beklenmektedir. Bu talebin halen %50'si yurtiçi üretimle, %50'si ise ithalat yoluyla karþýlanmaktadýr. Birçok petrokimyasalýn en büyük ithalatçýsý olan Çin, petrokimya sanayiinde beklenen karlýlýk döneminin de yönlendiricisi olacaktýr. Olefinler birçok petrokimyasal ürünün yapý taþlarý olup, olefin pazarýndaki geliþmeler petrokimya sanayiinin genel performansýný yansýtmasý açýsýndan büyük önem taþýmaktadýr. En önemli olefin olan etilen, petrokimya sanayiinde en fazla üretilen temel petrokimyasaldýr. Dünya etilen pazarýnda döneminde yüksek kapasite kullaným oranlarý ve kar marjlarý beklenmektedir yýlýnda yaklaþýk %87 olarak gerçekleþen ortalama kapasite kullaným oranýnýn, 2004 yýlýndan itibaren artmaya baþlayacaðý ve 2005 yýlýnda %92 seviyesine çýkacaðý tahmin edilmektedir yýlýnda yaklaþýk 98 milyon ton olan dünya etilen talebinin 2007 yýlýnda yaklaþýk 116 milyon tona ulaþmasý beklenmektedir yýlýna kadar olan dönemde etilenin yýllýk talep büyümesi ortalama %4-4,5 civarýnda tahmin edilmektedir ve bu talebi karþýlamak için yýlda 4-5 milyon ton yeni etilen kapasitesine ihtiyaç duyulacaktýr. Ortadoðu etilen kapasitesi hýzla büyümektedir. Özellikle son yýllarda çok hýzlý bir büyüme görülmüþtür yýllarý arasýnda toplam kapasitesi yaklaþýk 5 milyon ton/yýl olan 7 etilen fabrikasý devreye alýnmýþ ve bölgenin toplam etilen kapasitesi 10 milyon ton/yýl'ý aþmýþtýr. Önümüzdeki yýllarda ABD, Japonya ve Batý Avrupa'da yeni etilen fabrikasý kurulmasý planlanmamaktadýr. Yeni etilen yatýrýmlarýnýn çoðu Ortadoðu bölgesinde gerçekleþtirilecektir. Ortadoðu'da yýllarý arasýndaki dönemde; 5 tanesi Suudi Arabistan'da, 6 tanesi Ýran'da ve 4 tanesi de diðer bölge ülkelerinde (Katar, Kuveyt, Umman, Birleþik Arap Emirlikleri) olmak üzere toplam 15 adet dünya ölçeðinde etilen fabrikasý planlanmaktadýr. Çoðu etana dayalý olan bu yatýrýmlarýn gerçekleþtirilmesi durumunda, bölgenin 2011 yýlýndaki etilen kapasitesi yaklaþýk 25 milyon ton/yýl'a çýkacaktýr. Ortadoðu olefin endüstrisindeki bu geliþmelerin dünya petrokimya sanayii üzerinde önemli etkileri olacaktýr. Bölge %18 pay ile dünyanýn 4. büyük etilen üreticisi konumuna gelecek ve etilen üretiminde dünyadaki en düþük maliyetli tesisler Ortadoðu'da bulunacaktýr. Bu durum etilen türevleri üretiminde bölgeye rekabet gücü açýsýndan büyük bir avantaj saðlayacaktýr. Ortadoðu dünya petrokimya pazarýný yönlendiren en önemli oyuncu olacak ve etilen ve toplam etilen türevleri ticaretinde en büyük ihracatçý konumuna gelecektir. Önümüzdeki dönemde Ortadoðu'dan sonra en fazla etilen kapasite artýþý çoðu Çin'de olmak üzere Asya'da gerçekleþtirilecektir. Asya'da 2006 yýlýna kadar yaklaþýk 8 milyon ton/yýl'lýk yeni etilen kapasitesi devreye girecektir. Fakat talebi karþýlayabilmek için 2010 yýlýna kadar 7 milyon ton/yýl'lýk daha ilave kapasiteye ihtiyaç duyulacaktýr. Asya etilen talebinin, yýllýk %7,5'lik bir büyüme hýzý ile 2010 yýlýnda yaklaþýk 34 milyon ton/yýl'a ulaþacaðý tahmin edilmektedir. Çin'in etilen talebinin ise yýllýk %7'lik bir büyüme hýzý ile 2010 yýlýnda yaklaþýk 10 milyon ton olmasý beklenmektedir. Diðer bir önemli olefin olan propilenin 2003 yýlýndaki dünya talebi yaklaþýk 56 milyon ton olmuþtur. Bu talebin yaklaþýk %67'si etilen fabrikalarýndan (yan 120 Ýstanbul Sanayi Odasý

147 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü ürün olarak), %30'u rafineri FCC ünitelerinden ve %3'ü de propan dehidrojenasyonu ve diðer yollardan temin edilmiþtir. Geçmiþ beþ yýllýk dönemde propilen, etilenden daha hýzlý büyümüþ ve yýllýk ortalama talep büyümesi %4,5-5 arasýnda olmuþtur. Bunun nedeni, en büyük propilen tüketicisi olan PP'nin en büyük etilen tüketicisi olan PE'den daha hýzlý büyümesidir. Yakýn gelecekte de propilen talebinin etilenden daha hýzlý büyümesi beklenmektedir. Ortadoðu'nun 2000 yýlýnda %2 olan dünya propilen üretimindeki payýnýn 2010 yýlýnda %5'e yükseleceði tahmin edilmektedir yýlýndan sonra dünya propilen pazarýnda sýkýþýklýk yaþanmasý beklenmektedir. Yeni kurulmakta olan etilen ünitelerinin çoðu etan bazlý olup, propilen verimleri çok düþüktür. Propilenin diðer önemli üretim kaynaðý olan rafinerilerin çoðunda ise zaten maksimum seviyede propilen üretimi yapýlmakta olup, ilave propilen üretimi için büyük sermaye yatýrýmýna ihtiyaç duyulmaktadýr. Dünya toplam etilen ve propilen tüketiminin %70'inden fazlasý termoplastikler üretiminde kullanýlmaktadýr. PE (AYPE, LAYPE ve YYPE birlikte) dünya termoplastikler pazarýnýn en büyük dilimini oluþturmaktadýr yýlýnda yaklaþýk 57 milyon ton olan dünya PE talebi, toplam termoplastikler tüketiminin yaklaþýk %39'unu oluþturmuþtur. Bu oran içinde en büyük pay yaklaþýk %17 ile YYPE'ye aittir. Onu sýrasýyla AYPE (%12) ve LAYPE (%10) takip etmektedir. Dünya PE talebinin yýllýk ortalama %6'lýk bir büyüme hýzý ile 2010 yýlýnda yaklaþýk 86 milyon tona çýkacaðý tahmin edilmektedir. En kuvvetli büyüme Asya'da, özellikle Çin'de, görülecektir. Çin'in PE talebi halen dünya talebinin yaklaþýk %15'ini oluþturmaktadýr. PE türleri içinde en hýzlý büyüme ise LAYPE'de gerçekleþecektir. Dünya PE pazarýnda 2004 ve 2005 yýllarýnda sýkýþýklýk beklenmekte olup, fiyatlarýn ve kar marjlarýnýn yeniden yatýrým yapýlabilecek seviyelere geleceði Ýran Suudi Arabistan Katar Kuveyt Birleþik Arap Emirlikleri Diðerleri milyon ton Grafik 3. Ortadoðu etilen kapasite artýþý Kaynak: CMAI. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 121

148 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü tahmin edilmektedir. Yeni yatýrýmlarýn önemli bir bölümü Ortadoðu'da gerçekleþtirilecektir. Bölgede çoðunluðu 2007 yýlýnda devreye girecek büyük yatýrýmlar planlanmaktadýr. Ortadoðu'nun hýzla büyüyen ihracatýnýn Çin tarafýndan absorbe edileceði tahmin edilmektedir. Global olarak ticareti yapýlan PE'nin halen yaklaþýk %42'si Çin tarafýndan ithal edilmektedir ve bu oran giderek artacaktýr. Batý Avrupa'nýn net ithalatçý konumu ise artarak devam edecektir. PP, yýllýk ortalama %9'luk bir talep artýþý ile son 20 yýlýn en hýzlý büyüyen termoplastiði olmuþ ve termoplastikler tüketiminde lider pozisyonuna gelmiþtir yýlýnda yaklaþýk 35 milyon ton olan dünya PP talebi, toplam termoplastikler tüketiminin yaklaþýk %24'ünü oluþturmuþtur. Dünya PP talebinin yýlda ortalama %6,9 büyüyerek 2010 yýlýnda yaklaþýk 56 milyon tona ulaþacaðý tahmin edilmektedir. En kuvvetli büyüme Asya'da, özellikle Çin'de, görülecektir. Çin'in PP talebi halen dünya talebinin yaklaþýk %18'ini oluþturmaktadýr yýlýnda yaklaþýk 40 milyon ton olan dünya PP kapasitesinin ise 2005 yýlýnda yaklaþýk 43 milyon tona çýkmasý ve ortalama kapasite kullaným oranýnýn da %93 seviyesine yükselmesi beklenmektedir. Dünya PP pazarýnda 2005 yýlýndan itibaren sýkýþýklýk beklenmekte ve fiyatlarýn ve kar marjlarýnýn önemli ölçüde artacaðý tahmin edilmektedir. Ortadoðu bölgesinde özellikle Suudi Arabistan ve Ýran'da, Asya bölgesinde ise özellikle Çin'de yüksek kapasiteli PP fabrikalarý kurulmaktadýr. Bu yatýrýmlara raðmen, 2010 yýlý için tahmin edilen dünya talebini karþýlayabilmek için yýllarý arasýnda önemli miktarda kapasite ilavesi gerekecektir. Dünya PP ticaretinde Çin halen en büyük net ithalatçý durumundadýr. Global olarak ticareti yapýlan PP'nin yaklaþýk %44'ü Çin tarafýndan ithal edilmektedir ve bu oran giderek artacaktýr yýlýnda, Ortadoðu'nun en büyük net ihracatçý bölge olmasý, Batý Avrupa'nýn ise net ithalatçý konumuna gelmesi beklenmektedir. Termoplastikler tüketiminde PP'den sonraki ikinci sýra, 2003 yýlýndaki yaklaþýk %19'luk payý ile, PVC'ye aittir. Dünya PVC pazarý ekonomik durgunluk ve çevresel baskýlara raðmen büyümektedir. PVC talebi yýllarý arasýnda yýlda ortalama %2,9 büyümüþtür yýlýnda yaklaþýk 28 milyon ton olan dünya PVC talebinin, 2004 yýlýndan itibaren güçleneceði ve yýllýk ortalama %4'lük bir büyüme hýzýyla 2010 yýlýnda yaklaþýk 37 milyon tona ulaþacaðý tahmin edilmektedir. En hýzlý talep büyümesi Asya'da, özellikle Çin'de, görülmektedir. Çin'in PVC talebi son 10 yýllýk dönemde yýlda ortalama %17 büyümüþtür. Asya pazarýnda 2005 yýlýndan itibaren sýkýþýklýk beklenmektedir. Planlanan yatýrýmlarýn az olmasý ve global ekonomide beklenen iyileþme önümüzdeki yýllarda dünya PVC pazarýný olumlu yönde etkileyecektir ve 2005 yýllarýnda yüksek kapasite kullaným oranlarý ve kar marjlarý beklenmektedir. Yeni yatýrýmlarýn çok büyük bir bölümü Çin'de yapýlacaktýr yýlýna kadar yapýlacak kapasite artýþlarýnýn %70'inden fazlasýnýn Çin'de gerçekleþtirileceði tahmin edilmektedir. Dünya PVC ticaretinde halen Japonya ve ABD en önemli net ihracatçý, Çin ise en büyük net ithalatçý konumundadýrlar. Diðer bir önemli termoplastik olan PS'nin 2003 yýlýndaki dünya talebi yaklaþýk 13 milyon ton olmuþtur. Bu talebin %3,4'lük bir yýllýk ortalama büyüme hýzýyla 2010 yýlýnda yaklaþýk 16 milyon tona çýkacaðý tahmin edilmektedir. En kuvvetli talep büyümesi Asya'da görülecektir. Halen global talebin yaklaþýk %40'ý Asya'da tüketilmektedir. Dünya PS kapasitesinde 2006 yýlýna kadar herhangi bir artýþ beklenmemektedir. Bu durumun dünya PS pazarýný olumlu yönde etkileyeceði ve karlýlýðýn 2004 yýlý sonunda veya 2005 yýlý baþýnda zirveye çýkacaðý tahmin edilmektedir yýllarý arasýnda da çok az kapasite artýþý beklenmekte ve yeni kapasitelerin neredeyse tamamýnýn Asya'da devreye gireceði tahmin edilmektedir. Kuzey Amerika'da PS arzý ve talebi büyük oranda dengededir. Batý Avrupa'da ise, çeþitli þirketler tarafýndan yapýlan 122 Ýstanbul Sanayi Odasý

149 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü fabrika kapatmalarýna raðmen, arz fazlalýðý hala devam etmektedir. Japonya'da da arz fazlalýðý bulunmaktadýr. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 123

150 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü 9.2. TERMOPLASTÝKLER Türkiye'de termoplastiklere olan talep, geliþmiþ ülkeler ve dünya ortalamalarýnýn çok üzerinde bir hýzla artmaktadýr. Ülkemizdeki talep artýþ hýzlarý dünya ortalamalarýnýn 2-3 katýdýr. Türkiye'nin 1993 yýlýnda 830 bin ton olan termoplastikler talebi 10 yýl içinde yaklaþýk 3'e katlanmýþ ve 2003 yýlýnda 2 milyon tonu aþmýþtýr döneminde ortalama yýllýk büyüme hýzý en yüksek olan termoplastik LAYPE olmuþtur. Fakat en önemli geliþmeyi tüketimi en fazla artan ve büyüme hýzý açýsýndan ikinci sýrada olan PP göstermiþtir. Ülkemizde termoplastikler arzý ise talep ile ayný hýzda artmamaktadýr. Türkiye'deki termoplastikler üretiminin %90'ýndan fazlasýný gerçekleþtiren Petkim, tevsi ve modernizasyon yatýrýmlarý ile önemli kapasite artýþlarý saðlamasýna raðmen, hýzla artan yurtiçi talep karþýsýnda yurtiçi arz çok yetersiz kalmakta ve sektördeki arz açýðý hýzla büyümektedir. Petkim halen devam eden ve 2005 yýlý baþlarýnda tamamlanacak olan yatýrýmlarý ile termoplastikler kapasitesini %36 oranýnda artýracak ve 700 bin ton/yýl'a çýkaracaktýr. Aliaða kompleksindeki AYPE fabrikasýnýn kapasitesi 190 bin ton/yýl'dan 310 bin ton/yýl'a, PP fabrikasýnýn kapasitesi ise 80 bin ton/yýl'dan 144 bin ton/yýl'a çýkarýlacak ve böylece toplam 184 bin ton/yýl'lýk kapasite artýþý saðlanacaktýr. Bu yatýrýmlar ile Türkiye'nin termoplastikler üretim kapasitesi %32 oranýnda artacak olmasýna raðmen, 2010 yýlýnda oluþacak talebin, kapasitenin yaklaþýk 5 katýna ulaþmasý beklenmektedir. Termoplastiklerde ulaþýlan iç pazar büyüklüðü, hammadde zengini büyük üreticilere yakýn bir bölgede bulunulmasýna raðmen, dünya ölçeðinde AYPE LAYPE YYPE PVC PP PS ABS Toplam Yurtiçi Tüketim (bin ton) Büyüme Hýzý (%) ,1 0, ,6 20, ,0 13, ,8 3, ,8 7, ,3 11, ,6 7, ,6 6,6 Tablo 1. Termoplastiklerin yurtiçi tüketimleri ve büyüme hýzlarý Kaynak: Petkim. AYPE LAYPE YYPE PVC PP PS ABS Toplam Kapasite (bin ton/yýl) Tahmini Talep* (bin ton/yýl) Arz Açýðý (bin ton/yýl) * arasý fiili ortalama yýllýk büyüme hýzlarý ile arasý fiili ortalama yýllýk büyüme hýzlarý ortalamasýnýn, 2003 yýlý fiili talebine uygulanmasý ile hesaplanan tahmin. Tablo 2. Termoplastikler arz-talep durumu Kaynak: Petkim. 124 Ýstanbul Sanayi Odasý

151 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü % Grafik 4. Termoplastiklerde yurtiçi üretimin pazar payý Kaynak: Petkim. yurtiçi üretim yapýlabilecek düzeydedir yýlýnda oluþacak termoplastikler talebi 1,0-1,5 milyon ton kapasiteli yeni bir etilen fabrikasýný ve buna dayalý termoplastik fabrikalarýný gerektirecek büyüklüktedir. Termoplastiklerdeki arz açýðý hýzla büyürken, yurtiçi üretimin tüketim içindeki payý da hýzla azalmaktadýr. Termoplastiklerde 1990 yýlýnda %67 olan yurtiçi üretim pazar payý 2003 yýlýnda %25'e düþmüþtür. Türkiye'de kiþi baþýna düþen termoplastik tüketimi de talep artýþý ile paralel olarak hýzla artmakla birlikte, geliþmiþ ülkelerle mukayese edildiðinde çok düþüktür yýlýnda 10 kg olan tüketim, 2003 yýlýnda yaklaþýk 3'e katlanmýþ ve 29 kg'a çýkmýþtýr. Geliþmiþ ülkelerde ise kiþi baþýna tüketim kg arasýnda deðiþmektedir. Türkiye termoplastikler pazarý henüz doygunluða eriþmemiþtir. Geliþmiþ ülkelerde olduðu gibi, ülkemizde de, doygunluk sýnýrýna ulaþana kadar tüketimin yüksek hýzla artmasý kaçýnýlmazdýr. Hindistan Romanya Çin Bulgaristan Dünya Türkiye Brezilya Polonya Malezya Batý Avrupa Japonya ABD Kanada kg/kiþi Grafik yýlý kiþi baþýna termoplastik tüketimi Kaynak: Petkim AYPE YYPE PVC PP PS Toplam Petkim Baþer Petrokimya Tüpraþ Petrokimya Türkiye Tablo 3. Türkiye termoplastik kapasiteleri (ton/yýl) Kaynak: Petkim. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 125

152 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü brüt bin ton Grafik 6. Türkiye termoplastikler üretimi Kaynak: Petkim. AYPE YYPE PVC PP PS Toplam Tablo 4. Türkiye termoplastik üretimleri (ton) Kaynak: Petkim Termoplastikler Sektörü Temel Göstergeler Termoplastikler Üretimi Türkiye'de termoplastikler üretiminde yüksek kapasite kullaným oranlarý ile çalýþýlmasýna ve yapýlan kapasite artýþlarýna raðmen, hýzla artan yurtiçi tüketim karþýsýnda yurtiçi üretim çok yetersiz kalmaktadýr yýllarý arasýnda Petkim Aliaða Kompleksi'nde gerçekleþtirilen tevsilerle üretim artýþý saðlanmýþtýr yýlý ve sonrasýnda ise, Tüpraþ'a devredilen Petkim Yarýmca Kompleksi'nde düþük kapasite kullaným oranlarý ile çalýþýlmasý ve ekonomik ömürlerini tamamlayan AYPE ve PVC fabrikalarýnýn kapatýlmasý nedeniyle, üretim azalmýþtýr. 126 Ýstanbul Sanayi Odasý

153 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü bin ton milyon ABD$ bin ton milyon ABD Dolarý ,8 227,6 318,2 420,0 311,4 411,4 588,5 811,9 939,4 953, ,3 915, , ,7 176,3 192,2 219,2 237,1 255,8 479,5 548,8 702,6 656,3 652,2 845,8 620,4 912, ,5 Grafik 7 Türkiye termoplastikler ithalatý Kaynak: DÝE. AYPE LAYPE YYPE PVC PP PS ABS Toplam Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Tablo 5. Türkiye termoplastikler ithalatý Kaynak: DÝE Termoplastikler Ýthalatý Türkiye'nin termoplastikler ithalatý hýzla artmaktadýr yýlýnda miktar olarak 189 bin ton ve deðer olarak 176 milyon ABD Dolarý olan termoplastikler ithalatý, 2003 yýlýnda miktar olarak 8,5 kat artarak 1,6 milyon tonu aþmýþ, deðer olarak ise 7 kat artarak yaklaþýk 1,3 milyar ABD Dolarý seviyesine ulaþmýþtýr. Bu ithalatta miktar ve deðer olarak %36 ile en büyük pay PP'ye aittir. Türkiye'nin termoplastikler ithalatýnýn %50-60'lýk bir bölümü AB ülkelerinden yapýlmaktadýr yýlýndaki termoplastikler ithalatýnýn miktar olarak %52 deðer olarak ise %57'lik bölümü AB ülkelerinden yapýlmýþtýr. Bu oranlar AB ile Gümrük Birliðinin baþladýðý ilk yýl olan 1996 yýlýnda hafif bir artýþ göstermiþ ve miktar olarak %62'ye, deðer olarak ise %65'e çýkmýþ fakat daha sonraki yýllarda tekrar eski seviyelerine dönmüþtür. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 127

154 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü bin ton milyon ABD Dolarý bin ton milyon ABD Dolarý ,2 72,0 90,2 125,1 99,8 35,3 19,9 4,5 10,4 8,6 18,2 50,7 13,0 5,3 62,7 54,8 57,4 73,7 59,0 33,3 14,4 4,0 5,6 4,9 13,5 31,0 15,0 3,8 Grafik 8. Türkiye termoplastikler ihracatý Kaynak: DÝE. AYPE YYPE PVC PP PS Toplam Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Miktar (ton) Deðer (bin ABD$) Tablo 6. Türkiye termoplastikler ihracatý Kaynak: DÝE Termoplastikler Ýhracatý Türkiye'den yapýlan termoplastikler ihracatýnda, yurtiçi talebin hýzla artmasý ve en büyük üretici olan Petkim'in önceliði iç pazara vermesi nedeniyle, hýzlý bir düþüþ görülmektedir. Ýhracatýnýn %50-60'lýk bir bölümü AB ülkelerine yapýlmaktadýr. 128 Ýstanbul Sanayi Odasý

155 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Termoplastikler Sektörü Rekabet Gücü Güçlü Yönler Zayýf Yönler PAZAR POTANSÝYELÝ - Yurtiçi talep, geliþmiþ ülkeler ve dünya ortalamalarýnýn çok üzerinde bir hýzla artmaktadýr. - Büyük bir arz açýðý bulunmaktadýr ve bu durum hýzla artmaktadýr. Yurtiçi talep mevcut kapasitenin üç katýný aþmýþ durumdadýr yýlýnda talebin, kapasitenin yaklaþýk beþ katýna ulaþmasý beklenmektedir. - Dünya ölçeðinde yurtiçi üretim yapýlabilecek büyük bir iç pazar bulunmaktadýr. MEVCUT ALTYAPI - Türkiye'deki toplam termoplastik üretiminin yaklaþýk %90'ýnýn gerçekleþtirildiði Petkim Aliaða Kompleksi'nin rafineri ile bitiþik oluþu, demiryolu ve karayolu baðlantýlarý, limanýnýn ve barajýnýn mevcut olmasý, pazara yakýnlýðý ve büyüme için gerekli alana sahip olmasý, yapýlacak yatýrýmlar açýsýndan önemli avantajlar oluþturmaktadýr. - Türkiye petrokimya sektörü 30 yýlý aþan mevcudiyeti ve geliþimi ile ülkemizde önemli bir bilgi birikimi oluþturmuþtur. Ülkemizde petrokimya tesislerinin her türlü inþaat-montaj iþlerini yapabilecek kuruluþlar bulunmaktadýr. Ayrýca bu tesisler için üretim sürecinde gereken bakým, yedek parça, imalat iþleri de geliþmiþ ülkeler seviyesine yaklaþmýþ durumdadýr. - Petrokimya tesislerinin yatýrým ve üretim safhalarýnda, her alanda görev yapabilecek deneyimli bir iþgücü bulunmaktadýr. KALÝTE - Kalite açýsýndan dünya standartlarýnda üretim yapýlmakta ve çoðunluðu AB ülkeleri olmak üzere dünyanýn çeþitli ülkelerine ihracat yapýlabilmektedir. ARZ YETERSÝZLÝÐÝ - Arz, talep ile ayný hýzda artmamaktadýr. Petkim'in tevsi ve modernizasyon yatýrýmlarý ile önemli kapasite artýþlarý saðlanmasýna raðmen, hýzla artan yurtiçi talep karþýsýnda yurtiçi arz son derece yetersiz kalmaktadýr. Bu nedenle, ithalat artmakta ve yurtiçi üretimin pazar payý azalmaktadýr. Bu durum sektörün rekabet gücünü olumsuz etkilemektedir. HAMMADDE - Türkiye, petrol ve doðal gaz gibi temel hammadde kaynaklarý açýsýndan yetersizdir. - Mevcut ve yeni kurulacak tesisler için hammadde temini, sektör açýsýndan bir dezavantaj unsurudur. - Petkim Aliaða Kompleksi'nin rafineri ile olan hammadde (nafta) entegrasyonu, Tüpraþ'ýn yatýrýmlarý nedeniyle, 2001 yýlý sonu itibarý ile büyük ölçüde azalmýþ olup her yýl önemli miktarda nafta ithal edilmektedir. TEKNOLOJÝ - Türkiye'de teknoloji üretiminin olmamasý, ayrýca finansman yetersizliði nedeniyle Ar-Ge faaliyetlerinin de yetersiz olmasý sektör açýsýndan bir dezavantaj unsurudur. Fýrsatlar Tehditler YÜKSEK BÜYÜME POTANSÝYELÝ - Sektörde henüz pazar doygunluðuna eriþilmemiþtir. Ülkemizde kiþi baþýna termoplastik tüketimi geliþmiþ ülke ortalamalarýnýn üçte biri düzeyindedir. Geliþmiþ ülkelerde olduðu gibi doygunluk sýnýrýna ulaþana dek tüketimin yüksek hýzla artmasý kaçýnýlmazdýr. - Genç ve hýzla artan nüfusu ve büyüyen ekonomisi ile geliþen bir pazar olan ülkemizde, yurtiçi talep ekonomik büyümenin de üzerinde bir hýzla artmaktadýr. Talep artýþý ile GSMH büyümesi arasýndaki oran Türkiye'de dünya ortalamalarýnýn neredeyse iki katýdýr. HAMMADDE KAYNAKLARINA YAKINLIK - Türkiye coðrafi konumu itibari ile ham petrol ve doðal gaz gibi hammadde kaynaklarýna yakýn olma avantajýna sahiptir. Bölge ülkeleri ile bu kaynaklarýn üretiminde ve taþýnmasýnda yapýlabilecek iþbirliði, sektör açýsýndan önemli fýrsatlar yaratabilecektir YILINA KADAR ÖNGÖRÜLEN 5 KAT PAZAR BÜYÜMESÝ - Yüksek arz açýðý nedeniyle yeni yatýrýmlara yönelinmesi gerekecektir. REKABET GÜCÜNÜN KAYBEDÝLMESÝ - Sektörün rekabet gücü hýzla azalmaktadýr. Gerekli yatýrýmlar yapýlmazsa rekabet gücü tamamen kaybedilecek, ayrýca mevcut tesislerin ekonomik ömürlerini tamamlayacaðý 2015 yýlý civarýnda da yurtiçi termoplastik üretimi büyük ölçüde sona erecektir. ORTADOÐU'DAKÝ YATIRIMLAR - Ortadoðu ülkelerindeki düþük üretim maliyetli büyük yatýrýmlar sektör açýsýndan bir tehdit unsurudur. Tablo 7. Türkiye petrokimya sektörü Swot analizi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 129

156 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Sektör Strateji ve Politikalarý Yurtiçi termoplastik üretiminin rekabet gücünü olumsuz yönde etkileyen ve sektörün rekabet gücü yüksek bir yapýya kavuþturulabilmesi için çözümlenmesi gereken en önemli sorunlar þunlardýr: Arz Yetersizliði: Türkiye'nin hýzla artan termoplastikler talebi karþýsýnda yurtiçi arz son derece yetersiz kalmaktadýr. Bu nedenle ithalat hýzla artmakta, yurtiçi üretimin pazar payý ise hýzla azalmaktadýr. Bu durum, sektörün rekabet gücünü olumsuz yönde etkilemekte ayrýca artan ithalat harcamalarý ve katma deðerin yurtdýþýnda kalmasý nedeniyle de ülke ekonomisi açýsýndan önemli kayýplara neden olmaktadýr. Gerekli yatýrýmlar yapýlmadýðý takdirde sektördeki rekabet gücü tamamen kaybedilecek, yurtiçi talebin çok büyük bir bölümünün ithalat yoluyla karþýlanmasý gerekecek ve mevcut tesislerin ekonomik ömürlerini tamamlayacaðý 2015 yýlý civarýnda da yurtiçi termoplastik üretimi büyük ölçüde sona erecektir. Bu nedenlerle, Türkiye'nin termoplastikler talebini karþýlayabilecek yatýrýmlarýn acilen hayata geçirilmesi ve böylece ülke ekonomisi açýsýndan büyük önem taþýyan bu sektörün rekabet gücünün artýrýlarak zaman içinde yok olmasýnýn önlenmesi gerekmektedir. Hammadde Temini: Mevcut ve yeni kurulacak tesisler için hammadde temini sektör açýsýndan önemli bir sorun teþkil etmektedir. Petkim Aliaða Kompleksi'nin rafineri ile olan hammadde entegrasyonu 2001 yýlý sonlarýnda büyük ölçüde azalmýþtýr. Kompleks'te kullanýlan ana hammadde olan naftanýn çok büyük bir bölümü Tüpraþ rafinerilerinden temin edilmekte iken bu durum Tüpraþ'ýn naftayý rafineri bünyesinde deðerlendiren yatýrýmlarýnýn devreye girmesinden sonra deðiþmiþtir yýlýndan sonra rafinerilerden temin edilebilecek nafta miktarý önemli oranda azalmýþ ve Aliaða Kompleksi'nin hammadde ihtiyacýnýn büyük bir bölümü ithalat yoluyla karþýlanmaya baþlanmýþtýr. Bu durum sektörün rekabet gücünü olumsuz yönde etkilemektedir. Günümüzde rafineri ve petrokimya sektörleri arasýndaki yakýn iþbirliðinin her iki sektörde de karlýlýðý ve verimliliði önemli ölçüde artýrdýðý bilinmekte ve rafineri-petrokimya entegrasyonu giderek önem kazanmaktadýr. Bu nedenle, Türkiye'de de rafineri ve petrokimya sektörleri arasýnda baþta hammadde olmak üzere çeþitli konularda yapýlabilecek iþbirliðinin artýrýlmasý ve her iki sektörde de karlýlýðý ve rekabet gücünü artýracak sinerjilerin yaratýlmasý gerekmektedir Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Yeni yatýrýmlar. 2. Hammadde temini. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR DPT, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý, Sanayi Bakanlýðý HDTM Ýthalat Genel Müdürlüðü, Petkim, Tüpraþ, Sanayi Bakanlýðý, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý 130 Ýstanbul Sanayi Odasý

157 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü 9.3. SENTETÝK ELYAF HAMMADDELERÝ VE SENTETÝK ELYAFLAR Sektörün Tanýmý Sektör genel sanayi tasnifi içinde petrokimya sanayiinin bir alt grubu olarak deðerlendirilmektedir. Terminolojide sektörün ismi "sentetik fiber- filament (telcik)" endüstrisi olup ürün bazýnda alt grup olarak sentetik elyaf (stapel) ve sentetik iplikler (yarn) olarak ikiye ayrýlýr. Polyester, polyamid, akrilik esaslý sentetik ürünlerinin hammaddeleri petrol türevidir. Genel anlamda liflerin üç önemli özelliði mevcuttur. Bunlar uzunluk, kývrým, kesit ve uzunluðun kesite oranýdýr. Bunlarýn arasýnda en belirleyici olaný uzunluk olup buna göre iki tip lif vardýr: 1)Sürekli Lif: Her bir lifin uzunluðu hemen hemen sonsuzdur. Ýpek, reyon, naylon, polyester ve diðer bütün sentetikler bu gruba girer. 2)Kesikli Lif: Pamuk, yün gibi doðal elyafa benzer kýsa ve az çok muntazam uzunluktadýr. Rayon, naylon, polyester esaslý suni ve sentetik kesikli elyaflar, bükülmemiþ sürekli elyafýn 3-15 cm uzunluklarda kesilmeleri ile meydana gelirler Sentetik Elyaf ve Ýplik Hammaddeleri 1. Akrilik Elyaf: Doðal elyaflara en yakýn görünüm veren ve yünün ikamesi özelliði bulunan akrilik elyafýn temel hammaddesi akrilonitril (ACN)'dir. 2. Polyamid Elyaf ve Ýplik: Polyamid iplik ve elyafýn temel hammaddesi olan cipsin üretiminde kaprolaktam kullanýlmaktadýr. 3. Polyester Ýplik ve Elyaf: Polyester iplik ve elyafýn temel hammaddesi olan polyester cips üretiminde kullanýlmakta olan hammaddeler dimetilteraftalat (DMT) monoetilenglikol (MEG) ve safteraftalikasit (PTA)'tir Sektörün Geliþimi Ýnsanlýðýn var oluþundan itibaren, yün ve ipekle baþlayan insan - doðal lif dostluðuna zaman içerisinde pamuk ve keten gibi diðer doðal lifler de katýlmýþ, talebin sürekli artýþý nedeniyle pamuk ve ketenin kullanýmý yün ve ipek seviyesini yakalamýþtýr. Daha sonra, artan nüfus nedeniyle doðal lifler talebi karþýlayamamýþtýr. Bundan sonraki süreçte sentetik liflerin keþfi ve geliþmeleri baþlamýþtýr. Sentetik liflerle ilgili ilk ciddi araþtýrma ve üretim faaliyeti genelde Alman kimyagerler tarafýndan yürütülmüþtür. Ýlk sentetik lif üretimi ise 1927 yýlýnda gerçekleþtirilmiþtir. Sentetik liflerin ticari mahiyetteki yoðun üretimi 1940'lý yýllarda naylonla baþlamýþtýr. Ýlk ticari akrilik elyaf üretimi 1950'li yýllarýn ilk yarýsýnda, polyester üretimi 1950'li yýllarýn ortasýnda, polipropilen üretimi ise 1958 yýlýnda baþlamýþtýr. Türkiye'de 1938'den itibaren devlete ait Gemlik Sungipek Fabrikasýnda selülozik elyaf (viskon) üretimi yapýlmasýna karþýlýk sentetik elyaf üretimi ilk kez 1964 yýlýnda Bursa Sifaþ'da baþlamýþtýr. Üretim çeþitleri içinde önceleri polyamid elyafýn payý fazla iken daha sonralarý akrilik ve polyester elyafýn payý artmýþ, polyamid elyafýn payý çok küçük seviyelerde kalmýþtýr. Türk sentetik iplik sektörü 1997 yýlýndan itibaren yeni bir geçiþ ve dönüþüm sürecine girmiþtir. Bu sürecin en belirgin özelliði dünyadaki en son teknolojik geliþmeleri bünyesinde toplamak suretiyle kapasite ve çeþitlilik açýsýndan en üst seviyeyi yakalamasýdýr Sentetik Elyaf ve Ýplik Hammaddeleri Üretimi 1. Akrilik Elyaf: Akrilik elyafýn temel hammaddesi akrilonitril (ACN) olup bir kýsmý 1983 yýlýndan beri Petkim Aliaða Petrokimya tesislerinde üretilmektedir, vinil asetatýn tamamý ise ithal edilmektedir. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 131

158 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü 2. Polyamid iplik ve elyafýn temel hammaddesi olan cipsin üretiminde kullanýlan kaprolaktam, Petkim Yarýmca Petrokimya Tesislerinde üretilmekte iken 1993 yýlýnda üretimin durdurulmasý üzerine ithal edilmeye baþlanmýþtýr. 3. Polyester iplik ve elyafýn temel hammaddesi olan dimetilteraftalat (DMT) SASA tarafýndan monoetilenglikol (MEG) ve safteraftalikasit (PTA) ise Petkim Aliaða Petrokimya Tesislerinde üretilmekte, talebin yurtiçi üretimle karþýlanamayan kýsmý ithal edilmektedir. Sentetik elyaf ve iplik hammaddeleri yurtiçinde Petkim tarafýndan üretilmesinin yaný sýra ithal de edilmektedir. Son yýllarda Petkim ve diðer üreticilerce hammadde üretimi için yeni yatýrým yapýlmamýþ, artan talep ithalat ile karþýlanmýþtýr. Bunun en önemli nedeni hammadde ithalatýnýn dünya üzerindeki belli baþlý tedarikçilerden yapýlmasýdýr. Bu tedarikçilerin bir kýsmýnýn bulunduðu ülkelere Türkiye tarafýndan GSP (Generalized Preferantial System) ülke statüsü verilmediði için ithal edilen hammaddeler için ortak gümrük tarifesi üzerinden gümrük vergisi uygulanmaktadýr. Oysa AB ve diðer ülkelerce bu ülkelere GSP ülke statüsü verilmesi nedeniyle, ayný hammaddeler AB ve diðer ülkelere ortak gümrük tarifesinin altýnda bir oranda gümrük vergisi ile daha ucuza ithal edilebilmektedir. Bu da Türk üreticiler için maliyet artýrýcý bir faktördür. Türkiye son yýllarda gerçekleþtirdiði sentetik iplik ve elyaf yatýrýmlarý nedeniyle dünya 7'ncisi kapasiteye ulaþmýþtýr. Son yýllarda özellikle polypropilen elyaf ve iplik (halý ipliði, nonwowen, çuval ipliði) alanlarýnda yeni yatýrýmlar göze çarpmaktadýr. ACN DMT PTA MEG Tablo 8. ACN, DMT, PTA, MEG üretim miktarlarý (ton) Kaynak: DÝE. 132 Ýstanbul Sanayi Odasý

159 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü ACN Caprolactam DMT PTA MEG VynnilAcetate Tablo 9. Ýthalat miktarlarý (ton) Kaynak: DÝE P.P. Ýplik PP Elyaf Akrilik Ýplik Akrilik Elyaf Asetat Ýplik Asetat Tow Viskoz Ýplik Viskoz Modal Elyaf PAM Ýnd. Ýplik PAM Tekstil Ýpliði PAM Halý Ýpliði PAM Elyaf PES Ýnd. Ýplik PES High Ten PES Text Ýplik PES Poy PES Non Text PES Elyaf PES Tow PES Tops Toplam Sentetik Elyaf ve Ýplik Hammaddeleri Ýthalatý Son zamanlarda AB'nin hammadde ithalatýna daha düþük gümrük vergisi uygulamasý nedeniyle yerli üreticiler hammadde ithalatýný önce AB ülkelerine yönlendirip, burada serbest dolaþýma soktuktan sonra gümrük vergisiz olarak Türkiye'ye ithal etmeye baþlamýþtýr. Bu yeni durum, bir yandan gümrük vergilerinin AB ülkelerinde kalmasýna, diðer yandan da Türkiye aleyhine tarife sapmasýna neden olmaktadýr. Önümüzdeki dönemde sentetik hammadde ithalatýnýn artarak devam etmesi beklenmektedir. Tablo 10. Sentetik iplik ve elyaf ithalatý (CIF, cari fiyatlarla ABD Dolarý) Kaynak: DÝE. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 133

160 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Sentetik Elyaf ve Ýplik Hammaddeleri Ýhracatý Ýthal ikamesi olarak baþlayan sentetik elyaf ve iplik üretimi kýsa zamanda gösterdiði geliþmelerle yurtiçi tüketimi karþýladýðý gibi ihracata da konu olmuþ ve sentetik elyaf ve iplik ihracatý döviz kurlarýndaki geliþmelere, ihracat teþviklerine ve iç pazar durumuna baðlý olarak deðiþim göstermiþtir. Ayrýca ihracatýn kompozisyonu da giderek deðiþmektedir. Daha önce aðýrlýklý olarak AB ülkelerine yönelik olan ihracat son yýllarda Ortadoðu ülkeleri, Orta Asya ülkeleri, Baðýmsýz Devletler Topluluðu ve ABD'ye doðru deðiþmeye baþlamýþtýr. Yerli üretimin yurtiçi ihtiyacý karþýlayamamasýna karþýn Türkiye'nin sentetik hammadde ihracatý sürmektedir. Artan yurtiçi polyester üretimi nedeniyle MEG ve PTA ihracatý azalýrken ACN ile DMT üretiminin artmasýndan dolayý DMT ihracatý artmaktadýr. ACN Caprolactam DMT PTA MEG Tablo 11. Ýhracat miktarlarý (ton) Kaynak: DÝE P.P. Ýplik PP Elyaf Akrilik Ýplik Akrilik Elyaf Asetat Ýplik Asetat Tow Viskoz Ýplik Viskoz Modal Elyaf PAM Ýnd. Ýplik PAM Tekstil Ýpliði PAM Halý Ýpliði PAM Elyaf PES Ýnd. Ýplik PES High Ten PES Text Ýplik PES Poy PES Non Text PES Elyaf PES Tow PES Tops Toplam Tablo 12. Sentetik iplik ve elyaf ihracatý (FOB, cari fiyatlarla ABD Dolarý) Kaynak: DÝE. 134 Ýstanbul Sanayi Odasý

161 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Sektörün Rekabet Gücü Tekstil sektöründe geliþen moda anlayýþýyla istenilen nitelikte iplikleri üretebilecek þekilde organize olan sentetik sektörü, bilgi birikimi, güçlü müteþebbis kadrosu ve deneyimli iþgücü ile rekabet gücü yüksek sektörlerimiz arasýndadýr. Kayýt dýþý uygulamalarýn yarattýðý haksýz rekabet ve iþletmelerin zayýf olan sermaye yapýlarý sektörün en önemli sorunlarý arasýndadýr. En büyük pazar konumundaki AB ülkelerine yakýnlýk ve gümrüksüz ihracat yapýlabilmesi sektörün geleceði için önemli bir fýrsat oluþturmaktadýr. Büyük iþletmeler dýþýndaki iþletmelerin kapasitelerinin sektörün gerektirdiði optimum kapasitelerin altýnda kalmasý (ekonomik ölçek) bu iþletmelerin maliyetlerini olumsuz etkilemektedir. Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Avrupa pazarýna yakýnlýk ve Uzakdoðulu üreticilere göre yüksek kalite: - Yeterli ve yaygýn bilgi birikimi, - Esnek üretim, ürün geliþtirme becerisi, - Kaliteli üretim için yeterli teknoloji ve geniþ pazarlama aðý. Fýrsatlar - Büyük kuruluþlar haricinde kurulu kapasitelerin ölçeðinin küçük olmasýnýn yarattýðý olumsuzluklar (ölçek ekonomisi ). - Kayýt dýþý ekonominin yarattýðý haksýz rekabet. - Ýþletmelerin sermaye yapýlarýnýn güçlü olmamasý. - Aðýr iþleyen bürokrasi. - Üretim faktörlerinin (enerji, iþgücü vb) Uzakdoðulu üreticilere göre yüksek olmasý. - Ýthalatta denetim eksikliði. Tehditler - Sektörel konsolidasyonlar. - Yan sanayinin ana sanayii destekleyici þekilde geliþme eðilimi. - AB'li üretecilerin, üretimlerini geniþleme sürecindeki ülkelere kaydýrma eðilimi. - Düþük kapasiteli iþletmelerin geliþen yeni pazarlara hýzlý ve çeþitli ürün sunma yönünde uzmanlaþmalarý. - Ucuz Uzakdoðu ürünleri. - DTÖ kotalarýnýn kalkmasý. - AB dýþýndaki ihraç pazarlarýnýn ithalata yüksek oranlý vergi uygulamalarý. Tablo 13. Türkiye sentetik elyaf sektörü Swot analizi Politika ve Stratejiler AB ile yapýlan Gümrük Birliði sonucu üçüncü ülkelerden yapýlan ithalatlarda Ortak Gümrük Tarifesine geçilmesi, AB ile beraber Türkiye'yi de en düþük gümrük vergisi uygulayan ülkeler sýnýfýna sokmuþtur. Bunun yaný sýra, Dahilde Ýþleme Rejimi kapsamýnda, gerek "bu girdilerin yurtiçinden temini mümkün deðil" anlayýþýyla gümrüksüz ve KDV'siz ithalata izin verilmesi gerekse yaþanan suiistimaller yerli üreticileri zayýf konuma düþürmüþtür. Giyim eþyalarý üretimi sektörü, giderek artan oranda ithal girdilerle (kumaþ, iplik), iplik üreticileri ise ithal hammaddeye dayalý bir üretim yapmaktadýrlar. Bu politikalar devam ettiði sürece geçtiðimiz dönemde büyüme gösteren bu sektörün önümüzdeki yýllarda Türkiye büyümesinin çok altýnda bir büyüme göstermesi beklenmektedir. Yeni politikalarla bu sektördeki haksýz rekabet giderilmelidir. Diðer taraftan, bu sektörün tek yerli tedarikçisi olan Petkim'in, ihtiyacýn ancak %25'ini karþýlýyor olmasý, bu sektörün bazý büyük üreticilerinin oluþturduðu fiyat dalgalanmalarýna ve olumsuz etkilenmesine neden olmaktadýr. Sentetik sektörü hammadde tedarik politikasý, bu zaafiyeti azaltacak þekilde, ham Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 135

162 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü petrolden itibaren yerli üretim entegrasyonunu saðlayacak tarzda düzenlenmelidir. Bu düzenlemelerin ülkemiz tekstil politikalarýný da doðrudan etkileyeceði göz önünde bulundurmalýdýr. Yukarýda bahsedilen iki ana unsur nedeniyle bu sektörde yaratýlmasý beklenen katma deðerin hammadde tarafýnda %75'i, sentetik elyaf kullanýmýnda ise %40'ý yurtdýþýnda kalmaktadýr. Giyim sektörünün ihtiyacýnýn yerli sanayie yansýma oraný bire bir olmaktan çok uzak, %30-40 düzeylerinde bulunmaktadýr. Giyim sektöründe yerli girdi kullanýmý teþvik edilmelidir. Bu kapsamda DÝÝB verilirken, pamuk ithalatýnda olduðu gibi hammadde ihtiyacýnýn %50'sinin yerli piyasadan alýnmasý saðlanmalýdýr. Yerli-ithal teminlerdeki, ithalat lehine olan KDV ayrýcalýðý kaldýrýlmalýdýr. Tekstil sektöründe KDV oranlarý düþürülerek kayýt dýþýlýðýn yarattýðý haksýz rekabetin önüne geçilmelidir. Ýthalattaki haksýz rekabete karþý (anti-damping) açýlan soruþturmalar daha hýzlý sonuçlandýrýlmalý, DTM Ýthalat Genel Müdürlüðünün bu yöndeki kadrosu artýrýlmalýdýr. Yerli sentetik elyaf hammaddesi PTA, ACN, MEG, Px ve bunlarýn girdileri nafta, PP üretimi artýrýlmalýdýr. Bu amaçla, Aliaða örneðinde olduðu gibi deniz kenarýnda bir kimya kompleksinin yeri belirlenmeli, altyapýsý ve limaný hazýr hale getirilmeli, bu bölgede petrokimya yatýrýmcýlarýna arsa verilerek yatýrým teþvik edilmelidir. Petkim Aliaða özelleþtirilmeli ve büyümenin yolu açýlmalýdýr Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Yerli iplik, iplik hammaddesi ve kumaþ kullanýmýnýn teþvik edilmesi. 2. Ýthalatta haksýz rekabetin önlenmesi. 3. Tekstil sektöründe KDV oranlarýnýn düþürülmesi. 4. Kimya kompleksinin kurulmasý. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Sektör kuruluþlarý, ihracatçý birlikleri, Hazine Müsteþarlýðý, Teþvik ve Uygulama Genel Müdürlüðü Dýþ Ticaret Müsteþarlýðý, Ýthalat Genel Müdürlüðü, sektör dernek ve kuruluþlarý Maliye Bakanlýðý, sektör kuruluþlarý Sanayi Bakanlýðý, DPT, sektör kuruluþlarý 136 Ýstanbul Sanayi Odasý

163 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü 9.4. LASTÝK HAMMADDELERÝ Sektörün Tanýmý ve Temel Göstergeler Hammadde olarak sentetik kauçuk ve karbon siyahý ürünlerini kullanan lastik sanayii sektörü için, DPT'nin 6. Beþ Yýllýk Kalkýnma Planý'ndan itibaren, Birleþmiþ Milletler Yayýný olan "Bütün Ekonomik Faaliyetlerin Uluslararasý Standart Sanayi Tasnifi ve Endeksleri" isimli kitabýndaki ikili ayýrým benimsenmiþ olup bunlar; a) Araç Lastiði Sanayii: Bu kapsamda yer alan mallar aþaðýdaki þekilde tanýmlanmýþtýr: 1. Binek konvensiyonel lastikleri, 2. Binek radyal lastikleri, 3. Kamyonet/minibüs konvansiyonel lastikleri, 4. Kamyon/minibüs radyal lastikleri, 5. Kamyon/otobüs konvansiyel lastikleri, 6. Kamyon/otobüs radyal lastikleri, 7. Traktör ön lastikleri, 8. Traktör arka lastikleri, 9. Ýþ makinesi lastikleri, 10.Ýç lastik, 11.Bisiklet/motosiklet dýþ lastiði, 12.Bisiklet/motosiklet iç lastiði, 13.Sýrt kauçuðu, tamir malzemeleri ve kaplanmýþ araç lastiði. Türkiye'de araç lastiði sektöründe faaliyet gösteren kuruluþlar; otomotiv tekerlek lastiði üreticisi olan 4 büyük firma (Brisa Bridgestone Sabancý Lastik San. ve Tic. A.Þ., Goodyear Lastikleri T.A.Þ., Türk Pirelli Lastikleri A.Þ., Petlas Lastik San. ve Tic. A.Þ.) ile bisiklet ve motosiklet lastiði üreticisi 1 firma (Anlaþ Anadolu Lastik San. ve Tic. A.Þ.)'dan ibarettir. Ayrýca kadar orta ve büyük ölçekli lastik kaplama tesisi ile sayýsý 450 civarýnda atölyeler þeklinde faaliyet gösteren lastik kaplama tesisi bulunmaktadýr. b) Lastik eþya sanayii, araç lastiði dýþýnda, aþaðýda olduðu gibi sýnýflandýrýlmasý mümkün olan çok çeþitli malzemelerin üretildiði dinamik bir sektördür: - Ayakkabý, ökçe, taban, terlik, - Konveyör bant, - Hortumlar, - Sýzdýrmazlýk elemanlarý (conta, rondela, keçe), - Otomotiv, beyaz eþya için ve diðer teknik maksatlý parçalar, - Lateks mamülleri, - Profiller, - Diðer lastik eþya. Lastik eþya sektöründe faaliyet gösteren firmalar büyüklük, çalýþan sayýsý, kullandýðý teknoloji, sermaye ve diðer yönlerden çok farklýlýk arz etmektedir. AB standartlarýnda modern teknolojilerle çalýþan firmalarýn yaný sýra, küçük ve orta büyüklükteki iþletmeler bu alanda faaliyet göstermektedir. Türkiye'de aylýk kauçuk tüketimi bir ton ve altýnda olan firmalarýn sayýsý tam olarak bilinmemekle birlikte binin üzerinde olduðu tahmin edilmektedir. Belli bir ölçeðin üzerinde üretim yapan firma sayýsý ise 300 civarýndadýr. Lastik sektörünün özellikle araç lastiði üretimlerindeki artýþa paralel olarak lastik hammaddeleri tüketimlerinde artýþ olmuþtur. Ancak bu artýþýn bir kýsmý yerli kaynaktan karþýlanýrken bir kýsmý da dýþ kaynaklardan karþýlanmýþtýr. Ekonominin genel durumuna baðlý olarak, Tablo 14'de de görüldüðü gibi tüketimlerde yýllýk bazda artmalar veya azalmalar sözkonusudur yýllarý arasýndaki büyümeye paralel bir geliþme gerçekleþmesi durumunda lastik hammaddelerinde, Tablo 15'te de görüldüðü gibi 2015 yýlýnda SBR'de 68 bin ton, CBR'de 20 bin ton KS'da ise 184 bin ton olmak üzere toplam 272 bin ton arz açýðý gerçekleþecektir. Bu talep fazlasýnýn Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 137

164 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü SBR CBR KS Toplam Yurtiçi Tüketim (bin ton) Büyüme Hýzý (%) ,3 4, ,5 4, ,3 5, ,9 4,7 * 2010 yýlý için arasý, 2015 yýlý için arasý büyüme oranlarý, 2003 yurtiçi tüketimiyle oranlanarak hesaplanmýþtýr. Tablo 14. Lastik hammaddelerinin yurtiçi tüketimleri ve büyüme hýzlarý Kaynak: Petkim Ýstatistik Yýllýðý. SBR CBR KS Toplam Kapasite (bin ton/yýl) Tahmini Talep* (bin ton) Arz Açýðý (bin ton) * 2010 yýlý için arasý, 2015 yýlý için arasý büyüme oranlarý, 2003 yurtiçi tüketimiyle oranlanarak hesaplanmýþtýr. Tablo 15. Lastik hammaddelerinin arz-talep durumu Kaynak: DÝE. % Grafik 9. Lastik hammaddelerinde yurtiçi pazar payý Kaynak: DÝE. karþýlanabilmesi için mevcut fabrikalarýn da dikkate alýnarak yeni yatýrýmlarýn yapýlmasý gerekmektedir. Ancak, yapýlacak yatýrýmlarda kapasite seçiminin sadece yurtiçi talep deðil, yurtdýþýndaki potansiyel pazarlar da dikkate alýnarak yapýlmasý halinde daha rekabetçi bir üretici haline gelinebilecektir. Grafik 9'da da görüldüðü gibi, 1990 yýlýndan itibaren artan yurtiçi talebin karþýlanmasý zorlaþýrken, Gümrük Birliðine giriþten sonra özellikle son yýllarda düþük fiyatlý ithal ürünlerle rekabetin de zorlaþmasý sonucu lastik hammaddeleri yurtiçi toplam pazar payý % 40'lara kadar gerilemiþtir. 138 Ýstanbul Sanayi Odasý

165 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Yýllýk Artýþ (%) Karbon siyahý SBR CBR Kapasite KKO Kapasite KKO Kapasite KKO ton % ton % ton % Tablo 16. Lastik hammaddelerinin yýllar itibariyle kapasiteleri ve kullaným oranlarý Kaynak: DÝE. Karbon siyahý SBR CBR Üretim (ton) Yýllýk Artýþ (%) , Tablo 17. Lastik hammaddeleri üretimi Kaynak: DÝE. bin ton Grafik 10. Lastik hammaddeleri üretimi Kaynak: Petkim Ýstatistik Yýllýðý Üretim Türkiye'de lastik hammaddeleri üretiminde kurulu kapasitenin %100'ü Tüpraþ Körfez Petrokimya ve Rafineri Müdürlüðü'ne aittir. Karbon siyahý, SBR (stiren bütadien kauçuðu) ve CBR (CIS bütadien kauçuðu) ürünlerinin üretildiði 3 fabrikanýn kapasiteleri ve kapasite kullaným oranlarý Tablo 16'da verilmiþtir. Türkiye'de lastik hammaddeleri üretimleri ve yýllýk artýþ oranlarý Tablo 17'de görülmektedir yýlýnda gerçekleþtirilen kapasite artýrýmlarý ile bir sýçramanýn gerçekleþtiði lastik hammaddeleri üretimi, 1996 yýlýndan itibaren Gümrük Birliði nedeniyle zorlu rekabet sürecinde bir miktar düþüþ göstermiþtir. 1999, 2001 ve 2002 yýllarýnda yaþanan ekonomik krizler ve Türkiye ekonomisinin yaþadýðý küçülme lastik hammaddeleri üretimini ciddi bir biçimde düþürmüþtür. Ayný yýllarda otomotiv sektörü ve lastik sektöründe yaþanan daralma, lastik hammaddeleri üretiminin önemli ölçüde gerilemesine neden olmuþtur. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 139

166 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Karbon siyahý SBR CBR Ýthalat (ton) Yýllýk Artýþ (%) Tablo 18. Miktar bazýnda lastik hammaddeleri Türkiye ithalatý Kaynak: DÝE. Karbon siyahý SBR CBR Ýthalat (bin ABD Dolarý) Yýllýk Artýþ (%) Tablo 19. Deðer bazýnda lastik hammaddeleri Türkiye ithalatý Kaynak: DÝE. bin ton milyon ABD Dolarý bin ton milyon ABD Dolarý Grafik 11. Türkiye lastik hammaddeleri ithalatý Kaynak: Petkim Ýstatistik Yýllýðý Ýthalat 1996 yýlýnda baþlayan Gümrük Birliði süreci ile birlikte lastik hammaddeleri ithalatý miktar olarak az bir artýþ göstermiþtir. Lastik hammadde fiyatlarýnýn dünyada gösterdiði iniþ trendine baðlý olarak ithalat, kimi yýllarda bir önceki yýla göre miktar olarak artmasýna karþýlýk deðer olarak gerilemiþtir. Kýsaca, dünyada oluþan arz fazlasýnýn yarattýðý, fiyatlardaki gevþeme, miktar olarak ithalat arttýðý halde, ithalata ödenen tutarýn azalmasýna yol açmýþtýr. Petrokimya sektöründeki durgunluk 2002 yýlýnda da devam etmesine karþýn ithalat bu durumdan pek etkilenmemiþtir yýlý ve sektörde geliþmenin baþladýðý 2003 yýlýnda da lastik hammaddeleri ithalatýnda artýþ görülmüþtür Ýhracat Lastik hammaddeleri içinde ihraç potansiyeli olan ürünler CBR ve SBR'dir. Yapýlan ihracat aðýrlýklý olarak AB ülkeleri ile BDT (Baðýmsýz Devletler Topluluðu) dýþý ülkelere gerçekleþtirilmektedir yýlýnda en yüksek deðere eriþen ihracat, 1996 yýlýnda hafif bir düþüþten sonra, 1997 yýlýnda hýzla gerilemiþ ve arasýnda yavaþlayarak düþmeye devam etmiþtir. Ýhracatta 2001 yýlýnda yaþanan hýzlý düþüþle birlikte 2002 ve 2003 yýllarýnda ithalat 1991 yýlýndaki en düþük seviyesine kadar inmiþtir. 140 Ýstanbul Sanayi Odasý

167 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü AB ülkeleri BDT ülkeleri Diðer ülkeler AB ülkeleri BDT ülkeleri Diðer ülkeler AB ülkeleri BDT ülkeleri Diðer ülkeler KS KS KS SBR SBR SBR CBR CBR CBR Ýhracat (ton) Yýllýk Artýþ (%) Tablo 20. Miktar bazýnda, AB, BDT ve önemli diðer ülkelere lastik hammaddeleri ihracatý Kaynak: Petkim Yarýmca Satýþ Raporlarý. AB ülkeleri BDT ülkeleri Diðer ülkeler AB ülkeleri BDT ülkeleri Diðer ülkeler AB ülkeleri BDT ülkeleri Diðer ülkeler KS KS KS SBR SBR SBR CBR CBR CBR Ýhracat (bin ABD Dolarý) Yýllýk Artýþ (%) Tablo 21. Deðer bazýnda, AB, BDT ve önemli diðer ülkelere lastik hammaddeleri ihracatý Kaynak: Petkim Yarýmca Satýþ Raporlarý. bin ton milyon ABD Dolarý ton milyon ABD Dolarý Grafik 12. Türkiye lastik hammaddeleri ihracatý Kaynak: Petkim Yarýmca Satýþ Raporlarý. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 141

168 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Ýstihdam Lastik hammaddeleri istihdam verileri Tablo 22'de verilmiþtir Gümrük Birliðinin Sektöre Etkileri ve Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler Gümrük Birliði Kararýnýn Sektöre Etkileri Türk sentetik kauçuk ve karbon siyahý sanayii 1996 yýlýna kadar gümrük duvarlarý ile korunan, araç lastiði üreticisi firmalar ve lastik eþya sanayiinde faaliyet gösteren yerli firmalarýn hammadde ihtiyacýný karþýlayan, zaman zaman da Irak, Ýran gibi komþu ülkelere ihracat yapan bir sektördü yýlýnda baþlayan Gümrük Birliði süreci ile birlikte, gümrük duvarlarý kaldýrýlmýþ ve Türk sentetik kauçuk ve karbon siyahý sanayii global rekabete açýk hale gelmiþtir. Gümrük ve eþdeðerli vergilerin hem AB ülkeleri ve hem de üçüncü ülkeler için kaldýrýlmasýndan itibaren sektör, dünyanýn bütün sentetik kauçuk ve karbon siyahý üreticileri ile rekabet etmekte ciddi güçlükler yaþamaktadýr. Özellikle BDT ülkelerinin dýþa açýlmasý, Ýran ve Mýsýr'da bu sektörde yapýlan yatýrýmlar ve global krizlerde arz fazlasý oluþan ülkelerden Türkiye'ye giren dampingli mallar nedeniyle sektörde kar marjlarý ciddi bir þekilde düþmüþtür Türkiye Üretim Teknolojisindeki Geliþmeler Sekizinci plan dönemindeki geliþmeler: Yedinci beþ yýllýk plan döneminde karbon siyahý sektöründe Tüpraþ Petrokimya ve Rafineri Müdürlüðü Karbon Siyahý Ünitesi III. Üretim Hattý devreye alýnmýþtýr. Mevcut Durum: Karbon Siyahý: Türkiye'de karbon siyahý üretimi yapan tek þirket olan Tüpraþ Petrokimya ve Rafineri Müdürlüðü Karbon Siyahý Ünitesi 1974 yýlýnda 15 bin ton/yýl kapasite ile üretime geçmiþ, 1981 yýlýnda artan talep göz önüne alýnarak tevsi edilmiþ ve kapasitesi 30 bin ton/yýl'a çýkarýlmýþtýr. Daha sonraki yýllarda bazý ekipmanlarýn yenilenmesine ihtiyaç duyulmuþtur. Hýzla büyüyen karbon siyahý iç piyasa talebi göz önüne alýnarak yedek olarak yapýlan ekipmanlarýn ve mevcut ekipmanlarýn atýl kapasitelerinden de yararlanmak üzere 1995 yýlýnda baþlanarak III. Hat ilavesi çalýþmalarý 1997 yýlýnda tamamlanmýþ ve üretim kapasitesi 40 bin ton/yýl'a çýkarýlmýþtýr. Halen bu kapasite ile üretim yapýlmakta olup yurtiçi talep projeksiyonu incelendiðinde 2005 yýlýna kadar karbon siyahý açýðýnýn karþýlanabilmesi için Karbon Siyahý Fabrikasýnýn %200 oranýnda tevsi edilmesi gerekmektedir (Petkim Yýllýk Ýstatistiði 1997). Ülkemize zaman zaman (Tüpraþ'ta üretilen karbon siyahý türlerinde de) Baðýmsýz Devletler Topluluðu, Mýsýr ve Ýran kaynaklý daha düþük fiyatlý karbon siyahý ithalatý yapýlmaktadýr. Tüpraþ, ancak zarar marjýndaki artýþ pahasýna fiyatlarýnda ayarlama yaparak ithal karbon siyahý ile rekabet etmektedir. Kauçuklar: Yedinci Beþ Yýllýk Kalkýnma Planý döneminde planlanan 30 bin ton/yýl kapasiteli yeni SBR fabrikasýnýn kuruluþu gerçekleþmemiþtir. Mevcut SBR Fabrikasýnýn kapasitesi finishing bölümünde yapýlan iyileþmelerle 27 bin ton/yýl'dan 33 bin ton/yýl'a yükseltilmiþtir. CBR Fabrikasýnýn 14 bin ton/yýl olan kapasitesi fabrikada yapýlan modifikasyonlarla 20 bin ton/yýl yükseltilmiþtir. SBR Fabrikasýnda nitrozamin içermeyen SBR üretimine baþlanmýþtýr. Sentetik kauçuk Türkiye'de Tüpraþ Petrokimya ve Rafineri Müdürlüðü tesislerinde üretilmektedir yýllarý arasýndaki büyümeye paralel bir geliþme gerçekleþtiði takdirde, 2010 yýlýna kadarki yurtiçi taleplere karþýlýk vermek üzere 80 bin ton/yýl ilave karbon siyahý kapasitesine ihtiyaç olacaktýr. Bu ihtiyaç yeni teknolojilerin kullanýldýðý ilave bir 142 Ýstanbul Sanayi Odasý

169 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü fabrika ile karþýlanmak durumundadýr. CBR Fabrikasýnýn ise, 2005 yýlýndan itibaren bire bir tevsii edilmesi halinde gelecek yýllýk yurtiçi tüketimi karþýlamasý mümkündür. Ancak mevcut üretim kapasiteleri ile tam kapasite çalýþýlarak üretim yapýlsa dahi, yurtiçi lastik sektöründe BDT, ABD, Brezilya, Meksika vb ülkelerden daha ucuz mal bulunabilmesine baðlý olarak dönem dönem talep olmayabileceði dikkate alýnmasý gereken önemli bir unsurdur. Bu nedenle, yapýlacak yatýrýmlarda kapasite seçiminin sadece yurtiçi talep deðil, yurtdýþýndaki potansiyel pazarlar da dikkate alýnarak yapýlmasý ve yeni teknolojilerle maliyetlerin düþük olma avantajý da göz önüne alýnarak daha rekabetçi bir üretici haline gelinebilecektir. Dünyada önemli sayýda oto lastiði fabrikasýnýn çözelti grade SBR kullanmaya baþlamasý emülsiyon grade SBR üretiminde fazlalýk meydana getirmiþtir. Bu trend çoðu Avrupa üreticisinin üretim kapasitelerini %20 oranýnda düþürmelerine yol açmýþtýr Dünyadaki Üretici Firmalarýn Pazardaki Durumu Stiren-butadien kauçuklarý, 1996 yýlýndaki %42'lik bir tüketim payý ile sentetik kauçuklarýn en hacimlisidir. Ancak SBR'nin diðer lastik çeþitlerine göre daha az kullanýldýðý radyal araç lastiklerine artan talep ve EPDM, nitril, polibutadien gibi hýzlý büyüyen sentetik kauçuklar nedeni ile son yirmi yýldýr bu oran yavaþta olsa azalma eðilimi göstermektedir (1976 yýlýnda %57). Son yýllarda ABD, Japonya ve Batý Avrupa gibi SBR tüketiminin fazla olduðu ülkelerde tüketim hýzý yýllýk ortalama %0,5'lik bir artýþ göstermekle birlikte yýllarý arasýnda SBR tüketiminin yýllýk artýþ hýzýnýn ortalama %0,8 olacaðý tahmin edilmektedir. Dünya'da emülsiyon polimerizasyonu ile üretilen E-SBR'nin toplam dünya SBR kapasitesindeki payý %83, çözelti polimerizasyonu ile üretilen S-SBR'nin payý ise %17 civarýndadýr. Gelecekteki kapasite geniþlemelerinde çoðunlukla çözelti prosesinin kullanýlmasý beklenmektedir. Ancak bazý geliþmekte olan bölgelerde emülsiyon SBR (E-SBR) kapasite ilaveleri yapýlmasý da beklenmektedir¹. S-SBR yatýrýmlarýnýn E-SBR'ye göre gelecekte daha fazla yapýlma nedenlerinin baþýnda baþlýca kullanma alaný olan araç lastiklerinde aþýnmaya karþý direnci ve "inherent hysteresis" gibi özellikleri oldukça iyileþtirmesidir. Lastiklere kazandýrdýðý özellikler nedeni ile CO 2 emisyonunda azalma ve yaklaþýk %5'lik yakýt tasarrufu saðlanmasý S-SBR'nin "green" veya "eco tyres" diye adlandýrýlan çevreci lastik tipinde kullanýmýný saðlamaktadýr. Çevreci "green tyres", S-SBR'nin yanýsýra dolgu olarak silika, çapraz baðlayýcý olarak ise bir silan-kükürt bazlý kimyasalýn özel bir teknoloji ile (Michelin patenti) karýþtýrýlmasý ile üretilmektedir. Burada E-SBR/karbon siyahýna kýyasla S-SBR/silika daha düþük "hysteresis" vermektedir. Bu da lastiðin fazla ýsýnmadan daha soðuk çalýþmasýný saðlamaktadýr. Bu mükemmel özellikler bu tür çevreci lastiðin Avrupa'da hýzla kabul edilmesine yol açmýþtýr yýlýnda tüketilen özel tip lastiklerin %30'u çevreci lastik olarak adlandýrýlan S-SBR'den üretilmiþtir². Avrupa'da özellikle yeni otomobillerde "eco-tyre"ýn kullanýmý artmaktadýr. (Kaynaklar: [1] J. Auchter et Al., Chemical Economics Handbook, SRI Consulting, 1998; s y.; [2] IRSG, 51,5, (1997) 13) Sektörün Rekabet Gücü Türkiye kauçuk hammaddeleri sektörünün rekabet gücünün analizi, ayný zamanda tek sentetik kauçuk ve karbon siyahý üreticisi olan Tüpraþ Körfez Petrokimya ve Rafineri Müdürlüðü'nün bu sektördeki rekabet gücünü ifade etmektedir. Özelleþtirme sürecinde olan Tüpraþ, idari olarak bir KÝT statüsünde olmasý sebebiyle bu statünün getirdiði avantaj ve dezavantajlara sahiptir. Tüpraþ bir yandan Türkiye'nin en büyük kamu sanayi kuruluþu olmasýnýn verdiði güç ve güvenilirlik avantajýna, diðer yandan Kamu Ýhale Kanunu ve Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 143

170 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Tedarik-üretim-satýþ sürecinin hýzlý olmasý. - Büyük araç lastiði ve lastik eþya üreticisi firmalara yakýnlýk. - Yüksek kalite. - Teknolojik altyapý. Fýrsatlar - Yönetimin esnek davranamamasý. - Toplam kapasitenin yetersizliði. - Yetersiz ürün çeþidi. - Yüksek maliyet, düþük kar marjý. Tehditler - Sektörde büyüme beklentisi. - Ham petrol fiyatlarýnýn dalgalý seyri nedeniyle zarar riski. Tablo 22. Türkiye lastik hammaddeleri sektörü Swot analizi personele uygulanan bazý hukuki mevzuat açýsýndan istisnai kurallara tabi olan bir þirket olarak, diðer birçok kamu kuruluþuna nazaran alým-üretim-satýþ sürecinde daha serbest ve hýzlý hareket etme imkanýna sahiptir. Buna karþýlýk özellikle kriz döneminde esnek istihdam, zarar eden ünitelerin kapatýlmasý, yatýrým ve stratejik ortaklýk kararlarýnýn alýnmasý gibi hususlarda özel sektöre göre kamu kuruluþu olmanýn getirdiði zorluklarý mevcuttur. Tüpraþ Körfez Petrokimya ve Rafineri Müdürlüðü tesislerinin üç büyük lastik üreticisi (Brisa, Goodyear ve Türk Pirelli) fabrikalarýnýn bulunduðu Kocaeli'de olmasý önemli bir lojistik avantaj saðlamaktadýr. Lastik eþya sektörünün büyük kýsmýný barýndýran Ýstanbul ve Bursa'daki tüketiciler için de ayný avantaj söz konusudur. Tüpraþ tesisleri içinde yer alan kendisine ait iskelesi ile deniz ulaþýmý ve bunun yaný sýra kara ve demiryollarý ulaþýmý da son derece kolaydýr. Tüpraþ Körfez Petrokimya Rafineri Müdürlüðü organizasyon yapýsý itibariyle eðitimli ve tecrübeli personelin görev yaptýðý Türkiye'de ilk ISO 9002 belgesi alan kamu kuruluþu unvanýný taþýyan (1996) ve 2004 yýlý Þubat ayýnda ISO 9001:2000 Kalite, ÝSO Çevre ve ISO Ýþ Saðlýðý ve Güvenliði belgeleri alan bir kuruluþtur. Lastik hammaddeleri ürün kalitesi açýsýndan dünyanýn en iyi markalarý ile rekabet edebilir seviyede olan Tüpraþ, dünyanýn önde gelen lastik üreticilerinin onaylý tedarikçisi konumundadýr. Tüpraþ'ýn sentetik kauçuk ve karbon siyahý ürünlerindeki kapasitesi global rekabete açýklýk açýsýndan ve Türkiye'nin bugün ulaþtýðý tüketim seviyesi açýsýndan yetersiz kalmaktadýr. Bu durum birim maliyetlerin dünya standartlarý seviyesinden yukarýda olmasý ve arz edilen ürün çeþitliliðinin sýnýrlý olmasý sonucunu ortaya çýkarmaktadýr. Özellikle kar marjlarýnýn düþük, dünyada arz fazlasýnýn bulunduðu dönemlerde global rekabete karþý durmak için karlýlýktan ciddi þekilde feragat edilmesi ve iþletmenin idamesini en az zararla sürdürebilecek þekilde çalýþtýrýlmasý gerekmektedir yýlýnda global anlamda dünya ekonomisinde ve özellikle lastik sektöründe büyüme beklenmektedir. Bu genel canlanma yanýnda Çin ekonomisindeki olaðanüstü büyüme ve talep artýþý dünyada arz fazlasý kalmamasýna yol açmýþtýr. Türkiye'de de ayný ekonomik büyüme mevcut olup, 2004 yýlýnýn ilk yarýsýndan itibaren otomotiv sektörünün kredi ve teþvik uygulamalarý ile olaðanüstü bir büyümeye girmiþ olmasý ve bunu takiben lastik sektöründe yaþanan büyüme ile lastik hammaddeleri talebinde %5-10'luk bir artýþ gerçekleþeceði beklenmektedir. Dünya ekonomisindeki bu canlanma sonucu, lastik sektörü geliþmiþ olan ülkeler, bölgelerindeki lastik hammaddelerini tükettikleri için baþka bölgelerdeki 144 Ýstanbul Sanayi Odasý

171 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü dampingli satýþlara baþvurulmamakta, her üretici makul kar marjlarý ile aðýrlýklý olarak kendi bölgelerine satýþ yapmaktadýr. Bu durum Tüpraþ için kýsmen de olsa rekabet avantajlarýný kullanabileceði ve pazar payýný artýrabileceði bir fýrsat yaratabilecektir. Ham petrol fiyatlarýnda görülen anormal yükseliþ sentetik kauçuk ve karbon siyahý hammaddelerinde de düzenli olmayan, dalgalý ve fakat trend olarak ciddi artýþlar þeklinde yansýmaktadýr. Bu maddelerin fiyatlarýnda yaþanan istikrarsýzlýk hammadde tedariki ile satýþ arasý süreçte fiyat öngörülerinin çok sýhhatli yapýlmasýna ihtiyaç göstermektedir. Hammadde alýmýný fiyatlarýn tepe noktasýnda yapan bir üreticinin akabinde fiyatlarýn düþmesi halinde maliyetini mamul fiyatýna yansýtamamasý ve rekabet gücünü kaybetme riski her zaman ciddi bir olasýlýktýr Sektör Strateji ve Politikalarý SBR, CBR kauçuklarý ve karbon siyahý üretiminin yapýldýðý sektörde, yakýn gelecekte ürün çeþitlendirmesine yönelinmesi hedeflenmekle birlikte mevcut ürünlerde, geliþen iç pazar da dikkate alýnarak üretim kapasitelerinin artýrýlmasýna yönelik çalýþmalara da hýz verilmelidir. Çevre kirliliði konusu sektör için önemli olup mevcut tesislerin bu yönde modernize edilmesi, ayrýca yeni yatýrýmlarýn çevre faktörü ile birlikte deðerlendirilmesi sektörün öncelikleri arasýndadýr Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Modernizasyon ve yeni yatýrýmlar. 2. Sektör-çevre iþbirliði. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Tüpraþ, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý, Sanayi Bakanlýðý, DPT Tüpraþ, Çevre ve Orman Bakanlýðý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 145

172 Bölüm 9. Petrokimya Sektörü 146 Ýstanbul Sanayi Odasý

173 10. TEKSTÝL KÝMYASALLARI SEKTÖRÜ SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Tekstil (yardýmcý) kimyasallarý sektörü Türkiye'nin lokomotif sektörlerinden tekstil sanayiinin önemli girdilerini temin eden bir sanayi dalýdýr. Bu nedenle sektör, ülkemizdeki tekstil sanayiine paralel olarak geliþmiþtir. 1950'li yýllarda ithalat yoluyla temin edilen tekstil (yardýmcý) kimyasallarý, 1960'lý yýllarla birlikte ülkemizde kurulan yerli ve yabancý sermayeli iþletmeler tarafýndan üretilmeye baþlanmýþtýr. Sektör ürünleri, tekstil prosesinin elyaf aþamasýndan bitmiþ kumaþ ya da giysiye kadar olan aþamalarýnda kullanýlmaktadýr. Bu ürünleri; - Sentetik elyaf üretim yaðlarý, - Bobin yaðlarý, - Haþýl maddeleri, haþýl vaks yaðlarý (balmumu gibi) (ipliðe direnç saðlarlar), - Haþýl sökme, ön terbiye, kasar, piþirme, merserizasyon maddeleri, - Boya ve baský yardýmcýlarý (boyamanýn düzgün olabilmesi için gerekli kimyasallar), - Yýkama maddeleri, - Finisaj maddeleri, - apre maddeleri, - avivaj maddeleri olarak gruplandýrmak olasýdýr. Sektörün ham maddeleri ise; - Tabii veya mineral bazlý yaðlar, - Yað derivatlarý (yað alkolleri, vs), - Deðiþik aminler, polietilenler, niþasta, parafinlerdir SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Sektörün Geliþimi Sektörde geliþme 1960'lý yýllarla baþlamýþ ve bazý çok uluslu firmalar Türkiye'de ortaklýklar oluþturarak üretim tesisi kurmuþlardýr. Yatýrýmlar daha sonra Batýlý ülkelerden know-how alýnarak kurulan yerli sermayeli tesislerle devam etmiþtir. 1980'li yýllarla birlikte tekstil sektöründe gerçekleþtirilen ihracat ataðý ve buna baðlý olarak hýzla artan yatýrýmlar yanýnda tekstil sektörünün Avrupa'da giderek gerilemesi Türkiye'yi birçok yabancý yatýrýmcý için cazip hale getirmiþtir. Bu geliþme özellikle 1990'lý yýllarda birçok yerli ve yabancý sermayeli iþletmenin faaliyete geçmesine olanak saðlamýþtýr. Kurulan yeni tesisler ile sektörde kapasite kullaným oraný 1990'lý yýllarýn sonuna doðru %60 düzeylerine gerilemiþtir. Tekstil sektörünün Uzakdoðu'dan gelen rekabete karþý, yüksek katma deðerli mamüllere yönelmesi nedeniyle son yýllarda sektörün üretiminde bir yavaþlama gözlenmektedir. Buna karþýlýk tekstil kimyasallarý sektöründe kýsmen teþviklerin de etkisi ile firma sayýsý ve dolayýsýyla kapasite miktarý ciddi bir artýþ göstermiþtir. Kapasite fazlasý ihracata yönlendirilmiþtir. Ancak kurulu kapasite, sektörün mevcut ihtiyacýnýn çok üzerindedir ve yoðun teknik servis isteyen bir sektör olmasý nedeniyle ihracatýn da geliþimi oldukça yavaþtýr. Ülkemizde sektörün ana girdisi olan kimyasallarda önemli bir üretim olmadýðý için hammaddelerin büyük bir bölümü ithalat ile karþýlanmaktadýr. Bu Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 147

174 Bölüm 10. Tekstil Kimyasallarý Sektörü Argon Akkim Alfa Kimya Armaðan Kimya Aktif Kimya AWB Basf Benar Kimya Berol Best Kimya Bozetto Cargill Ciba Clariant CHT Cognis (Türk Henkel) Deteks Dr. Petri Eksoy Enkimteks Gemsan Tablo 1. Sektörde faaliyet gösteren baþlýca firmalar Kaynak: Cognis A.Þ. pazar araþtýrmalarý Karteks Kemiteks Mobil Novo Linoteks Organik Kimya Ortadoðu - KVK Polar Kimya Proton Rotta Rudolf-Duraner Setaþ Shell Shill & Sailacher Takemoto Tekimsan Tekstilcolor Zschimmer & Schwarz Petrol Ofisi Th. Böhme Günerca-Ýlteks bin ton Grafik 1. Yýllara göre üretim (bin ton) Kaynak: Cognis A.Þ. pazar araþtýrmalarý durum maliyetlerin AB'nde üretim yapan diðer firmalara göre daha yüksek olmasýna yol açmaktadýr. Sektörde irili ufaklý yaklaþýk yerli-yabancý firma faaliyet göstermektedir. Bu firmalarýn baþlýcalarý Tablo 1'de gösterilmiþtir. Yetersiz sermaye gücü nedeniyle daha önce faaliyet gösteren bazý yerli firmalar faaliyetlerine son vermiþ, buna karþýn Avrupa'da tekstil sektörünün gerilemesi nedeni ile birçok yabancý firma ile yerli ortaklýklar kurarak ya da yalnýz baþýna bu sektörde faaliyete baþlayan firmalar da olmuþtur Üretim ve Kurulu Kapasite Sektörde faaliyet gösteren kuruluþlar modern ve dünya standartlarýna uygun üretim teknolojilerini kullanmaktadýr. Ürün kalitesi açýsýndan da rakiplerine göre önemli üstünlüklere sahiptir. Komþu ve hatta Avrupa ülkelerine yapýlan ihracat bu yargýyý doðrulamaktadýr. Sektörün ihracat potansiyeli, olduðundan çok daha yüksektir. Düþük kapasite kullanýmýnýn önüne geçilmesi ve atýl kapasitenin deðerlendirilmesi amacýyla ihracata odaklanma sektör için kaçýnýlmazdýr yýlýna kadar sektörde kapasite kullaným oraný oldukça yüksek düzeylerde gerçekleþmiþtir yýlýndan sonra tekstil sektöründeki sürekli artan ihracat ve verilen teþvikler neticesinde yatýrýmcýlarýn dikkati bu sektöre yönelmiþtir. Bu geliþme sonucunda sektörde üretim yapan iþletmelerin sayýsý 20-30'lardan 100'lerin üzerine çýkmýþtýr. Yeni kurulan iþletmelerle artan kapasite miktarý mevcut tekstil sektörünün ihtiyaçlarýna cevap vermekten öte, atýl kapasiteler yaratmýþtýr yýlýnda yaþanan kriz nedeniyle sektördeki kapasite kullaným oraný %60'lar düzeyine gerilemiþtir. Sektörde yýllarý arasýnda üretim artmýþ, 1999 yýlýnda ise gerilemiþtir Türkiye'nin AB ile iliþkileri doðrultusunda yapacaðý tekstil ihracatýna paralel olarak üretim daha fazla artabilecektir. Mevcut kapasiteler yeterli 148 Ýstanbul Sanayi Odasý

175 Bölüm 10. Tekstil Kimyasallarý Sektörü olduðundan, bu artýþlar sektör tarafýndan kolayca karþýlanabilecektir. Sektörün ana girdileri yurtdýþý kaynaklý olup, çoðunlukla AB'nden veya Uzakdoðu ülkelerinden temin edilmektedir. Bu nedenle ülkemizden temin edilen hammaddelerin miktarlarý ve buna paralel olarak deðeri de ithal ürünlere göre düþük kalmaktadýr Ýhracat Sektör yaklaþýk olarak üretiminin %10'unu ihraç etmektedir. Baþlýca ihracat pazarlarý baþta komþu ülkeler ve Türki Cumhuriyetler ile az miktarlarda da olsa AB ülkeleridir. Tekstil kimyasallarýnýn ihracatý yoðun servisi gerektirmektedir. Yurtiçinde müþteriye verilen teknik servisin yurtdýþýnda da verilmesi gerekmektedir. Bu nedenle ürünlerin dýþ pazarlarda onaylanmasý oldukça uzun zaman almaktadýr Ýthalat Hammadde ve yarý mamül ithalatý Gümrük Birliðinden bu yana aðýrlýklý olarak AB ülkelerinden yapýlmaktadýr. Uzakdoðu ülkelerinden Çin ve Japonya ithalat yapýlan ülkeler arasýnda önemli bir paya sahiptir Ýstihdam Sektörde çalýþan eleman sayýsý 2000'li yýllarda yaklaþýk kiþidir. Çalýþanlarýn yaklaþýk olarak %35'ini mavi, %65'ini ise beyaz yakalýlar oluþturmaktadýr. Beyaz yakalýlarýn mavi yakalýlara göre fazla oluþu, sektörün çok fazla teknik servis aðýrlýklý çalýþtýðýný ortaya koymaktadýr. Tekstil kimyasallarý sektöründe genelde tekstili bilen, yetiþmiþ, bilgili ve deneyimli eleman açýðý bulunmaktadýr. Bugün ülkemizin belli baþlý üniversitelerinde tekstil bölümleri mevcut olup, bu üniversitelerden yetiþmiþ eleman bulunabilmektedir. Ancak sektör, konusunda araþtýrma ve geliþtirme Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 149

176 Bölüm 10. Tekstil Kimyasallarý Sektörü için iyi yetiþmiþ, temel kimya bilgisine sahip ve lisan bilen kimyagerler veya kimya mühendisleri bulmakta zorlanmaktadýr SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Sektörde faaliyet gösteren öncü kuruluþlar cirolarýnýn belirli bir bölümünü Ar-Ge faaliyetleri için harcamaktadýr. Bu faaliyetlerin yeterli olduðunu söylemek olasý deðildir. Rekabet gücünü artýrmak veya mevcut durumu korumak için her kuruluþ bu yönde faaliyet göstermek zorundadýr. Aksi takdirde yeni teknolojilere uygun mamül üretmek olasý deðildir. Buna karþýn sektör ürün kalitesi açýsýndan rakiplerine göre önemli üstünlüklere sahiptir. Sektörde aktif olan kuruluþlar rekabet güçlerini artýrabilmek için yeni teknolojileri takip etmekte, rasyonalizasyon, verimlilik, modernizasyon, çevreye uyumluluk ve müþteriye daha iyi hizmet sunabilmek için uygulama ve Ar-Ge laboratuvarlarý konularýna aðýrlýk vermektedir. Aksi takdirde sektörün ithal ürünler karþýsýnda rekabet gücü azalacaktýr Sektör genelde üniversitelerin tekstil mühendislik bölümleri ile sýký iþbirliði içersindedir. Enerji maliyetlerinin yüksek olmasý sektörün rekabet gücünü olumsuz yönde etkilemektedir. Enerji yoðun sektörün, artan üretim ihtiyaçlarýna paralel olarak enerji ihtiyacý da artacaktýr. Sektörün ana girdilerinin büyük bir bölümünün yurtdýþýndan ithal edilmesi nedeniyle maliyetler genel olarak AB'ndeki ürünlere göre daha yüksektir. Maliyetleri artýran baþlýca etmenler navlun, KKDF, fon, liman ve harçlar gibi giderler olarak sýralanabilir. Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Ürün kalitesi. - Ar-Ge'ye giderek önem verilmesi. - Mevcut kurulu kapasite. - Üniversite-sanayi iþbirliði. - Yeni teknolojilerin yakýndan izlenmesi. - Ýþletmelerin verimlilik ve yenilik vb çabalarýna aðýrlýk vermesi. - Nitelikli iþgücü. - Türk ürünlerinin olumsuz imajý. - Ýran, Kafkas ülkelerinin ve Suriye'nin transit geçiþlerde zorluk çýkarmasý. - Yüksek navlun fiyatlarý. - Gümrük iþlemlerinin uzun sürmesi ve bürokrasinin fazla olmasý. - Tanýtým maliyetlerinin yüksek olmasý ve teþviklerde yaþanan bürokratik engeller. - Ar-Ge faaliyetlerinin sýnýrlý oluþu. - Enerji maliyeti. - Hammaddede dýþa baðýmlýlýk ve ithalat maliyeti. Fýrsatlar Tehditler - Tekstil sektörünün geliþmiþ ülkelerden geliþmekte olan ülkelere yönelmesi. - Uluslararasý pazarlarda Çin ve geliþmekte olan ülkelerin tekstil sektöründe rekabetçi konuma gelmeleri. - Türk tekstil sektörünün katma deðeri yüksek "son aþamalara" yönelmesi. Tablo 2. Türkiye tekstil kimyasallarý sektörü Swot analizi 150 Ýstanbul Sanayi Odasý

177 Bölüm 10. Tekstil Kimyasallarý Sektörü SEKTÖR STRATEJÝ VE POLÝTÝKALARI Sektörün rekabet gücünü artýrabilmek için; - Gümrük Birliði ile sektörde rekabet artmýþtýr. Buna paralel olarak ülkemizde yabancý ortaklý yatýrýmlarýn sayýsý artmýþ ve kapasite kullaným oraný düþmüþtür. Bugün sektörde faaliyet gösteren firmalarýn, artan rekabet ve dýþ baskýlar nedeniyle üretim teknolojilerini en son standartlar düzeyine (eko-teks gibi) getirmesi ve Ar-Ge faaliyetlerine aðýrlýk vermesi gereklidir. - Ar-Ge'ye verilen teþviklerde iþlem sürelerinin hýzlandýrýlmasý ve teþviklere iþlerlik kazandýrýlmasý gerekmektedir. - Sektörde haksýz rekabeti ortadan kaldýrmak için ISO, çevre ve üçlü sorumluluk gibi uluslararasý standartlara göre üretim yapan ve hizmet veren kuruluþlar teþvik edilmelidir. - Çevre ile ilgili standartlarýn oluþumunda ve ekolojik deðerlerin AB ve dünya standartlarý ile uyumlu hale getirilmesinde sektörün bilgisine baþvurulmalýdýr. - Ýhracat ve ithalat iþlemlerinde karþýlaþýlan engellerin ve harçlarýn asgariye indirilmesi ve iþlemlerin basitleþtirilerek hýzlandýrýlmasý gereklidir. Türkiye'nin AB iliþkilerinin geliþmesi sonucu üretim içindeki ihracat payýnýn %10'lar düzeyinin üzerine çýkmasý olasýdýr. - Düþük kapasite kullanýmýnýn önüne geçilmesi ve atýl kapasitenin deðerlendirilmesi amacýyla ihracata odaklanma sektör için kaçýnýlmazdýr. - Enerji maliyetlerinin rekabet ettiðimiz ülkelerdeki seviyelere getirilmesi gerekmektedir. - Halen mineral yað ihtiva eden bitmiþ kimyasallar AB ülkelerinden sýfýr gümrükle ithal edilmektedir. Sektörün ana girdilerinden olan mineral yaðlarýnýn fiyatlarýnýn akaryakýt fiyatlarýna endekslenmemesi gereklidir. - Atýl kapasiteler göz önüne alýndýðýnda sektörde gelecek beþ yýl içinde büyük yatýrýmlar beklenmemektedir. Ancak kuruluþlarýn verimliliði artýrýcý, rasyonalizasyonu saðlayan ve yeni teknolojilere uygun yatýrýmlar yapmasý gerekmektedir. - Sektörde kurumsallaþmýþ kuruluþlar mevcuttur. Rekabet gücünü artýrabilmek için iþletmelerin birleþme ya da yabancý iþletmelerle iþbirliðine gitmesi gündeme gelmelidir Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Atýl kapasitelerin deðerlendirilmesi amacýyla ihracata odaklaþma teþvik edilmesi. 2. Çevre ile ilgili standartlarýn oluþturulmasýnda sektörün bilgisine baþvurulmaktadýr. 3. Enerji maliyetlerinin optimizasyonu. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR DTM, Ýhracatçý Birlikleri, ÝGEME, sektör dernek ve kuruluþlarý Orman ve Çevre Bakanlýðý, sektör dernek ve kuruluþlarý, TSE Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý, Maliye Bakanlýðý, sektör dernek ve kuruluþlarý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 151

178 Bölüm 10. Tekstil Kimyasallarý Sektörü 152 Ýstanbul Sanayi Odasý

179 11. YAPIÞTIRICILAR SEKTÖRÜ SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Yapýþtýrýcýlar sektörü, gerek endüstride gerekse günlük yaþamda insanlarýn ihtiyacý olan, çeþitli kimyasallardan yapýlabilen, yapýþtýrýcý ürünlerini üreten sektörün tümünü kapsamaktadýr. Sektör ürünleri kimyasal yapýlarýna göre deðerlendirilmektedir. Yapýþtýrýcýlar; - Dispersiyon bazlý yapýþtýrýcýlar, - Hotmeltler, - Siyanakrilat bazlý yapýþtýrýcýlar, - Epoksi yapýþtýrýcýlar, - Solvent bazlý yapýþtýrýcýlar, - Poliüretan bazlý yapýþtýrýcýlar, - Sealantlar olarak sýnýflandýrýlabilmektedir. Sektörün hammaddeleri aþaðýda gösterilmiþtir: - Polyvinilasetat, - Etilenvinil asetat, - Niþasta, - Dekstrin, - Üre, - Boraks, - Kazein, - Polyvinil alkol, - Plastifiyan, - Anorganik dolgu maddeleri, - Viskozite ayarlayýcýlar, - Selüloz esterleri, - Selüloz eterleri, - Nitril kauçuk, - Butil kauçuk, - Akrilik emülsiyonlar, - Poliüretanlar, - Poliolezinler, - Solventler, - Siyanakrilatlar, - Silikonlar, - Epoksiler, - Reçineler SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Yapýþtýrýcý üreten firmalarýn istihdamý, cirolarý ve ihracatlarý ekonomide çok büyük deðerleri ifade etmemektedir, ancak, yarattýklarý katma deðer açýsýndan ekonomide önemli bir yer tutmaktadýr. Günümüzde, küçük bir ambalajdan, çocuk bezine ve hatta otomobile kadar her üründe bir ya da daha fazla tip yapýþtýrýcý kullanýlmaktadýr. Sektör özellikle Gümrük Birliðinden sonra yabancý sermaye giriþiyle geliþmeye baþlamýþ ve kullanýldýðý sektörlerdeki büyümeye paralel olarak imalat sanayii içindeki payýný artýrmýþtýr. Geçmiþte yüksek teknoloji geliþtirmeyen ürünler, yerlerini son beþ yýlda yüksek teknolojili ürünlere býrakmýþ, istekler diðer ülkelerle rekabetin artmasýna paralel olarak kaliteye doðru yönelmiþtir Sektör Temel Göstergeleri Sektörün genel yapýsýna bakýldýðýnda, üretimin yaný sýra önemli miktarda ithalatýn gerçekleþtiði görülmektedir. Dolgu maddelerinin dýþýnda sektör üretimi için gerekli girdilerin (hammadde) üretimi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 153

180 Bölüm 11. Yapýþtýrýcýlar Sektörü yetersiz düzeydedir. Bu nedenle sektör, hammadde temini açýsýndan ithalata baðýmlýdýr. Sektörde üretim yapan ve temsilcileri aracýlýðýyla faaliyet gösteren baþlýca firmalar Tablo 1'de verilmiþtir. Bu firmalardan, Türk Henkel ve Clariant %100 yabancý sermayeli kuruluþ olup Türkiye'de üretim yapmaktadýr. Diðer yabancý firmalar Türkiye'de temsilcilikleri ya da distribütörleri aracýlýðýyla faaliyet göstermektedir Üretim, Ýthalat, Ýhracat ve Ýstihdam Türk Henkel A.Þ. Clariant Densan Çuhadaroðlu DYO Sotaþ Chemetal Atom Kimya Marshall Üreten Kimya Swift Kleiberit HB Fuller Rayt Tut Polisan Pürkim Matkim Tamtut R&H Enyap Agakim Sentez Kimya Basf National Bostik Findley Cömmerling Türmerleim Tablo 1. Sektörde faaliyet gösteren baþlýca firmalar Kaynak: Henkel A.Þ. pazar araþtýrmalarý. Türkiyedeki yapýþtýrýcý üretimi yýllýk yaklaþýk 100 bin ton'dur. Bunun dýþýnda yaklaþýk olarak 10 bin ton civarýnda doðrudan ithalat yapýlmaktadýr. Üretimin %70'i dispersiyon bazlý yapýþtýrýcýlardýr. Sektör girdiler açýsýndan dýþa baðýmlýdýr. Temel girdilerden sadece niþasta, dekstrin, bazý dolgu malzemeleri ve boraks gibi hammaddeler yurtiçinde üretilmektedir. Toplam ithalat yaklaþýk 200 milyon ABD Dolarý düzeyine eriþmektedir. Yapýþtýrýcý sektörünün ihracatý ise genellikle doðu Avrupa ülkelerine yapýlmaktadýr ve yýllýk yaklaþýk 30 milyon Euro'dur. Baþlýca ihracat pazarlarý Türki Cumhuriyetler, Ortadoðu ve Kuzey Afrika ülkeleridir. Günümüzde yapýþtýrýcý sektörü önemli bir istihdam yaratamamaktadýr. Toplam istihdam yaklaþýk olarak kiþidir. Yýllýk kiþi baþýna düþen üretim miktarý 50 ton düzeyindedir Gümrük Birliðinin Sektöre Etkileri 1996 yýlýnda AB ile Gümrük Birliðine giriþ sonrasý Türkiye'deki yapýþtýrýcý sektörü iki þekilde etkilenmiþtir. Bunlardan en önemlisi üretimde yaþanan düþüþtür. Gümrük Birliði öncesinde Türkiye'de üretilen ürünler, Gümrük Birliði sonrasýnda cazibesini kaybetmiþ ve ayný ürünler yerli üretim yerine yurtdýþýndan ithal edilmeye baþlanmýþtýr. Gerek üretim teknolojisinin Avrupa ülkelerine göre daha geri olmasý, gerekse verimliliðin düþük olmasý nedeniyle iþçilik maliyetlerinin daha 154 Ýstanbul Sanayi Odasý

181 Bölüm 11. Yapýþtýrýcýlar Sektörü yüksek olmasý, ithal ürünleri cazip hale getirmiþ ve böylece üretim rakamlarý Gümrük Birliði öncesine göre gerilemiþtir. Gümrük Birliði sektörü olumlu yönde de etkilemiþtir. Gümrük Birliði sonrasý sektöre yatýrým amaçlý yabancý sermaye giriþi hýzlanmýþtýr. Üretim yönünden olmasa bile, sektörde ithal ürün kullanýmý fazlalaþmýþ, bu da yerli üreticiler için teknolojik olarak kendilerini yenilemeleri ve üretim kalitelerini artýrma, iþçilik maliyetlerini düþürme açýsýndan fýrsat olmuþtur DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KARÞILAÞTIRMA Dünyada yapýþtýrýcý sektörü teknolojik geliþmelerle paralel olarak hareket etmektedir. Çünkü büyük firmalar, genellikle makine firmalarýyla koordineli çalýþmakta ve onlarýn geliþtirdiði veya geliþtireceði yeni sistem veya makinelere uygun yapýþtýrýcý geliþtirmektedir. Sektör genelde her geçen gün kendini yenilemekte, hýzlý makineleþme ve teknolojiye yönelmektedir. Kýsaca, teknolojik geliþmelere baðlý olarak yapýþtýrýcý sektöründe önemli geliþmeler yaþanmaktadýr. Poliüretan yapýþtýrýcýlarýn kullanýlmasý hýzla yaygýnlaþmakta ve bu sayede daha saðlam ve daha hýzlý yapýþma elde edilmektedir. Bir baþka geliþme ise kürleþmenin havadaki nem veya ikinci bir komponentten baþka, ultraviyole ile olmasýdýr. Bu konudaki çalýþmalar hýzlý bir biçimde sürdürülmektedir. Fleksible (esnek) ambalaj için laminasyon ve PSA yapýþtýrýcýlarýn kullanýmý hýzla yaygýnlaþýrken, bu ürünler sektörün en hýzlý geliþme gösteren ürünleridir. Dünyada büyümeye yönelik bilinen yegane uygulama, þirket evlilikleridir. Son zamanlarda büyük firmalar özellikle küçük ancak özgün ürünler yapan firmalarý satýn almaktadýr. Büyük firmalar bu uygulama ile daha da büyümekte, ancak özellikle entegrasyon sürecinde sorunlar yaþamaktadýrlar. Dünyada yapýþtýrýcý firmalarý arasýnda, HB Fuller, National Starch ve Henkel ilk üç sýrayý paylaþmaktadýr SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Rekabet gücünü etkileyen baþlýca faktör, kalite, maliyetler ve ödemelerdir. Sektörün geliþmesine ayak uyduramayan firmalar ve kalite açýsýndan sorunlarý olanlar ile tam uyum saðlayanlar arasýnda çeliþkili rekabet yaþanmaktadýr. Sektörde tüm geliþmelere ayak uyduran kurumsallaþmýþ firmalarla, Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Ýthalatçý konumundaki Türki Cumhuriyetlere ve Ortadoðu ülkelerine yakýnlýk. - Kurumsal iþletmelerde çaðdaþ üretim teknikleri. - Nitelikli iþgücü. - Hammaddede ithalata baðýmlýlýk. - Kayýt dýþý üretimin yarattýðý haksýz rekabet. Fýrsatlar Tehditler - Irak pazarýnýn yeniden canlanma eðilimi. - Çin'in Türkiye'yi hedef pazar olarak görmesi. Tablo 2. Türkiye yapýþtýrýcýlar sektörü Swot analizi Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 155

182 Bölüm 11. Yapýþtýrýcýlar Sektörü kayýt dýþý çalýþan firmalar arasýnda haksýz rekabet yaþanmaktadýr. Kurumsallaþmýþ firmalarda nitelikli iþgücü ve çaðdaþ üretim teknikleri kullanmanýn getirdiði maliyet kayýt dýþý çalýþan firmalarla rekabeti güçleþtirmektedir. Bu rekabetin önüne geçmek için müþterilerin bilinçlendirilmesi gerekmektedir. Bunun dýþýnda her yönüyle ayný olan firmalar arasýnda kýyasýya rekabet yaþanmakta, rakiplerine göre az da olsa farklýlýk yaratabilenler bir adým öne geçmektedir. Dolgu maddelerinin dýþýnda yerli girdi üretiminin sýnýrlý olmasý nedeniyle dýþa baðýmlýlýk ve kayýt dýþý çalýþan firmalarýn yarattýðý haksýz rekabet sektörün rekabet gücünü olumsuz yönde etkileyen önemli faktörlerdir. Türkiye'nin coðrafi konumu, yapýþtýrýcý üretimi veya ithalatý yapan firmalar için avantaj teþkil etmektedir. Türki Cumhuriyetler ve Ortadoðu pazarýna olan yakýnlýk özellikle yapýþtýrýcý üretimi yapan firmalar için çok önemli ölçüde rekabet gücü saðlamaktadýr. Yine üretim yapan firmalar iþçiliðin nispeten ucuz olmasý dolayýsýyla dýþ pazarda daha kolay rekabet edebilmektedirler. Irak'ta durumun düzelmesi Türkiye'deki firmalar için çok büyük bir fýrsat oluþturacaktýr. Her sektörde olduðu gibi, yapýþtýrýcý sektörü için de AB üyeliðinin gerçekleþmemesi olasýlýðý ve Çin'in pazar kazanma savaþýnda Türkiye'yi de hedef pazar olarak görmesi baþlýca tehditler olarak ön plana çýkmaktadýr. Sektörün geleceði için aþaðýdaki hususlar mutlaka hayata geçirilmelidir: - Sektör ürünlerini kullananlarýn bilinçlendirilmesi, - Sektörde kayýt dýþý faaliyetlerin önlenmesi için denetimin etkinleþtirilmesi, - Üretimde, kalite ve standartlarýn denetiminde etkinlik saðlanmasý, denetim mekanizmalarýnýn aksaksýz uygulanmasý, - Ýthalatta haksýz rekabetin önlenmesi, anti damping uygulamalarýnda etkinliðin saðlanmasý ve kalite denetiminden taviz verilmemesi SEKTÖR STRATEJÝ VE POLÝTÝKALARI Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Kullanýcýlarýn bilinçlendirilmesi. 2. Kayýt dýþý faaliyetlerin engellenmesi. 3. Üretim kalite ve standartlarýnýn denetiminde etkinlik saðlanmasý. 4. Ýthalattaki haksýz rekabetin (anti-damping) önlenmesi. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Sektör dernekleri, sektör kuruluþlarý, tüketici dernekleri Maliye Bakanlýðý, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, belediyeler, sektör dernek ve kuruluþlarý TSE, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, sektör dernekler ve kuruluþlar Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, Gümrükler Genel Müdürlüðü 156 Ýstanbul Sanayi Odasý

183 12. AÞINDIRICILAR SEKTÖRÜ SEKTÖRÜN TANIMI VE KAPSAMI Aþýndýrýcýlar insan tarihi kadar eski olup yontma taþ devrinden günümüze kadar gelmiþtir. Ýnsan hayatýnda su ve hava ne kadar önem taþýyorsa, aþýndýrýcýlar da sanayi ve teknolojide o kadar önem taþýmaktadýr. Aðaç, metal, otomotiv, tekstil, cam, mermer, deri gibi sektörlerin üretim aþamasýnda kullandýklarý vazgeçilmez sarf malzemelerinden birisidir. Sektör, son 50 yýlda sanayinin diðer sektörlerindeki geliþimine paralellik göstermiþtir. Sektör ürünleri; a) Zýmpara taþlarý: 960 m/m kutra kadar bakalit ve seramik baðlayýcýlý zýmpara taþlarý - flex taþlarý, silindirik, çanak, ring, segman, saplý ve muhtelif formlarda zýmpara taþlarý. b) Flexibel aþýndýrýlar: Flexibel - bez, kaðýt, fiber, sonsuz bant, rulo, flap disk, mop ve muhtelif þekilde aþýndýrýcýlar. c) Elmas aþýndýrýcýlar: Elmas testereler, elmas form aþýndýrýcýlar olarak sýnýflandýrýlmaktadýr. Sektör hammaddeleri ise, zýmpara taþlarý suni korendon ve silisyum karbürlerdir. Korund kaliteleri, en sert maden olan saf karbon elmas sertliðine çok yakýn olduðundan suni korundlar kullanýlmaktadýr. - Normal Korund: NK %96 AlO ihtiva eder. - Asil Korund: EK %99 AlO ihtiva eder. Silisyum karbür yeþil ve koyu renktedir. Flex taþlarýnýn imalatýnda takviye malzemeleri olarak cam elyaf kullanýlmaktadýr. Baðlayýcý olarak; - Fenolik reçine, kryolit (bakalit), - Feldispat, quarz, kil, kaolin (seramik), - Flexibel - zýmpara hammad, - Bez, kaðýt, fiber mesnetler fenolik reçine, caco, korund ve silisyum karbür, - Hakiki elmas tozlarý kullanýlmaktadýr SEKTÖRÜN GELÝÞÝMÝ VE TEMEL GÖSTERGELER Ülkemizde sanayi ürünlerinin çoðalmasýný takiben, aþýndýrýcý ihtiyacýný karþýlayacak yatýrýmlar yapýlmýþtýr. Türkiye zýmpara taþý pazarý yýllýk yaklaþýk 25 milyon ABD Dolarý düzeyindedir. Türkiye'deki zýmpara sanayii gerek üretim gerek teknoloji bakýmýndan uluslararasý düzeydedir. Sektör, geliþmiþ ülkelerde (Fransa, Almanya vb) %40 oranýnda DIY (do it yourself) pazarýna yönelik ürünlere kaymýþ durumdadýr. Endüstriyel kullanýma yönelik zýmpara taþlarý yerini elmas, CBN türü taþlara býrakmaktadýr. Türkiye'de faaliyet gösteren iþletmelerin üretim kapasiteleri ülkenin ihtiyacýný karþýlamakta ve önemli miktarlarda ihracat yapýlmasýný saðlamaktadýr. Zýmpara taþý - flex taþý, flap disk, fiber disk, bant zýmpara baþlýca ihracat ürünleridir. Buna karþýn üretilen aþýndýrýcýlarýn hammaddelerinin tamamý ithal edilirken flexibel-tabaka su zýmparalarýnýn ithalatý büyük ölçüde devam etmektedir. Zýmpara taþý ithalatý ise çok azdýr. Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 157

184 Bölüm 12. Aþýndýrýcýlar Sektörü DÜNYA VE SEÇÝLMÝÞ ÜLKELERLE KARÞILAÞTIRMA Aþýndýrýcýlarýn dünyada geliþimi sanayi ve teknoloji geliþimine paralellik göstermektedir. Elmas, CBN, SG (cubirton) gibi aþýndýrýcýlar geliþtirilmiþtir. Aþýndýrýcý üretiminde son 25 yýl içinde bir geliþme olmamakla birlikte üretim makinelerinde büyük bir geliþme kaydedilmiþtir. Dünyamýzda aþýndýrýcý kullaným hacmi 10 milyar ABD Dolarýdýr. Bunun; - 1/3 zýmpara taþlarý, fabrika - 1/3 flexibel-bez, kaðýt, fiber, fabrika - 1/3 diamant (elmas), fabrikadýr. Satýn alma ve birleþmelerle firma adedi giderek azalmaktadýr. Fransýz Saint Goben firmasý Avrupa'da 37 fabrikayý satýn alarak bu sektörün kullaným hacminin %20'sini eline geçirmiþtir. Þirket evliliklerinin artmasý, kaliteli üretim yapmak için yeni yatýrýmlarýn yapýlmasý ve çevre kirliliðini önlemek için çalýþmalarýn hýzlanmasý sektöre etki edebilecek genel eðilimlerdir. Dünyadaki üretim makineleri teknolojik açýdan son 25 yýl içinde büyük geliþme göstermiþtir. Bu geliþme sonucu üretilen aþýndýrýcýlarýn emniyet kurallarýna uygunluðu saðlanmýþtýr. Bazý hammaddelerin imalatý, geliþmekte olan ülkelere kaydýrýlmýþtýr. Avrupa'da zýmpara taþý üretiminde en büyük ülkeler Almanya, Ýtalya, Fransa, Slovenya, Ýngiltere, Ýspanya, Polonya, Çek Cumhuriyeti ve Slovakya'dýr. Gümrük Birliði, gümrüksüz hammadde giriþini saðlamasý nedeniyle rekabet gücü kazandýrmýþtýr. Ülkemizde üretilen aþýndýrýcýlarýn kalitesi Avrupa normlarýndadýr. Kredi faizlerinin yüksek oluþu ve enerji fiyatlarýnýn sürekli artmasý maliyetleri olumsuz yönde etkilemektedir. Çin ve Uzakdoðu ülkelerinin bu sektörde giderek güçlenmesi önemli tehditlerden biridir SEKTÖRÜN REKABET GÜCÜ Güçlü Yönler Zayýf Yönler - Ürünlerde dünya standartlarýna uygunluk. - Çaðdaþ teknolojiye sahip iþletmeler. - Ýthalatta haksýz rekabet. - Enerji maliyetinin yüksekliði. - Kredi maliyetinin yüksekliði. Fýrsatlar Tehditler - Ýmalat Sanayi üretiminin artmasý. - Çin ve Uzak Doðu ülkelerinin sektörde giderek güçlenmesi. Tablo 1. Türkiye aþýndýrýcýlar sektörü Swot analizi 158 Ýstanbul Sanayi Odasý

185 Bölüm 12. Aþýndýrýcýlar Sektörü - Çin ve Uzakdoðu ülkelerinin haksýz rekabetine karþý anti damping yasalarýna iþlerlik kazandýrýlmalýdýr. - TSE aracýlýðý ile kalitesiz ithalatýn engellenmesi saðlanmalýdýr. - Ýþçi saðlýðý ve iþ güvenliði yönünde hayati önemdeki sektör ürünlerinin kaliteleri konusunda ithalatçýlara yasal sorumluluk getirilmelidir SEKTÖR STRATEJÝLERÝ VE POLÝTÝKALARI Sektör Stratejileri Uygulama Planý KONU BAÞLIKLARI 1. Ýthalattaki haksýz rekabetin (anti-damping) önlenmesi. 2. Enerji maliyetlerinin optimizasyonu. ÝLGÝLÝ KURUM, KURULUÞLAR Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý, Gümrükler Genel Müdürlüðü Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlýðý, Maliye Bakanlýðý, sektör dernek ve kuruluþlarý Avrupa Birliði'ne Tam Üyelik Sürecinde ÝSO Meslek Komiteleri Sektör Stratejileri Geliþtirilmesi Projesi - "Kimya Sektörü" 159

186 Bölüm 12. Aþýndýrýcýlar Sektörü 160 Ýstanbul Sanayi Odasý