NTERNET ÇA I D NAM KLER

Transkript

1

2 Mustafa Emre C VELEK NTERNET ÇA I D NAM KLER STANBUL-2009

3 Yay n No : Biliflim Dizisi : III 1. Bas m - May s 2009 ÖNSÖZ ISBN Copyright Bu kitab n bu bas s için Türkiye deki yay n haklar BETA Bas m Yay m Da t m A.fi. ye aittir. Her hakk sakl d r. Hiçbir bölümü ve paragraf k smen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya baflka herhangi bir flekilde ço alt lamaz, da t lamaz. Normal ölçüyü aflan iktibaslar yap lamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi Bask - Cilt : Beta Bas m A.fi. : NetCopy Özel Bask Çözümleri Gümüflsuyu Cad. Beytül Malc Sok. No: 23 (0-212) Kapak Tasar m : Gülgonca Çarp k Redaksiyon : lknur Civelek Beta BASIM YAYIM DA ITIM A.fi. Himaye-i Etfal Sokak Talas Han No Ca alo lu - STANBUL Tel : (0-212) Fax: (0-212) Bilgisayarlar icat edildi inde insanl n gelece inin tamamen bu makinelerin elinde olaca anlafl lamam flt belki. Fakat bugün web 3.0 gibi internet uygulamalar n n ve robot teknolojilerinin bize kaç n lmaz olarak düflündürdü ü fley gelece imizin makinelerin verece i kararlara ba l oldu udur. Özellikle robotlar n ve internet tabanl ifl otomasyon sistemlerinin hayat m za girmesiyle günümüz insan eme ine dayal ekonomik, sosyal ve politik sistemlerimiz kökten de iflmeye bafllayacakt r. Toplum kesimleri aras nda teknolojinin nimetlerinden faydalanma oran ndaki farkl l ktan kaynaklanan dijital bölünmenin oluflturaca- tehlike, insan iflgücüne ihtiyac n giderek azalmas sonucunda meydana gelecek iflsizlik tehlikesi ile birleflince zaman içerisinde makine karfl t siyasal ak mlar n ortaya ç kmas na sebep olacakt r. Günümüzde yaflanan kriz ve çeflitli ülkelerdeki toplumsal olaylar makinelerin bize sa lad verimlilik art fl n n ayn zamanda iflsizlik anlam na geldi ini iyice hat rlatm flt r. Web 2.0 ile birlikte statik yay nc l ktan kat l m mimarisine geçildi ve web kollektif bir beyne dönüfltü. Web 3.0 ise interneti insanlar n beyinleri ve makinelerin devrelerinden oluflan kollektif bir beyne dönüfltürecektir. Günümüzde bilgisayarlar n insan beyin dalgalar n yorumlamas ve insan beyni ile bilgisayarlar aras nda direk ba lant kurulmas yönünde çal flmalar yap lmaktad r. Bu çal flmalar bilgisayarlar n ileride sezgisel güce sahip olaca na dair iflaret olarak görülmelidir. Geliflmeler bu h zla sürerse makineler insanlardan daha zeki olacakt r. Bu durum insanl n gelece inin makinelerin merhameti-

4 IV MUSTAFA EMRE C VELEK V ne kald n ileri süren makine düflman (Luddite) ak mlar tetikleyecektir. Mevcut ekonomik sistemleri kullanmaya devam edersek büyük kitlesel sosyal hareketlere haz r olmam z gerekmektedir. Ya da iflsizli inde bir ifl olarak kabul edildi i ve insan nüfus art fl n n kontrol alt nda tutuldu u makineler ça ekonomik sistemlerini olufltururuz... Günümüzde özellikle ifl hayat nda giderek ivme kazanan büyük bir de iflimden geçiyoruz. Daha önce benzeri görülmemifl ölçüde etkin ve verimli ifl sistemlerini gelifltiriyoruz. Fakat bu durum h zlanan nüfus art fl yla birlikte ifl bulmam z gereken milyonlarca genç için ciddi bir handikap teflkil etmektedir. Çünkü önemli problem fludur ki makinelerin bize sa lad verimlilik ayn zamanda iflsizlik anlam na gelmektedir l y llarda bafllayan ve ifl hayat nda önemli de iflimlere sebep olan internet devrimi ad n verdi imiz sürecin günümüzde ekonomik ve hatta siyasal aflamaya geldi ine dair iflaretler bulunmaktad r. Bu kitap gelecekte makinelerle birlikte yaflayaca m z dünyaya ait konular düflündürmeyi amaçlamaktad r. Önsöz III Ç NDEK LER Bölüm 1: MAK NELER N YÜKSEL fi / ARPANET TEN WEB 3.0 A...1 Bölüm 2: D J TAL BÖLÜNME VE D J TAL GEL fi M SÜREC...17 Bölüm 3: NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER...31 Bölüm 4: DE fi M YÖNET M /ÇA DAfi YÖNET M YAKLAfiIMLARI...49 Bölüm 5: ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA...63 Bölüm 6: SUN ZEKA VE ROBOT K...93 Bölüm 7: GELECEK KAPANI VE TRANSHÜMAN ZM Sonsöz Kaynakça Sözlük...129

5 MAK NELER N YÜKSEL fi /ARPANET TEN WEB 3.0 A 1 birinci bölüm Makinelerin Yükselifli/Arpanet ten Web 3.0 a Intel in kurucular ndan Gordon Moore un 1965 te yay nlanan bir elektronik dergisinde öne sürdü ü Moore yasas na göre ifllemcilerin h zlar iki y lda bir ikiye katlanmaktad r. Günümüzde bu yasan n art k geçerli olmad ve h z art - fl n n duraca bir limit oldu unu düflünenler ço almaktad r. Bu düflüncenin sebebini bir örnekle aç klamak gerekirse; 2001 y l nda ifllemciler 2 ghz h z na ulaflm flken bugün ifllemcilerin 16 ghz h z na ulaflm fl olmas gerekiyordu, fakat ulaflamad. Moore yasas ifllemci içerisine s d r labilecek transistör say s n n art fl na dayanmaktad r. Tabii ki sabit bir alana s d r labilecek transistör say s n n bir s n r olmas gerekir. fllemci h zlar her iki y lda bir ikiye katlanmaktad r. Gordon Moore Ancak bu yasan n art k çal flmad n düflünenler elektronlar yerine fotonlar kullanan optik hesaplay c lar ve kuvantum mekani ine dayal paralel ifllem yapma yetene ine sahip kuvantum bilgisayarlar üzerine yap lan araflt rmalar gözard etmektedirler. Kuvantum bilgisayarlar fizi in alan na girmektedir ve çal flmalar henüz teori aflamas ndad r.

6 2 NTERNET ÇA I D NAM KLER MAK NELER N YÜKSEL fi /ARPANET TEN WEB 3.0 A 3 Günümüz bilgisayarlar nda veriler transistörler boyunca hareket eden elektronlar vas tas yla ifllenmektedir. Kuvantum ifllemcide transistörün görevini atomlar almaktad r ve bir atom kuvantum bit ya da qubit olarak isimlendirilmektedir. Geleneksel elektronik ifllemcilerimizde bir bit 0 veya 1 de erini alabilirken bir qubit ayn anda 0 ve 1 de erini alabilmektedir. Superpozisyon olarak adland r lan bu özellik sayesinde kuvantum bilgisayarlar paralel donan m kullanmadan paralel ifllem yapabilme yetene ine sahip olacaklard r. Kuvantum bilgisayarlar n günümüzde matematikçileri korkutan bir yan bulunmaktad r. Kuvantum bilgisayarlar normal bilgisayarlar n s n rs z zamanda tamamlayamad klar ifllemleri saniye baz nda tamamlama yetene ine sahip olacaklar için günümüz flifreleme yöntemlerini geçersiz k lacaklard r ve yeni yöntemlerin bulunmas gerekecektir. D-Wave systems isimli Kanada firmas kuvantum bilgisayarlar ile ilgili pek çok bilimsel ve ticari problemleri çözdüklerini ve yak n zamanda kuvantum bilgisayarlar hayata geçirebileceklerini iddia etmelerine ra men bu konuda pek çok flüpheler vard r. E er flüpheleri bir yana b rak rsak kuvantum bilgisayarlar n gelecekte çok önemli geliflmelere sebep olaca n düflünebiliriz. Böyle bir geliflme bilgisayarlar n insanlardan daha zeki olaca anlam na gelir bu da web3.0 ve semantik web çal flmalar ile birlefltirildi inde makinelerin, insanlar n bugüne kadar oluflturdu u bilgi birikimini iflleyip farkl bilgi ve sonuçlara ulaflabilece i anlam na gelmektedir. Günümüzde kullan lmaya bafllanan web 1.0, web 2.0 ve web 3.0 kavramlar neyi ifade etmektedir? Öncelikle flunu belirtmek gerekir ki günümüzde web 2.0 dönemini yaflamaktay z. Son zamanlarda çok kullan lan Web 2.0 kavram tam olarak tan mlanmam fl ve herkes taraf ndan farkl yorumlanan bir kavram olarak ortaya ç km flt r. Anlam karmaflas n n esas sebebi konu hakk nda yeterli akademik çal flma yap lmam fl olmas d r. Karmaflan n ortadan kalkmas için konuya de iflik aç lardan yaklaflan akademik çal flmalar n yay nlanmas gerekmektedir. Öncelikle kavram n tan m yla bafllarsak, kat bir tan ma sahip olmamas Web 2.0 n önemini daha çok artt rmaktad r. Web 2.0 kavram n n en önemli özelli i dinamik yap s oldu undan tan m da de iflik flekillerde yap labilir. Web 2.0 n baz tan mlamalar afla daki flekilde listelenebilir: - nternette statik yay nc l ktan kat l m mimarisine geçifl. - Web i küresel beyne dönüfltürme süreci. - Ziyaretçilerin siteye kat l m n sa lamak. - Ziyaretçilerle iflbirli i yapmak. - Kullan c lar n ayn zamanda içerik sa lay c ya dönüflmesi. - Web içeri ini gelifltiren kollektif gücün keflfi. - Web in reklam verenlerin kontrolünden tüketicilerin kontrolüne geçifli. Web 1.0 dan Web 2.0 a geçiflin en güzel örnekleri BitTorent gibi paylafl m siteleri, Wikipedia ve Ekfli Sözlük gibi kullan c lar n girifl yapt siteler, Facebook gibi sosyal a siteleri ve Blog ad verilen internet günceleridir. Kat l m sistemlerinde kullan c lar n küçük yüzdesi de er katma zahmetine girece i için bu tür sistemler kullan c say - s artt kça güçlenirler. Fakat kullan c say s artt kça içeri in kontrolü de zorlaflmaktad r. Bu durum Web 2.0 karfl tlar n n ortaya ç kmas na sebep olmufltur. Bu grupta bulunanlar

7 4 NTERNET ÇA I D NAM KLER MAK NELER N YÜKSEL fi /ARPANET TEN WEB 3.0 A 5 Web 2.0 içeri inin amatör ve zay f oldu u, e itimli yazarlar taraf ndan oluflturulan kültürü tahrip etti i ve yerine amatör kullan c kültürünü getirdi ini savunmaktad rlar. Do rusu güvenilir olan içerik ile güvenilmez amatör içeri in birbirine kar flmas korkunç bir bilgi kirlili ini de beraberinde getirmektedir. Bunun sonucu olarak de erli içerikte, de ersizlerle kar flarak ay rt edilmesi zor bir hale gelmektedir. Bu durum tüm içeri in kontrolsüz ve de ersiz bir y n oluflturma tehlikesini de beraberinde getirmektedir. Fakat kullan c lar n içerik sa lay c ya dönüflmesi kollektif bilincin oluflturulmas ve demokrasi kültürü aç s ndan çok önemli bir geliflmedir. Bu nedenle Web 2.0 n internetin gelece ini temsil etti ini yads yamay z. Web 3.0 kavram ise esasen robot bilimi ile ilgili olup suni zeka konusunda yap lan çal flmalar n web ortam na uyarlanmas ile internette bulunan bilgilerin makineler taraf ndan anlafl labilmesi demektir. Semantik (anlamsal) web olarak da adland r lmaktad r. Web 2.0 ile birlikte statik yay nc l ktan kat l m mimarisine geçildi ve web kollektif bir beyne dönüfltü. Web 3.0 ise interneti insanlar n beyinleri ve makinelerin devrelerinden oluflan kollektif bir beyne dönüfltürecektir. Günümüzde bilgisayarlar n insan beyin dalgalar n yorumlamas ve insan beyni ile bilgisayarlar aras nda direk ba lant kurmas yönünde çal flmalar yap lmaktad r. Bu çal flmalar bilgisayarlar n ileride sezgisel güce sahip olaca na dair iflaret olarak görülmelidir. Geliflmeler bu h zla sürerse makineler insanlardan daha zeki olacakt r. Makine düflman (Luddite) ak mlar insanl n gelece inin makinelerin merhametine kald n ileri sürmektedir. Ben Robot filminde oldu u gibi bir gün makineler insan- lar n kendi kendilerine zarar vermesini önlemenin en iyi yolunun kontrolü ele geçirmek olaca na karar verebilirler mi? Belki de gelecekte bu karar biz kendimiz verece iz! Kendi iyili imiz için kontrolü makine-insan iflbirli i ile oluflturulan kollektif beyne yani gelece in internetine b rakaca z. Bu Web 4.0, 5.0 vs. olabilir ve gerçekleflmesi çok uzun zaman alabilir, fakat belki de en iyi çözüm bu olacakt r. Dünya tarihine bakt m zda insan beyninin önemli sosyal ve politik sorunlara buldu u çözümün savafl ve ölüm oldu unu göz önünde bulundurursak makinelerin bizim yerimize karar vermesinin daha iyi sonuçlar verece ini düflünebiliriz. Bu fikri destekleyecek bir örnek vermek gerekirse; Bugün dünya devletlerinin yönetiminde insanlar yerine makineler olsa, makineler savafl n mevcut kaynaklar n bofla harcanmas anlam na geldi ini kolayca hesaplayacaklar için tüm kaynaklar insanlar n beslenme ve e itimine yönlendireceklerdir. Bilgisayarlar n güçlerinin artmas ve semantik teknolojilerinin geliflmesi ile birlikte internet devriminin ikinci dalgas bafllayacakt r. Bu da bizim yerimize düflünen internet olacakt r.

8 6 NTERNET ÇA I D NAM KLER MAK NELER N YÜKSEL fi /ARPANET TEN WEB 3.0 A 7 Resim 1.1: Y llara Göre Web Geliflimi Kaynak: Radar Network & Nova Spivack, Resim 1.1 de web in tarihsel geliflimi Sir Tim Berners Lee ilk web sayfas n CERN (Conseil europeen pour la recherche nucleaire) de yapt 6 Agustos 1991 tarihinden bafllamak suretiyle 2030 y l na kadar giden bir öngörü alt nda ele al nm flt r. Sir Tim Berners Lee ilk web sayfas n CERN de yapt ve sayfa 6 Agustos 1991 online oldu. Bu suretle www devrimi bafllad. Fakat makinelerin yükseliflini daha iyi anlamak için internetin nas l ortaya ç kt n incelememiz gerekmektedir. nternet ABD ile SSCB aras ndaki so uk savafl n bir ürünüdür. II.Dünya savafl sonunda ABD ve SSCB aras ndaki karfl tl klar n ortaya ç kmas y llar aras nda bir so uk savafla yol açt. Bu savafl ABD ve SSCB ile onlar n müttefikleri aras nda siyasi ve ekonomik zeminlerde yürütülen bir mücadeleydi. Bir nükleer felaketten çekinildi i için silaha en- der olarak baflvuruldu. Propaganda ile her iki blok kendi sistemini hakl göstermeye yönelik kliflelerden yararland. Bilimsel çal flmalarda propaganda arac olarak kullan lmaktayd y l nda SSCB nin Sputnik projesini baflar ile uygulamas ve ilk yapay uyduyu uzaya göndermesi üzerine ABD Genel Kurmay bilim ve teknoloji alan nda liderli i eline almak için harekete geçti y l nda ABD Savunma Bakanl bünyesinde Geliflmifl Araflt rma Projeleri Teflkilat ARPA (Advanced Research Projects Agency) kuruldu. Temel amaç bir nükleer sald r durumunda dünyan n farkl yerlerindeki ABD askeri üstlerinin iletiflimini devam ettirmesini sa lamakt. Bunun için kurulacak iletiflim a n n tek merkeze ba l olmamas ve birden çok ba lant ya elveriflli olmas gerekiyordu. Bir parçan n tahrip olmas durumunda di er parçalar iletiflime devam etmeliydi. nternetin günümüzde bu kadar h zl bir flekilde gelifliyor olmas bafllang çtaki bu düflünceye dayanmaktad r y l nda kuruldu unda ARPA ya çeflitli merkezleri birbirine ba laman n en iyi yolunu bulma görevi verilmiflti. Yap lan çal flmalar sonucunda paket anahtarlama (Packet- Switching) kavram gelifltirildi. Paket anahtarlama internet üzerinde mesajlar n gönderilmeden önce paketlere ayr lmas - na ve ulaflt yerde tekrar biraraya gelmesine müsade eden veri aktar m protokollerine verilen add r. Her bir paket ulaflmas gereken adrese bireysel olarak hatta farkl yollar kullanarak ulaflabilir ve ulaflt yerde tekrar derlenerek orjinal mesaj oluflur. Günümüzde paket anahtarlamay kullanan protokollere TCP/IP, X25 ve Frame Relay örnek olarak gösterilebilir y l nda ABD hava kuvvetleri muhtemel bir nükleer sald r sonras uçaklar ve füzeler üzerinde kontrolü sürdürebilecek merkezi olmayan bir bilgisayar a üzerinde çal flmaya bafllad. ARPA bu projeyi destekledi ve proje ARPANET ad n ald. nterneti ilk teknolojik evrimi ARPANET projesi ve paket anahtarlama üzerine yap lan çal flmalar ile bafllad.

9 8 NTERNET ÇA I D NAM KLER MAK NELER N YÜKSEL fi /ARPANET TEN WEB 3.0 A 9 y l nda olufltu. Ayn y l Washington da uluslararas bilgisayar iletiflim konferans düzenlenerek a lar aras nda ortak olarak kullan lacak olan standart protokollerin belirlenmesi için uzlaflma çal flmalar bafllat ld de TCP/IP protokolü AR- PANET te NCP protokolünün yerini ald. Resim 1.2: ARPANET 1969 Kaynak: y l nda ilk fiziksel a California da kuruldu. Çal flma BBN flirketi taraf ndan yürütüldü ve bilgisayar a Stanford Araflt rma Enstitüsü, UCLA, UC Santa Barbara ve Utah Üniversitesinde olmak üzere 4 noktada terminale ba land. Bu ilk a da kullan lan aktar m protokolü NCP - (Network Control Protocol) A Kontrol Protokolü ad n tafl yordu y l nda host say s 23 adete ulaflt ve e-posta en popüler uygulama haline geldi. A n merkezi yoktu ve hiçbir makinenin yetkisi di erinden fazla de ildi. Bu unsur internetin dünya çap nda bir a olmas n sa lam flt r. Di er bir önemli özellikte a n herhangi bir hatt nda kopukluk olmas durumunda bilginin kalan hatlar üzerinden hedefine ulaflabiliyor olmas idi y l nda Utah Üniversitesi a üzerinden uzaktaki bir bilgisayar kontrol eden ilk kurulufl ünvan n ald ve TELNET özelli i gelifltirildi. A üzerinden bilgisayarlar aras nda dosya aktar m için FTP protokolünün çekirdek teknolojiside 1972 TCP/IP esasen iki protokolden oluflur. Temeli nternet Protokolü IP (Internet Protocol) oluflturur. Makinenin adres bilgisini içerir. nterneti oluflturan bilgisayarlar aras nda Router ad verilen yönlendirici bilgisayarlar bulunmaktad r. Bu yönlendirici bilgisayarlar paketin gönderildi i bilgisayara giden yolu bilmektedir. Temeli oluflturan IP protokolü üzerinde letim Kontrol Protokolü TCP (Transmission Control Protocol) ad verilen baflka bir protokol yer almaktad r. Bu iki protocol TCP/IP olarak birarada kullan l r. TCP büyük mesajlar paketlere böler. Paketler TCP zarf nda birlefltirilir. Al c uçta TCP zarflar aç larak orjinal mesaj tekrar oluflturulur y l nda UNIX unix ten unix e kopyalama UUCP (Unix to Unix Copy Program) ad verilen bir paket program gelifltirdi. Bu program sayesinde iki Unix bilgisayar aras nda internet üzerinden dosya transferi yap labiliyordu. UUCP yi kullanarak 1979 da USENET haber grubu kuruldu y l nda ARPANET e benzeyen fakat sadece bilgisayar bilimlerine yönelik olarak kullan lacak Bilgisayar Bilimleri Araflt rma A CSNET (Computer Science Research Network) kuruldu y l nda ARPANET ve CSNET bir geçit bilgisayar (Gateway) vas tas yla birbirine ba land. nternetin temeli olan birbirinden ba ms z a lar n bir araya gelmesi ile internetin ilk fiziksel uygulamas ortaya ç km fl oldu y l nda art k CSNET ile ARPANET aras nda e- Posta gönderilebiliyordu. Ayr ca bu y l internet kelimesinin ilk defa kullan ld y ld y l nda New York fiehir Üni-

10 10 NTERNET ÇA I D NAM KLER MAK NELER N YÜKSEL fi /ARPANET TEN WEB 3.0 A 11 versitesinde BITNET (Because it s time for network) ad ile dünyan n en büyük genifl alan a (WAN-Wide Area Network) kuruldu. Yine ayn y l Wisconsin Üniversitesi bünyesinde ilk alan ad sunucusu (Domain Name Server) gelifltirildi ve 1984 y l nda tamamland. Bu sayede a da bulunan bilgisayarlara IP numaras na karfl l k gelen ak lda kal c bir isim verilmesi mümkün oldu..gov,.edu,.mil,.int,.com,.org,.net olmak üzere 7 adet üst seviye alan ad oluflturuldu y l nda ABD hükümeti ARPANET in kurulufl amac ndan uzaklaflm fl oldu unu düflünerek MILNET ad alt nda askeri amaçlar için yeni bir a kurmaya karar verdi. ARPANET 1983 y l ndan itibaren yerini NFSNET (National Science Foundation Network) Ulusal Bilim Vak f A na b rakt ve 1990 y l nda ARPANET servisten kald r ld. CSNET te NFSNET taraf ndan devreden ç kar ld y l na gelindi inde internetteki host say s adete ulaflm flt. Fakat as l büyük geliflme bundan sonra bafllad y l nda o y llarda senator makam nda bulunan Al Gore un etkisi ile Yüksek Kapasiteli Bilgi fllem Kanunu (High Performance Computing Act) Kabul edildi. Bilgi Otoyolu ve yeni kuflak internet gibi projeler bafllat ld y l nda host say s , haber grubu say s ise 1000 e ulaflm flt y l nda NSFNET internetin ticari kullan m üzerindeki k s tlamay kald rd y l nda HTML dökümanlar n n HTTP protokolünü kullanarak transfer edilmesini sa layan www kullan c arayüzü gelifltirildi y l nda www devrimi gerçek manas ile bafllam flt. Host say s 2 milyonu bulmufltu ve 600 adet www sitesi bulunuyordu. nternetin ticari kullan m ve internet üzerinde multimedia uygulamalar da ilk defa bu y l bafllad y l nda ARPANET in kuruluflunun 25. y l idi ve host say s 2 milyonu, site say s i, haber grubu say s da 1000 i bulmufltu. Bafllang çta ARPANET üzerinden sadece düzyaz fleklindeki mesajlar iletilirken 1994 y l na gelindi inde fotograflar ve çeflitli dosyalar gönderilebilmeye baflland. Bafllang çta sadece mesaj iletimi yap l rken 25.y l sonunda art k browser (taray c ) ad verilen programlar sayesinde kullan c lar herhangi bir web sayfas na ba lanarak yaz, resim, video, ses olarak pek çok bilgiye ulaflabilmekteydi. Fakat mevcut internet altyap s n n yetersiz olmas, gelecek için tasarlanan bilgi otoyolu hedefine ulafl lmas na engel teflkil etmekteydi. Film veya müzik dosyalar gibi büyük dosyalar n mevcut internet ba lant h z ile internet üzerinde iletilmesi uzun zaman almaktayd. Gerçek zamanl görüntülerin iletilmesi, internet üzerindeki t p uygulamalar, uzay araflt rmalar vs. gibi yüksek teknoloji gerektiren çal flmalar n yürütülebilmesi için gerekli idi. Mevcut internet altyap s n n gelifltirilmesinin maliyeti özel ticari kurulufllar n karfl lamas n n mümkün olmad kadar yüksekti. Bu durum internetin geliflmesini engelleyici bir unsur olarak ortaya ç km flt. Yeni teknolojilerin internete uygulanabilmesi için mevcut h z n 1000 kat bir h - za ulafl lmas gerekmekte idi. Bu nedenle 10 Ekim 1996 tarihinde ABD baflkan Bill CLINTON ve yard mc s Al GORE, mevcut internet altyap s n n teknolojik geliflmeleri karfl layamayaca gerekçesi ile, Yeni Kuflak nternet NGI (Next Generation Internet) giriflimini bafllatt lar. Yeni Kuflak nternet girifliminin amac, internet üzerinden daha az riskli ve daha h zl bir biçimde veri al flverifli yap labilmesini sa lamakt. Bu ba lamda ileri a teknolojileri ile ilgili araflt rmalar yap lmas na ve yeni kuflak a iskeletinin oluflturulmas ile ilgili çal flmalar n bafllat lmas na karar verilmiflti. Yeni kuflak a n iskeletinin oluflturulmas çal flmalar kapsam nda 100 üniversite ve araflt rma kuruluflunun mevcut in-

11 12 NTERNET ÇA I D NAM KLER MAK NELER N YÜKSEL fi /ARPANET TEN WEB 3.0 A 13 ternetten 100 kat daha h zl, 10 kuruluflunda 1000 kat daha h zl bir a ile birbirlerine ba lanmas kararlaflt r lm flt. 7 fiubat 1958 tarihinde Geliflmifl Araflt rma Projeleri Teflkilat ARPA (Advanced Research Projects Agency) ad ile kurulmufl olan teflkilat günümüzde DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) ad n alm flt r. nternetin hayat - m za yerleflmesinde öncü olan bu kurulufl bugün robotlar konusundaki araflt rmalara yönelmifl durumdad r. Web in hayat m za yerleflmesinde öncü rol üstlenen CERN (Conseil europeen pour la recherche nucleaire) ise bugün süper h zl internet ve web 3.0 çal flmalar yla u raflmaktad r. Bu durum bize önümüzdeki y l içerisinde makinelerin yükseliflinin h zla devam edece ini göstermektedir. Bu daha verimli, yani az elemanla daha çok ifl yapan kurumlar n bulundu u bir dünya, baflka bir deyiflle insanlara daha az ifl düflmesi (yani iflsizlik) anlam na gelmektedir. Makinelerin yarataca iflsizlik ve dijital bölünmeye ba l sosyal ve ekonomik sorunlar sonraki bölümlerde ayr nt l olarak ele alaca z. Fakat önce internetin sosyal yönünü anlayabilmek için internetin temel özelliklerini bilmemiz gerekmektedir. Milyonlarca bilgisayar birbirine ba layan küresel bir a olan internetin temel özelliklerini alt ana bafll kta toplayabiliriz: 1-Merkezsiz: nternet üzerinde belli bir merkez bilgisayar bulunmamaktad r. Bilgiler internet üzerinde paketler halinde de iflik yollarla aktar l r. Belirli makineleri kapatarak interneti kullan lamaz hale getiremeyiz. Bu özellik internetin en baflta bir askeri proje olarak tasarlanmas ndan kaynaklanmaktad r. Resim 1.3: Günümüzde nternet Altyap s

12 14 NTERNET ÇA I D NAM KLER MAK NELER N YÜKSEL fi /ARPANET TEN WEB 3.0 A 15.com.org.edu.gov.int.mil.name 2-Özgür: fiekil 1.1: nternette Alan Ad Uzant lar Çeflitli yasaklar getirilmeye çal fl lsa da kullan c lar çeflitli yollarla yasaklar delebilmektedir. Buna en güzel örnek yasaklara ra men hala pek çok yasad fl faaliyetin internet üzerinde artarak sürmesidir. 3-Küresel: nternet yay n belirli bir co rafi alan ile s n rl de ildir. Radyo gibi belirli bir yay n alan yoktur. Türkiye de yay nlad m z bir siteye dünyan n her yerinden ulafl labilir. 4-Dinamik: Ziyaretçiler de sitelere katk yapabilir. Örnek olarak internet üzerinden yay nlanan bir gazeteye okuyucular an nda yorum yazabilirler. 5-S n rs z: Ticari Kurumlar Ticari Olmayan Kurumlar E itim Kurumlar Kamu Kurumlar Uluslararas Kurulufllar Askeri Kurumlar Bireysel Kullan c lar Ülke s n rlar ile s n rlanamaz. Örnek olarak ülkemizde ki youtube yasa Proxy server üzerinden ba lanmak veya dns ayarlar n de ifltirmek suretiyle kolayca delinebilmektedir. 6-Asenkron: Tv veya radyo yay nlar gibi insanlar n ayn anda yay n izlemesi veya dinlemesi zorunlulu u yoktur. Zaman s n rlamas olmaks z n yay n dünyan n her yerinden izlenebilmektedir. Yukar da s ralanan özelikler sayesinde asimetrik bilgi ortam ndan bilgi toplumuna do ru internet sayesinde bafllayan toplumsal dönüflüm sürecini geriye do ru iflletmek mümkün de ildir. Fakat internetin yukar da aç klanan özgürlük ve s - n rs zl k özelliklerinden kaynaklanan bir de karanl k yüzü bulunmaktad r. nternetin karanl k yüzü ile ilgili baz örnekler afla da listelenmifltir: nternetin merkezsiz, kontrol edilemez yap s bir yeralt internet dünyas n n oluflmas na sebep olmufltur. nternet üzerindeki karaborsa aktiviteler internet üzerinde gerçekleflen yasal harcamalara yak n bir tutara ulaflm flt r. Yasad fl kumar günümüzde internet üzerindeki en büyük ifl kolu haline gelmifltir. nternet üzerinde çocuk pornosu al nan sert tedbirlere ra men azalmamaktad r. Doland r c l k flikayetlerinin büyük k sm internet üzerinde gerçekleflen ifllemler ile ilgilidir. Terörist örgütler interneti küresel iletiflim ve bilgi toplama amac ile kullan p, ayn zamanda internet üzerinden siber sald r lar düzenlemektedirler. nternet üzerindeki reçetesiz ilaç sat fl ve uyuflturucu ticareti büyük boyutlara ulaflm fl durumdad r. Online eczane ad verilen siteler, onaylanmam fl pek çok ilac reçetesiz olarak internet üzerinden satmaktad r. nternet üzerinde telif haklar korsanl da büyük boyutlarda gerçekleflmektedir.

13 16 NTERNET ÇA I D NAM KLER Kimlik belgelerinin sahtelerinin üretilmesini sa layan yaz l mlar satan sitelerin say s gün geçtikçe artmaktad r. Bu saptamalara ra men, internetin bilgi ça n yakalamam z ve bilgi toplumuna ulaflmam z için, vazgeçilmez bir araç oldu unu mutlaka vurgulamam z gerekmektedir. nternet küresel pazar tümüyle yeniden biçimlendirmekte ve rekabet yap s n temelden de ifltirmektedir. nternet günümüz ifl ortam nda bir kaos oluflturmufltur ve flirketler için bu kaostan ç k fl n tek yolu yine internet teknolojilerine uyum sa lamaktan geçmektedir. nternete geçifl, bilgi güvenli i ve telif haklar ihlali gibi problemleri de beraberinde getirmektedir. Bunlara en çarp c örnekler internetin müzik sektörü üzerindeki yarat c y k m etkisi ve bilgi güvenli i aç s ndan bankalarda yaflanan internet doland r c l örnekleridir. Yarat c y k m etkisi internetin bugün ifl hayat nda hemen hemen tüm sektörlerde ortaya ç kard bir durumdur. Yarat c y k m yeni ç kan bir icat veya teknolojinin eski yaflam flekillerini yok etmesidir. Örne in otomobil icat edildikten sonra yük tafl mak için kullan lan pek çok at n ortadan kalkmas gibi ya da eskiden her ad m bafl rastlanan nalbantl k, terzilik gibi mesleklerin günümüzde çok azalmas gibi. nternetin ifl hayat üzerindeki bu tip etkilerine önümüzdeki bölümlerde ayr nt s ile de inilecektir. Fakat çarp c bir örnek vermek gerekirse Türkiye de ADSL abone say s artt kça müzik cd sat fllar da h zla düflmektedir. nternet sayesinde yeni kavramlarla tan flmam z da mümkün olmufltur. nternetin asenkron iletiflimi mümkün k lan yap s sayesinde, çal flanlar n ayn bina veya flehirde olma zorunlulu u olmadan çal flabildi i ev ofis kavram bunlara bir örnek olarak verilebilir.

14 NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER 31 üçüncü bölüm nternet Ekonomisi/ Yeni Ekososyal Sistem Modelleri Bir önceki bölümde dijital bölünme kavram n inceledik ve bu kavram toplum kesimleri aras nda bilgiye eriflimde dengesizli e sebep olan sosyal bir olgu olarak ele ald k. Fakat bir de teknolojiyi etkin flekilde kullanan bireylerle, teknolojik imkanlardan yoksun bireyler aras nda oluflan ekonomik uçurum vard r ,0% 60 57,0% 50 50,0% 45,0% 50,0% 49,0% 40 38,0% ,0% 10 0 Avusturalya 7,0% Kanada 2,0% Fransa 5,0% Japonya 11,0% 7,0% 2,0% Hollanda ngiltere ABD Alt Gelir Grubu Üst Gelir Grubu fiekil 3.1: Gelir Gruplar na Göre nternet Eriflim Oranlar Kaynak: Understanding The Digital Divide, Organization for Economic Co-Operation and Development (OECD).

15 32 NTERNET ÇA I D NAM KLER NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER 33 fiekil 3.1 de görüldü ü gibi gelir seviyesi ile internet eriflimi aras nda iliflki vard r. Yani ekonomik durumu iyi olanlar bilgiye daha etkin ulaflabilmekte, ekonomik durumu kötü olanlar bilgiye de eriflemedikleri için ekonomik olarak aradaki uçurum giderek aç lmaktad r. Bu ba lant n n daha iyi anlafl lmas nda flekil 3.2 deki iliflki ayd nlat c olacakt r. fiekil 3.2 de görüldü ü gibi bilgi teknolojileri alan nda faaliyet gösteren endüstriler ile di er endüstriler aras nda çal flan bafl - na düflen ücretdeki fark her y l fazlalaflmaktad r $ $ ketlerde sadece bilgi teknolojilerine hakim çok az say da birey çal flma imkan bulabilecek ve tüm angarya ifller makinelere terk edilecek. Konuyu biraz daha açarsak fabrikalar derken çok uzaktaki Japonya da son teknoloji ile üretim yapan fabrikalardan bahsetmiyorum. Türkiye de herhangi bir jips veya çocuk bezi üreten fabrikay inceledi inizde üretimin tüm aflamalar n n el de meden gerçekleflti ini görebilirsiniz. Fabrikada çal flan iflçiler ise genellikle makinelerin bak m n yapmaktan sorumlu kiflilerdir. Ofis ifllerinde de durum benzerdir. Türkiye de herhangi bir bankan n operasyon birimini incelerseniz 90 l y llarda 100 kifliyle yap labilecek ifllerin günümüzde 10 kifli ile yap labildi i görülebilir $ $ $ $ $ $ $ $ NTERNET ÇA I D NAM KLER D J TAL BÖLÜNME EKONOM K BÖLÜNME B YOLOJ K BÖLÜNME BT Üretimi Yapan Endüstriler Di er Tüm Özel Endüstriler fiekil 3.2: Çal flan Bafl na Düflen Y ll k Ücretler Kaynak: Digital Economy 2002, ABD Ticaret Bakanl Ekonomi ve statistik Dairesi. Teknolojiyi kullanan bireyler ile teknolojiye ulaflamayan bireyler aras ndaki bilgi uçurumu. Bilgi teknolojileri sektöründe çal flan bireyler ile verimsiz ve ekmek yo un sektörlerde çal flmak zorunda olan bireyler aras ndaki ekonomik uçurum. Ekonomik durumu iyi olan bireylerin gelecekteki t bbi geliflmeler yard m yla daha genç görünmeleri, kaliteli ve uzun bir hayat sürmeleri. Çok uza a bakmazsak günümüzde fabrikalarda robotlar çal fl yor, bilgisayarla yap labilen tüm rutin ifller ofislerde makinelere terk edilmifl bile, peki gelecekte ne olacak? fiir- fiekil 3.3: nternet Ça Dinamikleri Civelek,M.Emre,2009

16 34 NTERNET ÇA I D NAM KLER NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER 35 fiekil 3.3 de görüldü ü gibi bireyler aras ndaki bölünme önce teknoloji kullan m oran ndaki farktan kaynaklanan dijital bölünme olarak bafllamakta, daha sonra teknolojiyi etkin kullanan bireylerin ekonomik olarak fark açmas yla ekonomik bölünmeye dönüflmektedir. Gelecekte ise kök hücre teknolojisi gibi t bbi geliflmelerin ilerlemesi ile ekonomik olarak güçlü olan bireylerin 70 li yafllar nda bile genç görünebildi ini, daha sa l kl ve kaliteli bir yaflam sürdüklerini görece iz. Bu olguya da biyolojik bölünme ad n verebiliriz. nsanl k biyoteknik uygulamalar ve kök hücre çal flmalar yla ölümsüzlü e do ru gitmektedir. nsanlar makinelefltirmeye yönelik sibernetik uygulamalar ile cyborglar gerçek olacakt r. Bir yandan bilgisayarlar insanlafl rken bir yandan da insanlar bilgisayarlaflmaktad r. nternet ça dinamikleri modelinde ileri sürdü üm biyolojik bölünme farkl gelecek senaryolar ile de iliflkilendirilebilir. Biyoteknik ve sibernetik uygulamalarla ilgili ileri sürülen veya gerçekleflmekte olan baz senaryolar afla da listelemeye çal flt m. Geneti i de ifltirilmifl bitkilerin besin zincirini bozma tehlikesi. Günümüzde bir çok ülkeyi saran biyodizel üretimi için ekilen tarlalar genellikle geneti i de ifltirilmifl bitkilerdir. Uzun yaflam olanaklar n n geliflmesiyle yafll lar n tüm nüfusa oran n n özellikle geliflmifl ülkelerde dünya tarihinde hiç ulaflmad bir seviyeye ulaflmas. Ebeveynlerin çocuklar n do as na iliflkin seçim yapabilmesi. Örnek Çin de 100 k z bebe e karfl l k ortalama 120 erkek bebek do mufltur. (Özellikle Asya ülkelerinde karfl lafl lan bu durum karfl s nda çocu un cinsiyetinin belirlenmesine karfl kanunlar ç kar lmaktad r). Ebeveynlerin do acak çocuklar n n zekas n yükseltme f rsat olmas zaman içerisinde ayr bir s n f hatta insan türü oluflmas na sebep olacakt r. Biyoteknik uygulamalar n paras olan insanlara çok uzun ömür hatta ölümsüzlük vaat etmesi ile, temeli ölüm korkusuna dayal dinlerin fakir kitleler üzerindeki tevekkül etkisinin azalmas ve bu suretle büyük sosyal olaylar n ç kmas na sebep olmas. Siberneti in geliflmesiyle yar insan yar makine yarat klar n ortaya ç kmas. Öldürme yetene ine sahip robotlar n insanlara karfl kullan lmas. Günümüzde özellikle A.B.D. ordusu robot askerler üzerine önemli çal flmalar yürütmektedir. Bu senaryolardan baz lar gerçekleflmekte olan baz lar - da uç fikirler olmas na ra men gelece e fl k tutmaktad r. fiunu aç kça görmek gerekir ki günümüz teknolojileri bizi evrimde insan sonras aflamaya geçirecek seviyeye ulaflmak üzeredir. Baz geliflmeler Nazilerin öjeni projeleri kadar korkutucudur. 90 l y llardan itibaren artan bir flekilde makineler insanlar ifl hayat n n d fl na do ru itmektedir. Bu süreç bir yerde kopacakt r çünkü bugüne kadar finans sektörü insanlar tüketime teflvik eden kredileri da tarak robotlar n yapt bu üretim fazlal n tüketmemizi sa lad. Fakat günümüzde finans sektörüde krize girmifl durumda, kriz di er sektörlere de yay l yor ve iflsizlik ileri safhalara ulaflmaya bafllad. Kapak resminde görülen denkleme bakacak olursak; gelecekte kriz ve iflsizlik görülmektedir.

17 36 NTERNET ÇA I D NAM KLER NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER 37 De iflim Verimlilik Otomasyon Robotik = Kriz flsizlik fiekil 3.4: Kapak = Gelecek fiekil 3.3 deki denklemde görülen verimlilik kavram n n yani az elemanla çok ifl yap lmas n n ürünlerin daha ucuza imal edilmesi sonucunda bolluk ve ucuzluk getirmesi beklenirken, neden kriz getirmektedir. Bu durumu biraz daha açmam z gerekmektedir. Çünkü ürünü tüketecek olan insanlar iflsiz kalmaktad r ve makineleri elinde tutan sermaye sahipleri verimlilik art - fl ndan kaynaklanan kârl l yine yo un rekabet ortam nda rakiplerinden pazar pay kapmak ürün fiyatlar nda indirim için kullanmaktad r. Yani günümüz flirketleri eskiye oranla çok daha verimli olmalar na ra men kârl l klar düflmüfltür. Bu durumda firmalar karl l artt rmak ve rakiplerinin önüne geçmek için yine verimlili i artt rmak yani daha az elemanla daha çok ifl yapmak zorundad r. flte k s r döngünün sebebi budur çünkü firmalar n mal satabilece i müflteriler yine çal flan insanlar oldu undan iflsizlik artt kça talep daralmaktad r. Günümüzde bu k s r döngü k r lmak üzeredir çünkü mevcut sistemlerin bu soruna cevap veremeyece i anlafl lm flt r. Kapitalist sistem çökerse sermaye sahiplerinin sahip oldu u makineler bir ifle yaramayacakt r. Bir zamanlar n popüler sistemi komünizm de iflçi s n f ortadan kalkaca için zaten çoktan anlam n yitirmifl durumdad r. Yani k sacas yeni ideolojiler ça bafllamak üzeredir. Acaba gelecekte sermaye sahipleri Ben Robot veya Terminatör gibi filmlerde gördü ümüz robotlarla sokakta insan m avlayacaklar yoksa iflsizli in bir ifl oldu u, insanlara sadece vatandafl oldu u için maafl ba land, tüm ifllerin robotlar taraf ndan yap ld ütopik bir gelecek mi var önümüzde? Ya da ipler kopmadan internet ça dinamiklerinin biyolojik bölünme aflamas da gerçekleflirse X Men filimlerinde ki gibi mutantlar ile normal insanlar aras nda bölünmüfl bir dünya m? Peki günümüzde krize çare olabilece i düflünülen Keynesyen modeller krizden kurtulufl olabilir mi? Devletin ekonomiye müdahale etmek için devlet harcamalar n artt rmas günümüzde oluflan bu k s r döngü flemas n k rabilir mi? Bu devletin toplad verginin iflçi yo un ve verimsiz sektörlere aktar lmas ile olabilir ki bu duruma öncelikle kaynaklar n israf edildi i gerekçesi ile vergi ödeyen halk karfl ç kacakt r. Bu duruma en güzel örnek günümüzde dar gelirli ailelerin sorunlar na palyatif bir çözüm olarak uygulanan kömür ve yiyecek yard mlar ve bu yard mlar n dengesiz ve politik amaçlarla yap ld n öne sürerek yap lan sert elefltirileri verebiliriz. Sonuç olarak kaynaklar n verimsiz harcanmas na do al olarak ilk vergi yükü alt ndaki halk karfl ç kacakt r. lk yap lmas gereken iflveren ve istihdam üzerindeki vergi yükünün azalt lmas d r. Fakat bu önlemde makineleflme sonucu artan iflsizlik sorununu sadece öteleyebilir. Ulafl lan sonuç yine makineler ça olacakt r. Sadece vergiye de il gelecekte halk üretilen herhangi bir de ere ödeme yapmakta isteksiz olacakt r. Bu duruma günümüzden bir iflaret ve örnek olarak sveç te kurulan bilginin

18 38 NTERNET ÇA I D NAM KLER NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER 39 bedava ve özgür paylafl lmas n isteyen korsan hareketi ni verebiliriz. Bilgi paylafl m n n özgür ve bedava olmas n, tüm patent ve telif haklar n n kalkmas n savunan hareketin yafl aras seçmenler içinde destek oran yüzde 55 e dayanm fl durumdad r. Bu hareketin parti programlar ndan baz sat rbafllar afla dad r (Kaynak: Vatan Gazetesi, ): - Patentler ve telif haklar insanlar daha yarat c olmaya teflvik ve toplumun geliflmesine katk sa lamak için oluflturulmufltu. Ancak flu anki sistemde ürünün yarat c s çok genifl haklara sahip olurken insanlar n bilgiye ulaflmas nda büyük engeller bulunuyor. Düflüncenin ve fikirlerin özgürce paylafl ld ve yay ld toplumlar en h zl kalk nan toplumlard r. - Patentler resmi olarak verilmifl tekel haklar d r. Tekeller de bir toplumun en büyük düflman d r. Hiçbir ürünün ve fikrin tekeli olamaz. Tekeller fiyat art fl na sebep olur. Büyük firmalar patentleri ellerinde tutarak yüksek fiyatlar kontrol eder ve rakiplerini safd fl b rak r. - Özgür düflünce tüm demokrasilerde anayasal güvence alt ndad r. Özgür düflünce gibi özgür bilginin de mutlaka güvence alt na al nmas gerekir. Hiçbir bireyin bilgiye ulaflmas n n önüne engel konulamaz. Fakat bu fikirlerde büyük bir hata bulunmaktad r. Bugün film ve müzik sektörü internetin sebep oldu u büyük bir kaosla bo uflmaktad r. Fikri mülkiyet haklar kaliteli sanat ve fikir ürünlerinin üretilmesi için çok önemlidir. Fikri mülkiyet nedir; - Fikri mülkiyet, s nai, bilimsel, edebi ve sanatsal alanlardaki yarat c l k faaliyetlerinden do an yasal haklard r. - Fikri mülkiyet, bireysel ya da kurumsal olarak sahip olunan düflüncelerin bir ürün üzerinde somutlaflm fl fleklidir. - Fikri mülkiyet yaflam n her alan nda karfl m za ç kar; kitaplar, filmler, yaz l mlar, otomobilller, ilaçlar, bitki çeflitleri gibi. Peki fikri mülkiyet haklar n n önemi nedir; - Fikri mülkiyet haklar bir ülkede sa lam bir ekonominin alt yap s oldu undan sa l kl bir uluslararas ticaret de ancak s k uluslararas fikri mülkiyet rejimleriyle gerçekleflebilir. - ABD dünyan n en s k fikri mülkiyet rejimlerini uygulayan ülkesidir. Dünyan n en güçlü ekonomisi olma statüsüne de bu sayede eriflmifltir. Günümüz ekonomik flartlar na k saca de indik. fiimdi de internet ekonomisinin ne oldu una bakal m: nternet ekonomisi k saca klasik üretim sistemlerine internet teknolojisinin uyarlanmas sonucunda verimlili in artmas ve maliyetlerin düflmesi ile oluflan yeni ekonomik sistem olarak tan mlanabilir. E-ticaret, e-ifl, e-devlet gibi kavramlar kapsad için e- herfley olarak da tan mlanabilir. nternet ekonomisinin temel girdisi bilgidir. Yani internet ekonomisinde en önemli üretim faktörü bilgidir. Bu ba lamda internet ekonomisi bilgi ça n n ekonomik sonucu olarak görülebilir. Bu sonuca teknolojik geliflmelerin bireyi ve toplumu birbirleri ile elektronik bir sinir sistemi arac l yla ba lamas ile ulafl lm flt r. Bu elektronik sinir sistemi dünya üzerinde bulunan farkl bölgeleri farkl flekillerde etkileyerek toplumlar birbirleri ile buluflturmufl ve yeni bir dünya düzeni kurmufltur. K saca terarlamak gerekirse;

19 40 NTERNET ÇA I D NAM KLER NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER nternet ekonomisinde en önemli üretim faktörü bilgidir. 2- nternet ekonomisi bilgi toplumunun ekonomik sonucu olarak görülebilir. Globalleflme ve teknolojik geliflmeler sonucu kurulmufl olan yeni dünya düzeni ise, ifl, yaflam ve ticaret flekillerini yeniden düzenlemifl ve bugün nternet Ekonomisi ad verilen ekonomik ve sosyal sistemi do urmufltur. nternet ekonomisinin sistem olarak tan m yap l rken, Sosyal bir sistem oldu unun vurgulanmas oldukça önemlidir. Günümüze gelene kadar geçerli olan tüm sistemler ekonomik çerçevede etkilerini göstermifl ancak hiçbirisi bireyin yaflam tarz n ekonomik çerçevenin d fl nda internet ekonomisinin etkiledi i kadar etkilememifltir. Bugün özellikle geliflmifl ülkelerin içerisinde bulundu u internet ekonomisi sistemi, ekonomik etkilerinin yan nda bireylerin al flkanl klar, yaflam tarzlar, görüflleri ve alg lamalar üzerinde bugüne kadar hiçbir ekonomik sistemin etkisi olmad kadar etkili olmufltur. Sistemin içeri ine bak ld nda asl nda hem ekonomik hem de sosyal ö e ve etkileri içermesi sebebi ile Yeni Eko- Sosyal Sistem olarak adland r lmas daha do ru olacakt r. Yeni EkoSosyal Sistem daha önceki bölümde de belirtti imiz gibi; Teknolojik geliflmelerin, dünya üzerinde yaflayan toplumlar ulusal ve uluslararas alanda elektronik sinir sistemi ile birbirine ba lamas sonucu ortaya ç kan, yeni iletiflim, ifl, ticaret ve yaflam biçimlerini kapsayan ve sürekli yenilenen ekonomik ve sosyal sistem olarak tan mlanabilir. Yeni ekososyal sistem kapsam aç s ndan di er ekonomik sistemlerin tersine hem ekonomik hem de sosyal, di er bir deyiflle bireye dönük özellikler tafl maktad r. Bu özelli i sayesinde sistem olarak kendi toplumsal dinami ini oluflturmakta ve etkileri ile tepkileri bütünlefltirerek sürekli bir yenilenme sürecinde bulunmaktad r. Gelece in Elektronik fl sistemleri çal flanlar n ve organizasyonun iletiflim içinde bulundu u kurum ve kurulufllar n her an her yerden ba lanabilecekleri sistemler olacakt r. Fiziksel ofis, ifl saati, tatil günü gibi kavramlar giderek önemini kaybedecek ve internetin zamandan ba ms z olma özelli i sayesinde, tüm çal flanlar n ayn zaman diliminde ayn fiziksel ortamda bulunmalar na gerek olmadan 24 saat boyunca çal flanlar n evlerinden çal flmalar na imkan veren ifl ortamlar na do ru bir de iflim yaflanacakt r. Bu geliflmeler bireyin güçlenmesi ve giriflimcili in önümüzdeki y llarda daha çok önem kazanaca n göstermektedir. Ekonomik ve sosyal bir olgu olarak bireysel bir giriflimle ortaya ç kan Facebook sitesinin yüksek tutarlara sat lmas bu durumun en güncel örne i olarak verilebilir. nternetin ekonomik etkilerinden bahsederken küreselleflme olgusuna da de inmemiz gerekmektedir. Esas olarak küreselleflme dünya üzerinde yaflayan insan topluluklar aras ndaki kültürel farkl l klar n ortadan kalkmas ve tek kültürlülü e do ru bir e ilimi ifade etmektedir. Günümüzde iletiflim olanaklar n en iyi kullanan ve iletiflim kanallar n en iyi flekilde kendi kültür kaynaklar na kanalize eden toplumlar n kültürü küresel boyutta bask n hale gelmektedir ki, internetin A.B.D. de ortaya ç kmas ve bütün dünyaya yay l p büyük bir iletiflim devrimini atefllemesi bir tesadüf de il asr n bafl nda bafllayan küreselleflme sürecinde kültürel hakimiyet kurma yar fl n n bir parças d r. Teknolojik geliflmelerin bu yar flta büyük önemi bulunmaktad r. Teknolojiyi elinde bulunduran toplumlar kültürlerini küresel boyuta tafl maktad rlar.

20 42 NTERNET ÇA I D NAM KLER NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER 43 Küreselleflme, so uk savafl döneminin politik ve ideolojik çekiflmelerini sona erdi i 1989 y l nda bafllamam flt r. As l küreselleflme asr n bafl nda otomobil, tren gibi ulafl m araçlar n n tüm dünyada yayg nlaflmas ve insanlar n daha fazla seyahat eder duruma gelmesi ile bafllam flt r. Ulafl m ve iletiflim araçlar n n artmas ve yayg nlaflmas ile kültürler aras etkileflim artm fl ve küreselleflme ad n verdi imiz olgu ortaya ç km flt r ve bu dönem ayn zamanda dünya üzerindeki uluslar aras nda büyük bir teknoloji yar fl n nda bafllang c n temsil etmektedir. Asr n bafl nda dünya hakimiyetini belirleyen güç denizlere hakim olmak ve hava gücüne sahip olmak iken so uk savafl döneminde uluslar aras nda ki teknoloji savafl nükleer ve uzay teknolojileri alan na kaym flt r. Günümüz ise bilgi ça d r ve bir bilgi okyanusu durumunda olan internet küreselleflmenin hakim teknolojisi durumuna gelmifltir. Günümüzde tüm ifl süreçlerini internet ile uyumlu hale getirmek dünya üzerinde rekabetin ön flart durumundad r ve küresel sermaye aç s ndan çekici olmak ülkelerin ekonomik durumlar n belirleyen en önemli etkenlerden biridir. Bu ba lamda d fla kapal sistemlerin modas geçmifl, dünya ile entegre olmak önem kazanm flt r. Bu entegrasyonun yolu da dünya ile ayn sistemleri kullanmaktan geçmektedir. nternet teknolojileri inan lmaz bir h zla geliflmekte ve internet üzerindeki ifllemlerin hukuksal olarak tan nmas n sa layacak olan elektronik imza dünya üzerinde ki ülkelerde geçerli olmaya bafllamaktad r. Türkiye de ise elektronik imza yasas - n n kabul edilmesi ile ihracatç lar m z n küresel pazarlarda rekabet gücü üzerinde birinci derecede etkisi olan d fl ticaret ifllemlerinin tümünün maliyet avantaj ndan dolay h zla elektronik ortama tafl naca n ve ka t belgelerin tamamen ortadan kalkaca n düflünmek afl r bir iyimserlik olacakt r. Fakat günümüzde telekomünikasyon sektörünün öncülük yapt e-fatura uygulamalar Türkiye için çok önemli bir geliflmedir. Dünya üzerinde faaliyet gösteren küresel boyuttaki bankalar ka ts z ticaret yat r mlar mlar na doksanl y llar n sonunda bafllam fl olmalar na ra men, orta ölçekli Türk bankalar henüz konunun önemini tam anlam yla kavram fl gibi gözükmemektedir. Elektronik belgelerin, ka t belgelerin ifl hayat ndaki egemenli ini elinden almas özellikle Türkiye için san ld ndan zor olacakt r. D fl ticaret ifllemlerinin hacmi ve karl l na göre yap lmas gereken bafllang ç yat r m - n n çok büyük olmas sebeplerden biridir. Ayr ca ka t ortam nda yürütülen ifl süreçleri ile ka ts z ortamda yürütülen ifl süreçleri aras nda çok büyük farkl l klar bulunmakta ve d fl ticaret ifllemlerinin ifl süreçlerine çok say da kurum kat lmaktad r ve karmafl k ifl süreçleri bulunmaktad r. Singapur baflta olmak üzere uzak do u ülkelerinde konu bir devlet politikas olarak ele al nmakta ve doksanl y llar n sonundan beri çal flmalar yürütülmektedir. Türkiye için ise sadece elektronik imza yasas n n kabul edilmesinin yeterli olmayaca aç kt r. Küresel pazarlarda rekabet günden güne k z flmakta özellikle Çin gibi düflük maliyetle dünya pazarlar na mal satabilen ülkeler ile rekabet zorlaflmaktad r. Bunun yan nda bat ülkelerinde internet teknolojilerinde yaflanan geliflmeler sonucunda d fl ticaret ifllemlerinin operasyonel maliyetleri düflmekte, buna ra men Türkiye de d fl ticaret alan nda faaliyet gösteren firmalar, bankalar, gümrük komisyoncular gibi taraflar halen emek yo un olarak ka t ortam nda çal flmalar n sürdürmektedirler. Tüm ifl süreçlerinin internet üzerinden yürütülece i ve küresel bazda kurumlar aras entegrasyonun sa lanaca günler yaklaflmaktad r. nternet devrimi-

21 44 NTERNET ÇA I D NAM KLER NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER 45 nin ikinci evresi bafllam flt r ve önümüzdeki y llarda ticaret hayat nda büyük de ifliklikler olacakt r. Bu ba lamda Türkiye de ki flirketlerin de özellikle elektronik belgeleri stratejik seviyede ele alma zorunluluklar vard r. Elektronik belge stratejisi belirlenirken flirketlerin öncelikle ifl süreçleri üzerine yo unlaflmalar gerekmekte ve ifl süreçleri elektronik belgeler ile uyumlu ve elektronik imzay destekleyecek flekilde tasarlanmal d r. fiirketlerin elektronik ifl stratejilerinin en önemli k sm n elektronik belgelerin oluflturmas gerekti i söylenebilir. fiirket içi ve d fl tüm iletiflimin elektronik imza kullan lmak suretiyle elektronik belgeler vas tas yla yap lmas ve çok detayl bir içerik yönetimi sisteminin teflkil edilmesi gerekmektedir. Elektronik belgeler ve e-imza konusuna önümüzdeki bölümlerde ayr nt s ile de inece iz. Bir ülkenin teknolojik geliflmifllik seviyesini gösteren en önemli göstergeler araflt rma gelifltirme harcamalar n n toplam harcamalar içindeki pay ve teknoloji a rl kl ürünlerin toplam ihracat içindeki pay d r. Teknoloji üretmenin öneminin kavranmas gerekir, teknolojiyi üretmeyen ve sürekli sat n alan ülkeler küresel ekonomide oyuncu de il piyon olarak kalacakt r. Dünya pazar n sürekli olarak birlefltirme e iliminde olan bankac l k ve sanayi gruplar uluslarüstü baz mekanizma ve kurumlar desteklemektedirler. Bu kurumlar arac l yla ortak üretim, ticaret standartlar n tüm dünyada yayg n hale getirmektedirler. Ticaret alan nda günümüzde standart olan ka t d fl ticaret belgelerinin yerini elekronik imzan n hukuksal geçerlilik kazanmas ile elektronik belgelerin alaca aç kça görülmektedir. Türkiye nin bu geliflmeleri h zla kavramas ve ihracatç lar h zla yeni geliflmelere uyumlu hale getirmesi küresel ticaret arenas nda Türkiye ye büyük bir at l m yapt racakt r. Henüz yeni olan ve dünyada kullan m düflük seviyede olan elektronik belge teknolojilerinin vakit kaybetmeden Türkiye de uygulanmaya bafllanmas geri kald m z teknoloji yar fl nda bize bir flans tan yacakt r. nternet ekonomisine de indi imiz bu bölümden sonra internet ça dinamiklerinin daha iyi anlafl lmas için bir sonraki bölümde günümüzde flirketlerin de iflimi nas l yönetmeleri gerekti ine de inece iz. De iflim yönetimi konusuna geçmeden önce milenyum gençli i kavram na k saca de inmek istiyorum y l ndan sonra do an bilgisayar ve cep telefonlar yla büyümekte olan bu nesile milenyum gençli i ad verilmektedir. Do duklar ndan beri pazarlama bask s alt nda olduklar ndan tam bir tüketim delisi ve doyumsuz olan bu kufla a Gen Y (Generation Yes) ismi de verilmektedir. Ya da yeni moda bir tabir olan google kufla. Bu kufla n mensuplar gelecekte iflsizlik, kriz, sosyal çalkant lar, küresel s nma, k tl k, küresel savafl gibi muhtemel kötü senaryolar gö üslemek zorunda kalabilirler. Genel olarak sab rs z, orta yafll lar taraf ndan garip ve anlafl lmaz bir nesil olarak de erlendirilen bu kufla n mensuplar bence gelece in kaos dünyas için oldukça uygundurlar. Bilgiye çok kolay ulaflt klar için bilginin de erini tam anlam yla anlayamam fl olan bu kufla n ileride baflta iflsizlik olmak üzere pek çok sorunlar olacakt r. Fakat internet ile birlikte büyüdükleri için internet ça dinamiklerini en iyi onlar anlayacaklar ve sorunlara en do ru çözümü bulacak olan kuflakta onlar olacakt r. Eski bak fl aç lar n n ve eski ekonomik yaklafl mlar n teklemeye bafllamas art k onlar n devrinin gelmekte oldu unu göstermektedir. Bu kitapta sürekli gelece in makineler ça oldu undan bahsediyoruz fakat gelecekte makineleri çal flt racak enerjiyi bulabilecek miyiz? Entropisi sürekli artan ortamda tüketime

22 46 NTERNET ÇA I D NAM KLER NTERNET EKONOM S /YEN EKOSOSYAL S STEM MODELLER 47 dayal ekonomik modeller elbet bir gün çökecek. Belki de o süreci geçtik bile y l nda Amerikan ordusu krize karfl l k Basra körfezinde vurucu bir güç oluflturulmas konusunda planlar haz rlad ve bu operasyonun 2000 li y llar n bafl nda olabilece i öngörüldü (Kaynak: Jeremy Rifkin & Ted Howard) y l nda yap lan bu öngörü gerçekleflti bile; Amerikan ordusu 2001 den itibaren önce Afganistan ve sonra Irak olmak üzere dünya enerji kaynaklar üzerine hakimiyet kurma operasyonunu gerçeklefltirdi. Fakat bu operasyonlar umduklar sonucu vermedi ki bugün Amerika tarihindeki en ciddi ekonomik kriz sürecine girmifl bulunmaktad r. Entropi kavram esas olarak termodinamik ile ilgili bir kavramd r. Termodinami in ikinci yasas n teflkil eder. Evrendeki düzensizlik e ilimini aç klamak için kullan l r. Ekonomide ise k saca mevcut yaflam kaynaklar n n tükenmesi ile biyolojik ve ekonomik sistemlerimizin iflas etmesi olarak tan mlanabilir. Bu kavram n korkutucu yönü bu kitapta inceledi imiz internet ça dinamikleri daha gerçekleflmeden bizi direkt olarak bir dünya savafl sonucuna do ru götürmesidir. Günümüzde pek çok savafl teorisi ve kehanetleri üretilmektedir. Kitab n konusu d fl na ç kmamak için bunlar üzerinde durmayaca m. Fakat sadece bunlar n en ilginçlerinden biri olan Hürriyet gazetesinin tarihli bir haberini yorumsuz olarak paylaflmak istiyorum: tikleyece ini ve dolar n düflece ini öne süren Panarin, 2010 y l n n haziran ay sonralar nda ya da temmuz bafl nda ise ülkenin alt parçaya bölünece ini savunuyor. Panarin in teorisine göre, ABD, ülkenin bat s nda kurulacak Çin etkisindeki California Cumhuriyeti, Meksika etkisindeki Texas Cumhuriyeti, ülkenin do usunda baflkent Washington D.C. ve New York u da içeren bölgede kurulacak AB etkisindeki Atlantik Amerika, Kanada etkisindeki Merkezi Kuzey Amerika Cumhuriyeti, Japon ya da Çin in himayesindeki Hawaii ve Rusya ya kat lacak olan Alaska dan oluflan alt parçaya bölünecek. Panarin, fiu anki durumda ABD nin bölünme ihtimali yüzde Bu baz lar n mutlu edebilir, ancak mant kl düflünürsek, bu Rusya için en iyi senaryo olmaz. Evet, Rusya dünyada daha güçlü hale gelir, ancak a rl kl olarak dolara endeksli ve ABD ile ticarete dayal olan ekonomisi zarar görür ifadesini kullan yor. Bütün dünyan n, ABD nin 44. Baflkan seçilen Barack Obama dan mucizeler bekledi ini söyleyen Panarin, zaman geldi inde herkesin mucize olmad n net bir flekilde görece- ini savunuyor. Hürriyet Gazetesi Rus Profesör Igor Panarin, 2010 y l nda ABD nin bölünece ini öne sürdü. ABD de yay mlanan Wall Street Journal gazetesinin haberine göre, toplu göçler, ekonomik çöküfl ve ahlaki düflüflün gelecek sonbaharda ABD de bir iç savafl te-

23 D J TAL BÖLÜNME VE D J TAL GEL fi M SÜREC 17 ikinci bölüm Dijital Bölünme ve Dijital Geliflim Süreci Bilgi ve teknoloji aras nda çok s k bir iliflki bulunmaktad r. Tarih boyunca bilimsel ayd nlanma dönemlerinin ard ndan büyük teknolojik geliflmeler gelmifl, teknolojik geliflmeler de insanlar n bilgiye ulaflmalar n kolaylaflt rmak suretiyle yeni bilimsel ayd nlanma dönemlerini tetiklemifltir. Dijital bölünmenin alg lanmas için bilgi devriminin dalga dalga geliflimini incelemekte yarar vard r. Birinci dalga matbaan n icad ile bafllam flt r. Matbaan n icad ile bilgi tabana do ru yay lm fl ve toplum kesimleri aras ndaki bilgi asimetrisi azalm flt r. Burada dikkat edilmesi gereken ilk dalga ile toplum kesimleri aras ndaki bilgi asimetrisinin azalmas d r. kinci dalga ise buhar makinesinin icad ile endüstri devriminin bafllamas ve ulafl m araçlar n n yayg nlaflmas d r. Ulafl m araçlar n n yayg nlaflmas ile insanlar n birbirleri ile etkileflimi artm flt r. Üçüncü dalga, iletiflim teknolojilerinin dünya üzerinde h zla yay lmas ile bafllam flt r. Dördüncü dalga ise internettir. nternet, www ya da hypertext devrimi olarakta adland r labilecek olan geliflme dökümanlar aras nda ba lant kurulmas mant na dayanmaktad r. Hypertext yani harici metin kavram n n mant bir döküman n üç boyutlu olarak kendisi ile ilgili baflka dökümanlarla ba lant l olmas d r. Harici metin kavram www devriminin temelini oluflturmakta ve bir döküman ile ilgili bilgilere

24 18 NTERNET ÇA I D NAM KLER D J TAL BÖLÜNME VE D J TAL GEL fi M SÜREC 19 h zla ulafl lmas n sa lamaktad r. Harici metin kavram ilk olarak 1945 y l nda ABD baflkan Roosevelt in bilim dan flman olan Vannermar Bush taraf ndan ortaya at lm flt r. Vannermar Bush, Memex ad nda, çok miktarda bilgiyi içinde depolayan, kullan c lar n bilgi patikalar oluflturup bilgiyi rahatça ifllemelerine imkan veren, ilgili metin, resim gibi belgelere h zla ulaflmalar n sa layan ve istenildi i zaman kolayca bulunabilmesi için metinler üzerine iflaretler koyan bir makinenin yap lmas n önermiflti. Vannermar Bush bu makine sayesinde araflt rmac lar n yo un bilgi içinde kaybolmadan, sadece ilgili bilgilere h zla ulaflabileceklerini düflünmekte idi y l nda Ted Nelson bilgilerin geleneksel flekilde bir s raya göre yaz lmas yerine, okuyucuya seçme hakk veren dökümanlar fleklinde yaz lmas fikrini ortaya att y l nda Brown Üniversitesi nde Harici Metin Düzenleme Sistemi (Hypertext Editing System) ad alt nda ilk harici metin sistemi IBM/360 model bir bilgisayar üzerinde çal flt r ld y l nda harici metin dosyalar n n (HTML Hypertext Mark-up Language) Harici Metin Aktar m Protokolünü HTTP (Hypertext Transfer Protocol) kullanmak suretiyle internet üzerinde iletilmesini sa layan www kullan c arayüzünün gelifltirilmesi ile internet kullan c lar harici metin kavram ile tan flm fl oldu. www arayüzü harici metin sistemini kullanmak suretiyle bilgiye çok h zl ulafl lmas n sa l yordu. Fakat internet üzerinde bilgiye eriflilmesini kolaylaflt ran en büyük at l m, web sayfalar n n konular na göre dizin haline getirilmesini sa layan arama motorlar n n ortaya ç kmas olmufltur. nternet bilgiye ulafl m kolaylaflt rm fl ve büyük bilgi okyanusunu kullan labilir duruma getirmifltir. Günümüzde internet kullanan bir birey ile internet eriflimi bulunmayan bir birey aras nda bilgi eriflimi konusunda çok ciddi farklar bulunmaktad r. Ülkemiz gibi kitap okuma oran n n çok düflük oldu u, yani bilgi devriminin daha birinci dalgas n tam olarak geçememifl toplumlar için bu durum çok ciddi bir tehlike oluflturmaktad r. Çünkü geliflmifl ülkeler ile aralar nda ki uçurumun hiç kapanmamak üzere aç lmas tehlikesi bulunmaktad r. I Teknolojik Altyap Geliflimi II Bireysel Geliflim Süreci (1) PC penetrasyonundaki art fl (2) nternet penetrasyonundaki art fl (3) nternet kullan m süresindeki art fl D J TAL GEL fi M MODEL III Hukuksal Altyap Geliflimi IV Kurumlar Aras Entegrasyon Süreci fiekil 2.1: Dijital Geliflim Modeli V Yeni EkoSosyal Sistem Dijital bölünme, teknolojik altyap n n kullan m n n toplum içerisinde eflit a rl kl olarak yay lmamas ve toplum kesimleri aras nda teknoloji kullan m na yatk nl k oran n ndaki eflitsizlik olarak tan mlanabilir. Teknoloji altyap s n n eflit a rl kl olarak yay lmamas genellikle geliflmekte olan ülkelerde rastlanmakta olan bir sorun olup ikincisi yani toplum bireyleri aras nda teknoloji kullan m na yatk nl k oran ndaki eflitsizlik genç ve giriflimci nüfusun oran na ba l olarak geliflmifl ülkelerde de rastlanan bir olgudur. Dijital bölünmenin üçüncü flekli ise ülkeler aras nda teknoloji kullan m oran na

25 20 NTERNET ÇA I D NAM KLER D J TAL BÖLÜNME VE D J TAL GEL fi M SÜREC 21 ba l olarak oluflan uçurumdur. Ülkeler aras nda ki dijital bölünmenin ölçülmesi ilk ikisine oranla daha kolayd r. Geliflmifl ülkelerde yaflanan dijital bölünme ise toplum kesimleri aras nda yaflam standard ve gelir dengesizli i oluflturacak bir sorundur. nternetin ekonomik sosyal de iflimler ile iliflkisini anlamaya çal flt m z bu dönemde tüm dünyada elektronik imzan n yayg nlaflmas ile beraber çok önemli geliflmeler olmaktad r. Bu geliflmeler ticaret alan nda yaflanmakta ve ka da dayal ifl süreçleri h zla tarih olmaya bafllamaktad r. Bu dalgan n üstünde bo ulmadan kalabilmek için interneti hayat m z n tüm boyutlar nda kullan r duruma getirmemiz ve dünyada yaflanan geliflmeleri efl zamanl olarak tatbik etmemiz gerekmektedir. Dijital geliflim süreci teknolojik altyap n n kurulmas ile bafllamaktad r. Teknolojik altyap kurulumunu bireysel geliflim süreci izlemektedir. Bireysel geliflim süreci PC penetrasyonunda ki art fl ile bafllamakta, internet penetrasyonunda ki art fl ile devam etmektedir. Günlük internet kullan m süresindeki art fl ise bireysel geliflim sürecindeki art fl n en önemli göstergelerinden biridir. nternet kullan m n n artmas ile birlikte internet ile ilgili hukuksal altyap da yavafl yavafl oluflmaya bafllamaktad r. Hukuk kurallar n n gelifliminin en belirgin özelli i, bu geliflimin belirli kaynaklara dayanmas - d r. Bu kaynaklar toplumsal örf ve adetler, bilimsel görüfller, mevcut yasalar, mahkeme içtihatlar (kararlar ) olarak özetlenebilir. Yeni bir toplumsal olgu ortaya ç kt nda, bu olgu üzerinde toplumdaki bireyler aras nda oluflan anlaflmazl klar, bu olguya özgü bir yasa bulunmamas durumunda di er kaynaklara baflvurulmak suretiyle çözüme kavuflturulur. Zamanla içtihatlar ortaya ç kt kça yeni olgular n kendilerine has hukuksal kaynaklar da ortaya ç kmaktad r. Yani hukuk biliminin geliflme mekanizmas ana hukuk kurallar na da- yand r lmak suretiyle zamanla oluflan örnek olaylar n birbirleri ile olan iliflkilerinden yeni hukuk kurallar n n türetilmesi fleklindedir. Hukuk tabiat gere i geriden gelmektedir. Toplum hayat na yeni girmifl bir kavram hakk nda, henüz toplumdaki bireyler taraf ndan etkin bir flekilde kullan lmaya bafllamadan, eksiksiz yasalar n belirlenmesi düflünülemez. Bu nedenle önce internet kullan m n n toplum içerisinde yay lmas daha sonra hukuksal altyap n n geliflmesi do al bir geliflim sürecinin gere idir. Hukuksal geliflim süreci ile birlikte kurumlar aras entegrasyon süreci de bafllamaktad r. Günümüzde Elektronik fl uygulamalar belli bir standart olmadan, her kurumun kendi ihtiyaçlar do rultusunda gelifltirildikleri için, büyük bir karmafla yaflanmaktad r. Elektronik fl uygulamalar ndaki karmaflan n ortadan kald r lmas, birbirleri ile elektronik ortamda iletiflimde bulunan kurumlar n sistemlerinin entegre olmas ile sa lanabilir. Elektronik fl uygulamalar ndaki bu karmaflan n ortadan kald r lmas ve B2B uygulamalar n n kurumlar aras ifllemlere gerçekten katma de er kazand rmas için çözüm yolu e-belgelerin hukuksal geçerlilik kazanmas ndan geçmektedir. e-belgelerin uluslararas standartlar n n belirlenmesi ve hukuksal geçerliliklerinin tan nmas ; ifl süreçlerinin internete tafl nmas, süreçlerin bütünlefltirilmesi ve basitlefltirilmesi için hayati öneme sahiptir. Bireysel ve kurumsal geliflim süreçleri ile birlikte hukuksal altyap n n oluflmas toplumda Yeni Ekososyal Sistem ad - n verdi imiz dönüflüm sürecini bafllatacakt r. Yeni Ekososyal Sistem teknolojik geliflmelerin, dünya üzerinde yaflayan toplumlar ulusal ve uluslararas alanda elektronik sinir sistemi ile birbirine ba lamas sonucu ortaya ç kan, yeni iletiflim, ifl, ticaret ve yaflam biçimlerini kapsayan

26 22 NTERNET ÇA I D NAM KLER D J TAL BÖLÜNME VE D J TAL GEL fi M SÜREC 23 ve sürekli yenilenen ekonomik ve sosyal sistem olarak tan mlanabilir. Yeni EkoSosyal Sistem in getirmifl oldu u f rsatlar ve etkileri sebebi ile toplum içerisinde yaflayan bireylerin de iflim sürecine girmelerini sa layan, elektronik sinir sistemi vas tas yla bilgi ak fl n n yo unlaflt, günlük hayatta teknolojinin a rl kl olarak kullan ld, yenilikçi ve de iflime her an haz r olan toplumlara ise Bigi Toplumu ad verilmektedir. Yeni EkoSosyal Sistem in (YES) etkileri sonucu flirketlerin pazar paylar n korumak ve yükseltmek amac yla eski ekonomi flirketi kimli inden YES flirketi kimli ine geçiflte yaflam fl olduklar yönetimsel, organizasyonel, teknolojik ve stratejik geliflimlerin tamamlanmas nda geçen operasyona ve süreye ise e-dönüflüm Süreci ismi verilmektedir. fiekil 2.1 de gösterilen Dijital Geliflim Modelinin daha iyi anlafl lmas için Dijital Bölünme kavram n n özet olarak tekrar vurgulanmas nda yarar vard r; Dijital bölünme teknolojik altyap n n kullan m n n toplum içerisinde eflit a rl kl olarak yay lmamas ve toplum kesimleri aras nda teknoloji kullan m na yatk nl k oran n ndaki eflitsizlik olarak tan mlanabilir. Bu kavram n daha iyi anlafl lmas için dünyada henüz telefon görüflmesi yapmam fl yani telefon ahizesini kald r p alo dememifl milyarlarca insan oldu unu söylemek gerekmektedir. Yani cep telefonu ve internet ça nda hala telefon bile kullanmayan insanlar n yaflad n ve bu say n n milyarlar oldu unu düflündü ünüz zaman dijital bölünme kavram n n ne kadar önemli bir kavram oldu unu anlayabiliriz. Bir tarafta iletiflim olanaklar ndan sonuna kadar yararlanan bir kesim bilgisayar kullan c s, mobil teknolojileri kul- lanan ve dünyada meydana gelen de iflimlerden an nda haberdar olma imkan na sahip. Bir tarafta ise telefon ve televizyon gibi temel iletiflim olanaklar ndan mahrum bir kesim. flte bu iki kesim aras nda sürekli aç lan bilgi uçurumuna dijital bölünme ad verilmektedir. Dijital bölünmenin iki ayr flekli bulunmaktad r; 1. Toplum içerisindeki farkl kitleler aras nda oluflan 2. Uluslararas alanda farkl ülkeler aras nda oluflan Bir ülkedeki dijital bölünme oran üç temel kritere göre ölçülür: 1. Telefon aboneli i say lar. 2. PC say lar. 3. nternet kullan c say lar. Burada ülkemiz ve dünya ile ilgili baz say lar vermek gerekirse; Dünyada nternete ba l bilgisayar say s 400 milyon, internet kullan c s say s ise 1 milyard r. Türkiye de ise internete ba l bilgisayar yani ADSL abone say s 2008 y l itibariyle 6,5 milyona, internet kullan c s say s ise 15 milyona ulaflm flt r. Sadece internet kullan c say s da bir gösterge olarak yeterli de ildir. Dijital geliflim modelinde (fiekil 2.1) görüldü ü üzere bireysel geliflim sürecinin en son aflamas internet kullan m süresindeki art flt r. Dijital geliflim modeli bilgi toplumuna ulafl lmas için bir toplumun geçirmesi gereken geliflim evrelerini göstermektedir. fiekil 2.1 de görüldü ü gibi birinci aflama teknolojik altyap d r. Dijital geliflim sürecini bafllatmak için öncelikle devletlerin altyap yat r mlar na önem vermesi gerekir. Ülkenin her

27 24 NTERNET ÇA I D NAM KLER D J TAL BÖLÜNME VE D J TAL GEL fi M SÜREC 25 köflesine telefon kablolar n n ve baz istasyonlar n n ulaflt r lmas yeni iletiflim uydular f rlat lmas vs. gerekmektedir. kinci aflama ise bireysel geliflim sürecidir. Bu süreçte ülke vatandafllar n n PC penetrasyonundaki (yani ülke vatandafllar aras nda PC ye sahip olma oran ndaki) art fl, ikinci aflama olarak internet penetrasyonundaki (yani internet ba lant s na sahip birey say s ndaki) art fl, son olarakda bireylerin gün içerisinde internet kullan m süresindeki art fl çok önemlidir. Üçüncü aflamada ise ülkenin hukuksal alt yap s n n, kanunlar n n internetle uyumlu hale getirilmesi gerekmektedir. Ülkemizde bu konudaki en önemli geliflme 5070 say l Elekronik mza Kanununun 23.Ocak.2004 tarihinde resmi gazetede yay nlanmas ile e-imzan n Türkiye de hukuksal geçerlili e kavuflmas d r. E- mza konusuna ileriki bölümlerde tekrar de inece iz. Ülke nternet kullan c s Nüfusa oran (%) (milyon kifli) 1. ABD Çin Japonya Almanya Hindistan ngiltere talya Fransa Brezilya Türkiye fiekil 2.2: Ülkelere Göre nternet Kullan c Say lar Ve Nüfusa Oranlar Ayr ca 5651 say l nternet Ortam nda Yap lan Yay nlar n Düzenlenmesi ve Bu Yay nlar Yoluyla fllenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakk nda Kanun tarihinde kabul edilerek tarihli Resmi Gazetede yay mlanm flt r. TBMM Genel Kurulu ndan geçen 4676 Say l Kanun ile, 3984 Say l Radyo ve Televizyonlar n Kurulufl ve Yay nlar Hakk nda Kanun ve 5680 Say l Bas n Kanununa, internetle ilgili olarak iki düzenlemenin getirildi i görülmektedir. nternet di er iletiflim vas talar yla ve ifl yap fl flekilleri ile karfl laflt r ld nda çok yeni bir iletiflim arac d r. Hukukun tabiat gere i geriden gelmesi do ald r. Toplum hayat na yeni girmifl bir kavram hakk nda, henüz toplumdaki bireyler taraf ndan etkin bir flekilde kullan lmaya bafllanmadan, eksiksiz yasalar n belirlenmesi düflünülemez. Dördüncü aflama kurumlar aras entegrasyon sürecidir. Bu süreçte ülkemizde öncülü ü finans sektörü yapm flt r. Özellikle bankalar merkezileflme projeleri sayesinde özellikle operasyonel ifllemlerini merkezden gerçeklefltirerek büyük bir eleman tasarrufuna gitmifller ve internet vas tas yla flubeleri ile merkezleri aras ndaki iç entegrasyonlar n büyük oranda sa lam fllard r. D fl entegrasyon aflamas nda ise Türkiye de e-devlet projeleri baflar l flekilde sürdürülmektedir. lerki bölümlerde de- inece imiz e-fatura uygulamalar buna bir örnektir. Adrese dayal kay t sistemi sayesinde sadece T.C. kimlik numaras ile pek çok devlet dairesinde ikametgaha ihtiyaç kalmadan ifllemler yap labilmektedir. Buda muhtarlar üzerindeki ifl yükünü ve vatandafl n evrak toplama için harcad zaman azalt için kurumlar aras entegrasyona güzel bir örnektir. Fakat bu arada bir konuyu vurgulamakta fayda vard r. Yukar da sayd m z tüm aflamalar bir bir gerçeklefltikçe ele-

28 26 NTERNET ÇA I D NAM KLER D J TAL BÖLÜNME VE D J TAL GEL fi M SÜREC 27 man ihtiyac da azalmaktad r. Tüm bu geliflmeler bir yandan devlette ve ifl hayat nda verimlili i artt r rken bir yandan da iflsizli in artmas na sebep olmaktad r. Bu nedenle dijital geliflim sürecinin son aflamas olan Yeni EkoSosyal Sistem önem kazanmaktad r. Kitap kapa nda görülen denklemdeki kriz ve iflsizlikle bo uflan bir gelecek yaratmamak için Yeni EkoSosyal Sistemin nas l olmas gerekti ini flimdiden tasarlamam z gerekmektedir. Bu konuyu bir sonraki internet ekonomisi ve yeni ekososyal sistem modelleri isimli bölümde tart flmaya çal flaca- z. Ço unlu un finansal kriz diye yüzeysel bir flekilde tan mlad krizin gerçek sebepleri ve çözümleri üzerine kafa yormam z gerekmektedir. Dijital geliflim modelinin dördüncü aflamas olan kurumlar aras entegrasyon süreci aç s ndan bir ülkedeki e-devlet uygulamalar n n geliflimi çok önemlidir. Örnek olarak devlet e-fatura, e-gümrük gibi uygulamalar bafllat p desteklemez ise özel kurumlar n bu uygulamalar kendi giriflimleri ile bafllatmas beklenemez. E-Devlet geliflim evrelerini dört temel aflamada de erlendirebiliriz; 1-Varl k gösterme evresi: Elektronik devletin ilk aflamas tüm kamu kurumlar n n kendilerine özel web sayfalar oluflturup, bu sayfalar üzerinden vatandafllar ile iletiflime geçmeleridir. 2-Bütünleflme evresi: Bu evrede tüm kurumlar n ayr ayr portallar üzerinde verdikleri hizmetler tek bir portal üzerinde verilmeye bafllanacak ve kurumlar aras nda ortak online hizmet standartlar belirlenecektir. (e-devlet geliflim evreleri aç s ndan ülkemiz günümüz itibariyle bütünleflme evresindedir.) 3-Entegrasyon evresi: Bu evrede devlet kurumlar nda ka t belge kullan m na son verilerek tüm ifllemlerin elektronik belgeler vas tas yla yürütülmesine bafllanacakt r. Tüm devlet kurumlar n n sistemleri ortak bir referans - arfliv sistemine ve ortak veritabanlar na ba lanarak mükerrer kay t yarat lmas na ve vatandafllar n bir ifl için farkl kurumlara tekrar tekrar baflvuru yapmalar na son verilecektir. 4-Toplumsal dönüflüm evresi: Bu evrede toplum içerisinde internet kullanan bireyler ile internet kullanmayan bireyler aras nda dijital bölünmenin gerçekleflmesinin engellenmesi için toplumdaki tüm bireyleri kapsayacak yayg n e itim kampanyalar gerçeklefltirilecektir. Sonuç olarak dijital geliflim sürecinin destekleyecek tüm uygulamalar toplum kesimleri aras ndaki bilgi uçurumunu derinlefltirmeden yani dijital bölünmeye sebep olmadan dengeli bir flekilde yap lmal d r. Bilgiye eriflimdeki dengesizlik ayn flekilde gelir da l - m nda da uçurumun büyümesine sebep olacakt r. Fakat maalesef gelecekte bireyler aras nda oluflacak ekonomik uçurumu kapatmak bilgi uçurumunu kapatmaktan çok daha zor bir konudur. Bu konuyu tart flmay bir sonraki bölüme b - rakt k. Burada Türkiye nin genç nüfus avantaj nada de inmek gerekmektedir; Sosyal bir teknoloji olarak internet, genç nüfusun tüm nüfusa oran göz önüne al nd nda, getirdi i yeniliklere toplumun h zla uyum sa lamas aç s ndan, Türkiye nin bir avantaj olarak ortaya ç km flt r.

29 28 NTERNET ÇA I D NAM KLER D J TAL BÖLÜNME VE D J TAL GEL fi M SÜREC 29 Toplum bireyleri aras nda teknoloji kullan m na yatk nl k oran ndaki eflitsizlik genç ve giriflimci nüfusun oran na ba l olarak geliflmifl ülkelerde de rastlanan bir olgudur. nternet kullanan bir birey ile internet eriflimi bulunmayan bir birey aras nda bilgi eriflimi konusunda çok ciddi farklar bulunmaktad r. Günümüz ise bilgi ça d r ve bir bilgi okyanusu durumunda olan internet dünya ile entegre olmay sa layan en önemli araçt r. PC bafl na düflen kullan c say s dijital bölünmenin en önemli göstergelerinden biridir. fiekil 2.3 de k talar baz nda PC bafl na düflen kullan c say lar görülmektedir. bir bölgede PC bafl na 105 kifli düflmektedir. Gelecekteki makineler ça na haz r olmam z için en az ndan 4 kifliye bir bilgisayar düflen seviyeye flimdiden ulaflmam z gerekmektedir. Türkiye de internete ba l bilgisayar say s 6,5 milyondur. Buda PC bafl na düflen kullan c say s n n Türkiye de 11 oldu unu göstermektedir. Yani ülkemizde PC bafl na 11 kifli düflmektedir. Bu say Asya ve Afrika ortalamalar n n üzerinde fakat Amerika, Avrupa ve Okyanusya ortalamalar n n oldukça alt ndad r , , ,9 5,7 2,6 Afrika Amerika Asya Avrupa Okyanusya fiekil 2.3: Dünyada PC Bafl na Düflen Kullan c Say lar fiekil 2.3 de görüldü ü üzere dünyan n geliflmifl bölgelerinde 4 kifliye bir bilgisayar düflerken Afrika gibi geri kalm fl

30 DE fi M YÖNET M /ÇA DAfi YÖNET M YAKLAfiIMLARI 49 dördüncü bölüm De iflim Yönetimi/ Ça dafl Yönetim Yaklafl mlar De iflim yönetimi kavram yönetim bilimi literatürüne 90 l y llardan sonra girmifl ve günümüzde yaflanan kaos ortam nda yönetim biliminin en önemli konular ndan biri haline gelmifltir. De iflim yönetimi esas olarak; daha verimli ve kaliteli üretim yapma yar fl içerisinde olan flirketlerin ekonomik, teknolojik ve hukuksal alanda olan de iflimleri skalamadan h zla tepki verebilecekleri esnek bir organizasyon yap s na kavuflmalar sürecinin yönetilmesi olarak tan mlanabilir. Günümüzde de iflim yönetimi konusunu beceremeyen flirketlerin çok uzun süre ayakta kalmalar mümkün de ildir. Fakat önceki bölümlerde bu verimlilik art fl yar fl n n ekonomik handikaplar ndan bahsetmifl ve iflsizlik art fl n n art k kritik seviyeye ulaflt n belirtmifltik. Sürekli daha h zl, daha verimli, daha kaliteli üretim yapmak ve bu arada dünyadaki geliflmeleri en ince detay na kadar takip etmek (hatta do ru (?) öngörülerde bulunmak) bask s alt nda ve günümüz flartlar nda ifli oldu una flükrederek çal flmak zorunda olan elemanlar n pisikolojik durumuda de iflim yönetimi konusunun handikaplar ndan biridir. Burda ki temel sorun fludur; Önceki bölümlerde de indi- imiz nereye kadar verimlilik sorusu ve daha çok verimlilik için de iflim döngülerinin nerede duraca d r. Yani s f r mali-

31 50 NTERNET ÇA I D NAM KLER DE fi M YÖNET M /ÇA DAfi YÖNET M YAKLAfiIMLARI 51 yetle, s f r sürede, s f r elemanla mal üretseniz bile bu durumda mal sataca n z insanlar n tümü iflsiz durumda olaca ndan yine kar edemezsiniz. Yani bu döngünün sonu yoktur. Günümüzde de iflimin verimlilikten ziyade ekonomik sistemlerimiz üzerine yo unlaflmas zorunlulu u ortaya ç km flt r. De iflim yönetimi konusuna geçmeden önce verimlilik kavram ve günümüze kadar yönetim yaklafl mlar konusunda yaflanan evrim sürecini incelememiz gerekmektedir. Verimlilik bir organizasyonun performans kriterlerinden biridir. Bir organizasyonun performans hedeflerine etkin ve verimli bir flekilde ulaflabilme yetene ine verilen add r. Burada etkinlik ve verimlili i ayr ayr tan mlamak gerekirse etkinlik (effectiveness) bir organizasyonun hedeflerini baflarma derecesidir, verimlilik (efficiency) ise gerekli miktardaki ürün veya hizmetin kaynaklar (Ham madde, para, insan kayna ) ve zaman minimum miktarda kullanarak elde edilmesidir. Yani bir flirket çok verimli çal flsa da hedeflerine ulaflamad için etkin olamayabilir veya tersi bir flekilde çok verimsiz çal flmas na ra men bir flekilde hedeflerine ulaflt için etkin bir flirket olabilir. Bir flirketin performans n n yüksek olmas için bu iki unsurun dengeli bir flekilde olmas gerekir. Organizasyon teorileri ad da verilen yönetim yaklafl mlar n yönetim biliminin tarihsel evrim sürecini inceleyerek anlayabiliriz. Organizasyon dizayn üzerine geçmiflte üretilen hiyerarflik organizasyon yaklafl mlar günümüz ifl dünyas nda organizasyonlar n stratejilerini tayin etmede yeterli olmamaktad r. Daha esnek ve kat l mc yaklafl mlar öne ç km fl durumdad r. Bu yaklafl mlar mekanik organizasyon sistemlerinden do al ve biyolojik sistemler ad verilen sistemlere do ru de iflmektedir. Mekanik organizasyonlar n temeli Newton bilimsel yaklafl m na dayanmaktad r ki Newton a göre do a belirli temel kurallar çerçevesinde çal flmaktad r. Bu yaklafl mda düzenli ve tahmin edilebilir çevre içerisinde yöneticinin görevi organizasyonu stabil tutmakt r. Fakat günümüzde ekseriyetle kabul gören kaos teorisi iliflkilerin lineer olmad n, karmafl k ve tahmin edilemez oldu unu ileri sürmektedir. Mikro aç dan bu tahmin edilemezlik ve düzensizlik asl nda makro aç dan do an n düzenini ve kurallar n teflkil etmektedir. Günümüz organizasyonlar bu makro yap ya uyum sa lamak için giderek do al sistemleri taklit eden yap lara dönüflmektedir. Bir sosyal sistem olarak internetin ortaya ç k fl canl organizmalar n çevreye uyumunu sa layan sinir sistemlerine benzetilebilece i için do al sistemlerin ortaya ç k fl nda tetikleyici olmufltur. nternet bilginin paylafl lmas ve çal flanlar n kat l m n n artt r lmas aç - s ndan müthifl bir araçt r. Organizasyon Teorileri 1- Klasik Organizasyon Teorisi a- Bilimsel Yönetim Yaklafl m b- Yönetim Süreci Yaklafl m c- Bürokratik Organizasyon Yaklafl m 2- Neo-Klasik Organizasyon Teorisi 3- Modern Organizasyon Teorisi a- Sistem Yaklafl m b- Durumsall k Yaklafl m c- Kaos Yaklafl m fiekil 4.1: Organizasyon Teorileri

32 52 NTERNET ÇA I D NAM KLER DE fi M YÖNET M /ÇA DAfi YÖNET M YAKLAfiIMLARI 53 1-Klasik Organizasyon Teorisi: a-bilimsel Yönetim Yaklafl m 1900 lerin bafllar nda Frederick Winslow Taylor n öncülü ünü yapt yaklafl md r y l nda Bethlehem çelik fabrikas nda yapt çal flmalarda do ru hareket, alet ve s ralama prensiplerini kullanarak adam bafl na 12,5 ton olan günlük yükleme kapasitesini 47,5 tona ç karm flt r. Ana ilkeleri; fle göre prim, bilimsel çal flma düzeni, ahenk, koordinasyon, yard mlaflma ve e itimdir. Bilimsel yönetim yaklafl m verimlili in artt r lmas yönünden baflar l olmas na ra men sosyal aç dan büyük tepkilerle karfl laflm fl bir yaklafl md r. b-yönetim Süreci Yaklafl m Öncülü ünü Henri Fayol un yapt yönetim yaklafl m - d r. Düflüncelerini 1916 y l nda Fransa da yay nlanan kitab nda aç klam flt r. flletmedeki faaliyetleri s n flam fl, yönetimi bir süreç olarak tan mlam flt r. Henri Fayol a göre organizasyon faaliyetleri; Teknik, ticari, finansal, muhasebe, güvenlik ve yönetim olarak s n fland r labilir. Henri Fayol un tan mlad baz yönetim kavramlar flunlard r; - Yetki ve sorumluluk denkli i: Bir organizasyonda personelin yetkisi ile sorumlulu u aras nda denge bulunmal d r. - Amaç birli i: Organizasyonun ilgili birimlerinin amaçlar aç k ve seçik belirlenmeli ve bunlar birbiri ile uyumlu olmal d r. - Yetki Devri: Organizasyonda gerekli ölçüde yetki devri olmal d r. Ancak yetki devreden bir üst sorumlulu u devir edemez. - Emir komuta birli i: Bir organizasyonda her ast n sadece bir üstten emir almas n ve üste karfl sorumlu olmas n öngörmektedir. c- Bürokratik Organizasyon Yaklafl m 1900 lerin bafl nda Alman sosyolog Max Weber taraf ndan gelifltirilen yaklafl md r. Max Weber e göre bürokratik organizasyon ideal, flahsa göre de iflmeyen ve rasyonel bir yap d r. Bürokratik organizasyonun bafll ca özellikleri flunlard r; - Fonksiyonel uzmanlaflma. - Aç k flekilde belirlenmifl hiyerarflik yap. - Her kademede ifllerin nas l yap laca n n ilke ve yöntemlerinin yaz l flekilde belirlenmifl olmas. - Gayriflahsi iliflkiler ilkesi do rultusunda personelin hissi de il sadece bulundu u kademelerin ilkeleri ba l olarak sadece rasyonel davran fllar göstermesi. - Personel seçim ve terfilerin s nav sonuçlar na göre belirlenmesi. - Organizasyon mensuplar n n kulland yetki sadece pozisyondan kaynaklanan yasal yetkidir. 2- Neo-Klasik Organizasyon Teorisi: Klasik yaklafl m n mekanik organizasyonunda insan unsuruna önem verilmemifl sadece ifl, görev, kavramlar do rultusunda maddi unsurlara göre organizasyon yap lar oluflturulmufltur krizinin etkisiyle iflletmelerde organizasyon sorunlar n n artmas sonucunda klasik teorinin eksiklikleri hissedilmeye bafllanm flt r. Neo-klasik organizasyon teorisinin en önemli özelli i klasik teorinin eksik b rakt insan unsurunu

33 54 NTERNET ÇA I D NAM KLER DE fi M YÖNET M /ÇA DAfi YÖNET M YAKLAfiIMLARI 55 inceleme konusu yapmas d r. Bu teori Hawthorne araflt rmalar n n sonuçlar n n aç klanmas ile bafllam flt r. Günümüzde ise örgütsel davran fl ana bilimdal olarak devam etmektedir. MASLOW UN HT YAÇLAR H YERARfi S MODEL htiyaçlar Hawthorne araflt rmalar, y llar aras nda Harvard Üniversitesi nden bir grup bilim adam taraf ndan Western Elektrik flirketinin Hawthorne fabrikas nda yap lan araflt rmalard r. Çal flmalar klasik teorinin bir uygulamas olarak bafllam fl fakat elde edilen sonuçlar yeni bir yaklafl - m n do mas na sebep olmufltur. Araflt rmac lar fabrikada fl kland rma, s tma, yorgunluk ve fiziksel yerleflimin verimlilik üzerindeki etkilerini araflt rmaya bafllam fllard r. Bafllang çtaki hipotez fl kland rma, dinlenme zamanlar, s tma gibi fiziksel iyilefltirmelerin derecesi artt kça verimlili in artaca d r. Fakat yap lan deneyler hipotezi do rulamam flt r. Bazen yap lan iyilefltirmelere ra men verimlilik de iflmemifl, bazende herhangi bir iyilefltirme olmadan verimlilik artm flt r. Bunun üzerine dikkatlerini sosyal faktörler üzerine çevirmifllerdir. Bu safhada verimlilik art fl n n iflçilerin motivasyonu, ifl tatmini ve aralar ndaki iliflkiler taraf ndan belirlenebildi ini fark etmifllerdir. Bu yaklafl m benimseyen Abraham Maslow un ihtiyaçlar hiyerarflisi modeli (flekil 4.2) çok önemlidir. Bir di er önemli modelde Douglas McGregor un yöneticileri X teorisi ve Y teorisi özelli i tafl yanlar olmak üzere s n fland rd modeldir. Bu modele göre X Teorisi özelli indekilerin varsay mlar flunlard r: - nsan çal flmaktan hofllanmaz. - nsan sorumluluktan kaçar. - nsana ifl yapt rmak için onu zorlamak s k bir flekilde kontrol etmek ve cezaland rmak gerekir. fl D fl nda E itim, hobiler, kiflisel geliflim Aile, arkadafllar ve toplum taraf ndan kabul edilmek Aileye, bir arkadafl grubuna ve bir topluma ait olmak fiiddet, tehdit ve savafltan uzak olmak Yemek, su, sa l k ve seks Kendini gerçekleme ihtiyac Sayg ihtiyac Aidiyet ihtiyac Güvenlik ihtiyac Fizyolojik ihtiyaçlar fl Yerinde E itim ve kendini gelifltirme, yarat c l k imkanlar Tan ma, yüksek statü, artan sorumluluk Çal flma grubu ve ifl arkadafllar na sahip olmak fl güvenli i ve güvenli ifl ortam Asgari ücret, sosyal güvenlik iflyeri hijyen flartlar fiekil 4.2: Maslow un htiyaçlar Hiyerarflisi Modeli Kaynak: Daft, Richard L.,1996; Derleyen ve Çeviren: Civelek, M.Emre, 2009 Bu anlay flta olan bir yönetici klasik teorinin öngördü ü flekilde insan mekanik organizasyonda pasif bir unsur olarak kabul eder ve otoriter bir davran fl gösterir. Ayr nt l ifl tan mlar, s k kontrol, az yetki devri, ceza bu yöneticilerin tipik uygulamalar d r. Y Teorisi özelli indekilerin varsay mlar ise flunlard r: - Çal flmak insan için do al bir aktivitedir. - nsan yarad l fl olarak tembel de ildir. Gerekli ortam yarat l rsa çal flmak bir zevk haline gelebilir. Baz insanlar n tembel davran fllar geçmiflteki kötü tecrübeler ve e itim tarzlar na dayanmaktad r. - Gerekli koflullar olufltu unda insan ö renmek ve daha fazla sorumluluk alma e ilimindedir. - nsan kendi otokontrolünü sa layabilir ve yönetebilir.

34 56 NTERNET ÇA I D NAM KLER DE fi M YÖNET M /ÇA DAfi YÖNET M YAKLAfiIMLARI 57 Bu anlay fla sahip yöneticiler kat l mc bir yönetim tarz ile s k kontrol yerine astlar n gelifltirmeyi amaçlayarak kiflilerin motive olacaklar flartlar yaratmaya çal fl r. 3- Modern Organizasyon Teorisi: a- Sistem Yaklafl m Sosyal bilimciler sistem kavram n esas olarak biyoloji biliminden alm fl ve bunu sosyal olaylara uygulamaya çal flm fllard r. Sistem yaklafl m olarak bilinen bu düflünce tarz biyolog Bertalanffy nin 1920 lerde bafllatt Genel Sistem Teorisinden kaynaklanmaktad r. Genel Sistem Teorisi her türlü sisteme uygulanabilecek genel esaslar ortaya koymufltur. Yönetim bilimi aç s ndan sistem yaklafl m, organizasyonu çevresindeki di er sistemler ile sürekli olarak etkileflimde bulunan bir aç k sistem olarak görmektedir. Sistem yaklafl m ile ilgili temel kavramlar flunlard r: - Sistem ve alt-sistemler: Sistemler çeflitli parçalardan oluflmaktad r. Bu parçalara alt sistemler ad verilmektedir. - Kapal ve aç k sistemler: Her sistem belirli bir ortamda (çevrede) faaliyet göstermektedir. E er çevre ile sistem aras nda al fl-verifl varsa sistem aç k sistem olarak adland r l r. Pratik olarak kapal sistemler varl klar n sürdüremezler. - Sistemin S n rlar : S n r, sistemin iç bünyesine iliflkin de iflkenleri, çevresine iliflkin faktörlerden ay r r. Organizasyonlarda sistem organizasyonun etki alan olarak ele al n rsa s n r n belirlemek zordur. - Entropi: Bu kavrama göre her sistemde, enerjinin tükenmesi, faaliyetlerin bozulmas suretiyle faaliyetin durmas yönünde bir e ilim vard r. Bu yaklafl m n en önemli yenili i, organizasyon baflar s - n n çevre faktörlerinin de iflimine gösterdi i tepkilerin do ru ve h zl olmas na ba l oldu unu göstermesi olmufltur. b- Durumsall k Yaklafl m Klasik ve Neo-klasik yaklafl mlar organizasyonun tasar m ve yönetiminde belirli ilkelere uyulmas n öngörmektedir. Durumsall k yaklafl m ise içinde bulunulan koflullara göre hangi ilkelere ne zaman ve nas l uyulmas gerekti ini araflt rmaktad r. Örne in klasik yaklafl m n ilkelerinden biri emir-komuta birli i ilkesidir. Fakat günümüzde matriks organizasyonlarda bir personel birden fazla üstten emir almak durumunda kalabilmektedir. Durumsall k yaklafl m na göre koflullar matriks yap y daha etkin k lacaksa emir-komuta ilkesine uyulmaz. Örne in durumsall k yaklafl m na göre demokratik liderlik en etkin liderlik tarz d r diye bir genelleme yapmak mümkün de ildir. Baz koflullarda otokratik liderlik en iyi tarz olabilir. c- Kaos Yaklafl m Temeli M.I.T. de meteoroloji profesörü olan Edward Lorenz in 1960 y l ndaki çal flmalar na dayanmaktad r. Lorenz sonucu etkilemeyece ini düflündü ü küsüratlar yuvarlamaya bafllad nda bu yuvarlama iflleminin kurdu u meteorolojik modelde büyük farklara sebep oldu unu buldu. Arada bulunan 0,004 derecelik bir s cakl k fark n n bile büyük de ifliklikler yapt n buldu ki bu s cakl k bir kelebe in vucut s cakl na karfl l k gelmekteydi. Bu etki kelebek etkisi olarak adland r ld. ngiltere de kanatlar n ç rpan bir kelebek pasifikte bir kas rga oluflturabilir Edward Lorenz

35 58 NTERNET ÇA I D NAM KLER DE fi M YÖNET M /ÇA DAfi YÖNET M YAKLAfiIMLARI 59 Sistemin parçalar na tek tek bak ld nda karmafla olmas na ra men bütüncül ve makro bak fl aç s nda kaos teorisi dünyan n ve evrenin çal flma prensiplerini teflkil etmektedir. Yani sistemler belirli kal plar tekrar etmektedir. Sonuç olarak kaos teorisi ile organizasyonlar n bir makine gibi de ilde, karmafl k iliflkiler içinde yaflam n sürdüren bir organizma olarak ele al nmalar gerekti ini ortaya ç km flt r. Buna göre organizasyonlar karmafl k uyumcu sistemler (complex adaptive systems) olarak sürekli kendilerini yeniler, de ifltirir, yeni iliflkiler ve davran fllar gelifltirerek yaflamlar n sürdürürler. Organizasyon teorilerinin evrimi konusunu burada kapatt ktan sonra birazda internetin organizasyon yap lar na etkileri üzerinde dural m. Esas olarak internet mekanik organizasyondan do al organizasyona geçifli hem h zland rm fl hem de zorunlu hale getirmifltir. Mekanik organizasyondan do al organizasyona geçifl aflamalar n listelemeye çal flal m; - Dikey organizasyondan yatay organizasyona geçifl. Kararlar n sadece üst düzey yöneticiler de il tüm çal flanlar n kat l m ile al nmas. - Tak m ve liderlik kavramlar n n ön plana ç kmas. - Rutin görevlerden insiyatif gerektiren görev tan mlar - na geçifl. Dar ifl tan mlar n n terk edilmesi. Elemanlar n insiyatif ve sorumluluk almaya özendirilmesi. - Bilginin kontrolünden bilginin paylafl m na geçifl. Bilginin yönetimin elinde tutulmay p, çal flanlarla paylafl lmas. - Rekabetçi ifl ortam ndan iflbirlikçi ortama geçifl. Elemanlar n tak m üyesine dönüflmesi. - K r lgan yap dan esnek yap ya geçifl. Organizasyonun çevredeki de iflimlere h zla uyum sa lamas. - Çal flanlar n iç müflteri olarak tan mlanmas. De iflime direncin k r lmas için iç müflteri memnuniyetinin artt r lmas. Organizasyonlar bu de iflimlere mecbur k lan olgu internet oldu u gibi; Organizasyonlarda tüm bu de iflimleri, internetin sa lad iletiflim olanaklar olmadan gerçeklefltiremezler. Örnek olarak müzik sektörü internet yüzünden karfl laflt sorunlar n üstesinden ancak yeni internet stratejileri geliflirerek gelebilecektir. Daha verimli ve kaliteli üretim yapma yar fl içerisinde olan flirketlerin ekonomik, teknolojik ve hukuksal alandaki de iflimleri skalamadan h zla tepki verebilecekleri esnek bir organizasyon yap s na kavuflmalar sürecinin yönetilmesi olarak tan mlad m z de iflim yönetimi konusunu incelemeye devam edelim. fiekil 4.3 de görüldü ü gibi de iflimin d flsal ve içsel olmak üzere iki temel unsuru bulunmaktad r. Bu iki unsurda meydana gelecek de iflimlerin yönetilmesi için gelifltirilecek de iflim yönetimi çal flmalar n n da iki temel süreci bulunmas gerekir. Birincisi elemanlar n uyum sürecini ifade eden kiflisel de iflim süreci ikincisi ise organizasyonun uyum sürecini ifade eden organizasyonel uyum sürecidir. Öncelikle de iflimin unsurlar n incelemekle bafllamak gerekir. Birinci unsur d flsal de iflimdir. Yönetim yaklafl mlar n n evrimini inceledi imizde, sistem yaklafl m n n en önemli yenili inin, organizasyon baflar s n n çevre faktörlerinin de iflimine organizasyonun gösterdi i tepkilerin do ru ve h zl olmas na ba l oldu unu gördük. Bu durumda or-

36 60 NTERNET ÇA I D NAM KLER DE fi M YÖNET M /ÇA DAfi YÖNET M YAKLAfiIMLARI 61 ganizasyonu d fl dünya ile sürekli etkileflimde bulunan bir aç k sistem (open system) olarak ele almak gerekmektedir. Yine yönetim yaklafl mlar n n evriminde gördü ümüz gibi bu sistemi mekanik bir sistem de il canl bir organizma olarak görmeliyiz. Canl bir organizma nas l yaflayabilmek için çevresel de iflikliklere tepki vermek zorundaysa organizasyonda ekonomideki, teknolojideki ve hukuksal alandaki de iflikliklere h zla tepki vermek zorundad r. Aksi halde rigor motris (bir canl n n ölüm halinde tepkisizleflmesi ve kat laflmas ) durmuna geçer ve rakipleri taraf ndan yok edilir. Yeni Yönetim Yaklafl mlar Civelek, M.Emre, 2009 D flsal de iflimin faktörlerinden birincisi ekonomik flartlard r. Bir organizasyon faaliyet gösterdi i ülkedeki ve küresel boyuttaki ekonomik flartlar sürekli takip etmek, do ru öngörülerde bulunmak ve etkin tedbirler almak zorundad r. kinci faktör teknolojik geliflmelerdir. Teknolojideki geliflmelerin de iflik sektörlerde yapt yarat c y k m etkisi çok iyi takip edilmelidir. Bu duruma en güzel örnek internetin müzik sektöründe cd halindeki albüm sat fllar üzerinde yapt etkidir. Son faktörde hukuksal aland r. Faaliyet gösterilen ülkedeki yasalar, mevzutlar vs. deki ve uluslararas alandaki anlaflmalar ve teamüllerdeki de ifliklikler çok iyi izlenmelidir. Organizasyon yap s ndaki ve teknolojik altyap daki de ifliklikleri içeren içsel de iflim unsurunu gerçeklefltirecek olan ise organizasyonu teflkil eden elemanlard r. Bu elemanlar n de iflime ikna süreci ve direncin k r lmas hem bu içsel de iflimlerin gerçekleflmesi hem de gerçekleflen bu de iflimlerin tüm elemanlar taraf ndan benimsenmesi gibi iç içe geçmifl bir süreçler döngüsüdür. Daha k sa ve aç k söylemek gerekirse tepeden inme otokratik tedbirlerle bir organizasyonu çevredeki de iflimlere h zla tepki veren esnek bir sisteme çevirmek mümkün de ildir. ORGAN ZASYON DE fi M MODEL D flsal De iflim Hukuksal Alandaki De ifliklikler Teknolojik Geliflmeler Ekonomik fiartlardaki De iflim Elemanlar n ve Organizasyonun De iflen fiartlara Uyum Süreci De iflim Teknolojik Altyap daki De iflim Organizasyon Yap s ndaki De iflim çsel De iflim fiekil 4.3: Organizasyon De iflim Modeli

37 62 NTERNET ÇA I D NAM KLER De iflim yönetiminin do ru uygulamas organizasyonun ö renen organizasyona dönüfltürülmesi ile mümkün olabilir. Ö renen organizasyon kavram Peter Senge taraf ndan beflinci disiplin adl eserinde ortaya at lm flt r (Senge, P.; The Fifth Discipline, 1990) ve günümüzde yayg nl kla kabul görmüfltür. Bir organizasyonun bilgi iflleme süreçleri afla daki flekilde özetlenebilir: - D flsal de iflimler ile ilgili verilerin toplanmas. - Toplanan verilerin anlaml bilgiye dönüfltürülmesi. - Yeni bilgi üretimi (Araflt rma-gelifltirme, tetkik, yenilik -Researsh & Development, Innovation). - Toplanan ve üretilen bilgilerin organizasyon üyelerince paylafl lmas. - Bilginin do ru flekilde kullan lmas (Strategic management). De iflimin ilk aflamas elemanlar n de iflime direçlerinin k r lmas ve de iflime ikna edilmeleridir. De iflime direnç sabote etme, ifl yavafllatma, protesto, kay ts zl k gibi çeflitli flekillerde gözlemlenebilir. kna süreci ise iletiflim, e itim ve kat l m ile de iflime direnen kiflilerin de iflimi gerçeklefltiren kiflilere dönüfltürülmesidir. Örnek olarak ifllerini kaybetme korkusu ile yeni teknolojilere direnen kiflilere e er bu teknolojiler uygulanmazsa rakipler taraf ndan uygulanaca ve flirketin faaliyetini sürdüremez duruma gelece i ve bunun da sonuçta yine iflsizlik anlam na gelece inin anlat lmas d r. Her alanda çarp c de iflimlerin yafland günümüzde de iflim yönetimi flirket yönetiminin en önemli konusu haline gelmifltir. Çok genifl bir konu olan de iflim yönetimi konusunu flimdilik kapat p ifl hayat nda pek çok de iflikliklere sebep olacak elektronik ifl uygulamalar ndan elektronik belgeler ve e-imza konusuna geçebiliriz.

38 ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 63 beflinci bölüm Elektronik Belgeler ve E- mza Günümüzde hem e-devlet hem de e-ifl uygulamalar aç - s ndan çok önemli olan elektronik imza konusu ile bölüme bafllamak gerekmektedir. Islak imza ile karfl laflt rma yaparak elektronik imzay tan mlamaya çal fl rsak; Islak imza bir kimsenin, bir yaz n n alt na bu yaz da yaz lanlanlar onaylad n belirtmek için her zaman ayn biçimde yazd ad veya iflarettir. Elektronik imza ise elektronik ortamda gönderilen bir belgeye eklenen ve göndericisinin kimli ini ve yetkisini belirten dijital koda verilen isimdir. Islak imzaya benzer olarak kiflinin belgede yaz lanlar onaylad n belirtir. Elektronik imzan n hukuki olarak en iyi tan m 5070 say l elektronik imza kanunumuzda yap lm flt r (Ek Metin 5.1). Elektronik imza kanunu 23 Ocak 2009 tarihli resmi gazetede yay nlanarak yürürlü e girmifltir. Bu kanun ülkemizde e-devlet uygulamalar n n geliflmesi ve ifl sistemlerimizin internet ça na uyarlanmas aç s ndan önemli bir ad md r.

39 64 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 65 Ek Metin 5.1: Elektronik mza Kanunu 23 Ocak 2004 Tarihli Resmi Gazete Say : Kanun No:5070 Kabul Tarihi: Amaç Elektronik mza Kanunu B R NC KISIM Amaç, Kapsam ve Tan mlar MADDE 1. Bu Kanunun amac, elektronik imzan n hukukî ve teknik yönleri ile kullan m na iliflkin esaslar düzenlemektir. Kapsam MADDE 2. Bu Kanun, elektronik imzan n hukukî yap s n, elektronik sertifika hizmet sa lay c lar n n faaliyetlerini ve her alanda elektronik imzan n kullan m na iliflkin ifllemleri kapsar. Tan mlar MADDE 3. Bu Kanunda geçen; a) Elektronik veri: Elektronik, optik veya benzeri yollarla üretilen, tafl nan veya saklanan kay tlar, b) Elektronik imza: Baflka bir elektronik veriye eklenen veya elektronik veriyle mant ksal ba lant s bulunan ve kimlik do rulama amac yla kullan lan elektronik veriyi, c) mza sahibi: Elektronik imza oluflturmak amac yla bir imza oluflturma arac n kullanan gerçek kifliyi, d) mza oluflturma verisi: mza sahibine ait olan, imza sahibi taraf ndan elektronik imza oluflturma amac yla kullan lan ve bir efli daha olmayan flifreler, kriptografik gizli anahtarlar gibi verileri, e) mza oluflturma arac : Elektronik imza oluflturmak üzere, imza oluflturma verisini kullanan yaz l m veya donan m arac n, f) mza do rulama verisi: Elektronik imzay do rulamak için kullan lan flifreler, kriptografik aç k anahtarlar gibi verileri, g) mza do rulama arac : Elektronik imzay do rulamak amac yla imza do rulama verisini kullanan yaz l m veya donan m arac n, h) Zaman damgas : Bir elektronik verinin, üretildi i, de ifltirildi i, gönderildi i, al nd ve / veya kaydedildi i zaman n tespit edilmesi amac yla, elektronik sertifika hizmet sa lay c s taraf ndan elektronik imzayla do rulanan kayd, ) Elektronik sertifika: mza sahibinin imza do rulama verisini ve kimlik bilgilerini birbirine ba layan elektronik kayd, j) Kurum: Telekomünikasyon Kurumunu, ifade eder. K NC KISIM Güvenli Elektronik mza ve Sertifika Hizmetleri B R NC BÖLÜM Güvenli Elektronik mza, Güvenli Elektronik mza Oluflturma ve Do rulama Araçlar Güvenli elektronik imza MADDE 4. Güvenli elektronik imza; a) Münhas ran imza sahibine ba l olan, b) Sadece imza sahibinin tasarrufunda bulunan güvenli elektronik imza oluflturma arac ile oluflturulan, c) Nitelikli elektronik sertifikaya dayanarak imza sahibinin kimli inin tespitini sa layan,

40 66 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 67 d) mzalanm fl elektronik veride sonradan herhangi bir de ifliklik yap l p yap lmad n n tespitini sa layan, Elektronik imzad r. Güvenli elektronik imzan n hukukî sonucu ve uygulama alan MADDE 5. Güvenli elektronik imza, elle at lan imza ile ayn hukukî sonucu do urur. Kanunlar n resmî flekle veya özel bir merasime tabi tuttu u hukukî ifllemler ile teminat sözleflmeleri güvenli elektronik imza ile gerçeklefltirilemez. Güvenli elektronik imza oluflturma araçlar MADDE 6. Güvenli elektronik imza oluflturma araçlar ; a) Üretti i elektronik imza oluflturma verilerinin kendi aralar nda bir efli daha bulunmamas n, b) Üzerinde kay tl olan elektronik imza oluflturma verilerinin araç d fl na hiçbir biçimde ç kar lamamas n ve gizlili ini, c) Üzerinde kay tl olan elektronik imza oluflturma verilerinin, üçüncü kiflilerce elde edilememesini, kullan lamamas n ve elektronik imzan n sahtecili e karfl korunmas n, d) mzalanacak verinin imza sahibi d fl nda de ifltirilememesini ve bu verinin imza sahibi taraf ndan imzan n oluflturulmas ndan önce görülebilmesini, Sa layan imza oluflturma araçlar d r. Güvenli elektronik imza do rulama araçlar MADDE 7. Güvenli elektronik imza do rulama araçlar ; a) mzan n do rulanmas için kullan lan verileri, de ifltirmeksizin do rulama yapan kifliye gösteren, b) mza do rulama ifllemini güvenilir ve kesin bir biçimde çal flt ran ve do rulama sonuçlar n de ifltirmeksizin do rulama yapan kifliye gösteren, c) Gerekti inde, imzalanm fl verinin güvenilir bir biçimde gösterilmesini sa layan, d) mzan n do rulanmas için kullan lan elektronik sertifikan n do rulu unu ve geçerlili ini güvenilir bir biçimde tespit ederek sonuçlar n de ifltirmeksizin do rulama yapan kifliye gösteren, e) mza sahibinin kimli ini de ifltirmeksizin do rulama yapan kifliye gösteren, f) mzan n do rulanmas ile ilgili flartlara etki edecek de iflikliklerin tespit edilebilmesini sa layan, mza do rulama araçlar d r. K NC BÖLÜM Elektronik Sertifika Hizmet Sa lay c s, Nitelikli Elektronik Sertifika ve Yabanc Elektronik Sertifikalar Elektronik sertifika hizmet sa lay c s MADDE 8. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s, elektronik sertifika, zaman damgas ve elektronik imzalarla ilgili hizmetleri sa layan kamu kurum ve kurulufllar ile gerçek veya özel hukuk tüzel kiflilerdir. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s, Kuruma yapaca bildirimden iki ay sonra faaliyete geçer. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s yapaca bildirimde; a) Güvenli ürün ve sistemleri kullanmak, b) Hizmeti güvenilir bir biçimde yürütmek, c) Sertifikalar n taklit ve tahrif edilmesini önlemekle ilgili her türlü tedbiri almak, le ilgili flartlar sa lad n ayr nt l bir biçimde gösterir. Kurum, yukar daki flartlardan birinin eksikli ini veya yerine getirilmedi ini tespit ederse, bu eksikliklerin giderilmesi için, elektronik sertifika hizmet sa lay c s na bir ay geçmemek üzere bir süre

41 68 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 69 verir, bu süre içinde elektronik sertifika hizmet sa lay c s n n faaliyetlerini durdurur. Sürenin sonunda eksikliklerin giderilmemesi halinde elektronik sertifika hizmet sa lay c s n n faaliyetine son verir. Kurumun bu kararlar na karfl 19 uncu maddenin ikinci f kras hükümleri gere ince itiraz edilebilir. Elektronik sertifika hizmet sa lay c lar n n faaliyetlerinin devam s ras nda bu maddede gösterilen flartlar kaybetmeleri hâlinde de yukar daki f kra hükümleri uygulan r. Elektronik sertifika hizmet sa lay c lar, Kurumun belirleyece i ücret alt ve üst s n rlar na uymak zorundad r. Nitelikli elektronik sertifika MADDE 9. Nitelikli elektronik sertifikada; a) Sertifikan n nitelikli elektronik sertifika oldu una dair bir ibarenin, b) Sertifika hizmet sa lay c s n n kimlik bilgileri ve kuruldu u ülke ad n n, c) mza sahibinin teflhis edilebilece i kimlik bilgilerinin, d) Elektronik imza oluflturma verisine karfl l k gelen imza do rulama verisinin, e) Sertifikan n geçerlilik süresinin bafllang ç ve bitifl tarihlerinin, f) Sertifikan n seri numaras n n, g) Sertifika sahibi di er bir kifli ad na hareket ediyorsa bu yetkisine iliflkin bilginin, h) Sertifika sahibi talep ederse meslekî veya di er kiflisel bilgilerinin, ) Varsa sertifikan n kullan m flartlar ve kullan laca ifllemlerdeki maddî s n rlamalara iliflkin bilgilerin, j) Sertifika hizmet sa lay c s n n sertifikada yer alan bilgileri do rulayan güvenli elektronik imzas n n, bulunmas zorunludur. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s n n yükümlülükleri MADDE 10. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s ; a) Hizmetin gerektirdi i nitelikte personel istihdam etmekle, b) Nitelikli sertifika verdi i kiflilerin kimli ini resmî belgelere göre güvenilir bir biçimde tespit etmekle, c) Sertifika sahibinin di er bir kifli ad na hareket edebilme yetkisi, meslekî veya di er kiflisel bilgilerinin sertifikada bulunmas durumunda, bu bilgileri de resmî belgelere dayand rarak güvenilir bir biçimde belirlemekle, d) mza oluflturma verisinin sertifika hizmet sa lay c s taraf ndan veya sertifika talep eden kifli taraf ndan sertifika hizmet sa lay c s na ait yerlerde üretilmesi durumunda bu ifllemin gizlili ini sa lamak veya sertifika hizmet sa lay c s n n sa lad araçlarla üretilmesi durumunda, bu iflleyiflin güvenli ini sa lamakla, e) Sertifikan n kullan m na iliflkin özelliklerin ve uyuflmazl klar n çözüm yollar ile ilgili flartlar n ve kanunlarda öngörülen s n rlamalar sakl kalmak üzere güvenli elektronik imzan n elle at lan imza ile eflde er oldu u hakk nda sertifika talep eden kifliyi sertifikan n tesliminden önce yaz l olarak bilgilendirmekle, f) Sertifikada bulunan imza do rulama verisine karfl l k gelen imza oluflturma verisini baflkas na kulland rmamas konusunda, sertifika sahibini yaz l olarak uyarmak ve bilgilendirmekle, g) Yapt hizmetlere iliflkin tüm kay tlar yönetmelikle belirlenen süreyle saklamakla, h) Faaliyetine son verece i tarihten en az üç ay önce durumu Kuruma ve elektronik sertifika sahibine bildirmekle, yükümlüdür. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s üretilen imza oluflturma verisinin bir kopyas n alamaz veya bu veriyi saklayamaz.

42 70 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 71 Nitelikli elektronik sertifikalar n iptal edilmesi MADDE 11. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s ; a) Nitelikli elektronik sertifika sahibinin talebi, b) Sa lad nitelikli elektronik sertifikaya iliflkin veri taban nda bulunan bilgilerin sahteli inin veya yanl fll n n ortaya ç kmas veya bilgilerin de iflmesi, c) Nitelikli elektronik sertifika sahibinin fiil ehliyetinin s n rland n n, iflâs n n veya gaipli inin ya da ölümünün ö renilmesi, durumunda vermifl oldu u nitelikli elektronik sertifikalar derhâl iptal eder. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s, nitelikli elektronik sertifikalar n iptal edildi i zaman n tam olarak tespit edilmesine imkân veren ve üçüncü kiflilerin h zl ve güvenli bir biçimde ulaflabilece i bir kay t oluflturur. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s, faaliyetine son vermesi ve vermifl oldu u nitelikli elektronik sertifikalar n baflka bir elektronik sertifika hizmet sa lay c s taraf ndan kullan m n n sa lanamamas durumunda vermifl oldu u nitelikli elektronik sertifikalar derhâl iptal eder. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s n n faaliyetine Kurum taraf ndan son verilmesi halinde Kurum, faaliyetine son verilen elektronik sertifika hizmet sa lay c s n n vermifl oldu u nitelikli elektronik sertifikalar n baflka bir elektronik sertifika hizmet sa lay c s na devredilmesine karar verir ve durumu ilgililere duyurur. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s geçmifle yönelik olarak nitelikli elektronik sertifika iptal edemez. Bilgilerin korunmas MADDE 12. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s ; a) Elektronik sertifika talep eden kifliden, elektronik sertifika vermek için gerekli bilgiler hariç bilgi talep edemez ve bu bilgileri kiflinin r zas d fl nda elde edemez, b) Elektronik sertifika sahibinin izni olmaks z n sertifikay üçüncü kiflilerin ulaflabilece i ortamlarda bulunduramaz, c) Elektronik sertifika talep eden kiflinin yaz l r zas olmaks z n üçüncü kiflilerin kiflisel verileri elde etmesini engeller. Bu bilgileri sertifika sahibinin onay olmaks z n üçüncü kiflilere iletemez ve baflka amaçlarla kullanamaz. Hukukî sorumluluk MADDE 13. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s n n, elektronik sertifika sahibine karfl sorumlulu u genel hükümlere tâbidir. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s, bu Kanun veya bu Kanuna dayan larak ç kar lan yönetmelik hükümlerinin ihlâli suretiyle üçüncü kiflilere verdi i zararlar tazminle yükümlüdür. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s kusursuzlu unu ispat etti i takdirde tazminat ödeme yükümlülü ü do maz. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s, söz konusu yükümlülük ihlâlinin istihdam etti i kiflilerin davran fl na dayanmas hâlinde de zarardan sorumlu olup, elektronik sertifika hizmet sa lay c s, bu sorumlulu undan, Borçlar Kanununun 55 inci maddesinde öngörülen türden bir kurtulufl kan t getirerek kurtulamaz. Nitelikli elektronik sertifikan n içerdi i kullan m ve maddî kapsam na iliflkin s n rlamalar hariç olmak üzere, elektronik sertifika hizmet sa lay c s n n üçüncü kiflilere ve nitelikli elektronik imza sahibine karfl sorumlulu unu ortadan kald ran veya s n rland ran her türlü flart geçersizdir. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s, bu Kanundan do an yükümlülüklerini yerine getirmemesi sonucu do an zararlar n karfl - lanmas amac yla sertifika malî sorumluluk sigortas yapt rmak zorundad r. Sigortaya iliflkin usul ve esaslar Hazine Müsteflarl n n görüflü al narak Kurum taraf ndan ç kar lacak yönetmelikle belirlenir. Bu maddede öngörülen sertifika malî sorumluluk sigortas Türkiye de ilgili branflta çal flmaya yetkili olan sigorta flirketleri taraf ndan yap l r. Bu sigorta flirketleri sertifika malî sorumluluk si-

43 72 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 73 gortas n yapmakla yükümlüdürler. Bu yükümlülü e uymayan sigorta flirketlerine Hazine Müsteflarl nca sekizmilyar lira idarî para cezas verilir. Bu para cezas n n tahsilinde ve cezaya itiraz usulünde 18 inci madde hükümleri uygulan r. Elektronik sertifika hizmet sa lay c s, nitelikli elektronik sertifikay elektronik imza sahibine sigorta ettirerek teslim etmekle yükümlüdür. Yabanc elektronik sertifikalar MADDE 14. Yabanc bir ülkede kurulu bir elektronik sertifika hizmet sa lay c s taraf ndan verilen elektronik sertifikalar n hukukî sonuçlar milletleraras anlaflmalarla belirlenir. Yabanc bir ülkede kurulu bir elektronik sertifika hizmet sa lay c s taraf ndan verilen elektronik sertifikalar n, Türkiye de kurulu bir elektronik sertifika hizmet sa lay c s taraf ndan kabul edilmesi durumunda, bu elektronik sertifikalar nitelikli elektronik sertifika say l r. Bu elektronik sertifikalar n kullan lmas sonucunda do acak zararlardan, Türkiye deki elektronik sertifika hizmet sa lay c s da sorumludur. ÜÇÜNCÜ KISIM Denetim ve Ceza Hükümleri Denetim MADDE 15. Elektronik sertifika hizmet sa lay c lar n n bu Kanunun uygulanmas na iliflkin faaliyet ve ifllemlerinin denetimi Kurumca yerine getirilir. Kurum, gerekli gördü ü zamanlarda elektronik sertifika hizmet sa lay c lar n denetleyebilir. Denetleme s ras nda, denetleme yapmaya yetkili görevliler taraf ndan her türlü defter, belge ve kay tlar n verilmesi, yönetim yerleri, binalar ve eklentilerine girme, yaz l ve sözlü bilgi alma, örnek alma ve ifllem ve hesaplar denetleme isteminin elektronik sertifika hizmet sa lay c lar ve ilgililer taraf ndan yerine getirilmesi zorunludur. mza oluflturma verilerinin izinsiz kullan m MADDE 16. Elektronik imza oluflturma amac ile ilgili kiflinin r zas d fl nda; imza oluflturma verisi veya imza oluflturma arac n elde eden, veren, kopyalayan ve bu araçlar yeniden oluflturanlar ile izinsiz elde edilen imza oluflturma araçlar n kullanarak izinsiz elektronik imza oluflturanlar bir y ldan üç y la kadar hapis ve beflyüz milyon liradan afla olmamak üzere a r para cezas yla cezaland r l rlar. Yukar daki f krada ifllenen suçlar elektronik sertifika hizmet sa lay c s çal flanlar taraf ndan ifllenirse bu cezalar yar s na kadar art r l r. Bu maddedeki suçlar nedeniyle oluflan zarar ayr ca tazmin ettirilir. Elektronik sertifikalarda sahtekârl k MADDE 17. Tamamen veya k smen sahte elektronik sertifika oluflturanlar veya geçerli olarak oluflturulan elektronik sertifikalar taklit veya tahrif edenler ile yetkisi olmadan elektronik sertifika oluflturanlar veya bu elektronik sertifikalar bilerek kullananlar, fiilleri baflka bir suç olufltursa bile ayr ca, iki y ldan befl y la kadar hapis ve birmilyar liradan afla olmamak üzere a r para cezas yla cezaland r l rlar. Yukar daki f krada ifllenen suçlar elektronik sertifika hizmet sa lay c s çal flanlar taraf ndan ifllenirse bu cezalar yar s na kadar art r l r. Bu maddedeki suçlar nedeniyle oluflan zarar ayr ca tazmin ettirilir. darî para cezalar MADDE 18. Bu Kanunun; a) 10 uncu maddesindeki yükümlülüklerinden herhangi birini yerine getirmeyen elektronik sertifika hizmet sa lay c s na onmilyar lira, b) 11 inci maddesindeki yükümlülüklerden herhangi birini yerine getirmeyen elektronik sertifika hizmet sa lay c s na sekizmilyar lira,

44 74 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 75 c) 12 nci maddesi hükümlerine ayk r hareket edenler hakk nda onmilyar lira, d) 13 üncü maddesinin befl ve yedinci f kralar ndaki yükümlülükleri yerine getirmeyen elektronik sertifika hizmet sa lay c s na sekizmilyar lira, e) 15 inci maddesi hükmüne ayk r hareket eden elektronik sertifika hizmet sa lay c s na yirmimilyar lira, darî para cezas Telekomünikasyon Kurulu taraf ndan verilir. Verilen para cezalar na dair kararlar ilgililere 7201 say l Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebli edilir. Bu cezalara karfl tebli tarihinden itibaren en geç yedi gün içinde yetkili idare mahkemesine itiraz edilebilir. tiraz, verilen cezan n yerine getirilmesini durdurmaz. tiraz, zaruret görülmeyen hâllerde, evrak üzerinden inceleme yap larak en k sa sürede sonuçland r l r. tiraz üzerine verilen kararlara karfl Bölge dare Mahkemesine baflvurulabilir. Bölge dare Mahkemesinin verdi i kararlar kesindir. Bu Kanuna göre verilen idarî para cezalar, Kurumun bildirimi üzerine 6183 say l Amme Alacaklar n n Tahsil Usulü Hakk nda Kanun hükümlerine göre Maliye Bakanl nca tahsil olunur. darî nitelikteki suçlar n tekrar ve kapatma MADDE inci maddedeki suçlar iflleyenlerin bu suçlar iflledikleri tarihten itibaren geriye do ru üç y l içinde ikinci kez ifllemeleri hâlinde para cezalar iki kat olarak uygulan r, üçüncü kez ifllemeleri hâlinde ise Kurum taraf ndan elektronik sertifika hizmet sa lay c lar hakk nda kapatma cezas verilir. Kapatma cezas verilmesine iliflkin karar 7201 say l Tebligat Kanununa göre ilgililere tebli edilir. Bu karara karfl tebli tarihinden itibaren en geç yedi gün içinde yetkili idare mahkemesine itiraz edilebilir. tiraz, yetkili makam taraf ndan verilen kapatma karar n n yerine getirilmesini durdurmaz. tiraz, zaruret görülmeyen hâllerde, evrak üzerinden inceleme yap larak en k sa sürede sonuçland r l r. tiraz üzerine verilen kararlara karfl Bölge dare Mahkemesine baflvurulabilir. Bölge dare Mahkemesinin verdi i kararlar kesindir. Yönetmelik DÖRDÜNCÜ KISIM Çeflitli Hükümler MADDE 20. Bu Kanunun 6, 7, 8, 10, 11 ve 14 üncü maddelerinin uygulanmas na iliflkin usul ve esaslar, Kanunun yürürlük tarihinden itibaren alt ay içinde ilgili kurum ve kurulufllar n görüflleri al narak Kurum taraf ndan ç kar lacak yönetmeliklerle düzenlenir. Kamu kurum ve kurulufllar hakk nda uygulanmayacak hükümler MADDE 21. Bu Kanunun 8 inci maddesinin dört ve beflinci f kralar ile 15 ve 19 uncu maddesi hükümleri, elektronik sertifika hizmet sa lama faaliyeti yerine getiren kamu kurum ve kurulufllar hakk nda uygulanmaz. MADDE tarihli ve 818 say l Borçlar Kanununun 14 üncü maddesinin birinci f kras na afla daki cümle eklenmifltir. Güvenli elektronik imza elle at lan imza ile ayn ispat gücünü haizdir. MADDE tarihli ve 1086 say l Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununa 295 inci maddeden sonra gelmek üzere afla daki 295/A maddesi eklenmifltir. MADDE 295/A- Usulüne göre güvenli elektronik imza ile oluflturulan elektronik veriler senet hükmündedir. Bu veriler aksi ispat edilinceye kadar kesin delil say l rlar. Dava s ras nda bir taraf kendisine karfl ileri sürülen ve güvenli elektronik imza ile oluflturulmufl veriyi inkâr ederse, bu Kanunun 308 inci maddesi k yas yoluyla uygulan r. MADDE tarihli ve 2813 say l Telsiz Kanununun 7 nci maddesinin birinci f kras na afla daki (m) bendi eklenmifl ve mevcut (m) bendi (n) bendi olarak teselsül ettirilmifltir. m) Elektronik mza Kanunu ile verilen görevleri yerine getirmek,

45 76 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 77 Yürürlük MADDE 25. Bu Kanun yay m tarihinden alt ay sonra yürürlü e girer. Yürütme MADDE 26. Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür. Kaynak: say l Elekronik mza Kanunu nun 23.Ocak.2004 tarihinde resmi gazetede yay nlanmas ile e-imza Türkiye de hukuksal geçerlili e kavuflmufltur. Elektronik imza slak imzaya göre çok daha güvenli bir imzalama yöntemidir. Elektronik imzan n slak imzadan daha güvenli olmas n n dört temel sebebi bulunmaktad r. 1- Kimlik do rulanmas (Authenticity): Belgeyi gönderen kiflinin kimli inin belirlenmesidir. Islak imzan n gerçekten kime ait oldu unun tespit edilmesi uzun bir prosedür gerektirmektedir. Ka t belgeler üzerindeki imzalar n do rulu unun teyit edilmesi imza sirkülerleri ile yap lmaktad r. Fakat ayr ca imza sirkülerinin sahte olup olmad n n veya süresinin geçip geçmedi inin tespit edilmesi gerekmektedir. Bir elektronik imzan n ise do rulunun teyit edilmesine gerek yoktur. Çünkü belge üzerindeki imza tarafs z bir onay otoritesi taraf ndan do rulu u onaylanm fl bir flekilde gelmektedir. 2-Yetkinin tespit edilmesi (Authorization): Belgeyi gönderen ve imzalayan kiflinin gönderdi i belgeyi imzalamaya yetkili olup olmad n n belirlenmesidir. Islak imzan n yetki durumununda ayr ca teyit edilmesi gerekmek- tedir. mzay atan kiflinin ad na imza att kurumu hangi konularda temsil etmeye yetkili oldu unun tespit edilmesi gerekmektedir. Fakat elektronik imzan n yetki durumu onay otoritesi taraf ndan teyit edilmifl flekilde gelece i için ayr ca yetki teyit ifllemine gerek kalmamaktad r. 3-Bilgi bütünlü ü (Integrity): Belgenin içeri inin internet üzerinde iletimi s ras nda de- iflmeden kalmas n n güvence alt na al nmas d r. Islak olarak imzalanm fl bir belge üzerine sonradan ekleme veya tahrifat yap l p yap lmad n n tespit edilmesi zordur. Halbuki elektronik imza prosedürü belge bütünlü ünüde garanti alt - na almaktad r. 4-Kar flt rma (Hashing): Belge içeri inin sadece gönderici ve al c taraf ndan görülebilecek flekilde kar flt r lmas ve sadece son iletim noktas nda özgün hale gelmesidir. Elektronik olarak imzalanm fl bir belge içeri i gönderici ve al c d fl nda biri taraf ndan okunamayacak flekilde kar flt r lm fl olarak gönderilmektedir. Buda belgenin güvenli i yan nda gizlili inide garanti alt na almaktad r. Yukar da s ralad m z özelliklerin yan nda ayr ca bir belge elektronik olarak imzaland anda zaman etiketi belge üzerine eklenir ve bu suretle belgenin tam olarak hangi tarih ve saatte imzaland kolayca tespit edilmektedir. Bu suretle geriye dönük belge tanzimininde önüne geçilmifl olur. Ayr ca belgelerin fiziksel olarak ofis ortam nda tutulmas ve arflivlenmesi gerekmedi i için kaybolmas ve istenmeyen kiflilerin eline geçmesi engellenmifl olur (Elektronik ortamda flifreli bir flekilde arflivlenebilir).

46 78 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 79 Tüm bu güvenlik ö eleri kriptografi yöntemleri ile çal flan aç k anahtar altyap s n kullanan onay otoritelerinin varl ile gerçeklefltirilebilir. CA olarakta isimlendirilen (ingilizce Cetificate Authority kelimelerinin k salt lm fl halidir) onay otoriteleri kendilerine özgü dijital imzalar n oluflturmalar için kullan c lar ad na dijital sertifikalar tanzim eden güvenilir üçüncü parti olarak adland r lan organizasyonlard r. Elektronik imza kanunumuzda bu kurumlar Elektronik Sertifika Hizmet Sa lay c lar (ESHS) olarak isimlendirilmektedir. E-güven, Türktrust, e-tugra gibi kurulufllar Türkiye de faaliyet gösteren Elektronik Sertifika Hizmet Sa lay c lara örnek olarak gösterilebilir. Kullan lan elektronik imza çeflitleri aras nda en güvenli olanlar PKI sertifikalar (Public Key Infrastructure Aç k Anahtar Altyap s ) ve biyometrik imzalard r. Ayr ca slak imzan n bir resim dosyas halinde elektronik belgeye bir kullan c ad ve flifre eflli inde eklenmesi suretiyle yap lan farkl elektronik imza yöntemleri mevcuttur. Fakat bu yöntemler belge bütünlü ünü garanti alt na almamaktad r. Biyometrik kifliye özel biyolojik karakteristikleri inceleyen bilim dal d r. Bilgisayar güvenli i alan nda, bigisayarlar taraf ndan kimlik tespitinin kiflinin biyolojik karakteristikleri sayesinde yap lmas anlam na gelmektedir. Örnek olarak parmak izi, ses, yüz flekli ve göz bebeklerinden kiflinin kimli- inin tespit edildi i yöntemler verilebilir. Günümüzde en kullan fll elektronik imza yöntemlerinden biri GSM operatörlerinin bafllatm fl oldu u mobil imza uygulamalar d r. fiekil 5.1: Mobil mza Süreci Kaynak: fiekil 5.1 de de görüldü ü üzere mobil imza süreci afla - daki ad mlardan oluflmaktad r: - Mobil mza y destekleyen bir uygulama üzerinde elektronik imza atmak istedi inizde, uygulama ekran ndaki MZALA tufluna bas l r. Bu tufla bas ld nda, bilgiler haz rlanarak, imzalanmak üzere SIM karta gönderilir. - mzalama talebi SIM karta eriflti inde, telefon ekran nda imzalanacak iflleme ait aç klama ç kar ve onaylamak için TAMAM a bas l r. - Yapt n z ifllem için üretilen PARMAK Z telefon ve bilgisayar ekran ndan kontrol edildikten sonra TA- MAM a bas l r. - fllemi imzalamak için cep telefonuna Mobil mza flifresi girilir ve TAMAM a bas l r.

47 80 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 81 Elektronik imzay genel hatlar ile anlatt k. Art k elektronik imza vas tas yla elektronik ortamda tanzim edebildi imiz belgelere de inebiliriz. Bu tür belgelere elektronik belgeler ad verilmektedir. K saca elektronik belge bir onay otoritesi taraf ndan tafl d imzan n do rulu u ve içeri inin orjinal oldu u teyit edilmifl olan, herhangi bir bilgisayar program vas tas yla oluflturulmufl bir dosya olarak tan mlanabilir. Elektronik araçlar vas tas yla oluflturulan, iletilen, saklanan, kifli veya kurumlar n belli bir konudaki beyan n veya bir olguya tan kl k eden verileri içeren, yaz -resim gibi nesnelerin bir araya gelmifl bir bütünü olarakta tarif edilebilir. Word, pdf, html, xml vs. gibi farkl formatta oluflturulmufl dosyalar olabilir. Fakat kifli veya kurumlar ba lay c nitelik kazanmas için kendisini gönderen kifli taraf ndan elektronik ortamda imzalanmas gerekmektedir. Yani elektronik belgelerin hukuksal anlamda belge olarak nitelenebilmesi için tafl d klar imzalar ve belge bütünlü- ünü teyit eden elektronik noter niteli inde üçüncü güvenilir taraf olarakda adland r lan onay otoritelerine (Elektronik Sertifika Hizmet Sa lay c lar - ESHS) gereksinim vard r. deal bir elektronik belgenin sahip olmas gereken özellikler afla - da özetlenmeye çal fl lm flt r: - Web ortam nda kullan lan ve farkl web taray c lar vas tas yla görüntülenebilen formatlara sahip olmal d r. - Güvenli olmal d r. Kopyalanamaz ve üzerinde tahrifat yap lamaz bir yap ya sahip olmal d r. - Dijital olarak imzalanmak suretiyle gerçekli i ve bütünlü ü garanti alt na al nm fl olmal d r. - Tüm ifl sistemleri ile entegre olabilmeli. Tüm ofis uygulamalar n ve geçerli belge türlerini desteklemeli. Farkl formatlara kolayca dönüfltürülebilir olmal d r. Standart Fiata Konflimento

48 82 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 83 bir onay otoritesi taraf ndan tafl d imzan n do rulu u ve içeri inin orjinal oldu u teyit edilmifl olan ve herhangi bir bilgisayar program vas tas yla oluflturulmufl bir dosya elektronik belge olarak tan mlanabilir. Elektronik belgeler elektronik devlet ve elektronik ifl uygulamalar n n gelifltirilmesi ve gelecek aç s ndan çok önemlidir. Elektronik belgelerin saymakla bitmeyecek faydalar ndan baz lar n afla da aç klamaya çal flaca m: Maliyetin düflmesi: XML Format nda Elektronik Konflimento fiekil 5.2: Ka t Bir Belge le Elektronik Muadilinin Karfl laflt r lmas Kaynak: The International Freight Forwarders Association ve UneDocs. - Üzerinde gerçekleflen tüm ifllemleri denetlenebilecek flekilde kay t alt na alabilmelidir. - Hukuksal geçerlili i olmal d r. Yani elektronik imza kanunu nun kabul etti i flekilde imzalanm fl olmal d r. - Uluslararas standartlara göre haz rlanm fl olmal, flekil flartlar uluslar aras standartlar n d fl nda olmamal d r. - Efl zamanl olarak ilgili tüm taraflarca görüntülenebilen, web tabanl kullan labilirli e sahip olmal d r. Tabii ki yukar da s ralanan özellikler ideal bir elektronik belgenin sahip olmas gereken özelliklerdir. Normal flartlar da Birleflmifl Milletler tahminlerine göre dünyada ticareti yap lan ürünlerin maliyetlerinin %10 luk k sm ticari ifllemlerdeki ka t iflinden kaynaklanmaktad r. Bu maliyetler sadece tekrarlanan veri giriflleri, posta ve kurye masraflar, belgelerdeki hatalar ve belgelerin yolda kaybolmas ndan kaynaklanan maliyetlerdir. Ka t belgelerin elektronik eflde erlerinin kullan lmas ilk aflamada bu %10 luk maliyetin s f rlanmas anlam na gelmektedir. Bundan sonra flirketlerin verimlili inin artmas, çeflitli ifl süreçlerinin tamamen ortadan kalkmas gibi etkiler meydana gelecektir. fllem sürelerinin k salmas : - Özellikle d fl ticaret ifllemlerinde ka t belgelerin posta ve kurye ile iletilmesi günler bazende haftalar bulmaktad r. Halbuki e-belgeler gidecekleri yere 1-2 sn içerisinde ulaflabilirler. - e-belgeler ilgili kurumlar aras nda gidip gelmek yerine, tüm ilgili kurumlar taraf ndan efl zamanl olarak görüntülenebilir. - Yanl fll klar n düzeltilmesi için evraklar n geri istenmesine gerek kalmadan düzeltmeler yap labilir. - Evraklar aras uyumsuzluklar n tespiti için günler süren inceleme süreleri tamamen ortadan kalkacakt r.

49 84 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 85 Çünkü uyumsuzluklar sistem taraf ndan h zla kontrol edilebilecektir. Uygulama farkl l klar n n ortadan kalkmas : e-belgeler ilgili olduklar ifllemin standartlar na uygun olarak, içermesi gereken tüm bilgileri içerdi i için, farkl uygulamalardan ve de iflik standartta üretilmifl belgelerin mahiyetinden kaynaklanan, flirketler aras ndaki veya devlet kurumlar ile flirketler aras ndaki uyumsuzluk ve anlaflmazl klar ortadan kald racakt r. Kullan labilirli in (Interoperability) artmas : E-belgeler organizasyon içinde kullan lan sistemler ve d - fl nda bulunan kurum veya kiflilerin sistemleri ile uyumlu olursa, ifl süreçlerindeki mükerrer kay tlar ortadan kalkar. Örne in bir elektronik fatura al nd nda bu fatura için ayr - ca muhasebe kayd yarat lmas na gerek kalmaz, sistem faturay tan y p gerekli muhasebe kay tlar n geri planda kendisi oluflturabilir. D fl entegrasyona örnek olarak, bir elektronik fatura üzerinde vergi belirtilmifl ise bu verginin belge tanzim edildi i anda vergi dairesine otomatik olarak ödenmesi gösterilebilir. Kullan labilirlik farkl üreticiler taraf ndan üretilmifl donan m ve yaz l mlar kullanan bilgisayarlar aras ndaki veri aktar m n n yap labilirlik oran na verilen isimdir. Kullan labilirli in yüksek olmas, verilerin farkl sistemler aras nda kolayca iletilmesi anlam na gelmektedir. nsan faktörünün etkisinin azalmas : Belgeleri farkl yorumlamaktan kaynaklanan anlaflmazl klar n ortadan kalkmas, rüflvet, kiflilere iltimas geçilmesi gibi ifl süreçlerine insan müdahalesinden kaynaklanan so- runlar n giderilmesi sa lanacakt r. Tüm dünyada ortak standartlar do rultusunda çal flan bir e-belge, gerekli flartlar yerine getirildi i taktirde, kendi iflini kendi görmeye bafllayacak, kendisini onaylayacak makamlar n sistemine saniyeler içersinde ulafl p e er uygunsa k sa sürede onaylan p, nihayi hedefine ulaflacakt r. Arfliv maliyetlerinin ortadan kalkmas : Ka t belgelerin arflivlenmesi, özellikle bankalar, devlet kurumlar gibi büyük organizasyonlar için çok maliyetli bir ifltir. Bu belgelerin yang n, nem, çal nmaya karfl tedbir al nm fl depolarda 10 y l gibi bir süre saklanmas zorunlulu u vard r. Süre sonunda bu belgelerin güvenli bir flekilde imha edilmesi gerekmektedir. Bu çok maliyetli bir ifltir sadece gerekti i zaman baz belgelerin arflivden ç kar lmas bile bafll bafl na bir maliyet ve zaman kayb d r ki, istenen belgelerin arflivden ç kar lmas haftalar sürebilmektedir. Halbuki elektronik belgelerin otomatik olarak sistem taraf ndan zaman s - n rlamas olmaks z n, çok az bir maliyetle arflivlenmesi mümkündür. Klasik sistemde örnek olarak 7 y l öncesine ait bir belgenin arflivden istenmesi haftalar sürerken e-belgeler saniyeler içerisinde görüntülenebilir ve sadece arflivinde tutuldu u kurumda de il, kurumlar aras entegrasyonun sa lanmas halinde tüm kurumlarda geçirdi i ifl süreçleride görüntülenebilecektir. Ekonominin kay t alt na al nmas : e-belgelerin kullan lmas, kay t d fl ekonominin ortadan kalkmas için önemli bir ad m olacak, vergi kaç rmak, usulsüzlük yapmak zorlaflacakt r. statistiki verilerin daha sa l kl olarak tutulmas sa lanacakt r.

50 86 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 87 Sahtecili in önlenmesi: Sahte belgeler vas tas yla yolsuzluk, sahtecilik ve doland r c l k olaylar ortadan kalkacakt r. Belgeler üzerinde tahrifat yap lmas n n önüne geçilecektir. Karmafl k ödeme yöntemlerinin ortadan kalkmas : e-belge sisteminin tüm dünya genelinde bankalar ve gümrükler gibi kurumlar kapsayacak flekilde entegre olmas akreditif gibi belge bazl ödeme yöntemlerinin ortadan kalkmas na sebep olacakt r. D fl ticaret ödeme yöntemleri belge ve banka merkezli olmaktan ç k p, mal ve gümrük merkezli hale gelecektir. Örne in mal n gümrükten çekildi i e-belge üzerine ifllendi i anda, banka hesaplar aras transfer hiç manuel müdahale gerektirmeden gerçekleflecektir. Banka hesaplar müsait de il ise zaten e-belge mal n gümrükten çekilmesine izin vermeyecektir. E er al c gerekli paray ödemez mal n gümrükte beklemesine sebep olursa direk olarak elektronik sözleflmeye rücu edilmek suretiyle sorun çözülmeye çal fl lacakt r. Taraflardan birinin haks z olmas o taraf n sistem d fl na itilmesine sebep olaca için, d fl ticaret ifllemlerinde doland r - c l k sebebi ile mahkemelere baflvurma oran da düflecektir. Belge say s n n azalmas : Örnek olarak bir d fl ticaret iflleminin gerçekleflmesi için, her ülkenin mevzuat nda farkl olmas na ra men ortalama 40 de iflik belge 28 de iflik kurum taraf ndan tanzim edilmektedir. Tüm d fl ticaret belgeleri birlefltirilmek suretiyle evrensel tek bir d fl ticaret belgesi haline getirilebilir ve bu belge ifllemin mahiyetine göre ilgili oldu u tüm kurumlara ayn anda ulaflt r labilir. e- ç Ticaret Belgesi ve e-d fl Ticaret Belgesi gibi iki adet belge ile tüm d fl ticaret ifllemleri yürütülebilir. Ticari bilginin edinilmesinin kolaylaflmas : Günümüzde çok karmafl k mevzuatlar, ifllem türlerine göre farkl l klar ve ülkeler aras uygulama farkl l klar dolay - s yla d fl ticaret yapmak için konulara göre uzmanlafl lmas gerekmektedir. Fakat bir e-belge oluflturulmas s ras nda, kullan c y yapt ifllemi kapsayan çerçeve içerisinde kalmaya zorlayacakt r. Yap lan yanl fll klar n maliyetleri ka t belgelerde oldu u gibi çok olamayacakt r, kullan c lar ço u zaman sistem taraf ndan yanl fl uygulamalardan men edilecektir. Örnek olarak bir ihracat iflleminde sistem vergi ödemenize müsade etmeyecektir veya bir ülke mevzuat nda sigortay al c n n yapt rmas gibi bir kural var ise sistem o ülkeye ihracat yapacak bir kiflinin sigorta yapmas na izin vermeyecektir. Bu suretle afl r uzmanlaflma ve afl r detay bilgilere ihtiyaç kalmadan d fl ticaret yap labilecektir. Bu durum firmalar n dan flmanl k ve yeni pazara girme masraflar n da düflürecektir. Ticaret hacminin artmas : e-belgelerin dünya çap nda kullan labilirli inin (interoperability) en üst seviyeye ç kmas durumunda h z art fl ve maliyet düflüflünden dolay dünya ticaret hacminde art fl meydana gelecektir. Bu durum mallar n ucuzlamas anlam - na gelmektedir. Maliyetlerin önceden öngörülebilir olmas : Belgelerin gecikmesi, kaybolmas, yanl fl düzenlenmesi gibi sorunlardan kaynaklanan demoraj, antrepo masraflar, tazminat ödenmesi gibi beklenmeyen maliyetlerin ortadan kalkmas, firmalar n bankalara, sigorta flirketleri, nakliye flirketlerine ödeyecekleri ücretleri, gümrük masraflar n vs. ifllemin mahiyetine göre sistemden hesaplamalar, firmalar n beklenmeyen maliyetlerinden dolay s k fl kl a düflmeden ticaret yapabilmelerini sa layacakt r.

51 88 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 89 Firmalar n ana faaliyet alanlar üzerine daha fazla yo unlaflmas : Operasyonel ifllemlerin yükünden kurtulan firmalar, pazarlama, araflt rma gelifltirme faaliyetleri gibi alanlara daha çok kaynak ay r p, daha fazla müflteri odakl hale geleceklerdir. Bunun anlam küresel olarak insanlar n kurumlardan daha kaliteli bir hizmet almas olacakt r. Sonuç olarak yaflam kalitesi artacakt r. Dil farkl l klar n n sorun olmaktan ç kmas : e-belgelerin çok dilli olarak haz rlan p istenilen dilde görüntülenmesi mümkün olacakt r. Tüm bu sayd m z faydalara karfl n bölümün ilerleyen sayfalar nda de inece imiz elektronik fatura uygulamalar - n n umut vaat eder flekilde ülkemizde iç ticari faaliyetlerde uygulanmaya bafllanmas na ra men d fl ticaret belgelerinde yeterince ilerleme sa lanamam flt r. Özellikle d fl ticarette kullan lan belgelerin elektronik muadillerinin kullan lmas konusunda önemli engeller bulunmaktad r. Bu engellerden baz lar n flöyle özetleyebiliriz: 1. D fl Ticaret ifllemlerinin hacmi ve karl l na göre yap lmas gereken bafllang ç yat r m n n çok büyük olmas. 2. Ka t ortam nda yürütülen ifl süreçleri ile ka ts z ortamda yürütülen ifl süreçleri aras nda çok büyük farkl l klar bulunmas. 3. D fl ticaret ifllemlerinin ifl süreçlerine çok say da kurumun kat lmas ve karmafl k ifl süreçleri bulunmas. 4. Ka ts z ticaret için uluslar aras standartlar n tam olarak belirlenmemifl olmas. 5. Bankalar n yat r m yapmak için müflteri talebinin artmas n beklemeleri. 6. Uzun y llar boyunca ka t belgelere karfl oluflmufl olan güven ve al flkanl n ortadan kald r lmas n n zorlu u. 7. Entegrasyonun sa lanmas aç s ndan kurumlar aras nda tek ortak bir sistemin kullan lmas zorunlulu u olmas na ra men ortak sistem kurulmas için yat r m yap lacak bir proje için kurumlar aras nda eflgüdümün sa lanmas n n zor olmas. 8. Dijital sertifikalar n sadece belirli ülkelerde hukuksal geçerlili inin olmas yat r m karl l için gerekli olan kritik kullan c say s na ulafl lmas n engellemektedir. Bu engellerin afl lmas için Ka ts z ticaret yat r mlar n n d fl ticaret ifllemlerine müdahil olan tüm kurumlar kapsayan çoklu çözümlere yöneltilmesi gereklidir. Hukuksal alanda d fl ticaret belgelerinin önündeki engellerin kald r lmas na dair en önemli çal flma Milletler Aras Ticaret Odas taraf ndan eucp broflürünün yay nlanmas d r. Elektronik belgelerin gelecekte ticari hayatta çok etkin olaca n öngören MTO Milletler Aras Ticaret Odas (ICC International Chamber of Commerce) 2000 y l bafl nda bir çal flma grubu oluflturarak, akreditifler taht nda elektronik belgelerin ibraz konusundaki belirsizli in ortadan kald r lmas yönünde çal flmalara bafllad. Sonuçta eucp ad verilen ve akreditifler taht nda elektronik belgelerin ibraz konusunda yeknasak kurallar kapsayan broflür 1 Nisan 2002 tarihi itibariyle yürürlü e girdi. Akreditifler taht nda elektronik belgelerin ibraz n düzenleyen kurallardan oluflan eucp nin genel bafll klar afla da listelendi i gibidir:

52 90 NTERNET ÇA I D NAM KLER ELEKTRON K BELGELER VE E- MZA 91 - braz edilecek elektronik belgelerin formatlar ve ibraz prosedürleri. - ebelgelerin bankalar taraf ndan incelenmesinde izlenecek prosedürler. - Akreditifi açan bankan n sisteminin ebelgelerin ibraz - na uygun olmamas durumunda yap lmas gerenler. - ebelgelerin kabul ve red edilmesinde izlenecek prosedürler. - ebelgelerde orjinal kavram. - Bir ebelge virüs veya baflka bir sistem sorunu sebebi ile tahrip olursa yap lmas gerekenler. - ebelgelerin tanzim tarihlerinin tespit edilmesi. - ebelgelerin iletilmesi. Elektronik belgeler konusunda ülkemizde yürütülen en önemli çal flma Gelir daresi Baflkanl taraf ndan yürütülen elektronik fatura çal flmalar d r. Elektronik Fatura Kay t Sistemi (EFKS), elektronik fatura alt yap s n n tüm unsurlar ile hayata geçirilmesi amac yla uygulamaya koyulmufl bir bafllang ç aflamas d r. Genel hatlar ile Elektronik Fatura Kay t Sistemi, kurum ve kurulufllar n düzenledikleri faturalarda bulunan baz bilgilerin, belirlenen uygulama ve veri standartlar çerçevesinde Gelir daresi Baflkanl sistemine aktar lmas sureti ile faturalara ait ikinci nüshalar n ka t ortam nda saklanmas zorunlulu unu ortadan kald ran; ayr ca al c lar na verilmek üzere haz rlanan birinci nüsha faturalar n da güvenli elektronik imzal dijital belge fleklinde oluflturulmas na imkan sa layan bir sistemdir (Kaynak: adresinde ayr nt l bilgi bulunan sistemin temel özellikleri sitede özetlendi i flekliyle afla daki gibidir: - Türkiye genelinde elektronik fatura, sadece Elektronik Fatura Kay t Sistemlinden yararlanan mükellefler taraf ndan oluflturulmakta ve gönderilmektedir. EFKS kapsam nda olmayan mükelleflerin gönderecekleri herhangi bir dijital belgenin vergi mevzuat kapsam nda fatura olarak kabul edilmesi mümkün bulunmamaktad r. - EFKS kapsam nda elektronik fatura gönderme izni verilen mükellefler adresinde duyurulmaktad r. - EFKS kapsam ndaki mükellefler taraf ndan oluflturulan elektronik faturalar, faturada bulunan bilgilerin de ifltirilmesini önlemek ve faturan n geldi i kayna do rulamak amac ile 5070 say l Elektronik mza Kanunu çerçevesinde güvenli elektronik imza ile imzalanm fl olmal d r. Bu nedenle, iletilen e-faturalar n üzerinde yer alan elektronik imzan n do rulanmas önem arz etmektedir. - e-fatura üzerinde yer alan güvenli elektronik imzan n do rulanabilmesi için, e-fatura dosyas n n Adobe Acrobat Reader ve üzeri bir versiyon ile aç lmas gerekmektedir. fiekil 5.3: mzal Bir Elektronik Faturan n Bafll k K sm Kaynak:

53 92 NTERNET ÇA I D NAM KLER Elektronik Fatura Kay t Sistemi ülkemizde elektronik belge çal flmalar aç s ndan çok önemli bir geliflmedir. Önceki bölümlerde de indi imiz dijital geliflim modelinde (fiekil 2.1) dördüncü aflamay oluflturan kurumlar aras entegrasyon süreci ancak bu nevi çal flmalar n ço almas ile gerçekleflebilir.

54 SUN ZEKA VE ROBOT K 93 alt nc bölüm Suni Zeka ve Robotik Günümüzde gelece i yönlendiren ve gelecek ile ilgili araflt rmalar yapan kurulufllar n inceledi i bafll ca konular suni zeka, robotik, nano teknoloji, biyoteknoloji ve genetiktir. Bu sayd m z konular gelece imizi flekillendirecek en önemli konular olarak görülmektedir. Bugün içinde yaflad m z internet ça n n ve sürmekte olan internet devriminin yarat c - s olan Savunma Geliflmifl Araflt rma Projeleri Teflkilat DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) bugün robotlar konusundaki araflt rmalara yönelmifl durumdad r. Web in hayat m za yerleflmesinde öncü rol üstlenen CERN (Conseil europeen pour la recherche nucleaire) ise bugün süper h zl internet ve web 3.0 çal flmalar yla u raflmaktad r. Yukar da sayd m z teknolojilerden en önemlisi suni zeka çal flmalar d r. Çünkü robotlar n geliflimi de genetik çal flmalar n baflar s da web 3.0 a geçifli sa layacak semaktik yaz l mlar n geliflimi de bilgisayarlar n yaz l m ve donan m olarak güçlenmelerine ba l d r. Bu nedenle paralel ifllem yapabilen süper bilgisayarlar, optik bilgisayarlar, biyo bilgisayarlar ve kuvantum bilgisayarlar konusunda çal flmalar sürdürülmektedir. Amaç saniyede 1 katrilyon ifllem yapabilme gücüne sahip petaflop makinelerin gelifltirilmesidir. Esas olarak suni zekan n tan m insan beynine özgü ak lc ve sezgisel davran fllar n makineler taraf ndan taklidi

55 94 NTERNET ÇA I D NAM KLER SUN ZEKA VE ROBOT K 95 olarak yap labilir. Örnek olarak bilgisayarlar n satranç oynamas verilebilir. Hepimizin bildi i gibi bilgisayarlar santranç oynamada gayet baflar l d r. Suni zeka çal flmalar satranç gibi durum uzay belli ve s n rl olan konularda çok ilerleme kaydetmifl durumdad r. Fakat karmafl k durumlarda ise insan beyninin makineler karfl s nda hala ezici bir üstünlü ü bulunmaktad r. Buna en güzel örnek dillerin kullan m d r. nsanla bilgisayar sohbet ettirdi imizde dilde ki nüanslar anlamakta bilgisayar n ne kadar zay f kald aç k flekilde görülebilir. Peki bilgisayarlar nano saniye seviyesinde insan beyni ise mili saniye seviyesindeki h zlarla çal flt na göre yani insan beyni bilgisayara nazaran daha yavafl olmas na ra men bu üstünlük nereden gelmektedir. Bu fark insan beyninin paralel ifllem yapabilme gücünden kaynaklanabilir. nsan beynini oluflturan yüz milyarlarca nöron paralel olarak çal flabilmektedir. Gelecek için tasarlanan petaflop makinelerde bile 1 milyon adet ifllemci olmas ön görülmektedir. Bu nedenle nöron say s n n fazlal insan beyninin gücünün sebebi olabilir. Fakat bu say sal üstünlük insan beyninin fark - n ve sezgisel gücünü aç klamaya yetmez. Günümüzde internetin bize sa lad olanaklar sayesinde insanl n bilgi eksikli i sorunu bilgi bollu u sorununa dönüflmüfl durumdad r. Kaliteli bilgi ile kalitesiz bilginin ayr lmas, do ru bilgi ile yanl fl bilginin birbirinden ayr labilmesi, önemli ile önemsizin ayr larak zaman kazan lmas gibi konular günümüzde bilgi yönetimi konusunun temel meseleleridir. Bunun için web 3.0 ad n verdi imiz semantik (anlamsal) web uygulamalar günümüzde çok önem kazanm flt r. Bilgisayarlar n sadece aranan kelimeleri ve dökümanlar tarayarak sonuç ç karmalar art k yeterli olmamaktad r. Çünkü bir konuda arama yapt n zda karfl n za ç kan binlerce sonuçtan hangisinin daha önemli, do ru ve kaliteli oldu unu anlamak önemlidir. Bunun için bilgisayarlar n sadece kelime taramas de il belge içeriklerini anlamalar ve de erlendirmeleri de gerekmektedir. Veritabanlar nda tutulan milyonlarca ham verinin anlaml bilgiye dönüfltürülmesi bilgi teknolojisinin ana konusudur. Bilgi teknolojisi uygulamalar, bilgisayar yard m yla üretim, stok kontrolü, karar alma gibi yönetimsel fonksiyonlar n yerine getirilmesi anlam na gelmektedir. Burada bilgi ile verinin fark n ortaya koymak gerekmektedir. Veri analiz edilmemifl ve özetlenmemifl ham rakamlar ve ö elerdir. Bilgi ise verilerin ifllenmifl anlaml hale getirilmifl halidir. Tablo 6.1: Kaliteli Bilginin Özellikleri Zaman Boyutu çerik Boyutu Format Boyutu htiyaç duyuldu u zaman eriflilebilen Güncel Yap lan güncellemelerin takip edilebildi i Hatas z Kullan c ihtiyaçlar na uygun Tüm gerekli bilgiyi içeren Kolay anlafl labilen Kullan c n n özet veya detay alabilmesine uygun Görsel, sözel ve say sal ö eleri içeren Organizasyonlar stratejik plan gelifltirmek ve problemleri belirleyebilmek için yüksek kalitede bilgiye ihtiyaç duyarlar. Organizasyon içi bilgi yönetimi sistemleri yönetimsel bilgi sistemleri ve operasyonel bilgi sistemleri olmak üzere ikiye ayr l r. Yönetimsel Bilgi sistemleri MIS(Management Information Systems) üst yönetimin stratejik karar alma meka-

56 96 NTERNET ÇA I D NAM KLER SUN ZEKA VE ROBOT K 97 nizmalar nda ihtiyaç duydu u bilgiyi sa layan sistemlerdir. Operasyonel bilgi sistemleri ise, günlük operasyonel ifllemlerde alt seviye karar alma mekanizmalar nda ihtiyaç duyulan bilgiyi sa layan sistemlerdir. Elektronik fl uygulamalar nda iletiflimi artt rmak suretiyle daha fazla veri toplanmas ve bilgi sistemleri sayesinde bu verilerin ifllenip kaliteli bilgiye dönüfltürülmesi gerekmektedir. Tablo 6.2: Yönetim Seviyelerine Göre Bilgi Sistemleri Stratejik Yönetim Yönetimsel Bilgi Sistemleri Üst seviye bilgi sistemleri Karar destek sistemleri Bilgi raporlama sistemleri ihtiyaçlar na uygun olmas, gere inden fazla bilgi içermemesidir. Gere inden fazla bilgi gerekli bilginin ayr flt r lmas için zaman kayb na sebep olacakt r. Gerekli olan bilgininde eksiksiz olmas gerekmektedir. Kaliteli bilginin format boyutunda dikkat edilmesi gereken hususlar ise, kolay anlafl labilir olma, kullan c ya özet ve detay bilgiyi ayr ayr sunma, görsel, say sal ve sözel ifadeler içerme olarak özetlenebilir. Suni zekay insan beynine özgü ak lc ve sezgisel davran fllar n makineler taraf ndan taklidi olarak tan mlam flt k. Bu nedenle suni zeka çal flmalar insan beyninin ifllevlerinin incelenmesi ve ifllevlerin taklidi ile yak ndan ilgilidir. Yani suni zeka çal flmalar n anlatmaya bafllamadan önce insan beyninin nas l çal flt n anlamaya çal flmam z gerekmektedir. Taktik Yönetim Operasyonel Yönetim Operasyonel Bilgi Sistemleri Ofis otomasyon sistemleri fllem kay t sistemleri Süreç kontrol sistemleri Kaliteli bilginin özellikleri tablo 6.1 de de görüldü ü gibi üç boyutta incelenebilir. Birincisi zaman boyutudur. Bu boyutta bilgi kalitesi de erlendirilirken dikkat edilmesi gereken hususlar bilginin kullan c taraf ndan ihtiyaç duyuldu u zaman, gerekli güncellemeler yap lm fl flekilde kullan labilir olmas d r. Ayr ca yap lan güncellemelerden sonrada bilginin eski durumu ve yap lan güncellemenin hangi tarihte kimin taraf ndan yap ld konusuda sistem üzerinden sorgulamal d r. Kaliteli bilginin içerik boyutunda ise de erlendirmede dikkat edilecek hususlar, bilginin hatas z olmas, kullan c fiekil 6.1: nsan Beyni Kesiti Kaynak: Nabiyev,V.V., Yapay Zeka, 2003

57 98 NTERNET ÇA I D NAM KLER SUN ZEKA VE ROBOT K 99 nsan beyninin temel yap tafl nöron ad n verdi imiz sinir hücreleridir. Nöron herhangi bir hücrenin bütün özelliklerine sahip olmas n n yan s ra yaln z kendi ifllevine özgü özelliklerde tafl r. Bir nöronda soma diye adland r lan hücre gövdesinden dallanan ve dendrit ad verilen uzant lar gelen iletileri almaya yarar. Aksonlar ise bu iletileri bir sonraki nörona ulaflt r r. Bu iletiler elektrik ak m olup iyonlar vas tas yla nöronlar aras nda iletilir. Çal flma prensibi olarak elektrokimyasal bir olayd r. fiekil 6.4: Sinir Hücresinin Yap s Kaynak: Nabiyev,V.V., Yapay Zeka, 2003 Suni zeka araflt rmalar nda insan beynini incelememizdeki temel amaç insan beyninin anlama, sezme, yorumlama konular nda bilgisayarlara karfl ezici üstünlü ünün nereden kaynakland n bulmakt r. Ad m ad m gidersek bilgisayarlar bildi imiz gibi elektronlarla çal fl r fakat insan beyni ise (ki insan beyninin çal flma prensipleri halen daha tam olarak anlafl lm fl de ildir) 30 kadar molekülün kar flt çok karmafl k elektrokimyasal bir mekanizma ile çal flmaktad r. Sinir hücreleri yani nöronlar ola anüstü karmafl k devreler meydana getirebilirler. Tek bir sinir hücresinin her biri binlerce sinaps oluflturarak yaklafl k 1000 ile farkl sinir hücresi ile iletiflim kurabilir. Evrimsel olarak bakt m zda otomatik faaliyetleri meydana getiren orta beyin omurgal hayvanlar n hepsinde bulunmaktad r. Fakat korteks yani beyin kabu u ise beynin en evrimleflmifl k sm n oluflturur ki insana özgü üstün beyin fonksiyonlar bu bölüm ile ilgilidir. Beyin konusunda araflt rmalar sürmektedir. Beynin çal flma prensipleri ayd nlat lmaya devam etmektedir. Fakat günümüzde insan beyninin yapt ileri derecede sezgisel hesaplamalar (alt nc his ad verilen olgular) halen anlafl labilmifl de ildir. Baz araflt rmac lar insan beyninde oluflan, bilgisayarlara nazaran nispeten yavafl elektrokimyasal ifllemlere ilaveten fl k h z nda çal flan holografik mekanizmalar n bulundu unu öne sürmektedirler. Kuvantum fizi i (holografik evren modelini benimseyenler dahil) ve parapisikoloji ile ilgilenenlerin alan na giren bu konularda da oldukça çok araflt rma ve yay n bulunmaktad r. Özet olarak insan beyninin çal flmas ile ilgili henüz çözülememifl konular bulunmaktad r. Suni zeka konusundaki araflt rmalar n ikinci konusuda do al zekan n ne oldu udur. Zekan n pek çok tan m bulunmas na ra men günümüzde kabül gören çoklu zeka tan mlamalar d r. Çünkü bir müzisyenin mi ya da bir matematikçinin mi daha zeki oldu unu tart flmak, elma ile armutu ayn kefede tartmak gibidir. Bu nedenle zeka 8 ana grupta incelenir. Bunlar dilsel, sosyal, matematik, görsel, müzik, beden-

58 100 NTERNET ÇA I D NAM KLER SUN ZEKA VE ROBOT K 101 sel, içe dönük ve do a ile ilgili olarak ayr lm flt r. Esas olarak zeka beyinde bulunan sinir hücrelerinin birbirleri ile olan ba lant derecesi ile ilgilidir. Ba lant lar en iyi olan kimseler zeki olanlard r. Peki düflünce nedir? nsan düflünce gücünü oluflturan esas araç dildir. Düflünceleri ifade ederken kullan lan dilin arka plan nda bulunan sinirsel süreçler çok karmafl kt r. Bu nedenle suni zeka konusundaki en önemli çal flmalar bilgisayarlar n do al dili kullanmalar ve anlamalar yönünde yap - lan çal flmalard r. Bir robotun merdiven ç kmas veya bir tepsiyi tafl mas için yaz lmas gereken programlar n karmafl kl düflünüldü ünde çok daha karmafl k ve halen insan beyninde nas l yapt n anlamad m z dilin kullan m konusu suni zeka çal flmalar n n en zor ve önemli alan n teflkil etmektedir. Santrançta insan yenebilen makineler bir gün gelecek dilin kullan m nda da insanlara yetiflecektir. Suni zekay insan beynine özgü ak lc ve sezgisel davran fllar n bilgisayarlar taraf ndan yürütülmesi oldu unu belirtmifltik. nsan beyninin çal flma prensiplerine k saca de- indik. nsan beyni ile bilgisayarlar aras nda analoji kurabilmemiz için biraz da bilgisayarlar n çal flma prensiplerine de- inmemiz gerekmektedir. Bilgisayarlar say sal olarak hesap yapar, karfl laflt rma yapar, ifllem yapar ve kararlar al rlar. Bu süreçler temel olarak insan beyninde de gerçekleflmesine ra men insan beyninin düflünmesi çok farkl bir durumdur. Yani insan hayal kurar, her sonuca hesaplama yoluyla varmaz, zaman zaman sezgileri ve duygular ile hareket eder. Örnek olarak antik ça da atomculuk okulunun kurucusu ve atom (bölünmeyen öz) teorisi ile ünlenen Demokritos (M.Ö ) teknoloji- nin hiçbir imkan n n atomu anlamaya yetmeyece i bir ça da atom teorisini ortaya atabilmifltir. Demokritos un atomculu- unu bilimsel irdelemeye giriflmeden kabul eden Epikuros ise zihin gücü ile görünmeyen varl klar yani bütün gerçekli- in temelindeki atomlar kavrayabilece imizi savunmufltur. Epikuros a göre duyumlar m z yoluyla nesnelerden gelen bilgileri hayaller halinde bilgiye dönüfltürebiliriz. Bilgisayarlar ise say sal olarak ifllem yaparlar. Tüm ifllemler 1 ve 0 de erleri kullan larak yap l r. 1 devrenin aç k olmas 0 ise kapal olmas anlam na gelmektedir. Devreleri açma kapama ifllemini ise transistörler yaparlar. 0 veya 1 de- eri bilgisayarda en temel veri birimi olan bitleri oluflturur. Bir bitin hangi de eri alaca voltaj seviyesine göre belirlenir. 0 rakam 0 volt olarak belirlenirken, 1 rakam +5 volt olarak belirlenir. Bilgisayarlarda adresleme ve saklama birimi ise byte ile temsil edilir. 1 byte 8 bitten oluflmaktad r. Yani klavyede A harfine bast m zda bu bilgisayar için 8 bittin farkl de er almas yla oluflan ikilik sistemde say s ile adreslenir. Bilgisayar oluflturan temel birimleri ve görevleri ise flöyledir: fllemci CPU (Central Processing Unit): Bilgisayarlar n yapt iflleri matematik ifllemlerine indirgeyen, açma kapama anahtar görevi tafl yan milyonlarca transistörden oluflan birimdir. Aritmetik Mant k Birimi ALU (Arithmetic Logic Unit): Aritmetik ve mant k ifllemlerini gerçeklefltiren dijital devredir. Salt Okunur Bellek - ROM (Read Only Memory): çerdi i bilgi de iflmeyen bellek türüdür. ROM bellek CPU ya ilk ne yapmas gerekti ini söyleyen komutlara sahiptir. Genellikle bu komutlar iflletim sisteminin RAM belle e yerleflmesini sa lar.

59 102 NTERNET ÇA I D NAM KLER SUN ZEKA VE ROBOT K 103 Yazmaçlar Regiters: Komutlar, verileri veya durum bilgilerini saklayarak ifllemcinin daha h zl çal flmas n sa layan tampon belleklerdir. Ön Bellekler Cache Memory: fllemci taraf ndan s kça tekrarlanan veri yada komutlar saklayan yüksek h zl belleklerdir. fllemci veri istedi inde önce ön belleklere baflvurur. E er orda bulamazsa ana belle e baflvurur. Ana Bellek RAM (Random Access Memory): Rastgele eriflilebilir veya birincil bellek olarakta isimlendirilir. Hem yaz l p hem okunabilir bellektir. Bilgisayarlar ifllem yaparken program kodlar ve veri tutmak için kullan l rlar. Sabit Bellek HD (Hard Disk): Büyük miktarda verileri tutmak için kullan l rlar. Bir bilgisayar program iflletilmeye bafllad nda, program n çal flmas için gerekli olan bilgiler sabit diskten okunarak çok daha h zl olan RAM belle e aktar - l r. Gereksinim duyulan k s m RAM a s mayacak kadar büyükse, bilgisayar sabit diskin bir bölümünü RAM bellek gibi kullan r. Bu kay t ortamlar nda veriler m knat slanma yolu ile kaydedildi inden istenerek silinene kadar sabit kal rlar. Ana kart Mainboard: Tüm sistemin temelini oluflturur. Çünkü bilgisayar n di er bileflenleri bir flekilde ana karta ba lan r. Tüm birimler birbirleri ile anlaflmak için ana kart bir platform olarak kullan rlar. Yukar da say lan birimler genel olarak tan mlanm flt r. Beynimizin kulland duyular (iflitme, dokunma, görme, koklama, tat alma) ve iletiflim araçlar (ses, mimikler vs.) gibi bilgisayarlar nda çevre birimleri (monitör, klavye, fare gibi) bulunmaktad r. Yukar da k saca de indi imiz gibi bilgisayarlar n çal flmas say sal hesaplamaya dayanmaktad r. Suni zeka uygu- lamalar tasarlan rken insan beyninin düflünce mekanizmas n nda basite indirgenmesi gerekmektedir. nsan beyni düflünce sisteminin uyar tepki mekanizmalar ele al narak, çal flma mekanizmas karmafl k olan ve halen tam olarak anlafl lmam fl olan duygular, dürtüler ve hayaller bir kenara b - rak lmal d r. Ayr ca insan beyninin birbiriyle iliflkisi bulunmayan kavramlar aras ndaki iliflkileri bulma yetene i çok geliflmifltir. Örne in a aç yaflken e ilir, ac patl can k ra çalmaz atasözlerinin asl nda botanik biliminin konusu olan a açlar ve patl canla ilgili olmad n hepimiz anlar z. Bu tür benzerlikler kurulmas nda insan beyninin üstünlü ü tart - fl lmazd r. nsan beyninin özellikle dilin kullan lmas ve yarat c l k konusunda bilgisayarlara üstünlü ü olmas na ra men yapay zekan nda üstün oldu u konular vard r (Nabiyev,V.V., Yapay Zeka, 2003). - Yapay zeka kal c d r. nsanlar sahip olduklar bilgileri unutabilirler. - Yapay zeka kolayca kopyalanabilir ve genifl kitlelere aktar labilir. nsanlar aras nda bilgi aktar m uzun süre gerektirir. - Yapay zekan n maliyeti düflüktür. Personellerin yetifltirilmesi ve yönetilmesi bilgisayar sat n almaktan daha maliyetlidir. - Yapay zeka tutarl d r. nsan ise tutars z ve de iflkendir. - Yapay zeka kay t alt na al nabilir. nsan ulaflt bir sonuca nas l ulaflt n unutabilir fakat bilgisayar n ald - kararlar sistem taraf ndan belgelenir. Yapay zeka problemleri iyi biçimlendirilmifl problemler ve kötü biçimlemdirilmifl problemler olarak ayr labilir. yi biçim-

60 104 NTERNET ÇA I D NAM KLER SUN ZEKA VE ROBOT K 105 lenmifl problemlerde algoritmik yöntemler kullan l rken kötü biçimlenmifl problemlerde sezgisel (heuristic) yöntemler kullan lmal d r. Sezgisellik esas olarak problemin durum uzay çok büyük oldu unda arama ifllemini s n rlayan belirli kural ve hilelerin kullan lmas d r. Bunlara ilaveten mant ksal programlama yöntemleri üzerinde de çal fl lmaktad r. Bu yöntemde problemler aksiyomatik olarak ifade edilmektedir. Mant k matematikte önemli yeri olan, di er yönüyle felsefeye ba l bir bilim dal d r. Matematikle ilgili yaklafl ma matematiksel mant k ad verilir. Fakat matematiksel mant kla felsefi mant n iliflkisi kesin de ildir. Suni zeka kavram n n ortaya ç k fl esasen insanl k tarihi kadar eskidir. Fakat insanl k tarihi boyunca insan taklidi makineler çok karmafl k otomatlar evresini geçememifltir y llar ndan bafllayarak, bilgisayar öncülerinin ortaya ç kmas yla araflt rmalar yeni temeller üzerinde h z kazanm flt r. kinci dünya savafl s ras nda Alan Turing, Nazi lerin Enigma makinesinin flifre algoritmas n çözmeye çal flan matematikçilerin en ünlenmifl olanlar ndan biriydi. ngiltere, Bletchley Park ta flifre çözme amac ile bafllat lan çal flmalar, Turing in prensiplerini oluflturdu u bilgisayar prototipleri olan Heath Robinson, Bombe Bilgisayar ve Colossus Bilgisayarlar, Boole cebirine dayanan veri iflleme mant ile Makine Zekâs kavram n n oluflmas na sebep olmufltur. Günümüzde yapay zekan n en somut uygulamalar uzman sistemlerdir. Bu sistemler, sanayi, bankac l k, t p gibi pek çok alanda kullan lan ve kararlar n h zl al nmas n sa layan karar destek sistemleridir. Uzman sistemlerin görevi, bir problemin çözümünü kolaylaflt rmak veya bir konuda bir karar al nmas na yard mc olmakt r. Meteorolojik modeller ile hava durumunu yorumlamak, mali bilançolar de erlen- dirmek, trafi i düzenlemek gibi yüzlerce örnek verebilece imiz uygulama alanlar bulunmaktad r. Günümüzde yapay zeka çal flmalar n n önündeki en büyük mücadele insans robotlar n (humanoid) verimli flekilde kullan labilir duruma getirilmesidir. Özellikle yafll nüfusunun artmas ve çal flan kad n oran ndaki art fl ev ifllerini yapacak, yafll lara ve çocuklara bakacak robotlar günümüzde önemli bir ihtiyaç haline getirmifltir. Robot bilimindeki geliflmeler günümüzde umut verici flekilde ilerlemektedir. Hareketli nesneleri tan ma, mesafeyi koruyarak çoklu nesnelerin hareketlerini saptayabilme, jest ve mimikleri, çevre tan ma, kendi güvenli i hem de çevresindeki insanlar n güvenli i için uygun bir biçimde hareket etme, sesleri ay rt edebilme, yüz tan ma gibi alanlarda ciddi geliflmeler sa lanm fl durumdad r. fiimdiden robot haklar, robotlar ile insanlar n evlenmesi gibi uç konular tart fl lmaktad r bile. Sanayi robotlar günümüzde baz sektörlerde insanlar n elinden ifllerini neredeyse tamam n alm fl durumdad r. lk sanayi robotlar 1961 y l nda A.B.D. de bir alüminyum fabrikas nda kullan lm flt r. Günümüzde ise pek çok sektörde el de meden imalat yap lmaktad r. Bu durum bize daha önceki bölümlerde tart flt m z, gelecekte insanlar ne ifl yapacak? nsanlara yapacak bir ifl kalmayacak ise insanlar nas l para kazanacak? gibi sorular sormam za sebep olmaktad r. Bu durumda robotlar insanlar için kolayl k ve rahat yaflama imkan n n yan nda tehdit de oluflturmaktad r. Robotik bilimi makine mühendisli i, bilgisayar mühendisli i ve elektronik mühendisli i dallar n n ortak çal flma alan d r. nsans robotlar n yap m içinde t p, malzeme, kimya, biyoloji gibi bilimlerin deste ine ihtiyaç vard r. Yapay zeka çal flmalar n n gelifl-

61 106 NTERNET ÇA I D NAM KLER mesi ile insanl k robotlar, nanoteknoloji, genetik gibi pek çok alanda da büyük geliflmeler elde edecektir. Fakat özellikle robot teknolojilerinin geliflmesi ile yeni ekonomik modeller oluflturulmas zorunlulu u ortaya ç kacakt r. Yoksa gelecekte iflsizlik sebebiyle büyük sosyal patlamalar olmas kaç n lmazd r.

62 GELECEK KAPANI VE TRANSHÜMAN ZM 107 yedinci bölüm Gelecek Kapan ve Transhümanizm Makinelerin insanlar ifl hayat n n d fl na itme sürecinin sonunda kaos veya savafl senaryolar gerçekleflmez ve her fley iyi giderse yani yeni ekonomik modeller oluflturabilirsek, yeni bir süreç bafllayacakt r. Bu yeni sürece makinelerin insanl içine almas, makine insan bütünleflmesi ya da insanlar n makineleflmesi ad verilebilir. Bu süreç sonucunda ölümsüzlü e ulaflmak amac yla mekanik ya da organik olarak üretilmifl implantlarla de ifltirilmifl cyborg bedenlerimiz veya direkt olarak bilgisayar ortam nda çal flan yeni beyinlerimizle üreme fonksiyonu sona ermifl makine kapan na s k flm fl nesiller haline dönüflece iz. flte bu sürece gelecek kapan ad n vermekteyiz. Kapana s k flman n anlam fludur: Makineler hiçbir zaman bizim bildi imiz anlamda insan olamaz, ölümden kurtulmak için bizim makinelere dönüflmemiz ise insanl m z kaybetmemiz anlam na gelecektir. Fakat belki de ruhani mekanizmalar bizim sand m z kadar karmafl k de ildir. Makine zekas insan zekas n aflt nda belki de ruhani makineler ça bafllayacakt r. (Kurzweil, Raymond, 1999, The Age of Spiritual Machines: When Computers Exceed Human Intelligence). Yak ndaki Birleflim: nsanlar Biyolojiyi Aflt nda kitab - n n yazar Raymond Kurzweil e göre post-insan ça na yani bedenimizi ve akl m z yeniden infla edece imiz ça a girdik. (Kurzweil, Raymond, 2005, The Singularity is Near: When

63 108 NTERNET ÇA I D NAM KLER GELECEK KAPANI VE TRANSHÜMAN ZM 109 Humans Transcend Biology). Raymond Kurzweil e göre 2025 e kadar makine zekas n n biyolojik zekadan farks z olmas n sa layacak donan msal ve yaz l msal gereksinimler karfl lanm fl olacakt r y l ndan itibarende insan beyninde dolaflacak ve nöronlarla etkileflimde olacak nanorobotlar kullan lmaya bafllanacak. Makineler insanlafl rken insanlarda makineleflmeye bafllayacaklard r. nsan n makineleri kontrol etmesine gerek kalmad, makineler kendi kararlar n n kendileri alabilecek düzeye ulaflt nda insan n biyolojik varl na da son verebileceklerdir. Makinelerin s n rs z tasar m olanaklar nedeniyle, do al evrimle oluflmufl ve bugüne kadarki en iyi tasar m olan insan vücudunun, makinelerin kontrolüne geçmifl dünyada, türünün genetik devaml l n sürdürmesi makinelerin karar na göre gereksiz olacakt r. Çünkü insan iflgücüne ihtiyaç kalmayaca için büyük kitleler sistem için gereksiz bir yük, kaynaklar tüketen ve entropiyi artt ran bir faktörden baflka bir fley olmayacakt r. Gelecekte mekanik ya da organik olarak üretilmifl implantlarla cyborga dönüflmemifl insanlar n da makine kapan ndan kurtulmalar mümkün olmayacakt r. Çünkü gelecekte makinelerin insan zihnini kontrol edeceklerine dair iflaretler bulunmaktad r. Günümüzde beyin gücüyle makinelerin kontrol edilmesine yönelik çal flmalar yap lmaktad r. E er biz zihnimizle robotlar kontrol edebiliyorsak bir süre sonra terside mümkün olacak demektir. Yani makineler bizim zihnimizi kontrol edebileceklerdir. Hürriyet gazetesinin tarihli haberi bu konuda ilginç geliflmeleri vermektedir: Resim 7.1: Nöronlarla Etkileflime Giren Bir Nanorobot Tasviri Kaynak: Honda da görevli bilim adamlar Asimo yu art k insanlar n düflünce ile kontrol edebilecekleri flekilde gelifltirdiler. Özel al c larla donat lm fl bir kask sayesinde insan beyninde meydana gelen elektrik sinyallerini ve ayn anda kan bas nç farkl l klar n alg layan yeni teknik, bu verileri ilk olarak kaska aktar yor. Ard ndan bu veriler bilgisayara aktar l yor ve bilgisayar bu verileri daha önceden tan mlanm fl farkl veriler ile karfl laflt rarak, benzetmeye eriflmeye çal fl yor. Bilgisayar tan mlamay gerçeklefltirdikten sonra kablosuz bir sinyal ile veri Asimo ya iletiliyor ve Asimo iletilen komutu yerine getiriyor.

64 110 NTERNET ÇA I D NAM KLER GELECEK KAPANI VE TRANSHÜMAN ZM 111 Yap lan testte %90 oran nda baflar ya ulaflan deneyler, bugünkü koflullarda ancak insan bedenine temas eden bir al c yard m yla gerçeklefltirilebiliyor. Fakat Honda araflt rmac lar as l hedefin bu gibi k s tlay c yard mc gereçler olmadan kullan labilir olmas oldu unu söylüyorlar. Hürriyet Gazetesi Bu habere göre bir süre sonra kabloya da gerek kalmadan uzaktan alg lamayla makineler zihnimizden geçenleri alg layabileceklerdir. Bu korkutucu geliflmeyi bir köfleye koyduktan sonra makineler ça nda günümüz siyasal sistemlerinin ne tür de iflimlere maruz kalaca n inceleyebiliriz. 20. Yüzy l n karfl t siyasal sistemleri olan kapitalizm ve komünizm kavramlar n n giderek içi boflalmaktad r. Çünkü iflçi s n f ortadan kalkmakta yerini makineler almaktad r. Resim 7.2: Al c larla Donat lm fl Kask ve Asimo Kaynak: Makinelerin oluflturdu u üretim fazlas n tüketecek insan topluluklar ise giderek iflsiz ve sosyal yard mlarla geçinen topluluklara dönüflmektedir. Giderek entropisi artan dünyada ise ço alan insan nüfusunu ve makinelerin afl r verimli üretim kapasitesini destekleyecek g da ve hammadde kaynaklar sürekli flekilde daralmaktad r. Üretim faktörleri içerisinde insan gücünün yeri ve önemi azald kça büyük insan kitleleri üretim aç s ndan gereksiz kalmaktad r. Bu insanlar ise vergi veren verimli insanlar n ödedi i vergilerden sa lanan sosyal yard mlarla ayakta duracakt r. Bu durum eme e dayanan kominizm kavram n n içini boflaltm flt r. Kapitalizm ise transformasyona u rayarak teknolojiyi kitleler üzerine mutlak hakimiyet kurman n yegane arac olarak gören distopya (dystopia) yaklafl mlar yla beslenen ideolojilere dönüflecektir. Günümüzde herkesin teknolojik olanaklarla dinlenebildi i ve takip edilebildi i bir ça da yafl - yoruz. Gelecek dünyas nda ise distopik bak fl aç s ndan üretim faktörü olarak gereksizleflen insan kitlelerinin sisteme tehlike teflkil etmemeleri için mutlaka kontrol alt nda tutulmalar gerekmektedir. Günümüzde cep telefonuyla her konufltu umuzda, internette her yapt m z ifllemde sürekli bir flekilde kendimiz hakk nda bilgi saç yoruz. Ayr ca dünya üzerindeki pek çok flehir kameralarla sar lm fl durumda. Amerikan Ulusal Güvenlik Ajans (NSA National Security Agency) nin bugün Echelon sistemi vas tas yla A.B.D. içinde ve d - fl ndaki tüm telefon ve internet iletiflimini dinleyebildi i bir s r de ildir. Hatta tüm dünyada kullan lan Windows iflletim sisteminin yaz l m firmas olan Microsoft un baz özel departmanlar nda NSA elemanlar n n çal flt da bilinmektedir. Bu tüm Windows kullan c lar n bilgisayar ndaki özel bilgilerin NSA taraf ndan okunabildi i anlam na gelmektedir. Bu nedenle günümüzde pek çok ülke kendi ulusal iflletim sistemi-

65 112 NTERNET ÇA I D NAM KLER GELECEK KAPANI VE TRANSHÜMAN ZM 113 ni gelifltirmeye ve yayg nlaflt rmaya çal flmaktad r. Ülkemizde TÜB TAK taraf ndan gelifltirilen Linux temelli iflletim sistemi Pardus buna en güzel örnektir. Gelecekte sibernetik uygulamalar n geliflmesi ve insanlar n makine kapan na (gelecek kapan ) girmesiyle birlikte, tamamen makinelerin kontrolünde yaflayan, sadece uyumlu bireylerin (genetik olarak makinelerle birlikte yaflamaya uygun) üremesine izin verilen (ya da Nazilerin öjeni projeleri gibi insan haralar nda yetifltirildi i - Royer, Louis Charles, 1950, Where They Breed-Haras Humain), uyumsuz bireylerin makineler taraf ndan itlaf edildi i distopik gelecek televizyonda yay nlanan Battlestar Galactica dizindeki Cylon imparatorlu- una benzetilebilir. Belkide Cylonlar bizim gelece imizi temsil etmektedir. Çünkü evrimsel aç dan insan türünün sand - m z gibi uyumlu ve baflar l bir canl olmad, sürekli ekosistemi tahrip edip kendi bindi i dal kesti i için sonunda genetik varl n kendi eliyle sona erdirece i ve insan varl n n devam etmesinin tek yolunun makineleflme oldu u gibi bir yaklafl mdan yola ç karsak. Gelecekte makinelere itaat etmeyenlerin ve insani al flkanl klarla yaflamlar n sürdürmek isteyenlerin toplum için tehlike teflkil ettikleri, gerici ve anarflist e ilimler tafl d klar gerekçesi ile makineler taraf ndan itlaf edilmelerine karar verilebilecektir. Bütün bu düflünceler bugün için çok uzak görünmesine ra men, nüfus art fl n n, makineleflmenin ve daha önceki bölümlerde de indi imiz teknolojiyi kullanan bireylerle kullanmayan bireyler aras nda oluflacak dijital bölünmenin ve akabinde gerçekleflecek ekonomik ve biyolojik bölünmelerin bu h zla devam etmesi, bu distopik senaryolardan daha kötülerinin bile gerçekleflmesine sebep olabilecektir. Aç kça söylemek gerekirse en kötü senaryo insanl yüzlerce y l geriye götürecek bir nükleer savafl senaryosudur. Resim 7.3: Kimera (Chimera) Kaynak: Wikipedia, the free encyclopedia; Jastrow nsan nesli imal edilmifl makine organizma melezleri olan cyborglara dönüfltü ünde (Haraway, D., çev: Pusar, G., 1985, Siborg Manifestosu) hepimiz mitelojideki Kimera ya benzeyece iz. Kimera mitelojide resim 7.3 de görüldü ü gibi aslan vücutlu, y lan kuyruklu ve keçi bafll melez bir canl d r. (Günümüzde farkl canl lar n genlerini birbiriyle melezleme çal flmalar yap lmaktad r Chimera Genetics). Biyoteknoloji ve sibernetikteki geliflmeler, uzun yaflama arzusunun etkisiyle insanlar n kendi istekleriyle birer Kimera ya dönüfltü ü bir süreç olacakt r. Gelecekte kimlerin cyborg olaca belki de bir ölüm kal m savafl na dönüflecek. Çünkü cyborg olmayanlar k s rlaflt r lacak, yafllanacak, biyo-

66 114 NTERNET ÇA I D NAM KLER GELECEK KAPANI VE TRANSHÜMAN ZM 115 lojik ömrünü tamamlay p ölecek ve hatta itlaf edilecektir. Bu arada cyborga dönüflen flansl lar (???) ise insana dair cinsiyet ve üreme fonksiyonu gibi gelecekte gereksiz olacak özelliklerini kaybedeceklerdir. Cyborg olan flansl lar (???) kendi kararlar n uygulamak yerine makinelerin alacaklar mükemmel (???) kararlara uymak zorunda kalacaklard r. Zaten cyborg olmak için ön flart imal edilmifl biyolojik implant k - s mlar nda makinelerle uyumlu yaflamay sa layacak itaatkar genetik saf kodla donat lm fl olmakt r!!! Asl nda cyborg bir gestalt r. Yani art k ne makine ne de insand r. Kendisini oluflturan bileflenlerden tamamen farkl yeni ve amac n aflm fl bir oluflumdur. Bu durumda evrimimizin yeni rotas imal edilmifl cyborglar olacakt r. Homo erectus Homo sapiens Cyborg 1.0 Cyborg gibi. Yani do al seleksiyondan makine destekli seleksiyona geçifl ismi de verilebilir. flte bu senaryolar insanl n gelecek kapan olarak tan ml yorum. Günümüzde dünyam z n oluflumundan bu zamana kadar geçen 4,5 milyar y l içerisinde en ilginç dönemi yaflamaktay z. Bugün bir meteor düflse ve dünya üzerinde hayat s f rlansa ve bundan milyonlarca y l sonra yine insan benzeri bir canl ortaya ç kabilse, bu insanlar n jeologlar günümüze ait sedimanlar içerisinde bulduklar makine parçalar ndan ça - m z makineler devri olarak isimlendireceklerdir. nsan türünün gelece ini istedi i flekilde dönüfltüren teknoloji sermaye ittifak karfl konulamaz bir güç gibi görünmesine karfl n ludite ve siberpunk e ilimli ak mlar gelecekte giderek daha çok güçlenecektir. Bunun en güzel örne i daha önceki bölümlerde bahsetti imiz sveç te yükselen korsan hareketidir. Küreselleflme karfl tlar n n Londra da yapt klar gösterilerde paran n kald r l p yerine yeni ekonomik modellerin gelmesini talep etmeleri gibi siyasal k v lc mlar gelecekte tüm dünyada etkin siyasal söylemlere dönüflecektir. Bu gösterilerle ilgili Ntv ve CNNTürk internet sitelerinde yay nlanan haberlere göre at lan sloganlardan ilginç oldu unu düflündüklerim koyu renkle gösterilmifltir. ngiltere nin baflkenti Londra da binlerce kifli, G-20 zirvesini protesto etmek amac yla soka a döküldü. Aralar nda çevreci örgütlerin, anarflistlerin ve savafl karfl tlar n n yer ald gruplar, yoksulluk, iflsizlik ve iklim de iflikli ine karfl acil önlem al nmas n istiyor ve daha adil bir toplum özlemlerini dile getiriyor. Bugünkü gösterilerin hedefinde özellikle banka ve finans kurulufllar var. Göstericiler hükümetlerin banka kurtarma planlar n protesto ediyor, bu amaçla kullan lan paralar n istihdam yaratmak ya da sosyal güvenlik a n geniflletmek için kullan lmamas n elefltiriyor. Dünyan n farkl ülkelerinden gelen protestocular n ellerinde tafl d klar pankartlarda, Bankalardan nefret ediyoruz, nsanlar kardan önce gelir, Irak ve Afganistan dan ç k n gibi ifadeler yer ald. Polis hatlar na do ru fliflelerin at ld, atl polislerin müdahale etmek üzere haz r tutuldu u Londra sokaklar nda, baz göstericiler bir banker kuklas yakt lar. Göstericiler gün içinde bir bankan n da camlar n k rd lar, Bu sokaklar bizim, bu bankalar bizim sloganlar yla boyalar ve flifleler att - lar. Eylemler s ras nda, göstericiler mali suçlar, savafl, iklim de iflikli i ve evsizli i temsilen Mahflerin Dört Atl s modellerinin arkas nda yürüdü. Ntv

67 116 NTERNET ÇA I D NAM KLER GELECEK KAPANI VE TRANSHÜMAN ZM 117 Avusturya da G20 zirvesi öncesi 6 bin 500 kifli baflkent Viyana n n merkezinde topland. Göstericiler t pk di er kentlerde oldu u gibi krizin faturas n ödemeyece iz ve kapitalizm yeniden biçimlenemez sloganlar n att lar. CNNTürk Teknoloji sermaye ittifak n n temel dinamikleri otomasyon ve kontroldür. Otomasyon teknolojileri ile insan iflgücüne ba ml l azaltmak ve teknolojiyi kullanarak kitleler üzerinde kontrolün yayg laflt r lmas mümkündür. Gelecekte elelektronik kimlik kartlar n n insan vücuduna çip fleklinde yerlefltirilmesi, makinelerin düflünce okuma yeteneklerinin artmas ile ayk r düflüncenin maliyeti insanlar için çok büyük olacakt r. Günümüzde insanlar n telefonda konuflmaya korkmalar gibi gelecekte de düflünmekten korkar hale gelece iz. Bütün bu makine karfl t fikirlerin yan nda makine yanl - s fikirlerde günümüzde ciddi taraftar bulmaktad r. Makine yanl s trans-hümanizm ak m mensuplar insan neslinin zeka k s t, fiziksel k s tlar, yafllanma, hastalanma, ölüm gibi engellere mahkum olmad n, makinelere dönüflerek ya da beynimizi bir makineye kopyalayarak yani makine içerisinde yaflamaya devam ederek tüm k s tlardan kurtulabilece imizi ve kurtulmam z gerekti ini savunmaktad rlar. Bu ak m n mensuplar makineler sayesinde daha geliflmifl yeteneklere sahip vücutlar m z olaca n ve post-insan a dönüflece imizi düflünmektedirler. (Bostrom, N., 2005, A History of Transhumanist Thought). Belki de tarih tekerrür edecek, G lgam fl gibi ölüme çare arayan insanl n sonu do ada yapt klar tahribat n sonucu olarak tufan olacakt r. Ölümsüzlü e olan büyük istek insan n bafl na bu sefer büyük ifller açacakt r. Fakat as l sorun fludur: Paras olan az nl a tekno- loji bunlar sunarken genifl insan kitlelerini sakince ölmeye nas l ikna edecekler. Dini ak mlar n tüm dünya sath nda 21. Yüzy l ile birlikte giderek güçlenmesi, dinlerin tevekkül etkisinin kitlelerin iknas nda ve pasiflefltirilmesinde bir araç olarak kullan laca na dair flimdiden iflaretler tafl maktad r. Esasen transhümanizm bir dindir. Matrix üçlemesinin son sahnesinde matrix içerisinde beyin gücüyle yap lan hareketlerin matrix d fl nda da yap labildi i görülür. Bunun anlam fludur: Makinelerle bütünleflmek beyin gücümüzü artt rmakta ve bu suretle kendiside bir holografik matrix olan evreni beyin gücümüz ile kontrol edebilece imiz anlam na gelmektedir. (Matrix filminde gerçekli i bir ilizyon olarak kabul eden Budizm felsefesine zaman zaman rücu edilmektedir). Evrene hakim olmak dinsel aç dan tanr olmak (Hallac- Mansur un Enel Hakk felsefesinde oldu u gibi) veya tanr ya isyan etmek anlam na gelir. (Turhanl, Halil, 2004, TechGnosis: Kahinler ve Müjdeciler). Tüm dinler bize bedenimizden ayr ld m zda sonsuz hayat vaad etmektedir. Bilim adamlar ölümsüzlük inanc n n Neandertal cenaze törenlerinde bile oldu unu söylemektedirler. Transhümanizm de ayn flekilde bedenimizi makineye çevirdi imizde bize ölümsüzlük vaad etmektedir. Bu nedenle bir din olarak adland r labilir. Gelece in dini ak mlar nda vücudun d fl na ç kma ritüeli belki de makine içine girme fleklini alacakt r. (Ölen insanlar n sayfalar n n Facebook sitesinde hala yaflamas gibi). Fakat as l sorun fludur: Transhümanist ak mlar n mevcut dinlerle etkileflimi nas l olacakt r? Veya ayn flekilde yükselmekte olan ludite (Ludite ak m ismini Ned Ludd dan al r de bafllam flt r ve endüstrileflme karfl s nda iflgücünü savunmaktad r) ve siberpunk e ilimli makine karfl t politik

68 118 NTERNET ÇA I D NAM KLER GELECEK KAPANI VE TRANSHÜMAN ZM 119 ak mlarla etkileflimi nas l olacakt r? Ve son soru olarakda do a ile etkileflimi nas l olacakt r? Yani G lgam fl n bafl na gelen olaylar h zla entropisi artan, s nan dünyam zda bizim de mi bafl m za gelecektir? Tüm bu etkileflimler gelece in dünyas nda ekonomik, siyasal ve sosyal sistemlerimizi flekillendirecek olan dinamikleri teflkil etmektedir. Belki de tüm bu dinamiklerin etkileflimi ile insan düflünce yap s nda bir kuvantum s çramas sonucunda paradigma sapmas oluflacakt r. nsanl k yepyeni bir düflünce ve bilinç haline geçecektir. Asl nda bilinç durumu çok ince bir çizgide durmaktad r. Bilinç ile bilinçsizlik, rüya ile gerçek aras nda çok ince bir çizgi bulunmaktad r. Yani sanal gerçeklik dedi imiz olgu normal gerçekli e bir insan taraf ndan her an tercih edilebilir. Ac, yorgunluk gibi hislerin olmad bir mutluluk dünyas içinde (matrix te oldu u gibi) yaflamak gerçek dünyadan daha güzel olaca için ço u insan için tercih edilebilir bir durumdur asl nda. Bu uç nokta bana bugün sanal al flverifli tercih eden insanlar ça r flt rmaktad r. Trafikte eziyet çekmektense evdeki bilgisayar vas tas yla sanal al flverifl yapmak daha zevkli ve kolayd r. Tüm bu düflünceler ve geliflmeler fl nda gelece imizi flekillendirirken makinelerle etkileflimimizi düzenleyecek yasalarda ç kacakt r. Sabah gazetesinin tarihli haberi buna güzel bir örnek teflkil etmektedir: Robot haklar geliyor! Güney Kore de robotlar n ve insanlar n birbirlerini suistimal etmesini önlemek amac yla kanun haz rlan yor. Robot Ahlak Sözleflmesi ad verilecek kanun, bu y l içinde ç kar lacak. Sözleflme metni; uzmanlar, gelecek bilim- cileri ve bir bilim kurgu yazar ndan oluflan özel komite taraf ndan haz rlan yor. Sanayi ve Ticaret Bakanl nca yap lan yaz l aç klamaya göre, hükümet robotlar n rol ve fonksiyonlar na iliflkin davran fl kurallar n belirlemeye çal fl yor, çünkü robotlar n yak n gelecekte parlak bir zekaya sahip olmas na kesin gözüyle bak l yor. Güney Kore gibi nüfusu gittikçe yafllanan toplumlarda, düflünen robotlar yak nda insan n can dostu olabilecek. Güney Koreli yetkililer, ahlak kanununu haz rlarken Amerikal yazar saac Asimov un 40 l y llarda belirledi i üç kuraldan esinleniyor: Robotlar insanlara sald rmamal, insanlar n kötülük etmesine f rsat da vermemeli. Robotlar insanlara itaat etmeli. Robotlar kendilerini koruyabilmeli. Sabah 07.Mart.2007 Gelecekteki siyasal ak mlar özetlemek gerekirse ölümsüzlük ülküsüne yaslanm fl teknopolitik gücü kullanan transhümanist ak mlar karfl s nda sibermarksist ya da postmarksist olarakda isimlendirile bilecek siberpunk e ilimli ak mlar, ortalar nda ise hiçbirinden anlamayan, derinleflen dijital bölünmenin etkisiyle giderek bilgi ak fl ndan mahrum kalm fl, açl k s n r nda yaflayan, eskide kalm fl siyasal ak mlara ba lanm fl kitleler. Ölümsüzlük ülküsüne yaslanm fl transhümanist ak mlar n bafllang c 1967 de Cryonics Enstitüsü ad yla A.B.D. de kurulan laboratuarlarda beden dondurma deneyleri ile bafllam flt r. 196 C de s v nitrojen kullan larak dondurulan insanlar n teknoliji yeterince geliflti inde tekrar hayata döndürülebilecekleri umulmaktad r. Resim 7.4 de dünyadaki bir numaral Cryonic firmas olan Alcor un binas görülmektedir.

69 120 NTERNET ÇA I D NAM KLER GELECEK KAPANI VE TRANSHÜMAN ZM 121 Resim 7.4: Alcor Life Extension Foundation Binas Kaynak: NASA önümüzdeki 30 y l içerisinde kendini tamir edebilen ve ço alabilen nanorobot sürülerini evrene saçmaya bafllayacak. Bu da Raymond Kurzweil in dedi i gibi teknolojinin kaynaklar ndan elde edilecek zeka madde ve enerjiyi yeniden yap land rarak dünyadaki kayna ndan ç k p evrene yay lmaya bafllayacak, yani evrende yeni bir canl türü veya zeka türü yay lmaya bafllayacakt r. Biz bugün buna kaynakta yani dünyada yapay zeka ad n veriyoruz. Fakat e er yapay zeka ile donat lm fl, kendini kopyalayabilme yetene ine sahip nanorobot sürüleri kontrolden ç karsa dünyadaki do al flora ve faunalar yeniden flekillendirerek dünyadaki do al evrim sürecini ray ndan ç karacaklard r. Bunun etkisi günümüzde tar m ilaçlar ve geneti i de ifltirilmifl bitkilerin do adaki canl yaflam na yapt tahribattan çok daha etkili ve kontrol edilemez boyutlarda olabilir. Gelece in dünyas nda makinelere hükmetmek insanlara hükmetmekten daha önemli olaca ndan teknopolitik güç ad n verdi imiz yeni siyasal kavram önem kazanacakt r. Teknopolitik güç teknolojiyi kullanmak suretiyle insan beynine de hükmetmek fleklinde alg lanmal d r. Teknopolitik güç 70 li y llarda uygulanan psikotronik operasyonlara (radyo dalgalar ile uzak mesafeden zihin kontrolü) benzer flekilde tüm bilgisayar a lar üzerinden kullan labilir. Psikolojik kal plara kar flma yoluyla insan düflüncesini ve davran fl n flekillendirmek, de ifltirmek ve kontrol etmek için psikolojik tekniklerle birleflecek teknolojik geliflmeler gelece in güçlü silahlar haline gelecektir. (Özkaya, Ömer, 2006, CIA Belgeleriyle Zihin Kontrol Operasyonlar ). Resim 7.5: Alcor binas nda ölülerin sakland s v nitrojen konteynirleri Kaynak: Bu bölümde esasen daldan dala atlayarak gelecekle ilgili makine insan tekilli ine dayanan tekno-paganist bir manzara çizdim. Bazen bu fikirler bana da afl r ve abart l gelsede

70 122 NTERNET ÇA I D NAM KLER özellikle son 4-5 y l içerisinde yaflanan baz geliflmeler olaylar n tahmin etti imizden bile çabuk kontrolden ç kabilece ini ve kendimizi bir anda trans-gerçekçi bir gelecek içerisinde bulabilece imizi göstermektedir. Esasen gelecekte tam olarak nas l bir dünya olaca n hiç kimse tahmin edemez. Sonuçta ömrümüz yeterse bekleyip görece iz...

71 SON SÖZ 123 Son Söz Milyonlarca bilgisayar birbirine ba layan küresel bir a olan internet yayg n olarak kullan lmaya baflland 90 l y llardan itibaren asl nda sessizce ilerleyen bir devriminde ad olmufltur. Bu devrime internet devrimi ad n vermekteyiz. Bilgiyi hiçbir dönemde olmad kadar bol ve ucuz hale getiren, co rafi s n rlar kald ran, dünyay hiç olmad kadar küçük hale getiren internetin insanl k için matbaan n icad ndan bile daha önemli ve büyük bir etkisi olmufltur y l nda Edin Güçlü Sözer ile beraber kaleme ald - m z internet ticareti isimli kitapta internet devrimi kavram n ortaya att m zda 2003 y l itibariyle internetin sosyolojik, ekonomik ve politik etkilerinin henüz ortaya ç kmad n belirtmifltik. Yeni ekososyal sistem kavram n ortaya atarak internet etkisiyle oluflmas n bekledi imiz yeni ekonomik sosyal düzeni modellemeye çal flm flt k. Günümüzdeki kriz ortam internet devriminin ekonomik, sosyal ve hatta siyasal etkilerinin bafl göstermeye bafllad - na dair iflaretler vermektedir. Bu kitap günümüzde krizin sebeplerinin yo unlukla ekonomik boyutta tart fl ld bir ortamda yeni ekososyal sistem bak fl aç s n n yeniden ortaya konulmas n n gerekti i düflüncesi ile ortaya ç km flt r. Temelinde teknolojinin nimetlerinin eflit flekilde da lmamas ndan kaynaklanan dijital bölünmenin bulundu u ekonomik ve biyolojik bölünmeyi içeren internet ça dinamikleri modeli bu kitapta ileri sürdü üm temel tezimi oluflturmaktad r. 2004

72 124 NTERNET ÇA I D NAM KLER SON SÖZ 125 y l nda toplumlar n dijital geliflimini modellemek için ortaya att m dijital geliflim modelini de bu kitapta yeniden ele alarak yeni modelle iliflkilendirmek suretiyle sunmaya çal flt m. Makinelerin insanlar ifl hayat n n d fl na do ru itme sürecinin sebep oldu u iflsizli in yan nda etkin ve verimli ifl sistemlerinin sebep oldu u üretim fazlal ve bu üretim fazlal - n tüketmek için finans sisteminin pompalad krediler. Fakat tüketimi yapacak kiflilerin giderek iflsiz kalmas bu sistemin bir gün çökece ini göstermektedir. Verimlilik art fl - na ra men pek çok sektörde karl n azalmas da bu durumun göstergelerinden biridir. Suni zeka ve robotik konusundaki ilerlemeler 20 y l içinde özellikle 2030 y l ndan sonraki dönemlerde robotlar n hayat m za iyice girece ini göstermektedir. Peki iflleri makineler yapacaksa yeni ekososyal sistemde insanlar n görevinin ne olaca na flimdiden karar vermeli ve ekonomik, sosyal ve siyasal sistemlerimizi buna göre flekillendirmeliyiz. Gelece in üretim olanaklar (yani makineler) devletin kontrolünde olacaksa o zaman vatandafllara üretimden elde edilen gelirin eflit olarak da t ld ve sadece yarat - c insanlar n daha fazla para kazanabildi i bir sistem mi olmas gerekmektedir? Ya da sermaye sahipleri bu sistemde sermayelerini kaybeder ya da eritirse ne olacak? 2030 lu y llarda iflletecek enerjiyi bulamad için insanlar n meydanlarda protesto için robotlar n parçalad n gözünüzün önüne getirebiliyor musunuz? kavramlar ele ald m. Kitab n sonuna da internet ça nda kullan lan kavramlar içeren bir sözlük ilave ettim. Bu kitab n özellikle gelecekte her türlü kaos ortam nda kriz, iflsizlik gibi sorunlarla bo uflmak zorunda kalabilecek gençlerimiz için faydal olmas n diliyorum. Sayg lar mla, Mustafa Emre Civelek stanbul, 2009 Tüm bu düflüncelerin fl nda toplam yedi bölümden oluflan bu kitapta s ras yla internetin ortaya ç k fl ve makinelerin yükselifli, dijital bölünme, yeni ekososyal sistem, internet ça dinamikleri, günümüzde ifl hayat nda yaflanan kaos ortam nda de iflim yönetiminin önemi, internete yap - lan ifllemlere hukuksal geçerlilik kazand ran elektronik imza, suni zeka, gelecek kapan ve transhümanizm gibi önemli

73 KAYNAKÇA 127 Kaynakça Aronica, Fingar, 2001, The death of e and the birth of the real new economy Barfield, Claude E. & Heiduk, Günter, 2003,Internet, Economic Growth and Globalization ; Perspectives on the New Economy in Europe, Japan and USA Barron, Billy, Ellsworth, Jill H., 1997, Savetz, Kevin M., Internet Unleashed Bertalanffy, L., 1951, General System Theory: A New Approach to the Unity of Science, Human Biology, Bertalanffy, L., 1975, Perspectives on General Systems Theory: Scientific-Philosophical Studies Betz, Frederick, 1994, Strategic Technology Management Bostrom, N., 2005, A History of Transhumanist Thought Brockman, John, 2002, The Next Fifty Years Daft, Richard L., 1997, Management Daft, Richard L., 2004, Organization Theory and Design Demirci, Umut, 2008, Postmodern Bir Fenomen Olarak Siberpunk Friedman, Thomas L., 1999, The Lexus and Olive Tree: Understanding Globalization Fukuyama, Francis, 2002, Our Posthuman Future:Consequences of the Biotechnology Revolution Gromov, Gregory, 1998, 50 Years of Hypertext Concept s Evolution Haraway, D., çev: Pusar, G., 1985, Siborg Manifestosu Koçel, Tamer, 2003, flletme Yöneticili i Kurzweil, Raymond, 1999, The Age of Spiritual Machines: When Computers Exceed Human Intelligence

74 128 KAYNAKÇA Kurzweil, Raymond, 2005, The Singularity is Near: When Humans Transcend Biology Leiner, Barry M. & Vinton, G. Cerf & Clark, David D. & Kahn, Robert E. & Kleinrock,Leonard & Lynch, Daniel C. & Postel, Jon & Roberts, Larry G. & Stephen Wolf, 2000, A Brief History of The Internet Nabiyev, Vasif V., 2003, Yapay Zeka Nielson, J. & Morris, R., 2001, e-commerce and Trade:Resolving Dilemmas,OECD Observer Norris, Pippa, 2001, Digital Divide; Civic Engagement, Information Poverty, and the Internet Worldwide O Toole, J., 1996, Leading Change: The Argument for Values-Based Leadership Özkaya, Ömer, 2006, CIA Belgeleriyle Zihin Kontrol Operasyonlar Pala, Zeydin, 2005, Bilgisayar Donan m Poirier, Charles & Bauer,Michael J., 2001, e-supply Chain: Using The Internet To Revolutionize Your Business Rifkin, Jeremy & Howard, Ted,1980, Entropy: A New World View Russell, S. & Norvig, P., 2002, Artificial Intelligence: A Modern Approach Senge, P., 1990, The Fifth Discipline: The Art and Practice of the Learning Organization Siebel, Thomas M., 2001, Taking Care of ebusiness Talbot, Michael,1992, The Holographic Universe Turhanl, Halil, 2004, TechGnosis: Kahinler ve Müjdeciler Yudkowsky, E., 2006, Artificial Intelligence as a Positive and Negative Factor in Global Risk. To appear in Global Catastrophic Risks Zarkon, H. Robert, 2002, Hobbes Internet Timeline Zittrain, Jonathan, 2009, The Future of the Internet And How to Stop It

75 SÖZLÜK 129 Sözlük A ActiveX Bilgisayar üzerinde kullan c kontrolü d fl nda birçok de iflikli in yap lmas na izin veren bir yaz l m tekni idir. Aç k Anahtar Altyap s Bir onay otoritesi bünyesinde dijital sertifika üretimi, anahtar yönetimi, zaman damgas gibi ifllemlerin yap lmas için oluflturulmufl sisteme verilen add r. Ak ll Elektronik Belge Ak ll elektronik belge ise kullan ld ifllem için özel olarak tasarlanm fl, kendisi vas tas yla gerçeklefltirilecek ifl süreçlerini bilen, de erlendiren ve k smen otomatik olarak yerine getiren belgelerdir. Alan Ad Alan adlar (Domain Name) bir veya birden fazla IP adresine karfl l k gelen isimlerdir. Alan adlar belirli web sayfalar n n host edildi i makinalar n adreslerini içermektedir. Alternatif Da t m Kanallar Yeni EkoSosyal Sistem in do as nda bulunan rekabet koflullar ve Bilgi Toplumu bireylerinin profilleri çerçevesinde kurumlar ile tüketiciler, kurumlar ile kurumlar ve tüketiciler ile tüketiciler aras nda iletiflim kurma ve hizmet verme ifllemlerinin yap lmas nda kullan lan, fiziksel temas n bulunmad ya da en aza indirgendi i, düflük maliyetli, h zl ve etkili hizmet ve iletiflim kanallar na verilen isimdir. Anahtar fiifreleme ve flifre çözme amac yla kullan lan say dizisidir. ANSI ngilizce American National Standarts Institute kelimelerinin k salt lm fl halidir. American Milli Standartlar Enstitüsü anlam na gelmektedir. Applet Web sayfalar içersine yerlefltirilen JAVA programlar na verilen isimdir.

76 130 SÖZLÜK SÖZLÜK 131 ARPA 7 fiubat 1958 tarihinde Geliflmifl Araflt rma Projeleri Teflkilat ARPA (Advanced Research Projects Agency) ad ile kuruldu. Görevi ABD Savunma Bakanl taraf nda yürütülen yüksek teknoloji projelerinde AR-GE (Araflt rma Gelifltirme) çal flmalar n yönlendirmek veya bu çal flmalar bizzat yapmakt y l nda ismi de ifltirilerek DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) haline getirildi y l nda tekrar ARPA ad n alan kurum 1996 y l nda tekrar DARPA ad n ald. Halen DARPA ad n tafl maktad r. ARPANET ABD Geliflmifl Araflt rma Projeleri Teflkilat - ARPA (Advanced Research Projects Agency) taraf ndan 1962 y l nda askeri amaçlar ile kurulan dünyan n ilk bilgisayar a n n ad d r. ASCII ngilizce American Standart Code For Information Interchange kelimelerinin k salt lm fl halidir. Amerikan Bilgi Al fl verifli Standart Kurallar anlam na gelmektedir. Veri al flverifli standartlar n n belirlenmesi amac yla haz rlanm flt r. ASP ngilizce Active Server Page k - salt lm fl halidir. Aktif Sunucu Sayfalar anlam na gelmektedir. Bir veritaban ile ba lant l olarak çal flan dinamik web sayfalar tasarlanmas için kullan lan teknolojidir. ASP ngilizce Application Service Provider kelimelerinin k salt lm fl halidir. Uygulama Servis Sa l y c anlam na gelmektedir. Teknoloji hizmetlerinin sat n al nmas yerine kiralanarak internet üzerinden kullad r lmas - n ifade etmektedir. B B2B ngilizce Business to Business kelimelerinin k salt lm fl halidir. nternet üzerinde kurumlar aras ticari iletiflim anlam na gelmektedir. B2C ngilizce Business to Consumer kelimelerinin k salt lm fl halidir. nternet üzerinde kurumlar ile bireyler aras ticari iletiflim anlam na gelmektedir. B2E ngilizce Business-to-Employee kelimelerinin k saltmas d r. Ku- rum içi ifl anlam na gelmektedir. Rekabet flartlar na uyum sa lamak için, iç müflteri anlay fl na göre elektronik ortamda oluflturulmufl, iç iletiflim sistemlerini tan mlamak için kullan lan terimdir. B2G ngilizce Business to Government kelimelerinin k salt lm fl fleklidir. fl-devlet anlam na gelmektedir. B2G özel kurumlar ile devlet kurumlar n n, bir merkez web sayfas üzerinden bilgi al flveriflinde bulunmas olarak tan mlanabilir. Banner Reklam amac yla web sayfalar - na yerlefltirilen kutucuklard r. Bant Geniflli i Saniye baz nda bir a üzerinde aktar lan verinin bit olarak de eridir. BPS (Bits per Second)-saniyede B T ölçü birimi ile gösterilir. Bilgi Anlaml hale dönüfltürülmüfl, birbiri ile iliflkilendirilmifl verilerden oluflan ve zihinsel olarak de erlendirilebilen ö elerdir Bilgi Otoyolu Terim yüksek veri transferine müsaade eden fiber optik kablolar vas tas yla mevcut internetin çok daha h zl bir fleklini, gelecek için tasarlanan internet altyap s n tan mlamaktad r. Bilgi Teknolojisi Donan m, yaz l m, telekomünikasyon, veritaban yönetimi ve di er teknolojilerin, bilginin depolanmas, ifllenmesi ve da t lmas için kullan lmas d r. Bilgi Toplumu Yeni EkoSosyal Sistem in getirmifl oldu u f rsatlar ve etkileri sebebi ile toplum içerisinde yaflayan bireylerin de iflim sürecine girmeleri sonucunda yeni YES bireysel profillerinin oluflturdu u, elektronik sinir sistemi ile bireyleri aras nda iletiflim köprüsü kurulmufl olan, bilgi ak fl n n yo unlaflt, günlük hayatta teknolojinin a rl kl olarak kullan ld yenilikçi ve de iflime her an haz r olan toplumlara verilen isimdir. BIT ngilizce Binary Digit kelimesinden türetilmifl bir terim olup ikili veri birimi anlam na gelmektedir. 1 ya da 0 ile tan mlanm fl olan en küçük veri birimini ifade etmektedir. Biyometrik Kifliye özel biyolojik karakteristikleri inceleyen bilim dal d r.

77 132 SÖZLÜK SÖZLÜK 133 Bilgisayar güvenli i alan nda, bigisayarlar taraf ndan kimlik tesbitinin kiflinin biyolojik karakteristikleri sayesinde yap lmas anlam na gelmektedir. Örnek olarak parmak izi, ses ve göz bebeklerinden kiflinin kimli- inin tespit edildi i yöntemler verilebilir. Boot Bir iflletim sisteminin bafllat lmas anlam na gelmektedir. BOT Otomatik olarak kendi kendine çal flabilen bilgisayar programlar na verilen add r. Browser Taray c veya gezgin olarak Türkçe ye çevrilebilir. nternet üzerinde web sayfalar n n görüntülenmesini sa layan programlard r. Bug Bir bilgisayar program iflletilirken meydana gelen hatad r. C C2C ngilizce Consumer to Consumer kelimelerinin k salt lm fl halidir. Son kullan c lar aras ticari iletiflim anlam na gelmektedir. Bireyler aras nda ikinci el piyasas nda internet üzerinde yürütülen online iletiflim faaliyetlerini ifade etmektedir. CA ngilizce Certificate Authority kelimelerinin k salt lm fl halidir. Sertifika Otoritesi anlam na gelmektedir. Onay Kurumu olarakta isimlendirilmektedir. Sertifika Otoriteleri üçüncü güvenilir taraf olarak bireylerin ve kurumlar n a üzerinde yapt klar iletiflimlerde kimlik do rulamas yapmak ve veri güvenli ini sa lamak amac yla bir aç k anahtar altyap s üzerinde dijital sertifika ve dijital imza üreten kurumlard r. Cookie Çerez ad da verilen, web sunucusu taraf ndan ziyaretçilerin sabit diskine yerlefltirilen ve ziyaretçinin sonraki ziyaretlerinde tan nmas n sa layan program parçac klar d r. Web sayfalar n n kiflisellefltirilmesi ve ziyaretçi istatistiklerinin oluflturulmas amac yla kullan lmaktad r. CPM ngilizce Cost Per Thousand Impression kelimelerinin k salt lm fl halidir. Bin adet izlenim bafl na maliyet anlam na gelmektedir. Bu terim internet rek- lamc l nda reklam n de erinin tesbitinde kullan lmaktad r. Web sayfalar nda yer alacak banner reklamlar n n de eri reklam n ziyaretçiler taraf ndan görüntülenme say s na göre belirlenmektedir. CRM ngilizce customer relationship management kelimelerinin k - salt lm fl halidir. Müflteri iliflkileri yönetimi anlam na gelmektedir. Müflteriler ile flirketlerin etkileflimlerini tüm boyutlar ile kapsamaktad r. cxml ngilizce Commerce XML kelimelerinin k salt lm fl fleklidir. Ticari XML anlam na gelmektedir. Yeni, bir seri XML belge türü tan mlamas d r. Meta imlerine benzer flekilde çal fl p, her bir ürün baz nda gerekli bilgileri tan mlamaktad r. Ürün katalog içeriklerinin internet üzerinden iletilmesi ve al m-sat m talimatlar n n geçilmesi standartlar n n oluflturulmas amac yla tasarlanm flt r. D De iflim Yönetimi Daha verimli ve kaliteli üretim yapma yar fl içerisinde olan flirketlerin ekonomik, teknolojik ve hukuksal alanda olan de iflimleri skalamadan h zla tepki verebilecekleri esnek bir organizasyon yap s na kavuflmalar sürecinin yönetilmesi olarak tan mlanabilir. Dijital Bölünme Dijital bölünme teknolojik altyap n n kullan m n n toplum içerisinde eflit a rl kl olarak yay lmamas ve toplum kesimleri aras nda teknoloji kullan m na yatk nl k oran n ndaki eflitsizlik olarak tan mlanabilir. Dijital Cüzdan Elektronik paran n saklanmas ve harcanmas için kullan lan yaz l mlara verilen add r. Dijital mza Islak imza bir kimsenin, bir yaz n n alt na bu yaz da yaz lanlanlar onaylad n belirtmek için her zaman ayn biçimde yazd ad veya iflarettir. Dijital imza ise elektronik ortamda gönderilen bir belgeye eklenen ve göndericisinin kimli ini ve yetkisini belirten dijital koda verilen isimdir. Islak imzaya benzer olarak kiflinin belgede yaz - lanlar onaylad n belirtir. Dijital Sertifika Bir sertifika otoritesi taraf ndan üretilen ve kullan c n n aç k anahtar bilgilerini içeren, kulla-

78 134 SÖZLÜK SÖZLÜK 135 n c lar n gönderdikleri elektronik mesajlara eklenerek kimlik do rulamas ve mesaj güvenli ini sa layan bir flifreleme sistemidir. Download Download (indirme) bir ana kaynaktan bir çevresel birime veri kopyalanmas na verilen genel isimdir. DTD ngilizce Document Type Defination kelimelerinin k salt lm fl fleklidir. Belge Türü Tan mlamas anlam na gelmektedir. Bir XML belgesine eklenecek imlerin, belge içeri ine göre, özellik de erlerinin tan mlanmas d r. E e-belge e-belge bir onay otoritesi taraf ndan tafl d imzan n do rulu- u ve içeri inin orjinal oldu u teyit edilmifl olan, herhangi bir bilgisayar program vas tas yla oluflturulmufl yaz, resim veya ses içeren bir dosyad r. e-devlet Tüm devlet kurumlar n n kulland klar sistemlerin elektronik ortamda entegrasyonu ile bireylere ve kurumlara kamu hizmetlerinin ve bilgi temininin elektronik ortam üzerinden sa lanmas d r. EDI ngilizce Elektronic Data Interchange kelimelerinin k salt lm fl halidir. Elektronik Veri Aktar m anlam na gelmektedir. Bilgisayar terminalleri aras nda, bilgisayar a lar vas tas yla ticari nitelikteki elektronik mesajlar n gönderilmesini sa layan sistemdir. e-dönüflüm Yeni EkoSosyal Sistem in (YES) etkileri sonucu flirketlerin pazar paylar n korumak ve yükseltmek amac yla eski ekonomi flirketi kimli inden YES flirketi kimli ine geçiflte yaflam fl olduklar yönetimsel, organizasyonel, teknolojik ve stratejik geliflimlerin tamamlanmas nda geçen operasyona ve süreye verilen isimdir. EFT ngilizce Electronic Fund Transfer kelimelerinin k salt lm fl halidir. Elektronik Fon Transferi anlam na gelmektedir. Farkl bankalarda bulunan hesaplar aras para transferinin elektronik ortamda yap lmas n sa layan sistemdir. e- fl Elektronik fl (e-business) elektronik ortamda ifl yap fl flekillerine verilen add r. Bilginin elektronik ortamda kullan lmas için iletiflim gerektiren tüm ifl süreçlerinin yürütülmesidir. e-lancer Kendi hesab ma çal flan anlam - na gelen freelancer kelimesinden türemifltir. Web üzerinden k sa süreli proje bazl ifllere baflvuran, bir kuruma ba l olmadan kendi hesab na çal flan birey anlam na gelmektedir. Türkçe ye serbest dan flman olarak çevrilebilir. Elektronik Para Elektronik para (Digital Cash) bankada bulunan gerçek para karfl l bir elektronik para kurumu taraf ndan tedavüle ç kar lan ve internet ortam nda al fl-verifl amac yla kullan lan yaz l mlard r. Entropi Entropi kavram esas olarak termodinamik ile ilgili bir kavramd r. Termodinami in ikinci yasas n teflkil eder. Evrendeki düzensizlik e ilimini aç klamak için kullan l r. Ekonomide ise k saca mevcut yaflam kaynaklar n n tükenmesi ile biyolojik ve ekonomik sistemlerimizin iflas etmesi olarak tan mlanabilir. e-posta Belirli bir bilgisayar a üzerinde bilgisayarlar aras mesaj gönderilmesini sa layan sistemdir. ERP ngilizce Enterprise Resource Planning kelimelerinin k salt lm fl fleklidir. Kurumsal kaynak planlamas anlam na gelmektedir. Organizasyon içersindeki tüm ifl süreçlerinin planlanmas için kullan lan ifl yönetim sistemidir. e-ticaret Elektronik ortamda yap lan her türlü mal, hizmet, ürün al msat m ve elektronik sistemler vas tas yla para transferlerini kapsamaktad r. Extranet D fl kullan c lara k smen de iflik seviyelerde eriflim imkan sa layan intranet sistemlerine verilen isimdir. F Fikri Mülkiyet Hakk S nai, bilimsel, edebi ve sanatsal alanlardaki yarat c l k faaliyetlerinden do an yasal haklard r. Bireysel ya da kurumsal olarak sahip olunan düflüncelerin bir ürün üzerinde somutlaflm fl fleklidir. Firewall Atefl duvar anlam na gelmektedir. nternete ç k fl bulunan

79 136 SÖZLÜK SÖZLÜK 137 özel a lara yetkisi olmayan d fl kullan c lar n erifliminin engellenmesi amac yla kullan lan koruma programlar na verilen genel add r. FTP ngilizce File Transfer Protokol kelimelerinin k salt lm fl halidir. Dosya aktar m protokolü anlam na gelmektedir. FTP bir çal flma istasyonundan bir sunucuya dosya upload edilmesi veya bir sunucudan bir çal flma istasyonuna dosya download edilmesi amac yla kullan lan protokole verilen isimdir. G Gateway Geçit anlam na gelmektedir. Bir a üzerinde di er bir a ile ba lant y sa layan bilgisayarlara verilen add r. Groupware Grup halinde bir bilgi paylafl m platformu üzerinde çal flmay sa layan yaz l mlara verilen add r. H Hacker Afl r bilgisayar merakl lar için kullan lan argo bir terim olup, bilgisayar sistemlerine güvenlik kodlar n k rmak suretiyle, yetkisiz flekilde online eriflim sa lay p verileri çalan veya tahrip eden kifliler için daha yayg n olarak kullan lmaktad r. Hashing Kar flt rma anlam na gelmektedir. Bir elektronik belgenin içeri inin sadece gönderen kifli taraf ndan bilinen bir formül do rultusunda kar flt r larak okunamaz duruma getirilmesidir. Hit Türkçe vurufl anlam na gelmektedir. Bir browser taraf ndan bir sayfan n görüntülenebilmesi için sunucuya gönderilen talebe verilen add r. Host Uzak lokasyonlarda bulunan kullan c lar taraf ndan ulafl lan bir bilgisayar tan mlamak için kullan l r. Terim tipik olarak birbirine modem ve telefon hatt ile ba l iki bilgisayar için kullan ld nda, veriyi bulunduran makina host bu veriyi talep eden makina ise uzak terminal olarak adland r l r. Hotspot Bir web sayfas nda yer alan bir imaj üzerinde bir link için tan mlanm fl olan alana verilen add r. HS-Codes ngilizce Harmonised System Codes kelimelerinin k salt lm fl halidir. Türkçede armonize sistem kodlar olarak kullan l r. Armonize sistem uluslararas ticareti kolaylaflt rmak amac yla devletlerin ortaklafla çal flmalar sonucunda tafl nabilir tüm mallar n s n fland r lmas için oluflturulmufl nomanklatürün ad d r. HTML ngilizce Hyper Text Markup Language kelimelerinin k salt lm fl halidir. Harici metin tasar m dili anlam na gelmektedir. HTML verilerin web taray c lar nda nas l görüntülenece ini tan mlayan dildir. HTTP ngilizce Hyper Text Transfer Protokol kelimelerinin k salt lm fl halidir. Harici metin iletim protokolü anlam na gelmektedir. HTML dili ile haz rlanm fl web sayfalar n destekleyen sunucu sistemleri taraf ndan kullan lan veri iletim protokolüne verilen add r. Hub Bir a üzerinde bir ya da daha fazla yönden gelen verileri yine bir ya da daha fazla yöne da - t ld ba lant ve da t m noktalar na verilen add r. Hypertext Hypertext harici metin anlam na gelmektedir. Harici metin bir döküman içersinde bulunan metin parçalar ndan baz lar n n baflka dökümanlar ile ba lant l olmas durumudur. Harici metinler web sayfalar aras nda üç boyutlu olarak navigasyon sistemi kurulmas n sa lamaktad r. I- nternet Milyonlarca bilgisayar birbirine ba l yan küresel bir a d r. nternet merkezi bir kontrol bulunmayan merkezsiz bir a olarak dizayn edilmifltir. Her bir host ba ms z olarak çal flmaktad r. nternet Ekonomisi nternet ekonomisi k saca klasik üretim sistemlerine internet teknolojisinin uyarlanmas sonucunda verimlili in artmas ve maliyetlerin düflmesi ile oluflan yeni ekonomik sistem olarak tan mlanabilir. nternet Penetrasyonu nternet giriflim h z olarakda tan mlanabilir. Bir insan toplulu unda interneti aktif olarak kullanan bireylerin say s ndaki art fl h z d r.

80 138 SÖZLÜK SÖZLÜK 139 nternet Ticareti nternet üzerinden mal ve hizmet sat n al nmas veya takas yap lmas için al c, sat c ve di- er ticari taraflarca yürütülen tüm faaliyetlerin genel ad d r. Intranet Sadece bir grup makina taraf ndan oluflturulmufl kapal a a verilen add r. IP ngilizce Internet Protocol kelimelerinin k salt lm fl halidir. nternet Protokolü anlam na gelmektedir. nternete ba l herbir makinan n adres bilgisini içeren dört k s mdan oluflan say d r. ISDN ngilizce Integrated Services Digital Network kelimelerinin k - salt lm fl halidir. Bütünlefltirilmifl dijital a hizmetleri anlam - na gelmektedir. Ayn kanal üzerinden ayn anda farkl formattaki verilerin tafl nmas n sa layan uluslararas standarda verilen add r. ISP ngilizce Internet Servis Provider kelimelerinin k saltmas d r. Türkçe de ISS nternet Servis Sa lay c olarak kullan lmaktad r. nternet eriflimi sa layan kurum anlam na gelmektedir. K Kimlik Belirleme Kimlik belirleme (Authentication) herhangi bir bilgisayar sistemine eriflimde bulunmak isteyen bir kiflinin kimli inin tesbit edilmesi ifllemidir. Kiflisellefltirme Organizasyon ile müflteri aras ndaki iletiflimde kullan lan yöntem ve kanallar n müflteri tercihleri do rultusunda belirlenmesidir. Kriptoloji fiifreleme ve flifre çözme yöntemleri gelifltiren bilim dal d r. Kullan labilirlik Kullan labilirlik (Interoperability) farkl üreticiler taraf ndan üretilmifl donan m ve yaz l mlar kullanan bilgisayarlar aras ndaki veri aktar m n n yap labilirlik oran na verilen isimdir. Kullan - labilirli in yüksek olmas, verilerin farkl sistemler aras nda kolayca iletilmesi anlam na gelmektedir. L LAN ngilizce Local Area Network kelimelerinin k saltmas d r. Bölgesel alan a anlam na gelmekte- dir. Göreceli olarak küçük alanlarda kurulan bilgisayar a lar - na verilen isimdir. Genelde bir bina veya bir kaç binada bulunan bilgisayarlar birbirine ba lamak için kullan l r. M Mainframe Binlerce kullan c n n efl zamanl olarak eriflimine müsait çok büyük bilgisayarlara verilen add r. Mesaj Bilgisayar a lar üzerinde bilgi tafl mak amac yla formatlanm fl karakter dizisidir. Meta Bilgisayar biliminde hakk nda anlam nda kullan lan bir ön ek olup HTML dilinde meta imleri bir web sayfas n n içeri ini tan mlamak amac yla kullan l r. Mirror Bir web sayfas n n tamamen kopyas olan sayfalara verilen add r. Ziyaretçi say s fazla olan sayfalarda mirror lar oluflturmak suretiyle tek sayfa üzerine yüklenen trafik azalt lm fl olur. MODEM ngilizce Modulator-Demodulator kelimelerinin k salt lm fl halidir. Sinyal düzenleyici ve de- ifltiricisi anlam na gelmektedir. Bilgisayardan gelen dijital sinyalleri analog sinyaller haline dönüfltürerek telefon hatt üzerinde tafl nmas n mümkün k - lan ve telefon hatt ndan gelen analog sinyalleri dijital sinyal haline dönüfltüren cihazlara verilen add r. Moore Yasas Intel in kurucular ndan Gordon Moore un 1965 te yay nlanan bir elektronik dergisinde öne sürdü ü Moore yasas na göre ifllemcilerin h zlar iki y lda bir ikiye katlanmaktad r. N Navigasyon Bir web sitesi içinde harici metin sayfalar n n birlerine olan ba lant lar n n ve bu sayfalar n baflka siteler ile olan ba lant lar n n haritalanmas na verilen add r. Network A anlam na gelmektedir. ki veya daha fazla bilgisayar n birbirine ba lanmas ile oluflturulmufl bilgisayar grubudur. O Onay Kurumu Bkz. CA

81 140 SÖZLÜK SÖZLÜK 141 OS ngilizce Operating System kelimelerinin k salt lm fl halidir. flletim sistemi anlam na gelmektedir. Bir bilgisayar üzerinde çal flan en önemli ve bilgisayara hayat veren programd r. Di er programlar n çal flt r labilmesi için bilgisayar üzerinde bir iflletim sisteminin çal fl r durumda olmas gerekmektedir. Otomasyon Endüstride, yönetimde ve di er ifl süreçlerinde insan arac l olmadan, ifllerin otomatik olarak yap lmas d r. P Paket Anahtarlama nternet üzerinde mesajlar n gönderilmeden önce paketlere ayr lmas n ve ulaflt yerde tekrar biraraya getirilmesini sa layan veri aktar m protokolüne verilen add r. PKI ngilizce Public Key Infrastructure kelimelerinin k salt lm fl halidir. Bkz. Aç k Anahtar Altyap s. Portal Çeflitli web sayfalar n n konular na göre tasnif edilmifl linklerini ve de iflik web hizmetlerini içeren referans sayfalar na verilen isimdir. Protokol Bilgisayarlar aras veri aktar - m n n hangi yöntemler kullan - larak yap laca n belirleyen kurallar dizisidir. Proxy Gerçek sunucu ile sunucudan talepte bulunan bir browser aras nda bulunan sunuculard r. Gerçek sunucuya gönderilen talepleri kendileri karfl layabiliyorlarsa ana sunucuya talebi iletmeden kendisi karfl layan ara sunuculard r. R Router A üzerinde veri paketlerini yönlendirmek için kullan lan cihazlard r. S Sanal E itim e-learning veya internet ile uzaktan e itim ad verilen sanal e itim, sanal ortamda farkl mekanlarda bulunan ö retmen veya ö rencilerin bir araya gelmesi ya da ö rencilerin direkt olarak internet botlar vas tas yla bir konuyu kendi kendilerine ö renmeleridir. Script Kullan c talimat vermeden kendili inden iflletilebilen komutlar dizisine verilen add r. SET ngilizce Secure Electronic Transaction kelimelerinin k salt lm fl halidir. Güvenli elektronik ifllem anlam na gelmektedir. nternet üzerinde kredi kart ifllemlerinin güvenli bir flekilde yap lmas n sa layan standarda verilen isimdir. Spam nternet üzerinde bir e-posta mesaj n n ayn anda, bu mesaj alma iste i olup olmad bilinmeyen kiflilerin veya kurumlar n e-posta adereslerine, zorlay - c bir flekilde gönderilmesidir. SQL ngilizce Structured Querry Language kelimelerinin k salt lm fl halidir. Yap land r lm fl arama dili anlam na gelmektedir. Bir veri taban ile a üzerinden iliflki kurulmas amac yla kullan lan programlama dilidir. SSL ngilizce Secure Socket Layer kelimelerinin k salt lm fl halidir. Güvenli girifl tabakas anlam na gelmektedir. Sunucu güvenli ini sa layan flifreleme sistemidir. Web sayfalar üzerinden sunuculara gönderilen verilerin güvenli inin sa lanmas amac yla kullan l r. Sunucu Bir bilgisayar a üzerinde a kaynaklar n n yönetimi, dosyalar n depolanmas ve ortak uygulamalar n çal flt r lmas için kullan lan ana makinalard r. T TCP/IP nternet üzerinde iki host un ba lant kurmas n ve veri al flverifli yapmas n sa layan protokole verilen add r. nternet Protokolü - IP (Internet Protocol) ve Aktar m Kontrol Protokolü TCP (Transmission Control Protocol) olmak üzere iki ayr protolden oluflur. Tedari Zinciri Üretici firma ile tedarikcisi olan firmalar n elektronik ortamda entegrasyonunu sa layan sistemlerdir. Telekomünikasyon Haber, yaz, resim ve her çeflit bilginin elektromanyetik sistemler vas tas yla iletilmesidir. Trafik Bir siteye gelen ziyaretçi say s n ifade eden terimdir.

82 142 SÖZLÜK SÖZLÜK 143 V Veri Ham, özetlenmemifl, analiz edilmemifl, say sal, sözel veya görsel ö elerdir. Verimlilik flin daha az maliyetle, daha h zl, daha kolay yap lmas ve yönetilmesi, karar alma süreçlerinin h zl ve daha az yanl fll k oran na sahip olmas d r. Veritaban Bilgilerin belirli kategorilere ayr lmak suretiyle sakland sistemdir. Geleneksel olarak ka t ortam nda bilgiler dosyalar vas - tas yla kategorilere ayr l p saklanmaktad r. Elektronik ortamda veritaban, elektronik dosyalama sistemi olarak tan mlanabilir. Virüs Programlara eklenerek kendisini gizleyen ve bilgisayar üzerinde zarar yaratan programlard r. VPN ngilizce Virtual Private Network kelimelerinin k salt lm fl fleklidir. Sanal özel a anlam na gelmektedir. fiifreleme ve güvenlik sistemleri kullanmak suretiyle aç k a üzerinde sadece sisteme tan ml olan kullan c lar n girebildi i özel a lar oluflturulmas için kullan lan teknolojinin ad d r. W WAN ngilizce Wide Area Network kelimelerinin k saltmas d r. Genifl alan a anlam na gelmektedir. Göreceli olarak daha büyük bir co rafi alana yay lm fl a demektir. ki veya daha fazla bölgesel a dan (LAN-Local Area Network) meydana gelmektedir. Web 2.0 nternette statik yay nc l ktan kat l m mimarisine geçifli temsil eden, ziyaretçilerin siteye kat l - m n sa layarak, ziyaretçiyi ayn zamanda içerik sa lay c ya dönüfltüren kollektif webdir. Web 3.0 Robot bilimi ile ilgili olup suni zeka konusunda yap lan çal flmalar n web ortam na uyarlanmas ile internette bulunan bilgilerin makineler taraf ndan anlafl labilmesi demektir. Semantik (anlamsal) web olarak da adland r lmaktad r. Webhosting Web sitelerini bar nd rma hizmetidir. Web Master Web sitesinin yönetiminden sorumlu kiflidir. Web tabanl fllemlerin web üzerinden yürütüldü ü uygulamalar tan mlamak için kullan lan terimdir. WML ngilizce Wireless Markup Language kelimelerinin k salt lm fl halidir. Kablosuz ortam tasar m dili anlam na gelmektedir. HTML diline benzer olarak mobil cihazlarda web tasar m yap lmas n sa layan dildir. WWW ngilizce World Wide Web kelimelerinin k saltmas d r. HTML (Hyper Text Markup Language) format ndaki dökümanlar destekleyen bir internet sunucu sistemidir. Tüm internet sunucular World Wide Web in bir parças de ildir. www ile internet birbirine kar flt r lan ve ayn manada kullan lma hatas na s k düflülen iki terimdir. nternet bilgisayarlar birbirine ba layan a alt yap s n n ad d r. Bu a üzerinde bilgi çeflitli protokoller kullan lmak üzere haraket eder. HTML format ndaki dökümanlar destekleyen HTTP (Hyper Text Transfer Protocol) protokolü kullanan sunucu sistemine www ad verilir. X XHTML ngilizce Extensible Hypertext Markup Language kelimelerinin k salt lm fl halidir. HTML ve XML dillerinin ortak olarak kullan ld dil türüdür. Web tabanl form tarz nda elektronik belgelerin haz rlanmas nda kullan lmaktad r. HTML gövdesi içersine XML imlerinin gömülmesi suretiyle haz rlan r. XML ngilizce Extensible Markup Language kelimelerinin k salt lm fl fleklidir. Geniflletilebilir Tasar m Dili anlam na gelmektedir. HTML dilininde türemifl oldu u SGML (Standard Generalized Markup Language) dilinin bir alt kümesidir. Özellikle web dökümanlar için tasarlanm flt r. HTML den daha güçlü bir dildir, çünkü imler tan mlanmas na izin verir. Y Yapay Zeka Bilgisayarlar n insan benzeri davran fllar yapmas için kullan lan programlara verilen add r. Yarat c Y k m Yarat c y k m yeni ç kan bir icat veya teknolojinin eski yaflam flekillerini yok etmesidir.

83 144 SÖZLÜK Yeni Ekososyal Sistem Teknolojik geliflmelerin, dünya üzerinde yaflayan toplumlar ulusal ve uluslararas alanda elektronik sinir sistemi ile birbirine ba lamas sonucu ortaya ç kan, yeni iletiflim,ifl, ticaret ve yaflam biçimlerini kapsayan ve sürekli yenilenen ekonomik ve sosyal sistemdir. Z Zaman Damgas Zaman Damgas (Time Stamp) bilgisayar a lar nda iletilen mesajlara eklenen ve mesaj n yaz ld zaman belgeleyen dijital damgad r.

84