İL ÇEVRE DURUM RAPORU

Transkript

1 T.C. NEVŞEHİR VALİLİĞİ İL ÇEVRE DURUM RAPORU HAZIRLAYAN İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ ÇEVRE YÖNETİMİ VE ÇED ŞUBE MÜDÜRLÜĞÜ 2004

2 İL ÇEVRE DURUM RAPORLARI REHBERİ ÇEVRE DURUM RAPORLARINDA KULLANILACAK REHBERİN ANA BAŞLIKLARI Sayfa A. COĞRAFİ KAPSAM... 1 B. DOĞAL KAYNAKLAR C. HAVA (ATMOSFER VE İKLİM ) D. SU E. TOPRAK VE ARAZİ KULLANIMI F. FLORA-FAUNA VE HASSAS YÖRELER G. TURİZM H. TARIM VE HAYVANCILIK İ. MADENCİLİK J. ENERJİ K. SANAYİ VE TEKNOLOJİ L. ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME M. YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS N. ATIKLAR O. GÜRÜLTÜ VE TİTREŞİM P. AFETLER R. SAĞLIK VE ÇEVRE S. ÇEVRE EĞİTİMİ T. ÇEVRE YÖNETİMİ VE PLANLAMA I

3 ÇEVRE DURUM RAPORLARINDA KULLANILACAK REHBER A. COĞRAFİ KAPSAM A.1. Giriş 1 A.2. İl ve İlçe Sınırları 5 A.3. İlin Coğrafi Durumu 19 A.4. İlin Topoğrafyası ve Jeomorfolojik Durumu 19 A.5. Jeolojik Yapı ve Stratigrafi 24 A.5.1. Metamorfizma ve Mağmatizma 24 A.5.2. Tektonik ve Paleocoğrafya 27 B. DOĞAL KAYNAKLAR B.1. Enerji Kaynakları 29 B.1.1. Güneş 29 B.1.2. Su Gücü 29 B.1.3. Kömür 29 B.1.4. Doğalgaz 30 B.1.5. Rüzgar 30 B.1.6. Biyokütle 30 B.1.7. Petrol 30 B.1.8. Jeotermal Sahalar 30 B.2. Biyolojik Çeşitlilik 31 B.2.1. Ormanlar 31 B Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları 31 B.2.2. Çayır ve Mera 31 B.2.3. Sulak Alanlar 31 B.2.4. Flora 31 B.2.5. Fauna 32 B.2.6. Milli Parklar,Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer 32 Hassas Yöreler B.3. Toprak 32 B.4. Su Kaynakları 34 B.4.1. İçme Suyu Kaynakları ve Barajlar 34 B.4.2. Yeraltı Su Kaynakları 34 B.4.3. Akarsular 35 B.4.4. Göller ve Göletler 35 B.5. Mineral Kaynaklar 35 B.5.1. Sanayi Madenleri 35 B.5.2. Metalik Madenler 35 B.5.3. Enerji Madenleri 35 B.5.4. Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler 36 II

4 C. HAVA (ATMOSFER VE İKLİM) C.1. İklim ve Hava 36 C.1.1. Doğal Değişkenler 36 C Rüzgar 36 C Basınç 37 C Nem 37 C Sıcaklık 37 C Buharlaşma 38 C Yağışlar 38 C Yağmur 38 C Kar, Dolu, Sis ve Kırağı 38 C Seller 39 C Kuraklık 39 C Mikroklima 39 C.1.2. Yapay Etmenler 39 C Plansız Kentleşme 39 C Yeşil Alanlar 39 C Isınmada Kullanılan Yakıtlar 40 C Endüstriyel Emisyonlar 41 C Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar 41 C.2. Havayı Kirletici Gazlar ve Kaynakları 42 C.2.1. Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman 42 C.2.2. Partikül Madde (PM) Emisyonları 44 C.2.3. Karbonmonoksit Emisyonları 44 C.2.4. Azot Oksit (NOx) Emisyonları 44 C.2.5. Hidrokarbon ve Kurşun Emisyonları 44 C.3. Atmosferik Kirlilik 44 C.3.1. Ozon Tabakasının İncelmesinin Etkileri 44 C.3.2. Asit Yağışlarının Etkileri 44 C.4. Hava Kirleticilerinin Çevreye Olan Etkileri 44 C.4.1. Doğal Çevreye Etkileri 44 C Su Üzerindeki Etkileri 44 C Toprak Üzerine Etkileri 45 C Flora ve Fauna Üzerindeki Etkileri 45 C İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri 45 C.4.2. Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri 45 D. SU D.1. Su Kaynaklarının Kullanımı 46 D.1.1. Yeraltı Suları 46 D.1.2. Jeotermal Kaynaklar 46 D.1.3. Akarsular 46 III

5 D.1.4. Göller, Göletler ve Rezervuarlar 46 D.1.5. Denizler 47 D.2. Doğal Drenaj Sistemleri 47 D.3. Su Kaynaklarının Kirliliği ve Çevreye Etkileri 47 D.3.1. Yeraltı Suları ve Kirlilik 47 D.3.2. Akarsularda Kirlilik 47 D.3.3. Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik 47 D.3.4. Denizlerde Kirlilik 47 D.4. Su ve Kıyı Yönetimi, Strateji ve Politikaları 48 D.5. Su Kaynaklarında Kirlilik Etkenleri 48 D.5.1. Tuzluluk 48 D.5.2. Zehirli Gazlar 48 D.5.3. Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik 48 D.5.4. Ağır Metaller ve İz Elementler 48 D.5.5. Zehirli Organik Bileşikler 48 D Siyanürler 48 D Petrol ve Türevleri 48 D Polikloro Naftalinler ve Bifeniller 48 D Pestisitler ve Su Kirliliği 48 D Gübreler ve Su Kirliliği 48 D Deterjanlar ve Su Kirliliği 48 D.5.6. Çözünmüş Organik Maddeler 48 D.5.7. Patojenler 49 D.5.8. Askıda Katı Maddeler 49 D.5.9. Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği 49 E. TOPRAK VE ARAZİ KULLANIMI E.1. Genel Toprak Yapısı 49 E.2. Toprak Kirliliği 50 E.2.1. Kimyasal Kirlenme 50 E Atmosferik Kirlenme 50 E Atıklardan Kirlenme 50 E.2.2. Mikrobiyal Kirlenme 50 E.3. Arazi 50 E.3.1. Arazi Varlığı 50 E Arazi Sınıfları 51 E Kullanma Durumu 52 E.3.2. Arazi Problemleri 53 F. FLORA-FAUNA VE HASSAS YÖRELER F.1. Ekosistem Tipleri 54 F.1.1. Ormanlar 54 F Ormanların Ekolojik Yapısı 54 F İlin Orman Envanteri 54 IV

6 F Orman Varlığının Yararları 54 F Orman Kadastro ve Mülkiyet Konuları 54 F.1.2. Çayır ve Meralar 57 F.1.3. Sulak Alanlar 58 F.1.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.) 58 F.2. Flora 58 F.2.1. Habitat ve Toplulukları 58 F.2.2. Türler ve Populasyonları 58 F.3. Fauna 58 F.3.1. Habitat ve Toplulukları 58 F.3.2. Türler ve Populasyonları 59 F.3.3. Hayvan Yaşama Hakları 59 F Evcil Hayvanlar 59 F Sahipli Hayvanlar 59 F Sahipsiz Hayvanlar 59 F Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Evcil ve Yaban Hayvanlar 59 F Hayvan Hakları İhlalleri 59 F Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü Kuruluşlarla İşbirliği 60 V

7 F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümündeki Bilgilerin İsteneceği Alanlar 60 F.4.1. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar 60 F Sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat Koruma Alanları 60 F Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığı nca Belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları 60 F Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. Maddesinin a - Tanımlar Bendinin 1.,2.,3. ve 5. Alt Bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı Olarak Tanımlanan ve Aynı Kanun ile 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) İlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar 60 F Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları 60 F /9/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17 nci ve 1/7/1999 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Yönetmelikle Değişik 18.,19. ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar 60 F /11/1986 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49. Maddesinde Tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri 61 F Sayılı Çevre Kanunu nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri Olarak Tespit ve İlan Edilen Alanlar 61 F Sayılı Boğaziçi Kanunu na Göre Koruma Altına Alınan Alanlar 61 F Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler 61 F Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar 61 F Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar 61 F Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar 61 F Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde Belirtilen Alanlar 61 F.4.2. Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar 61 F /2/1984 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (BERN Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlardan Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları nda Belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları 61 F /6/1981 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Akdeniz in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi (Barcelona Sözleşmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar 61 VI

8 F /10/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol Gereği Ülkemizde Özel Koruma Alanı Olarak Belirlenmiş Alanlar 61 F /9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği Seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı Tarafından Yayımlanmış Olan Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit Listesinde Yer Alan Alanlar 62 F Cenova Deklerasyonu nun 17. Maddesinde Yer Alan Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin Yaşama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar 62 F /2/1983 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi nin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Kültürel Miras ve Doğal Miras Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar 62 F /05/1994 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi (RAMSAR Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlar 62 F.4.3. Korunması Gereken Alanlar 62 F Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tesbit Edilen ve Yapılaşma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar vb.) 62 F Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, Yağışa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf ile, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı 62 F Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, Başta Su Kuşları Olmak Üzere Canlıların Yaşama Ortamı Olarak Önem Taşıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler ile Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden İtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler 62 F Göller, Akarsular, Yeraltısuyu İşletme Sahaları 63 F Bilimsel Araştırmalar İçin Önem Arzeden ve/veya Nesli Tehlikeye Düşmüş veya Düşebilir Türler ve Ülkemiz İçin Endemik Olan Türlerin Yaşama Ortamı Olan Alanlar, Biyosfer Rezervi, Biyotoplar, Biyogenetik Rezerv Alanları, Benzersiz Özelliklerdeki Jeolojik ve Jeomorfolojik Oluşumların Bulunduğu Alanlar 63 F Mesire Yerleri; 6831 Sayılı Orman Kanununa Tabi Alanlarda Halkın Rekrasyonel Kullanımını Düzenleyip, Kullanımının Doğal Yapının Tahribine Neden Olmadan Yönlendirilmesini Sağlamak Üzere Ayrılan Alanlar 63 VII

9 (*) Hassas Yöreler Kapsamına Giren F.4. Bölümündeki Alanlar İçin İstenen Bilgiler 1. Alanın Resmi Adı Coğrafi Konumu ve Koordinatları (Rakım vb. bilgiler dahil) Alanı Toplam Alan (km 2 ) Kara Yüzeyi (km 2 ) Su Yüzeyi (km 2 ) Kıyı Uzunluğu (m) Alanın Açıklamalı Tanıtımı Yasal Konumu Yerleşimler ve Nüfusları Sosyo-Ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler Fiziksel Özellikler (Karasal-Denizsel) İklim Özellikleri Jeomorfoloji (Topografya vb. morfolojik özellikler) Jeoloji (Varsa sedimantoloji ile ilgili bilgiler de dahil) Hidroloji-Hidrojeoloji (Yerüstü ve yeraltı suları, varsa jeotermal kaynaklar da dahil) Toprak Yapısı Flora ve Fauna (Karasal, denizsel ve iç sular kapsamında, özellikleri, endemik ve tehdit altındaki) Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu (Tarım-envanter ve mülkiyet bilgileri varsa dahil, turizm, rekreasyon, ulaşım ve altyapı, vb.) Mevcut Sorunlar (Hassas Bölgenin Doğal Yapıdan Uzaklaştığı Alanlar, vb.) 78 G. TURİZM G.1. Yörenin Turistik Değerleri 79 G.1.1. Yörenin Doğal Değerleri 79 G Konum 79 G Fiziki Özellikler 80 G.1.2. Kültürel Değerler 80 G.2. Turizm Çeşitleri 81 G.3. Turistik Altyapı 81 G.4. Turist Sayısı 81 G.5. Turizm Ekonomisi 81 G.6. Turizm-Çevre İlişkisi 81 VIII

10 H. TARIM VE HAYVANCILIK H.1. Genel Tarımsal Yapı 82 H.2. Tarımsal Üretim 83 H.2.1. Bitkisel Üretim 83 H Tarla Bitkileri 83 H Buğdaygiller 84 H Baklagiller 84 H Yem Bitkileri 84 H Endüstriyel Bitkiler 84 H Bahçe Bitkileri 85 H Meyve Üretimi 85 H Sebze Üretimi 86 H Süs Bitkileri 86 H.2.2. Hayvansal Üretim 86 H Büyükbaş Hayvancılık 86 H Küçükbaş Hayvancılık 87 H Kümes Hayvancılığı ( Kanatlı Üretimi) 87 H Su Ürünleri 87 H Kürk Hayvancılığı 88 H Arıcılık ve İpekböcekçiliği 88 H.3. Organik Tarım 88 H.4. Tarımsal İşletmeler 88 H.4.1. Kamu İşletmeleri 88 H.4.2. Özel İşletmeler 88 H.5. Tarımsal Faaliyetler 89 H.5.1. Pestisit Kullanımı 89 H.5.2. Gübre Kullanımı 90 H.5.3. Toprak Kullanımı 90 I. MADENCİLİK I.1. Maden Kanununa Tabi Olan Madenler ve Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler 92 I.1.1. Sanayi Madenleri 92 I.1.2. Metalik Madenler 92 I.1.3. Enerji Madenleri 93 I.1.4. Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler 93 I.2. Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri 95 I.3. Cevher Zenginleştirme 95 I.4. Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri 95 I.5. Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan Rehabilitasyon Çalışmaları 95 IX

11 J. ENERJİ J.1. Birincil Enerji Kaynakları 96 J.1.1. Taşkömürü 96 J.1.2. Linyit 96 J.1.3. Asfaltit 96 J.1.4. Bitümlü Şist 96 J.1.5. Hampetrol 96 J.1.6. Doğalgaz 96 J.1.7. Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum) 96 J.1.8. Orman 96 J.1.9. Hidrolik 96 J Jeotermal 96 J Güneş 96 J Rüzgar 96 J Biyokütle 97 J.2. İkincil Enerji Kaynaları 97 J.2.1. Termik Enerji 97 J.2.2. Hidrolik Enerji 97 J.2.3. Nükleer Enerji 97 J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi 97 J.3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı 97 J.4. Enerji Tasarrufu İle İlgili Yapılan Çalışmalar 97 K. SANAYİ VE TEKNOLOJİ K.1. İl Sanayinin Gelişimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler 98 K.2. Genel Anlamda Sanayinin Gruplandırılması 99 K.3. Sanayinin İlçelere Göre Dağılımı 100 K.4. Sanayi Gruplarına Göre İşyeri Sayıları ve İstihdam Durumu 100 K.5. Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı 101 K.6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler 101 K.6.1. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliği 101 K.6.2. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Su Kirliliği 101 K.6.3. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Toprak Kirliliği 101 K.6.4. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Gürültü Kirliliği 101 K.6.5. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Atıklar 101 K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı 102 X

12 L. ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME L.1. Altyapı 103 L.1.1. Temiz Su Sistemi 103 L.1.2. Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi 103 L.1.3. Yeşil Alanlar 103 L.1.4. Elektrik İletim Hatları 104 L.1.5. Doğalgaz Boru Hatları 104 L.2. Ulaşım 104 L.2.1. Karayolları 104 L Karayolları Genel 104 L Ulaşım Planlaması 106 L Toplu Taşım Sistemleri 106 L Kent İçi Yollar 106 L Araç Sayıları 106 L.2.2. Demiryolları 106 L Kullanılan Raylı Sistemler 106 L Taşımacılıkta Demiryolları 106 L.2.3. Deniz, Göl ve Nehir Taşımacılığı 106 L Limanlar 107 L Taşımacılık 107 L.2.4. Havayolları 107 L.3. Haberleşme 107 L.4. İlin Plan Durumu 107 L.5. İldeki Baz İstasyonları 107 M. YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS M.1. Kentsel ve Kırsal Planlama 110 M.1.1. Kentsel Alanlar 110 M Doğal Özelliklerin Kent Formuna Etkileri 110 M Kentsel Büyüme Deseni 111 M Planlı Kentsel Gelişme Alanları 111 M Kentsel Alanlarda Yoğunluk 112 M Kentsel Yenileme Alanları 112 M Endüstri Alanları Yer Seçimi 113 M Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar 113 M.1.2. Kırsal Alanlar 114 M Kırsal Yerleşme Deseni 114 M Arazi Mülkiyeti 114 M.2. Altyapı 114 M.3. Binalar ve Yapı Çeşitleri 114 M.3.1. Kamu Binaları 114 M.3.2. Okullar 114 M.3.3. Hastaneler ve Sağlık Tesisleri 115 M.3.4. Sosyal ve Kültürel Tesisler 115 M.3.5. Endüstriyel Yapılar 115 M.3.6. Göçer ve Hareketli Barınaklar 115 XI

13 M.3.7. Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar 115 M.3.8. Bürolar ve Dükkanlar 116 M.3.9. Kırsal Alanda Yapılaşma 116 M.3.10.Yerel Mimari Özellikler 116 M.3.11.Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller 117 M.4. Sosyo-Ekonomik Yapı 117 M.4.1. İş Alanları ve İşsizlik 117 M.4.2. Göçler 118 M.4.3. Göçebe İşçiler (Mevsimlik) 118 M.4.4. Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı 118 M.4.5. Konut Yapım Süreçleri 118 M.4.6. Gecekondu Islah ve Önleme Bölgeleri 118 M.5. Yerleşim Yerlerinin Çevresel Etkileri 118 M.5.1. Görüntü Kirliliği 118 M.5.2. Binalarda Ses İzolasyonu 119 M.5.3. Havaalanları ve Çevresinde Oluşturulan Gürültü Zonları 119 M.5.4. Ticari ve Endüstriyel Gürültü 119 M.5.5. Kentsel Atıklar 119 M.5.6. Binalarda Isı Yalıtımı 120 M.6. Nüfus 121 M.6.1. Nüfusun Yıllara Göre Değişimi 121 M.6.2. Nüfusun Yaş, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı 121 M.6.3. İl ve İlçelerin Nüfus Yoğunlukları 121 M.6.4. Nüfus Değişim Oranı 121 N. ATIKLAR N.1. Evsel Katı Atıklar 122 N.2. Tehlikeli Atıklar 122 N.3. Özel Atıklar 122 N.3.1. Tıbbi Atıklar 122 N.3.2. Atık Yağlar 122 N.3.3. Bitkisel ve Hayvansal Atık Yağlar 122 N.3.4. Pil ve Aküler 122 N.3.5. Cips ve Diğer Yakma Fırınlarından Kaynaklanan Küller 122 N.3.6. Tarama Çamurları 123 N.3.7. Elektrik ve Elektronik Atıklar 123 N.3.8. Kullanım Ömrü Bitmiş Araçlar 123 N.4. Diğer Atıklar 123 N.4.1. Ambalaj Atıkları 123 N.4.2. Hayvan Kadavraları 123 N.4.3. Mezbaha Atıkları 123 N.5. Atık Yönetimi 124 N.6. Katı Atıkların Miktar ve Kompozisyonu 124 N.7. Katı Atıkların Biriktirilmesi, Toplanması, Taşınması ve Aktarma Merkezleri 124 N.8. Atıkların Bertaraf Yöntemleri 124 N.8.1. Katı Atıkların Depolanması 124 XII

14 N.8.2. Atıkların Yakılması 124 N.8.3. Kompost 124 N.9. Atıkların Geri Kazanımı ve Değerlendirmesi 124 N.10. Atıkların Çevre Üzerindeki Etkileri 124 O. GÜRÜLTÜ VE TİTREŞİM O.1. Gürültü 125 O.1.1. Gürültü Kaynakları 125 O Trafik Gürültüsü 125 O Endüstri Gürültüsü 125 O İnşaat Gürültüsü 125 O Yerleşim Alanlarında Oluşan Gürültüler 125 O Havaalanları Yakınında Oluşan Gürültü 125 O.1.2. Gürültü ile Mücadele 125 O.1.3. Gürültünün Çevreye Olan Etkileri 125 O Gürültünün Fiziksel Çevreye Olan Etkileri 125 O Gürültünün Sosyal Çevreye Olan Etkileri 125 O.1.4. Gürültünün İnsanlar Üzerine Olan Etkileri 125 O Fiziksel Etkileri 125 O Fizyolojik Etkileri 126 O Psikolojik Etkileri 126 O Performans Üzerine Etkileri 126 O.2. Titreşim 126 P. AFETLER P.1. Doğal Afetler 127 P.1.1. Depremler 127 P.1.2. Heyelan ve Çığlar 127 P.1.3. Seller 127 P.1.4. Orman, Otlak ve Sazlık Yangınları 127 P.1.5. Ormanlar Üzerinde Biyotik veya Abiyotik Faktörlerin Etkileri 127 P.1.6. Fırtınalar 127 P.2. Diğer Afetler 127 P.2.1. Radyoaktif Maddeler 127 P.2.2. Denize Dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar 127 P.2.3. Tehlikeli Maddeler 127 P.3. Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri 127 P.3.1. Sivil Savunma Birimleri 128 P.3.2. Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri 129 XIII

15 P.3.3. İlkyardım Servisleri 129 P.3.4. Afetzedeler ve Mültecilerin Yeniden İskanı 129 P.3.5. Tehlikeli Maddelerin Yurtiçi ve Sınırlararası Taşınımı İçin Alınan Tedbirler 129 P.3.6. Afetler ve Büyük Endüstriyel Kazalar 129 R. SAĞLIK VE ÇEVRE R.1. Temel Sağlık Hizmetleri 130 R.1.1. Sağlık Kurumlarının Dağılımı 130 R.1.2. Bulaşıcı Hastalıklar 131 R İçme, Kullanma ve Sulama Suları 132 R Denizler 132 R Zoonoz Hastalıklar 133 R.1.3. Gıda Hijyeni 134 R.1.4. Aşılama Çalışmaları 134 R.1.5. Bebek Ölümleri 136 R.1.6. Ölümlerin Hastalık, Yaş ve Cins Gruplarına Göre Dağılımı 136 R.1.7. Aile Planlaması Çalışmaları 137 R.2. Çevre Kirliliği ve Zararlarından Oluşan Sağlık Riskleri 137 R.2.1. Kentsel Hava Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 137 R.2.2. Su Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 137 R.2.3. Atıkların İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 137 R.2.4. Gürültünün İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 138 R.2.5. Pestisitlerin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 138 R.2.6. İyonize Radyasyondan Korunma 138 R.2.7. Baz İstasyonlarından Yayılan Radyasyonun İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri 138 S. ÇEVRE EĞİTİMİ S.1. Kamu Kuruluşlarının Çevre Eğitimi ile İlgili Faaliyetleri 139 S.2. Çevre İle İlgili Gönüllü Kuruluşlar ve Faaliyetleri 139 S.2.1. Çevre Vakıfları 139 S.2.2. Çevre Dernekleri 139 S.2.3. Çevreyle İlgili Federasyonlar 139 XIV

16 T. ÇEVRE YÖNETİMİ VE PLANLAMA T.1. Çevre Kirliliğinin ve Çevresel Tahribatın Önlenmesi 140 T.2. Doğal Kaynakların Ekolojik Dengeler Esas Alınarak Verimli 140 Kullanımı, Korunması ve Geliştirilmesi 140 T.3. Ekonomik ve Sosyal Faaliyetlerin Çevrenin Taşıma Kapasitesini 140 Aşmayacak Biçimde Planlanması 140 T.4. Çevrenin İnsan- Psikososyal İhtiyaçlarıyla Uyumunun Sağlanması 140 T.5. Çevre Duyarlı Arazi Kullanım Planlaması 140 T.6. Çevresel Etki Değerlendirmesi 140 XV

17 TABLOLAR Tablo A.1.: İlimizde Mevcut Göller ve Barajların Sulama Alanları 22 Tablo A.2.: Nevşehir İli Sulama Projeleri 22 Tablo A.3.: Nevşehir Bölgesinde Yüzeylenen Volkanitlerin Kayaç Grupları ve Yaşları 26 Tablo B.1.: Güneşlenme Durumları 29 Tablo B.2.: Rüzgar Durumu 30 Tablo B.3.:Baraj ve Göletler 34 Tablo B.4.: İçme Suyu Kaynakları 34 Tablo C.1.:Rüzgar 36 Tablo C.2.: Nevşehir İlinin Basınç Tablosu 37 Tablo C.3.: Nevşehir İlinin Buhar Basıncı ve Bağıl Nem Tablosu 37 Tablo C.4.: Nevşehir İlinin Sıcaklık Tablosu 37 Tablo C.5.: Nevşehir İlinin Buharlaşma Tablosu 38 Tablo C.6.: Nevşehir İlinin Yağış Tablosu 38 Tablo C.7.: Nevşehir İlinde Kar, Dolu,Sis ve Kırağı 38 Tablo C.8.:Nevşehir İli 2001,2002 ve 2003 yılı Egzoz Ölçümü Yapılan Araç Sayısı 41 Tablo C.9.: Hava Kirliliği Aylık Ortalama Ölçüm Değerleri(Ocak 2001-Aralık2004) 42 Tablo C.10.: Nevşehir İli Kış Dönemi Yılları Arası SO 2 Değerleri 42 Tablo C.11.: Nevşehir İli Yaz Dönemi Yılları Arası SO 2 Değerleri 43 Tablo C.12.: Nevşehir İli Kış Dönemi Yılları arası PM Değerleri 43 Tablo C.13.: Nevşehir İli Yaz Dönemi Yılları Arası PM Değerleri 44 Tablo D.1.: Nevşehir İli Jeotermal Envanteri 46 Tablo D.2.: İlimizde İşletme Halinde olan Büyük Su Projeleri Sulama Alanları 46 Tablo E.1.: Büyük Toprak Gruplarının İlçelere Göre Dağılımı 51 Tablo E.2.: Büyük Toprak Gruplarına Göre Arazi Sınıfları 51 Tablo E.3.: Büyük Toprak Gruplarına Göre Arazi Kullanma 52 Tablo E.4.: İlçelere Göre Şimdiki Arazi Kullanma Şekillerinin Dağılımı 52 Tablo E.5.: İlçelere Göre Arazi Sınıflarının Dağılımı 53 Tablo E.6.: Arazilerin Tarımsal Potansiyellerine Göre Sınıflandırılması 53 Tablo F.1.:İlçelere Göre Orman Servet Durumu 55 Tablo F.2.: Ağaçlandırma Çalışmaları 55 Tablo F.3.: Enerji Orman Tesisi Çalışmaları 56 Tablo F.4.: Enerji Ormanı Yenileme Çalışmaları 56 Tablo F.5.: Nevşehir AGM Mühendisliğinin Hırkadağ Erezyon Kontrolü Projesi 56 Tablo F.6.: Milli Park Sahasının Coğrafi Durumu 63 XVI

18 Tablo F.7.: Toplam Alan 64 Tablo F.8.: Sahanın Adı ve İdari Durumu 65 Tablo F.9.: İklim Özellikleri 72 Tablo F.10.: Konaklama Olanakları 78 Tablo H.1.: Genel Arazi Dağılımı 82 Tablo H.2.: Ekilebilir Arazi Dağılımı 82 Tablo H.3.: Arazi Genişliğine Göre İşletme Sayıları 83 Tablo H.4.: Önemli Tarım Ürünleri Üretim, Pazarlama ve Tüketim Durumu 83 Tablo H.5.: Nevşehir İli Yılları Arası Yem Bitkileri Ekilişleri 84 Tablo H.6.: Meyve Üretim Miktarları 85 Tablo H.7.: Sebze Üretim Miktarları 86 Tablo H.8.: Nevşehir İli Büyük Baş Hayvancılığı 86 Tablo H.9.: Nevşehir İli Küçük Baş Hayvancılığı 87 Tablo H.10.: Kümes Hayvancılığı 87 Tablo H.11.: Arıcılık 88 Tablo H.12.: Süt Tesisleri İşletme Tablosu 89 Tablo H.13.: Et ve Et Ürünleri Üretim Tesisleri 89 Tablo H.14.: Pestisitler ve Kullanım Miktarları 89 Tablo H.15.: Nevşehir İli 2004 Yılı Gübre Sarfiyat Cetveli 90 Tablo H.16.: Tarım Topraklarının Amaç Dışı Kullanımı 90 Tablo I.1.: Nevşehir İli Taş ve Kum Ocakları 94 Tablo I.2.: Pomza Rezervleri 95 Tablo J.1.: Nevşehir İli Jeotermal Envanteri 96 Tablo J.2.: Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı 97 Tablo K.1.: Geçmiş Yıllar İtibariyle Sanayi Üretimi 98 Tablo K.2.: Sanayiinin İlçelere Göre Dağılımı 100 Tablo K.3.: Nevşehir İli Sanayi Atıkları 102 Tablo L.1.: Nevşehir Belediye Başkanlığı 2003 Yılı Çevre Düzenleme Çalışmaları 103 Tablo L.2.: Nevşehir Belediye Başkanlığı 2003 Yılı Park ve Bahçe Yapımı Çalışmaları 103 Tablo L.3.: Nevşehir İl Sınırları İçerisindeki Yolların Durumu 104 Tablo L.4.: Nevşehir İl Sınırları İçerisinde Yer Alan Yollarda Ortalama Trafik Hacmi 106 Tablo L.5.: Araç Sayıları 106 Tablo L.6.:İldeki Baz İstasyonları Sayısı 107 XVII

19 Tablo M.1.: Nevşehir İli Genel Arazi Dağılımı 114 Tablo M.2.: Nevşehir İli Küçük ve Orta Ölçekli Sanayii Tesisi Adetleri 115 Tablo M.3.: Turizm İşletme Belgeli Tesisler 115 Tablo M.4.: Nevşehir İli 2004 Yılı Sonu İtibari İşsiz Sayısı 117 Tablo M.5.: İstihdamlı Büyük İş Yerleri ve Buralarda Çalışanların dağılımı 117 Tablo M.6.: Nüfusun Yıllara Göre Değişimi 121 Tablo P.1.: Nevşehir İli Sivil Savunma Birimleri Personel Durumları 128 Tablo R.1.. Sağlık Kurumlarının Dağılımları 130 Tablo R.2.: Sağlık Ocaklarının Grup Başkanlıklarına Göre Dağılımı 130 Tablo R.3.: Nevşehir İli 2004 Yılı Bildirimi Zorunlu Hastalıkların Aylara Göre Dağılımı 131 Tablo R.4.: Zoonoz Hastalıkları 133 Tablo R.5.: Nevşehir İli 2004 Yılı Aşı Uygulamalarının Aylara Göre Dağılımı 134 Tablo R.6.: Nevşehir İli 2004 Yılı Yaş Arası Kadınlarda Yapılan Tetanos Aşısının Aylara Göre Dağılımı 135 Tablo R.7.: Bebek Ölümleri 136 Tablo R.8.: Bebek Ölüm Hızları 136 Tablo R.9.: Nevşehir İli 2004 Yılı Bütün Ölenlerin Yaş ve Cinse Göre Dağılımı 136 Tablo T.1.:Çevresel Etki Değerlendirmesi Tablosu 141 XVIII

20 LİSTELER Liste B.1.:a)IUCN-Red Data Book V Katagorisinde bulunan (Önlem Alınmassa Zarar Görebilecek) Bitkiler Listesi 31 b)iucn-red Data Book R Katagorisinde bulunan (Türkiye Genelinde Az Bulunan ) endemik Türler 31 Liste F.1.: Milli Park Alanında Tespit Edilen Fauna Listesi 76 Liste K.1.: Nevşehir İli Küçük Sanayii Siteleri 100 XIX

21 COĞRAFİK KAPSAM A. 1 GİRİŞ: Nevşehir, İç Anadolu Bölgesi nde 38º 12 ve 39º 20 kuzey enlemleri ile 34º 11 ve 35º 06 doğu boylamları arasında kalır. Konya kapalı havzasında kalan Derinkuyu ilçesi dışında, bütünüyle Orta Kızılırmak Havzası na giren Nevşehir, konum itibariyle Türkiye nin tam ortasında olup, yüzölçümü km² dir. Ülke topraklarının binde 7 sini kaplar. Kızılırmak vadisinin güney yamacına kurulmuş olan il merkezinin rakımı metredir. zantıları, kuzeyinde Delice Irmak vadisi, güney ve güneybatısında Erdaş dağı ve uzantıları vardır. Kullanım bakımından % 97 si tarıma elverişlilik gösteren il topraklarının yeryüzü şekillerine göre dağılımında en büyük pay, plotalarındır. İl alanının % 56, 6 sı plotalarla, %24, 9 u ovalarla, % 18, 5 i ise dağlarla kaplıdır. Erciyes ve Hasan Dağlarının volkanik patlamaların sonucu ortaya çıkan volkan tüflerinin aşınması ile oluşan vadiler ve bu vadilerdeki peribacaları yörenin doğal yapısını meydana getirmiştir. İyi at yetiştirilen ülke anlamına gelen KAPADOKYA adı ilk kez Persler tarafından KATPATUKA olarak kullanılmış olup, Kayseri, Kırşehir, Aksaray ve Niğde illeri ile çevrilmiş merkezi Nevşehir olan yöredir. Bu yörede manastır hayatı yaşanan 3 büyük vadi vardır. Bunlar: Nevşehir deki Göreme vadisi, Aksaray daki Ihlara Vadisi ve Kayseri deki Soğanlı vadidir. A Nevşehir in Tarihi Gelişimi Nevşehir (Muşkara; Muşkara kelimesi Arapça kökenli bir kelime, ism-i zaman, ism-i mekan olup anlamı, kumral olmaktır) İlinin en eski yerleşim yeri Gülşehir ilçesi Civelek Mağarası nda görülür. Avanos un Sarılar beldesi yakınlarındaki Zank Höyük te DTCF Öğretim üyelerinden Doç. Dr. Hüseyin Sever in başkanlığında yapılan kazılar sonucunda Eski Tunç Çağı na (M. Ö ) ve Assur Ticaret Kolonileri Çağı na (M. Ö ) ait eserler ele geçmiştir. Nevşehir civarında bulunan çok sayıdaki höyüklerde özellikle Eski Tunç Çağı na ait kalıntılar tespit edilmiştir. M. Ö yılları arasında Kuzey Mezopotamya da yaşayan Assur tacirler Anadolu da ticari koloniler kurarak ilk ticaret örgütünü oluşturmuşlardır. Bu ticaretin merkezi Kayseri Kültepe, Kaniş-Karum dur. (Karum: Ticaretin yapıldığı pazar yeri, ticari organizasyonun yapıldığı yer, liman, koy anlamındadır. ) Belgelerde adı geçen ve yeri saptanabilen karumlardan biri de Karum-Hattuş tur (Boğazköy). Karumlardan daha küçük Pazar yerleri ise Wabartum olarak adlandırılmıştır. Nevşehir civarında sayısız wabartumlar tespit edilmiş ancak bu yerleşim yerlerinde yazılı belge bulunamadığından yerleşimlerin wabartum adları bilinememektedir. M. Ö. II. binin başlarında Avrupa dan Kafkaslar üzerinden gelerek Kapadokya Bölgesi ne yerleşen Hititler, daha sonra yerli halkla kaynaşarak imparatorluk kurmuşlardır. Dilleri Hind-Avrupa dil grubundandır. Başkentleri Hattuşaş (Boğazköy) olan Hititlerin önemli şehirleri Alacahöyük ve Alişar dır. Kapadokya Bölgesi nde bulunan bütün höyüklerde Hititlere ait kalıntılara rastlamak mümkündür. 1

22 Friglerin Orta Anadolu nun önemli kentlerinin hemen hepsini yıkarak Hitit İmparatorluğu nu ortadan kaldırılmasından sonra Orta ve Güneydoğu Anadolu da Geç Hitit Krallıkları ortaya çıkmıştır. Kapadokya Bölgesi ndeki Geç Hitit Krallığı ise Kayseri, Niğde Nevşehir i içine alan Tabal Krallığı dır. Bu döneme ait Gülşehir-Sivasa (Gökçetoprak), Acıgöl-Topada, Hacıbektaş-Karaburna Köyü nde Hitit Hiyeroglifi ile yazılmış kaya anıtları bulunmaktadır. Kimmerler in Frig egemenliğine son vermesi sonucu Anadolu da Medler (M. Ö. 585), daha sonra da Persler (M. Ö. 547) görülür. Persler bölgeyi Satrap adını verdikleri valilerce yönettiler. Eski Pers dilinde Katpatuka olarak adlandırılan Kapadokya bölgesi, Cins Atlar Ülkesi anlamına gelmekteydi. Persler, Zerdüşt dinine bağlı olduklarından ve ateşi kutsal saydıklarından bölgedeki volkanları özellikle Erciyes ve Hasandağı nı kutsal saymışlardır. Persler, Kapadokya dan geçerek başkentlerini Ege ye bağlayan, Kral Yolu nu geliştirmişlerdir. Makedonya Kralı İskender M. Ö. 334 ve 332 de Pers ordularını arka arkaya bozguna uğratarak bu büyük İmparatorluğu yıkmıştır. Pers İmparatorluğu nu yıkan İskender, Kapadokya da büyük bir dirençle karşılaştı. İskender, komutanlarından Sabiktas ı bölgeyi denetimi altına almakla görevlendirince, halk buna karşı çıktı ve eski Pers soylularından Ariarathes i kral ilan etti. Çalışkan bir yönetici olan I. Ariarathes (M. Ö ) Kapadokya Krallığı nın sınırlarını genişletti. Kapadokya Krallığı, Roma nın bir eyaleti olduğu M. S. 17 yılına kadar varlığını korumak için Makedonyalılarla, Pontuslularla, Galatlarla, Romalılarla mücadele etmiştir. M. S. 17 de Tiberius Kapadokya yı Roma ya bağlayarak bölgedeki kargaşaya son verdi. Romalılar bölgeyi ele geçirdikten sonra batıya bir yol yaparak Ege ye ulaşımı sağladılar. Bu yol hem askerî hem de ticari açıdan önemliydi. Bu sırada Anadolu da yayılmaya başlayan ilk hristiyanların bir kısmı büyük şehirlerden köylere göç etmeğe başladılar. Kayseri nin önemli bir din merkezi haline geldiği 4. yüzyılda, kayalık Göreme ve çevresini keşfeden hristiyanlar, Kayseri Piskoposu da olan Aziz Basil in dünya görüşünü benimseyerek kayalar içinde manastır hayatını başlattılar. Roma İmparatorluğu nun ikiye bölünmesiyle Kapadokya Doğu Roma İmparatorluğu nun etkisi altında kaldı. 2. yüzyıl sonlarında Kapadokya da önemli sayıda hristiyan toplulukları bulunmaktaydı. 3. yüzyılda kuvvetli şahsiyete sahip rahipler bölgeyi dini düşünce ve yaşantının merkezi haline getirdiler. 4. yüzyılda Kapodokya üç büyük azizin (Kayseri Piskoposu Büyük Basil, kardeşi Nyssalı Gregory ve Nazianuslu Gregor) memleketi olarak bilinirdi. Bunlardan Kayseri Baş piskoposu Büyük Basil bölgedeki kaya kilise ve manastırların kurucusudur. Bölge halkı Greko-Roma fikirlerinden ziyade İran ın etkisi altında kalmıştır. Orta ve Doðu Anadolu da olduğu gibi Kapadokya da Bizans ın ilk yıllarında sakin bir dönem yaşamıştır. İmparatorluk sınırları Akdeniz havzasından Kafkaslara kadar uzandığı için Kapadokya Bölgesi bu imparatorluğun merkezi haline geldi. Ancak 7. yüzyıldan itibaren Persler tekrar Anadolu yu istila ettiler ve Kayseri yi işgal altında tuttular. Daha sonra Kudüs ü ele geçirdiler ve Hakiki Haçı Ctepsiphon a taşıdılar (Ctepsiphon: Bağdat sınırları içinde antik bir yerleşim yeri). Bunun üzerine İmparator Heraclius Anadolu nun elde kalan kısımlarını askerî eyaletlere ayırdı ve Kapadokya, askerî açıdan organize edildi. Orduda hizmet edenlere topraklar verildiğinden toprağa sahip askerî aristokrat grubu ortaya çıktı. Daha sonra imparator Heraclius kaybedilen toprakları geri alıp Hakiki Haçı Kudüs e geri götürdü. Ancak doğu eyaletlerinde askerî bir düzen bulunmadığından Araplar tarafından işgal edildi. Kayseri 2

23 647 ve 726 da iki kez el değiştirdi. Derinkuyu ve Kaymaklı gibi düz ovalarda yaşayan halk yer altı yerleşimini tercih ederek kendilerini savundular. Dağlık bölgelerdeki kaya kiliseleri ve hücreler sığınak oldu Malazgirt Zaferinden sonra Bizans ın elinde bulunan Anadolu nun Fethi hareketi içinde başta Kutalmışoğlu Süleyman Şah olmak üzere Artuk, Tutak, Danişmend, Mengücek, Ebulkasım, Ebulgazi, ( Hasan Bey ) v. b. Türkmen Beyleri yer almışlardı. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah ın ölümünden sonraki iktidar kavgası sırasında Doğu Anadolu da Saltuklu, Danişmend, Mengücek ve Artuklu Türkmen Beylikleri oluşmuşken, 1075 tarihinde, Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkez olmak üzere Nevşehir in de içinde bulunduğu Orta Anadolu, Güney Marmara, İç Ege ve Doğu Akdeniz Bölgeleri nin geniş bölümlerinde de Türkiye Selçukluları Devleti kurulmuştur. Aslında 1067 de Kayseri yi fetheden Türkmen Beyleri nden Afşin Bey Kızılırmak ın orta çığırı boyunca fetihlerine devam ederek Nevşehir ve çevresini de Selçuklu toprakları içerisine katmıştı. Süleyman Şah 1081 yılında Bizansla yaptığı antlaşma ile Anadolu da egemenliğini fiilen olduğu gibi hukuken de kabul ettirmiş, sultanlığını ilan ederek kudretli bir devlete sahip olduğunu ortaya koyup Büyük Selçuklu Devleti ile olan sembolik bağlılığını sona erdirmiştir. Türkiye Selçuklu Devleti nin kuruluşu Süleyman Şah Antakya ya düzenlediği ilk sefer sırasında Ebul Gazi yi ( Hasan Bey ki Hasandağı bu zatın ismi ile anılır. ) Kapadokya ya vali tayin eder. Nevşehir Türkiye Selçukluları Dönemi nde doğu- batı istikametinde birer menzillik mesafede yapılmış Çay Hanı- Horozlu Han- Zazadın Hanı- Sultan Hanı- Ağzı Karahan- Tepesidelik Han- Alay Hanı ve Sarıhan gibi kervansaraylarla ve bunlar arasındaki güzergahı izleyen ticaret yolu üzerinde küçük bir yerleşim yeri idi. Bu yol batıda Ege kıyıları, Doğuda Orta Asya Türk Dünyası ve Çin e, Mezopotamyaya yönelen çok işlek, canlı bir ticari hayata sahip, kültür köprüsü görevi de gören önemli bir yoldur. Özellikle I. Alaaddin Keykubat Döneminde ( ) bu yol üzerinde kervansaraylarla çok zengin yükler taşınarak doğu- batı, kuzey- güney istikametinde iç ve dış ticaret canlılık kazanmış, Türkiye Selçukluları en parlak dönemlerini yaşamıştır. Bu dönem ve sonrasında yapılan şifahaneler, aşevleri, yollar, köprüler, kaleler ve külliyelerle Anadolu bayındır hale gelmiştir. Türkiye Selçuklu Sultanı II. Keykavus ile IV. Rüknettin Kılıçarslan ın birlikte saltanat sürdükleri dönemde anlaşmazlığa düşünce IV. Rüknettin Kılıçarslan Ürgüp e sığınmıştır. Türkiye Selçuklu Devleti 1243 Kösedağ Savaşında mağlup olduktan sonra fiili idare Moğollara geçmiş ve Sultanın yanında Moğol valileri tarafından yönetilmeye başlanmıştır. Son Selçuklu Sultanlarından III. Alaaddin Keykubat da Moğol Hükümdarı Gazan Han la anlaşmazlığa düştüğünde Ürgüp yakınlarında sığındığı mağarada sıkı bir takiple yakalanmıştı. II. Mesut son Türkiye Selçuklu Sultanı olarak Kayseri de 1308 de ölünce Moğollar sembolik de olsa Selçuklu tahtına kimseyi oturtmadılar. Anadolu yu merkezden gönderdikleri valilerle yönetmeyi sürdürdüler. Bu idari yetersizlik sonucunda Anadolu nun çeşitli yerlerinde beylikler ortaya çıktı. Osmanlılar, Karamanlılar, Menteşeoğulları, Germiyanoğulları gibi. Türkiye tarihinde Anadolu Türk Beylikleri Dönemi bağladı. Beylikler Dönemi Anadolu Selçuklu Devleti parçalanınca Moğalların Anadolu Valisi Timurtaş ın daha sonra da Eratna Bey in egemenliğini taşıyan Nevşehir, 1381 de Kadı Burhanettin tarafından ele geçirildiseyse de 1397 de yöreye Karamanoğulları egemen oldular. Bir Oğuz boyu olan Karamanlı Aşireti 13. yüzyılda Anadolu ya gelmişti. Türkiye Selçuklu Hükümdarı I. Alaaddin Keykubat onları İçel Bölgesi ne yerleştirmişti. Kerimüddin Karaman Bey başkenti Ermenek olan Karamanlı Beyliğini kurdu. Kerimüddin Karaman Bey in yerine geçen 3

24 Mehmet Bey 1277 de Türkçe yi resmi dil ilan ederek Türk kültürüne büyük hizmet etmiş oldu. Karamanoğulları Türkiye Selçuklu Devleti başkenti Konya yı zaptederek merkezlerini burayı taşıyıp, Türkmenler arasında büyük saygınlık kazandılar. Karamanoğulları Nevşehir in de içinde bulunduğu Orta Kızılırmak Konya Bölümü ve Anamur- Mersin kıyılarına kadar Doğu Akdeniz de egemenlik alanlarını genişlettiler de Yıldırım Bayezit Karaman ilini topraklarına katınca Nevşehir (Muşkara) Osmanlı Beyliğine dahil oldu. Yıldırım Bayezıt ın Konya yı fethinden sonraki gelişmeleri anlatan Aşık Paşazade Tarihi nde: Etrafın şehirlerine haber vardı kim bu gelen padişah gayet adildir. Ve ol şehirlerden dahi adam geldi kim hana gelip şehri tımar edin!... Aksara yı, Niğde yi ve Kayseri yi verdiler. Develi, Karahisarı ve Uçhisarı cümlesini nevalisi ile teslim ettiler. der. Ancak bu dönem kısa sürdü. Yıldırım Bayezıt 1402 Ankara Savaşında Timur a yenilince Karamanlı Beyliği yeniden kuruldu. Bir ara Nevşehir Kadı Burhaneddin Beyliği egemenlik alanına dahil olmuştur. Osmanlıları en çok uğraştıran bu beyliğe II. Bayezit 1487 de son verince Karaman Beyliği ne ait topraklarla beraber Muşkara da Osmanlı Devleti sınırları içine dahil oldu. Nevşehir ve yöresi Osmanlı idaresi altında bir süre barış içinde yaşadı. Özkonak ta Yavuz Sultan Selim in Doğu Seferi sırasında yapılan köprü Nevşehir deki Erken Osmanlı yapısı olması açısından önemlidir. Kanuni Sultan Süleyman tahtta çıktığında (1520) hazinenin gelirini arttırmak için yeni bir arazi tahriri yaptırdı. İl yazıcılarının bir kısmı ürün miktarını ve tarla ölçümlerini fazla göstererek vergileri arttırdılar. Bazı dirlik sahiplerinin toprağı ellerinden alındı. Bu durum halk ve asker arasında hoşnutsuzluğa neden oldu. Ayrıca 1582 den başlayıp ardarda gelen İran seferleri de Anadolu tımar düzenini bozmuştu. Sefere çağrılan dirlik sahiplerinden bazıları ailelerini karışık ortam içerisinde bırakıp gidemeyeceklerini ileri sürerek yasala karşı çıkarak Celâli oldular. Devlet isyanları güçlükle bastırabildi. Tüm bu olumsuzluklar Nevşehir de etkisini şiddetli şekilde gösterdi. Yöre halkı arzuladığı barış, huzur ve kalkınma dönemini Damat İbrahim Paşa zamanında yaşamıştır. Cumhuriyet Döneminde Nevşehir Nevşehir Mondros Mütarekesi günlerinde 12. Kolordu ya bağlı 11. tümenin denetim alanı içindeydi. Karargâhı Niğde de bulunan tümenin önemli silah ve cephane depolarından biri de Nevşehir de idi. Orta Anadolu, Mütareke nin belirlediği paylaşım alanlarının dışında kaldığı için Nevşehir, Milli Mücadele yıllarında önemli bir siyasi olaya tanık olmadı. Bununla birlikte 4 Eylül 1919 da toplanan Sivas Kongresi ne, Nevşehir adına bir delege katıldı: Dellalzade Hacı Osman Efendi, Hacı Osman Efendi, kongrede alınan bütün vilayet ve kazalarda Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Cemiyeti Şubeleri oluşturulmasını öngören kararın Nevşehir de uygulanmasına öncülük etti. Bu cemiyetin önde gelenleri Eyüp Bey, Müftü Süleyman Hakkı Efendi, Belediye Başkanı Ahmet Efendi idi. Bugün Nevşehir e bağlı olan Avanos ta da cemiyetin bir şubesi kurulmuştu. Bu cemiyetin çalışmalarında en etkin kişi Belediye Başkanı Nuri Bey dir. Milli Mücadele yıllarında Nevşehir e ilişkin olarak anılması gereken bir başka gelişme de Mustafa Kemal in 22 Aralık 1919 da Hacı Bektaş a gelmesidir. Bektaşileri Milli Mücadele ye kazanmak amacını güden Mustafa Kemal Hacı Bektaşı Veli Tekkesi Çelebisi Cemalettin Efendi ve tekke şeyhi Salih Niyazi Baba ile görüştü. Ülkenin içinde bulunduğu durum uzun uzadıya ele alındı. Her iki Bektaşi önderi de Mustafa Kemal ile aynı düşüncede olduklarını ve Milli Mücadele saflarına katıldıklarını açıkladılar. Bu Mustafa Kemal in Sivas Kongresi sonrasında kazandığı en önemli başarılarından biriydi. Bu 4

25 görüşmeden sonra Anadolu nun her yanındaki Bektaşi Tekkeleri birer Kuvay-i Milliye karargahı işlevi gördü. Nevşehir Osmanlıların son dönemlerinde Niğde Sancağı na bağlı bir kaza idi. Cumhuriyetimizin ilanından sonra 1924 te Niğde yeni idari yapılanmada bir il olarak ortaya çıkarken Nevşehir de ilçelerinden biri oldu sayılı yasa ile Nevşehir 20 Temmuz 1954 tarihinde il haline getirildi. Kırşehir ve Kırşehir e bağlı Mucur, Avanos, Hacıbektaş ( 1945 te ilçe oldu. ), Kayseri ye bağlı Ürgüp ( 1935 te ilçe oldu. ), Niğde ye bağlı Arapsun (1948 de Gülşehir adını aldı. ) Nevşehir in ilçeleri haline getirildi. Kozaklı ve Hamamorta köyleri Avanos a bağlı birer köy iken birleştirilerek 1954 te Kozaklı adıyla ilçe olarak Nevşehir e bağlandı. Kırşehir 1957 de tekrar il yapıldı. Mucur ilçesi ile beraber Nevşehir den ayrıldı. Daha önceleri Melegübü ismi ile anılan bir bucak merkezi olan Derinkuyu 1 Nisan 1960 ta ilçe durumuna getirildi. Acıgöl kasabası ise 4 Temmuz 1987 de ilçe olmuştur. A. 2. İL VE İLÇE SINIRLARI Nevşehir İli Merkez ilçe dahil 8 (sekiz) ilçe ile İç Anadolu Bölgesinde yer almış olup ad ve konumları itibariyle aşağıda sıralanmıştır. Merkez Acıgöl Avanos Derinkuyu Gülşehir Hacıbektaş Kozaklı Ürgüp A Acıgöl Aksaray-Nevşehir yolu üzerinde yer alan ve Nevşehir e uzaklığı yaklaşık 20 km olan Acıgöl de tespit edilebilen en eski yerleşim M. Ö. VIII. yüzyıla aittir. Ağıllı köyü yakınlarındaki Topada Geç Hitit Dönemi ne ait Hitit hiyeroglifi ile yazılmış kaya anıtında bölgenin siyasi durumu ve liderinin icraatları ile ilgili bilgiler yer almaktadır. Nevşehir Müze Müdürlüğü nün Kurugöl de yaptığı kazılar sonucunda M. Ö. II. yüzyıla ait taştan yapılmış lahitler içerisinde ve ölü küpleri içerisinde Arkaik Dönem e ait lekithoslar (koku şişesi), yüzük, fayanstan kolyeler ele geçmiştir. Acıgöl ün bir başka özelliği de yerleşim merkezinde yer alan yeraltı yerleşimidir. İki tanesi orjinal olmak üzere üç girişi tespit edilebilmiştir. Orjinal olmayan üçüncü girişin her iki tarafında kapı yüksekliğinde taşlar konulmuş, yatay tek taşla da ( lento ) kapı desteklenmiştir. Girişin uzantısında yer alan mekanlar bazalt taştan kemerli olarak yapılmıştır. Ancak yıl öncesine aittirler. Gerek teknik, gerekse şekil açısından Özlüce ve Mazı Yeraltı Şehri ne benzerlik göstermektedir. Henüz tam olarak temizlenmemiş olan yeraltı şehrinde büyük salonlar birbirlerine tünellerle bağlanmıştır. Kısa bir koridor vasıtasıyla yeraltı şehrinin kaya oyma mekanlarına ulaşılır. Girişteki kısa koridorun karşısındaki sürgü taşlı alan şehrin birinci orjinal girişi ve ilk salonudur. Kısa bir koridorla ikinci büyük salona geçilir. Bu mekanda yer alan üç büyük niş oturma ya da yatak odalarıdır. Bu kısıma giriş dar bir aralık vasıtasıyladır. Tavan kısımları iyi oyulmuş beşik tonozlu gibidir. Burada havalandırma bacalarının yanı sıra haberleşme delikleri de bulunmaktadır. Bu kısımdan üçüncü büyük salona geçiş dar, alçak, oldukça kavisli bir galeri sayesindedir. Galeri boyunca kandil koymak için küçük nişler bulunur. 5

26 Küçük mekanın üç tarafında kaya kiliselerinin apsisleri gibi oyulmuş küçük odalar yeralır. Buradaki havalandırma bacası diğerlerinden farklı olarak yukarıya doğru konik bir biçimde daralmaktadır. Bugüne kadar pek çok yeraltı şehrinin orjinal girişleri bulunamamıştır. Bilinenler ise fazla bir özellik göstermezler. Acıgöl yeraltı şehrinin ikinci orjinal girişi Mazı yeraltı şehrinin tam benzeri olup ustaca düşünülmüş bir örnektir. Girişin yan duvarları düzensiz taşlardan, tavan kısmı ise düzgün, ince, uzun taşlardan örülmüştür. Aynı tip örgü sistemi, civardaki ev kapılarında da görülmektedir. Tatlarin Acıgöl ilçesinin 10 km kuzeyinde yer alan Tatlarin kasabası, gerek yeraltı kenti ve kiliseleri gerekse konut mimarisi ile Kapadokya Bölgesi nin ilginç yörelerinden birisidir. Tatlarin halkı tarafından kale olarak adlandırıldığı tepesinde yer alan yeraltı şehri ilk olarak l975 yılında tespit edilmiş, 1991 yılında ziyarete açılmıştır. Halen iki katı gezilebilen yeraltı yerleşiminin mekanlarının büyüklüğü, -Güzelyurt Yeraltı Yerleşimidışında hiçbir yeraltı yerleşiminde bulunmayan tuvaletlere sahip oluşu, erzak depolarının ve kiliselerin çokluğu, normal bir yeraltı yerleşiminden ziyade askeri garnizon ya da manastır kompleksini akla getirir. Tatlarin Kilisesi Acıgöl ilçesine bağlı olan ve Acıgöl ün 10 km kuzeyinde yer alan Tatlarin kasabasının kale olarak adlandırıldığı tepesinin yamacında yer alır. İki nefli iki apsisli, beşik tonozlu olan kilisenin narteksi yıkılmıştır. Oldukça iyi korunmuş olan fresklerdeki sahneler bantlarla birbirinden ayrılmıştır. Zeminde koyu gri, tasvirlerde ise mor, hardal ve kırmızı renkler kullanılmıştır. Sahneleri: Apsiste Meryem ve Çocuk İsa, Michael ve Gabriel; Konstantin ve Helena, başkalaşım, İsa nın cehenneme inişi, Kudüs e giriş, İsa nın çarmıha gerilmesi ve dokuz azizin yanı sıra kiliseyi yaptıran kişinin portresi de yer almaktadır. Tatlarin Yeraltı Şehri Nevşehir ili, Acıgöl ilçesinin 10 km kuzeyinde, Tatlarin kasabasının kale olarak adlandırıldığı tepesinde yer alır. Yeraltı şehri ilk olarak l975 yılında tespit edilmiş, 1991 yılında ziyarete açılmıştır. Kale mevkiinde yeraltı yerleşimlerinin dışında pek çok kilise bulunmakta ancak bunların büyük bir bölümü doğal nedenlerle yıkılmıştır. Asıl giriş kapısı yıkılmış olan yeraltı şehrine batı yönündeki iki mekan sayesinde girilebilmektedir. Yeraltı şehri, oldukça geniş alanlara yayılmış, ancak küçük bir kısmı temizlenebilmiştir. Halen iki katı gezilebilmektedir. Mekanların büyüklüğü, erzak depolarının sayısının ve kiliselerin çokluğu normal bir yeraltı yerleşiminden ziyade askeri garnizon ya da manastır kompleksini akla getirir. Girişten 15 metre uzunluğundaki kavisli bir koridor vasıtasıyla dikdörtgen planlı geniş bir mekana ulaşılır. Girişteki 1. 5 metre çapında ortası delikli bir sürgü taşı bu mekanın giriş çıkışını kontrol altına alınmasını sağlamaktadır. Sağ taraftaki nişin içinden aşağıya doğru oyulan ve halk tarafından zindan olarak adlandırılan mekanda üç iskelet bulunmuştur. Tuvaletin de yer aldığı bu ana mekanın sağ tarafında kiler/mutfak bulunmaktadır. Bu alanın Roma Dönemi nde mezarlık alanı, Bizans Dönemi nde de kiler olarak kullanılmış olması gerekmektedir. Çünkü bu odadaki nişler, yöredeki Roma Dönemi kaya mezarlarındaki - ölülerin yatırıldığı- nişlerden farksızdır. Ancak daha sonraki dönemlerde bu nişlerin tabanları oyulmuş ve içine erzak konulmuştur. 6

27 İkinci girişte ahır yer alır. Daha önce erzak deposu olarak kullanıldığı şüphesiz olan bu geniş mekan sütunlarla desteklenmiştir. Tabanında beş adet ambar bulunmaktadır. Tavan kısmında yeraltı yerleşiminin başka mekanlarına ulaşılabilen havalandırma bacası yer alır. Birinci büyük mekan ile ikinci büyük mekan dar bir koridorla birbirine bağlanır. Zikzak biçimli bu koridorda tuzak ve bağlantıyı kesen sürgü taşı bulunmaktadır. A Gülşehir Nevşehir e 20 km uzaklıkta, Kızılırmak ın güney kenarında yer alan antik adı Zoropassos olan Gülşehir in, eski adı ise Arapsun dur. Damat İbrahim Paşa nın Nevşehir e yaptığı imarı, bir başka Osmanlı Sadrazamı Karavezir Mehmet Seyyid Paşa da Gülşehir e yapmış, 30 haneli Gülşehir i bir külliye ile donatmıştır. Külliye, cami, medrese ve çeşmeden oluşmaktadır. Civelek Mağarası Gülşehir in 4 km doğusunda yer alan Civelek köyü yakınlarındaki mağara, sadece Gülşehir in değil aynı zaman da Nevşehir in de en eski yerleşimidir. Mağara, köyün Gürlek Tepe olarak adlandırılan tepesinde yer alır. Kalkerli bir yapıya sahip olan mağaraya 14 m uzunluğunda aşağıya doğru uzanan bir galeri vasıtasıyla inilebilmektedir. Ana mekanı 22x11 m. olan mağaranın tavan kısımlarında kalsit kristalden oluşan 5-15cm arasında değişen uzunluktaki sarkıtlar yer almaktadır. Nevşehir Müzesi ve İtalyan mağara bilimcileri ile birlikte yapılan çalışmalarda mağara tabanında, özellikle göçen kaya parçaları arasında ve galerilerde Kalkolitik Döneme (M. Ö ) ait, elde şekillendirilmiş tek kulplu fincanlar, çeşitli boylarda çömlekler, dokumacılıkta kullanılan ağırşaklar, taştan ve kemikten aletler ele geçmiştir. Ayrıca mağaranın çevresinde yapılan yüzey araştırmalarında da obsidiyenden ve sileksten yapılmış aletler bulunmuştur. Mağara koruma altına alındığından ziyarete kapalıdır. Açık Saray Harabeleri Nevşehir-Gülşehir yolu üzerinde, Gülşehir e 3 km uzaklıktaki Açık Saray Harabeleri, tüf kayalar içine oyulmuş sayısız mekanları, Roma Dönemi kaya mezarları, IX. ve X. yüzyıla tarihlenen kaya kiliseleri ile önemli bir piskoposluk merkeziydi. Halk arasında Hacı Bektaş Veli Mescidi olarak adlandırılan mekanın mihrabının günümüze kadar korunmuş ve İslami bir yapı olması açısından dikkat çekmektedir. Kareye yakın planlı mescidin batı kesiminde yüksekçe nişler yeralmaktadır. Bu ören yerinde bulunan mantar biçimindeki peribacaları yörede tektir. Aziz Jean (Karşı) Kilisesi Gülşehir in hemen girişinde yer alan ve iki katlı olan Aziz Jean Kilisesi nin alt katında kilise, şarap mahzenleri, mezarlar, su kanalı ve görevlilere ait mekanlar, üst katında ise İncil den alınmış sahnelerle süslenmiş bir diğer kilise yer almaktadır. Alt kata ait kilise, tek apsisli, haç planlı, haç kolları, beşik tonozludur. Merkezi kubbesi çökmüştür. Süsleme açısından direk ana kaya üzerine kırmızı aşı boyası ile stilize hayvan, geometrik ve haç tasvirleri resmedilmiştir. Üst kattaki kilise ise tek apsisli ve beşik tonozludur. Ana apsisteki resimlerin dışında oldukça iyi korunmuş olan kilise siyah bir is tabakası ile kaplıydı. Kilisenin restorasyonu ve konservasyonu 1995 yılında Restoratör Rıdvan İşler tarafından yapıldıktan sonra bugünkü haline gelmiştir. İsa ve İncil siklusunu içeren kilisede sahneler, bantlar içinde frizler halindedir. Siyah zemin üzerine sarı ve kahverengi renkler kullanılmıştır. Niş tonozlarında ve cephelerinde bitkisel ve geometrik motifler tercih edilmiştir. Batı ve güney duvarında, Kapadokya Bölgesi 7

28 nde oldukça nadir olarak resmedilen son yargı sahnesi yer alır. Kilise, apsisinde yer alan yazıtına göre 1212 yılına tarihlenmektedir. Sahneleri: Apsiste Deesis, ön cephesinde kuş tasvirleri altında müjde, tonozunda madalyonlar içinde aziz tasvirleri; tonozun güney kanadında son yemek, ihanet, vaftiz, altında Meryem in ölümü; kuzey kanadında İsa nın çarmıhtan indirilmesi, kadınlar boş mezar başında, İsa nın cehenneme inişi; batı ve güney duvarında ise son yargı. Sivasa Gökçetoprak Yeraltı Şehri Yeraltı şehri, Gülşehir ilçesinin 35 km batısında yer alan Gökçetoprak köyü yakınlarındadır. İlk kez 1989 yılında Fransız araştırma ekibi, 1991 yılından itibaren de İtalyan asıllı Roberto Bixio ve Stefano Saj Commissione Nazionale Cavita Artificiali yeraltı şehirlerinde çalışmalarda bulunmuştur. Sivasa yeraltı şehri, bölgeye göre farklı bir jeolojik karaktere sahiptir. En altta kızılımsı kahverengi renkte olan çamuş taşı, üstünde kalınlığı 3-4 m yi bulan aglomera (iri taneli tüf) ve en üst kısımlarında da sert bir volkanik kayaç olan andezit kaya blokları bulunmaktadır. Yeraltı şehri, çamur taşı ve aglomera formastasyonunun içine kazılmıştır. Platonun yamacına oyulan yeraltı şehrinin girişi dar bir kaya bloğu vasıtasıyladır. Henüz tam olarak temizlenmemiş ve ışıklandırılmamış olan yeraltı şehrinin iki katı tespit edilebilmiştir. Her iki katında da büyük düzgün olmayan dikdörtgen mekanlar birbirlerine dar ve uzun koridorlarla bağlanmıştır. Koridorların girişlerinde bulunan kapı taşları, dışarıda kesilip içeriye getirilmişlerdir. (Yeraltı şehrinin 1. 5 km uzağında bulunan kaya bloklarının üzerindeki izler bunu kanıtlayan en iyi delildir. ) Yeraltı şehrinin ikinci. katında yer alan su kuyusu 25 m derinlikte olup içinde halen su bulunmaktadır. Gökçetoprak köyünün kuzey ve batı yamaçlarında da yöre halkı tarafından halen ahır, depo ve samanlık olarak kullanılan çok sayıda yeraltı yerleşimleri bulunmaktadır. Karavezir (Kurşunlu ) Camii 1779 yılında Gülşehir li Karavezir Silahtar Seyyid Mehmet Paşa tarafından yaptırılmıştır. Vakfiyesinden cami mimarının 8 akçe yevmiye ile çalışan Ebu Bekir Veledi Halil Efendi olduğu anlaşılmaktadır. Üç kapılı bir avluda yer alan Karavezir Camii, yaklaşık 400m² bir alanı kaplamaktadır. Osmanlı mimarisinin karakteristik özelliklerini taşıyan cami, iki renkli kesme taştan yapılmış, kare planlı, ana mekanını kaplayan 11 m çapındaki kubbe dört kemer üzerine oturtulmuştur. Kubbe dört sivri kemer ve köşelerde pandantifler ile beden duvarları üzerine oturmuştur. Kubbe ağırlığını kısmen köşe kuleleri ve payeler, kısmen de kemerler taşır. Kuzey cephesinde fazla simetrik olmayan 6 sütunun taşıdığı üç gözlü son cemaat yeri bulunmaktadır. Üç kubbede de derinlemesine aynalı tonozla örtülüdür. Sütunlar birbirlerine basık sivri kemerle bağlanmıştır. Son cemaat yeri kubbeleri, içten pandantiflerle, dıştan kasnağa oturur. Kubbelerde yer yer nemden dökülmüş olmakla beraber kalem işi süslemeler bulunmaktadır. Giriş kapısı çerçevesinin üzerinde profilli barok üslupta mermer kitabe bulunmaktadır. Yeşil zemin üzerine altın yaldızla işlenmiş madalyon şeklinde I. Abdülhamid in tuğrası yer alır. Tuğranın yan taraflarında siyah, yeşil, mavi renkte yağlı boya ile boyanmış birer demet çiçek bulunmaktadır. Şahı-Şahani Hamidi Şeyh Sadr-ı Zişan-ı Silahtar Paşa, hayr-ı niyetiyle razı-i Hak içün, kıldı bu cami pür nuribina, sıdkile aşafı alişane, beş vakitte idelim 8

29 hayr ve dua, tam tarih-i itmamın da oldı bir beyt ile lüfti göya, kıldı bu camii ehya-e lillah-i sahibi Sadr Mehmed Paşa A Hacıbektaş Nevşehir-Kırşehir yolu üzerinde Nevşehir e 45 km uzaklıkta olan Hacı Bektaş, ilçe merkezinde yapılan kazılar sonucunda Eski Tunç Çağı, Hitit, Frig, Hellenistik ve Roma Dönemi ne ait ele geçen eserler, Hacıbektaş Arkeoloji Müzesi nde sergilenmektedir. Hacı Bektaş yakınlarındaki Karaburna köyü yakınlarında Topada ve Sivasa da olduğu gibi Geç Hitit Dönemi ne ait Hitit hiyeroflifi ile yazılmış Karaburna kaya anıtı bulunmaktadır. Bu yazıtta Kral Sapas ın NIAS SAPAS ile yaptığı anlaşma ve bu anlaşmaya uymadıkları takdirde Haran tanrısı Armas, tanrıçası Kumiapi ve Datti Kubaba nın aşağılayacağından bahsetmektedirler. Hacı Bektaş-ı Veli Müzesi Mimarlık tarihi yönünden, M. XIII. ile XIX. yüzyıllar arasında tamamlanmış olan Hacı Bektaş-ı Veli Tekkesi, tarihsel süreç içinde epey restorasyon (onarım) görmüştür. Mimari terminoloji bakımından, külliyeden daha ziyade bir manzume niteliği taşımaktadır. Tekke, 30 Kasım 1925 tarihinde TBMM nin 677 sayılı kanununla diğer tekke ve zaviyeler ile birlikte kapatılmış, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yılları arasında onarımı yapılmış ve 16 Ağustos 1964 tarihinde Etnografya Müzesi biçiminde düzenlenerek halkımızın ziyaretine açılmıştır. Müze, plan bakımından üç ana bölümde incelenir. Avlulara, sırasına göre kademeli bir anlayışla tatlı bir meyil verilerek mimari açıdan bir bütünlük sağlanmıştır. 1. Avlu: Eskiden Nadar (At) avlusu da denilen bu bölüme, güneydeki anıtsal görünümlü Çatal Kapı dan girilir. Girişin hemen sağında 1902 yılında Tekke Postnişini Feyzulla Dedebaba zamanında Sadrazam Halil Paşa nın eşi Fatma Nuriye Hanım tarafından yaptırılan ve üzerinde Mühr-ü Süleyman motifi bulunan Üçler Çeşmesi yer alır. Eskiden bu avlu içinde günümüze kadar ulaşmayan; atevi, ekmekevi, hamam, tuvalet, mihmanevi, çamaşırhane gibi bölümler bulunmaktaydı. 2. Avlu: Eskiden Dergah Avlusu da denilen bu bölüme, üçgen alınlıklı ve sivri kemerli Üçler Kapısı ndan girilir. Bu avlu içinde sırasına göre sağda; Arslanlı Çeşme, aşevi, Baba Köşkü, Tekke Camii, ortada; havuz, solda; mihmanevi, meydanevi, kilerevi ve Dedebaba Köşkü gibi bölümler bulunmaktadır. Arslanlı Çeşme: Klasik Mısır Sanatı tarzında İskenderiye mermerinden yapılmış olan arslan yontusu, ünlü Mısır Valisi Kavalalı M. Ali Paşa soyundan Fatma Hanım tarafından, M yılında Tekke ye hediye babında gönderilmiştir. Arslanların içine yerleştirildiği esas çeşme, M yılında eski Silistre Valisi Malkoç Bali Bey hayrına yaptırılmıştır. Aşevi Baba Köşkü: Protokolde, Dedebaba dan sonra gelen Aşevi Babası nın oturduğu köşk, bugün Müze ideresi olarak hizmet vermektedir. Aşevi: Kitabesinden M ta Malkoç Bali Bey hayrına yaptırıldığı anlaşılan aşevi nde meşhur karakazan, halife kazanları ve diğer mutfak eşyaları sergilenmektedir. Tekke Camii: M yılında, Padişah II. Mahmut tarafından yaptırılan camii klasik tarzda; içten kubbeli görünümüne rağmen dıştan kurşun kaplamalı ve basık külahlı olarak inşaa edilmiştir. Güdük minaresi orjinal olmayıp restorasyon ürünüdür. Havuz: Giriş kapısının tam karşısında bulunan havuzun kitabesinden anlaşıldığına göre; yılları arasında dönemin Beyrut Valisi nin (H. Rıfat Paşa) eşi Nazlı Hanım 9

30 tarafından yaptırılmıştır. Güney duvarı, üçgen alınlıklı olarak yapılmış olup; oniki dilimli Hüseyni taç ile sonlandırılmıştır. Fıskiyesinde, Korinth tipi antik başlık kullanılmıştır. Mihmanevi: Tekke faal iken, gelen konukların ağırlandığı bu bölüm, bugün müze deposu olarak kullanılmaktadır. Meydanevi: Tekke nin en önemli bölümlerinden biri olup, kitabesine göre; M yılında Sultan Murat tarafından yaptırılmıştır. Burada tarikata intisap etme yani ikrar verme ve nasip alma törenleri yapılıyordu. Meydan Odası nın rekonsrüksiyon olarak bingi tekniğinde inşaa edilen tavanı ilgi çekicidir. Bu bölümde; oniki makamı simgeleyen postlar, levhalar, Bektaşi Tahtı, müzik aletleri, tablolar, eski siyah-beyaz fotoğraflar, mühürler ve diğer etnoğrafik eserler sergilenmektedir. Kilerevi: İki katlı olan bu bölümün alt katı, eskiden Tekke kasası ve depo olarak; üst kat ise, Dedebaba Köşkü olarak hizmet veriyordu. Şimdi ise Kütüphane deposu olarak hizmet vermektedir. 3. Avlu: Eskiden Hazret avlusu da denilen bu bölüme, basık kemerli, yeşil kanatlı, Altılar Kapısı ndan girilir. Atatürk Köşesi, Pirevi, Balım Sultan Türbesi ve Hazire bulunmaktadır. Pirevi: Girişin tam karşısında yer alan bu yapı kompleksi, M. XIII. -XVI. yüzyıllar arasında tamamlanmıştır. Girişin sağ ve sol yanında; Tekke ye hizmet etmiş bulunan Dede ve Babalar ın mezarları bulunmaktadır. Akkapı denilen süslemeli mermer kapıdan, kalem işi motiflerle bezeli olan Orta Methal yani salona girilir. Sağ tarafta; Tekke nin çekirdeği sayılan ve Dervişlerin zikredip, olgunlaştıkları Çilehane (kızılcahalvet) denilen hücre yer alır. Üstünde kitabesi bulunan, mütevazi bir kapıdan, Kırklar Meydanı na geçilir. Tavanı ahşap, duvarları kalem işi bezemelerle süslü olan bu bölümde; muhtemel olarak Hindistan dan Tekke ye hediye olarak gelmiş olan ünlü Kırkbudak şamdan, Hz. Ali nin el yazması Kur an-ı Kerim den bir sure, İran Şahı nın adağı ipek halı, sancaklar, fincan takımları, Türbe nin süslemeli orijinal gümüş kapısı, bazı silahlar ve Bektaşi kültürüne ait bazı etnoğrafik eserler sergilenmektedir. Meydanın doğusunda; Horasan Erleri, batısında; Çelebiler in mezarları bulunmaktadır. Gökeşik de denilen, mütevazi ve süslemeli mermer kapıdan Huzur-u Pir e yani Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli Türbesine girilir. Yapı Selçuklu mimarisi geleneğinde inşaa edilmiş olup; kubbe ve duvarları kalem işi bezemelerle süslenmiştir. Yüksek tip sandukası yeşil puşidelerle süslüdür. Türbe nin üst kısmı; dıştan sivri külahlı ve kurşun kaplamalıdır. Güvenç Abdal Türbesinde ise Güvenç Abdal, eşi Dünya Güzeli ve hizmetkarlarının sandukaları bulunmaktadır. Türbe kemerli tonozla örtülü olup, restorasyon ürünü bezemelerle süslüdür. Balım Sultan Türbesi: Avlunun sağ tarafında, piramidal külah örtülü ve Selçuklu mimarisi tarzında inşaa edilmiştir. Balım Sultan; Dimetoka daki Bektaşi Tekkesinde yetişmiş ve daha sonra merkez Tekke ye gelerek, Bektaşilik e önemli hizmetlerde bulunmuştur. Bu nedenle de Bektaşilik te Pir-i Sani ( İkinci Pir ) olarak kabul edilir. Balım Sultan sandukasından başka Kalender Şah mezarının da bulunduğu Türbe, ölümünden üç yıl sonra M da; Yavuz Sultan Selim in komutanlarından Dulkadiroğulları Beyi, Şeyhsuvar Ali Bey tarafından inşaa ettirilmiştir. Kubbe içi ve duvarları kalem işi bezemelerle süslü olan türbe içinde; şamdan, orijinal kapı ile bazı levhalar sergilenmektedir. Türbe nin önünde ise kutsal sayılan tarihi Dilek Ağacı ( Karadut-Morus Nigra ) bulunmaktadır. Hazire: Balım Sultan Türbesi nin hemen yanında bulunan mezarlıkta, Tekke ye hizmette bulunan dervişler yatar. Hüseyni, Elifi ve Ethemi tipteki mezar taşı başlıkları, Türk - İslam Sanatı nın özgün eserlerindendir. 10

31 Diğer Müze ve Örenyerleri Arkeoloji ve Etnoğrafya Müzesi: İlçe merkezinde ve Hacıbektaş Veli Müzesi nin 100 m kadar batısındadır. Sulucakarahöyük te, yılları arasında yapılmış olan bilimsel kazılarda ortaya çıkan arkeolojik buluntular sergilenmektedir. Tek höyükten çıkan eserlerin sergilenmesi bakımından önemli bir müzedir. Pazartesi günü dışında her gün açıktır. Kadıncık Ana Evi: Velayetname de adı geçen ve Bektaşilik te önemli sayılan bir kişinin ikamet ettiği evdir. Müze Müdürlüğü ne başvurulması halinde görevli sağlanarak ziyaret edilebilir. Efendi Türbesi: Bektaş Efendi Türbesi: M yılında ölmüş olan Bektaş Efendi ile ilgili pek bir bilgi yoktur. Kubbesi ve duvarları kalem işi bezemelerle süslü olan türbe, Selçuklu Kümbet Mimarisi tarzında inşaa edilmiştir. Çilehane-Deliklitaş: İlçenin 3km. doğusundaki Arafat Dağı nda bulunan mağaradır. Hacı Bektaş-ı Veli nin bu mekanda halvette bulunduğuna inanılır. Ayrıca, bu delikten geçenlerin günahlarından arındığı yönünde bir inanç da vardır. Zemzem çeşmesi, Hacı Bektaş-ı Veli, Yunus Emre ve Ozanlar Anıtları ile kişilik modern amfitiyatro bu tepede bulunmaktadır. Beştaşlar: İlçenin 5 km kadar kuzeyinde; Çivril Köyü yakınlarında bulunmaktadır. Jeolojik bakımdan önem taşıyan, beş adet dev boyutlu taş vardır. Taşların efsanesi, Velayetname de ayrıntılı olarak anlatılır. Atatürk Evi: İlçe merkezinde bulunan evde; M. Kemal Atatürk, Aralık 1919 tarihlerinde konuk edilmiştir. XIX. yüzyılda inşaa olunan ev, restore edildikten sonra, Müze- Ev olarak halkın ziyaretine açılacaktır. A Avanos Nevşehir in 18 km kuzeyinde olan Avanos un antik dönemdeki adı Venessa dır. Çok sayıda çanak çömlek atölyesi bulunan ilçede seramik yapım geleneği Hititlerden beri süregelmektedir. Kızılırmak ın getirdiği kırmızı toprak ve milden elde edilen seramik çamuru, Avanoslu seramik sanatçılarının elinde şekil almaktadır. Avanos u (Venessa) ikiye ayıran ve Anadolu nun en uzun nehri olan Kızılırmak ve onun çevresi, çağlar boyunca çok sayıda olaylara sahne olmuştur. Avanos yakınlarında, Kızılırmak ın hemen kenarındaki bir Roma mezarlığında ele geçen mermerden lahit, Merkez Kapadokya Bölgesi nde bugüne kadar ele geçen tek lahit olması açısından ilginçtir. Lahit, 1971 yılında tesadüfen ortaya çıkmış, semerdam biçimindeki kapağı kimliği tespit edilmeyen şahıslarca açılmış ve içindeki buluntular ne yazık ki çalınmıştır. Ceset üzerinde yapılan patolojik ve paleoantropolojik araştırmalar sonucunda lahitin, saçları kına ile boyanmış bir kadına ait olduğu anlaşılmıştır. Avanos un Sarılar kasabası yakınlarındaki Prof. H. Sever in başkanlığındaki Zank Höyük te yapılan arkeolojik kazılarda Eski Tunç Çağı ndan Geç Roma Dönemi ne kadar değişik kültürlere ait kalıntılar açığa çıkarılmıştır. Avanos ta XIII. yüzyıl Selçuklu Dönemi ne tarihlenen Saruhan Kervansarayı ve Alaaddin Camii bulunmaktadır. Saruhan Nevşehir in Avanos ilçesinin 5 km güney doğusunda Ürgüp ün ise 6 km kuzeyinde, Damsa vadisinde yer alır. Han, doğu-batı bağlantısındaki Aksaray-Kayseri güzergahındadır. II. İzzettin Keykavus zamanında -belki de onun tarafından yılında yaptırılan Saruhan 2000 m² lik bir alanı kaplamaktadır. 11

32 Zelve Avanos a 5 km, Paşabağlarına 1 km uzaklıktaki Zelve, Aktepe nin dik ve kuzey yamaçlarında kurulmuştur. Üç vadiden olaşan Zelve Ören Yeri, peribacalarının en yoğun olduğu yerdir. Vadideki peribacaları sivri uçlu ve geniş gövdelidir. Uçhisar, Göreme, Çavuşin gibi kaya oyma mekanlardaki trogloditik yaşamın ne zaman başladığı bilinmeyen Zelve, özellikle IX. ve XIII. yüzyılda hıristiyanların önemli yerleşim ve dini merkezlerinden biri olmuş; aynı zamanda rahiplere ilk dini seminerler de bu yörede verilmiştir. Yamaçların dibinde yeralan Direkli Kilise Zelve deki manastır hayatının ilk yıllarına aittir. Kilise süslemelerinde tercih edilen kabartma haçlar daha çok ikonoklastik düşünce ile yakından ilgilidir. İkonoklastik Dönem öncesine tarihlenen Balıklı, Üzümlü ve Geyikli Kiliseler vadinin önemli kiliselerindendir yılına kadar iskan edilmiş vadide manastır ve kiliselerden başka yerleşim yerleri, iki vadiye açılan tünel, değirmen, cami ve güvercinlikler bulunmaktadır. Paşabağları ve Aziz Simeon Hücresi Göreme-Avanos yolunun sağında, yoldan 1km içeridedir. Eskiden Rahipler Vadisi bugün Paşabağı olarak adlandırılan bu alan, kendine özgü peribacalarıyla doludur. Çok gövdeli ve çok başlı olan bazı peribacalarının içlerine şapel ve oturma mekanları oyulmuştur. Üç başlı peribacalarının birinde Aziz Simeon adına yapılmış bir şapel ve inziva hücresi bulunmaktadır. Dar bir baca vasıtasıyla ulaşılabilen hücrenin girişini antitetik haçlar süslemektedir. İçinde ocak, oturma ve yatma mekanları ile ışık girmesini sağlayan pencere aralıkları mevcuttur. V. yüzyılda Halep yakınlarında münzevi bir hayat sürdüren Aziz Simeon, mucizeler yarattığı söylentileri çıkınca, halkın aşırı ilgisinden kaçarak önce iki metre yüksekliğinde bir sütun üzerinde daha sonra 15 m yüksekliğinde bir sütun üzerinde yaşamaya başlar. Aziz Simeon, aşağıya sadece müritlerinin getirdiği az miktarda yiyecek ve içeceği almak için iner. Kapadokyalı münzeviler ise bir sütun yerine hazır buldukları peribacalarını oyarak dünyevi hayattan uzaklaşırlar. Peribacasını aşağıdan yukarı doğru oyarak m yükseklikte kaya odalarda yaşar, kaya yataklarda yatarlar. Çavuşin Bölgenin en eski yerleşim yerlerinden biri olan Çavuşin, Göreme-Avanos yolu üzerinde, Göreme ye 2 km uzaklıktadır. Çavuşin deki Vaftizci Yahya adına yapılan kilise bölgeye hakim bir yerdedir. Muhtemelen V. yüzyılda yapılmış -boyanmış- olduğundan bölgenin en eski kilisesidir. Kapadokya da pek görülmeyen geniş avlusu son yıllarda kayaların kopması sonucu yıkılmıştır. Eski Çavuşin vadisindeki harabeler, hristiyan dervişlerinin ve topluluklarının yaşadığı yerlerdi. Çavuşin in hemen yanındaki Güllüdere de beş kilise bulunmaktadır. Vadinin yakınındaki Haçlı Kilise aynı zamanda müslüman Arapların akınlarına karşı savunma amaçlı olarak da kullanılmıştır. Çavuşin (Nicephorus Phocas) Kilisesi Göreme-Avanos yolu kenarında, Göreme ye 2. 5 km uzaklıktadır. Oldukça yüksek tek nefli, beşik tonozlu, üç apsisli olan kilisenin narteksi yıkılmıştır. 964/965 yıllarına tarihlenmektedir. 12

33 Sahneleri: Tonozda müjde, ziyaret, bakireliğin ispatı, Mısır a kaçış, Yusuf un ikinci rüyası, Havarilerin Tanrı yolunda görevlendirilmesi, üç müneccimin tapınması, masum çocukların katliamı, Elizabeth in takip edilişi, Zekeriya nın öldürülmesi; batı duvarında Yusuf ve Meryem deney sonrası, Beytüllahim e yolculuk, doğum, son yemek, ihanet, İsa nın cehenneme inişi, vaftiz; kuzey duvarında İsa Platus önünde, İsa Golgota yoluna, İsa çarmıhta, İsa nın ölümü; güney duvarında Kudüs e giriş, Lazarus un diriltilmesi, kör adamın iyileştirilmesi, İsa nın çarmıhtan indirilmesi, kadınlar boş mezar başında; apsis duvarında başkalaşım resmedilmiştir. Güllüdere (Aziz Agathangelus) Kilisesi Çavuşin köyüne yaklaşık 2 km uzaklıktaki Güllüdere vadisinin en soldaki kolunda yer alır. Vadinin hemen başlangıcında, solda dik bir yamaç üzerine yapılmıştır. Nef, dikdörtgen planlı, düz tavanlı ve geniş tek apsislidir. VI-VII. yüzyıla tarihlenen mimariye IX. -X. yüzyılda apsis ilave edilmiştir. Apsisteki iki ya da üç fresk seviyesi apsisin devamlı olarak boyandığını gösterir. Madalyon içinde tahtta oturan İsa nın sağında ve solunda yeralan İncil yazarlarının sembolleri simetrik olarak resmedilmiştir. Düz tavan, kabartma olarak yapılmış, ortada daire içinde haç, kenarlarda ise palmiye motiflerinin arasında çelenk motifleriyle dekore edilmiştir. Bu şekilde haçı esas alan dekorasyonlar daha çok İkonoklastik Döneme aittir. Kapadokya da yaşayan halkın haça karşı özel sevgisinden dolayı İkonoklastik Dönem sonrasında da sevilerek yapılan bir motiftir. Çünkü haç Kudüs teki Kutsal Haç ı temsil etmekteydi. Sahneleri: Geniş apsiste Peygamberin görünümü, Melekler Gabriel ve Michael, İsaac, Ezekiel, kiliseye adını veren Aziz Agathangelus ve Anastasia, apsisin ön cephesinde ise vaftiz sahnesi. Özkonak Yeraltı Şehri Avanos un 14 km uzağında yer alan yeraltı şehri, İdiş dağının kuzey yamaçlarına volkanik granit bünyeli tüf tabakalarının oldukça yoğun olduğu yere yapılmıştır. Geniş alanlara yayılmış olan galeriler birbirlerine tünellerle bağlanmıştır. Kaymaklı ve Derinkuyu yeraltı şehirlerinden farklı olarak katlar arası haberleşmeyi sağlayacak çok dar ve uzun delikler bulunmaktadır. Düzgün oyulmuş odaların girişleri kapatıldığında havalandırma da bu dar (5cm) ve uzun deliklerle sağlanmıştır. Yine diğer yeraltı şehirlerinden farklı olarak sürgü taşından sonra, tünel üzerine (düşmana kızgın yağ dökmek maksadıyla) delikler oyulmuştur. Özkonak yeraltı şehrinde Kaymaklı ve Derinkuyu yeraltı şehrinde olduğu gibi hava bacası, su kuyusu, şırahane ve sürgü taşları bulunmaktadır. A Ürgüp Nevşehir in 20 km doğusunda olan Ürgüp Kapadokya Bölgesinin en önemli merkezlerindendir. Göreme de olduğu gibi tarihsel süreç içerisinde çok sayıda isme sahip olmuştur. Bizans Döneminde Osiana (Assiana), Hagios Prokopios; Selçuklular Dönemi nde Başhisar; Osmanlılar zamanında Burgut kalesi; Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren de Ürgüp adıyla anılmıştır. Ürgüp ve civarındaki ilk yerleşim antik adı Tomissos olan Damsa Çayı nın doğusundaki Avla Dağı etekleridir. İngiliz Arkeolog Ian Todd un burada yaptığı yüzey araştırması sonucunda çok sayıda obsidiyenden ve sileksten Paleolitik Dönem e ait aletler bulmuştur. Daha geç dönemlere ait en önemli kalıntılar ise Ürgüp kasaba ve köylerinde bulunan Roma Dönemi ne ait kaya mezarlardır. 13

34 Bizans Döneminde de önemli bir dini merkez olan Ürgüp, köy, kasaba ve vadilerindeki kaya kiliselerin ve manastırların piskoposluk merkeziydi. XI. yüzyılda Ürgüp, Selçuklular ın önemli kentleri Konya ya ve Niğde ye açılan önemli bir kale konumundaydı. Bu döneme ait iki yapı kentin merkezindeki Altıkapılı ve Temenni Tepesi Türbeleri dir. Bir anne ve iki kızına ait olan ve XIII. yüzyılda yaptırılan Altı Kapılı Türbe, altı cepheli, her cephesinde kemerli pencereli ve üstü açıktır. Ürgüp ün Temenni Tepesi nde bulunan iki türbeden birinin, 1268 yılında Vecihi Paşa tarafından yaptırılan ve halk arasında Kılıçarslan Türbesi olarak da anılan Selçuklu Sultanı IV. Rüknettin Kılıçarslan a, diğerinin ise III. Alaaddin Keykubat a ait olabileceği düşünülmektedir. Ancak araştırmacılara göre bu olasılıklar oldukça zayıftır yılında Osmanlı topraklarına katılan Ürgüp, XVIII.. yüzyılda Osmanlı Sadrazamı Damat İbrahim Paşa nın kadılık makamını doğduğu kent olan Nevşehir e (Muşkara) bağlaması nedeniyle ilk kez ikinci planda kalır. Ancak Paşa da Ürgüplüleri mağdur etmemek için Nevşehir yakınlarındaki Kavak köyünden yaklaşık 20 km bir yeraltı yolu ile su getirtir. Sokak ve meydanlara mermerden çeşmeler yaptırarak şiirlerini dönemin meşhur şairlerine yazdırmış, kitabelerini de en iyi ustalara kazıtmıştır. Bu kitabeli çeşmelerin sadece bir kaçı orjinal yerindedir. Ürgüp teki bir diğer önemli yapı da Rum Hamamı dır. Rumca kitabesinden temelinin 1900 de atıldığı tüm halkın ortak çalışması sonucunda 1909 da tamamlandığı anlaşılmaktadır. Şemsettin Sami yıllarında yazdığı Kamus-ül Alem adlı tarih ve coğrafya ile ilgili eserinde Ürgüp te 70 cami, 5 kilise ve 11 kütüphane olduğunu belirtir. Ürgüp civarındaki Pancarlık, Üzengi ve Keşlik vadisi hem tarihi, hem de doğal değerleri olan vadilerdir. Ürgüp Müzesi 1971 yılında açılan müze, Ürgüp ve civarından ele geçen fosil örneklerinin dışında Prehistorik, Eski Tunç Çağı, Hitit, Frig, Pers, Hellenistik, Roma, Bizans ve Osmanlı Dönemi eseri mevcuttur. Müze de ayrıca yörenin mahalli kıyafetlerinin, eşyalarının ve silahların bulunduğu etnoğrafik seksiyon da bulunmaktadır. Ürgüp Müzesi ne bağlı ören yerleri Mustafapaşa (Sinasos) Aios Vasilios Kilisesi, Manastır Vadisi Kiliseleri, Yeşilöz (AzizTheodor) Kilisesi ve Pancarlık Kilisesi dir. Aziz Theodore (Tağar) Kilisesi Ürgüp-Kayseri yolundan 8. 5 km sonra sağa dönülüp 8 km daha gidildiğinde Ürgüp ilçesinin Yeşilöz köyüne ulaşılır. Buradaki kilise T planlı, merkezi kubbelidir. (Kubbe çöktüğünden camla kapatılmıştır. ) Üst katta bulunan galeriye bir merdiven sayesinde çıkılmaktadır. Bu nedenle Kapadokya kiliseleri içinde tek örnektir. Genelde resimleri iyi korunmuş olan kiliseyi üç sanatçı kendi stillerine göre farklı zamanlarda süslemiştir. Aziz Theodore adına yapılmış olan Tağar Kilisesi, XI-XIII. yüzyıllara tarihlenmektedir. Sahneleri: Deesis, müjde, doğum, peygamberlerin görünümü, havarilerin görünümü, İsa çarmıhta, melekler Gabriel ve Michael, madalyonlar içinde aziz tasvirleri. Pancarlık Kilisesi Ortahisar kasabasının güneyinde, Ürgüp-Mustafapaşa yolunun sağındaki Pancarlık vadisindedir. Düz tavanlı, tek nefli ve tek apsislidir. Kilisedeki duvar resimleri daha çok yeşil zeminlidir ve oldukça iyi korunmuştur. İlk bakışta kiliseyi iki farklı sanatçının farklı zamanlarda boyadığı düşünülse de sahneler ve tüm yazılar ayrı ayrı incelendiğinde aynı 14

35 sanatçı tarafından süslendiği anlaşılmaktadır. Zengin İncil siklusunu içeren kilisede sahneler, frizler halinde birbirini takip etmekte, frizin her iki yanını madalyonlar içinde aziz tasvirleri sınırlamaktadır. Pancarlık Kilisesi XI. yüzyılın ilk yarısına tarihlenmektedir. Sahneler: Peygamberlerin görünümü, müjde, ziyaret, bakireliğin ispatı, Beytüllahim e yolculuk, doğum, üç müneccimin tapınması, Joseph in ikinci rüyası, Mısır a kaçış, masum çocukların katliamı, İsa nın mabete takdimi, Elizabeth in takip edilişi, Vaftizci Yahya nın görevlendirilmesi, vaftiz, İsa nın denenmesi, Kana düğünü, şarap mucizesi, balık ve ekmeklerin çoğaltılması, havarilerin tanrı yolunda görevlendirilmesi, şeytan çarpmış adamın iyileştirilmesi, cüzzamlı adamın iyileştirilmesi, sakat kadının iyileştirilmesi, Jairus un kızının iyileştirilmesi, balıkların çoğaltılması mucizesi, İsa ve Samarralı kadın, başkalaşım, İsa Golgota yolunda, İsa çarmıhta, İsa nın cehenneme inişi, İsa nın göğe yükselmesi, melek Gabriel ve Michael ve madalyonlar içinde aziz tasvirleri. Ürgüp/Taşkınpaşa Camii Nevşehir, Ürgüp ilçesinin, Damsa köyü merkezinde yer alan Taşkınpaşa Camii, Karamanlılar Dönemi ne aittir. Bugün beyaz badana ile boyanması nedeniyle çirkinleştirilmiş portali geometrik bezeli bordürlerle süslüdür. Kesme taştan inşa edilmiş cami, kıble yönünde üç nefli, on bir tonozla örtülüdür. Kemerler mermer başlıklı payeler üzerine oturur. Camiinin üzeri ise düz toprak damdır. Halen Ankara Etnoğrafya Müzesi nde sergilenen cevizden kakma tekniğinde yapılmış mihrabı, bugüne kadar kalan tek ahşap örnek olması nedeniyle önemlidir. Mihrabın etrafındaki iki sıra bordür arabesk süsleme ve ayetlerle süslenmiştir. Mimberi ise büyük bir özenle işlenmiş, Selçuklu Dönemi nden beri Anadolu da uygulanmaya başlanan kündekari tekniğinde yapılmışlardır. Bir çatma tekniği olan kündekaride sekizgen, baklava ve yıldız şeklinde olan ahşap parçalar birbirlerine iç içe geçerek bağlanmış, birbirlerine tutturmak için çivi ya da yapıştırıcı kullanılmamıştır. Parçalar geçme olduğundan ahşabın kuruması nedeniyle ayrılmalar ve çatlaklar oluşmaz. Ürgüp/Taşkınpaşa Türbesi Ürgüp ün Damsa (Taşkınpaşa) köyü merkezinde yer alan, Selçuklu Beyi Taşkınpaşa ya ait türbe, dörtgen gövdeden sekizgen başlıklı çatıya dıştan pandantif şeklinde üçgenlerle geçilir. Türbenin mezar odasına doğu yönünde ve L biçiminde birkaç basamaklı merdiveni vasıtasıyla inilebilmektedir. Tüf kayanın oyulmasıyla inşa edilmiş, basık beşik tonozlu mezar odası, m uzunluğunda, m genişliğinde, m yüksekliğindedir. Odanın ortasında sembolik olarak yapılmış taş sanduka bulunur. Türbenin gövdesi ise düzgün kesme taşlardan inşa edilmiştir. Kuzey yönündeki portali, geometrik motiflerle bezelidir. Portalin dışındaki cephelerde sadece pencerelerin üstünde oldukça sade, geometrik süslemeler yer alır. Türbenin iç kısmı ise merkezi kubbelidir. Duvarlarda kırmızı aşı boyası ile yazılmış dualar, ortada ise üç adet taş sanduka bulunmaktadır. Taşkınpaşa nın hemen karşısında yer alan türbe ise Hızır Reis e aittir. Aynı döneme tarihlenen türbe baldaken tarzda inşa edilmiş, altıgen planlıdır. Türbeye iki taraflı, basamaktan oluşan merdivenle çıkılmaktadır. Türbenin ortasında ise mermerden yapılmış, üzerleri tamamen Arapça kitabe ve geometrik motiflerle süslenmiş üç adet taş sanduka yer alır. 15

36 Ürgüp/Taşkınpaşa Medresesi Ürgüp-Soğanlı yolu kenarında, Ürgüp ün 20 km güneyindeki Damsa (Taşkınpaşa) köyündedir. Karamanoğulları na ait medrese, x m ölçülerindedir. Portali, mescitteki mihrabı, kapı ve pencereleri düzgün kesme taşlardan duvarları ise moloz taşlarla örülüdür. Üst örtüsü tamamen yıkılmış olmasına karşın girişin hemen solundaki merdivenlerden en az iki katlı olduğu anlaşılmaktadır. Batı taraftaki portalinde görülen zengin taş işçiliği klasik Selçuklu üslubundadır. Portal, tamamen geometrik ve bitkisel motiflerle süslüdür. Girişin üstünde yer alması gereken kitabesi kayıptır. Basık kemerli girişin hemen sağında medresenin mescidi bulunur. Mihrabı portalde olduğu gibi zengin bitkisel motiflerle süslüdür. Üst kısım palmet dizileri, çift sıra bordürü ise bitkisel motiflerle bezelidir. Dikdörtgen planlı, üzeri açık avlunun etrafında birbirinden bağımsız mekanlar yer alır. Ortahisar Nevşehir-Ürgüp karayolu üzerinde, Ürgüp e 6 km uzaklıktadır. Ortahisar Kalesi hem stratejik hem de yerleşim amacıyla kullanılmıştır. Kalenin eteklerinde Kapadokya nın karakteristik sivil mimari örnekleri bulunmaktadır. Ayrıca hemen hemen tüm vadilerin yamaçlarına oyulan soğuk hava depolarında yörede yetişen patates ve elma, Akdeniz Bölgesi nden getirilen portakal ve limon saklanmaktadır. Ortahisar vadilerinde son derece ilginç manastır ve kiliseler bulunmaktadır. Bunlar Sarıca Kilise, Cambazlı Kilise, Tavşanlı Kilise, Balkan Deresi Kiliseleri, Hallaç Dere Manastırı dır. Üzümlü Kilise Ortahisar kasabasının batısındaki Kızılçukur vadisinin hemen başında, yoldan yaklaşık 1 km uzaklıktadır. Üzümlü Kilise nin bulunduğu peribacası, keşişlerin yaşadığı bir manastır kompleksi gibi oyulmuştur. Peribacasının alt kısmında kilise, üst kısımda ise -duvarları kısmen yıkıldığından dışarıdan rahatça görülebilen- tavanında kabartma haç bulunan bir mekan yer alır. Kilise, tek apsisli, tek nefli ve kare planlıdır. Nefin arka kısmında mezar nişi bulunmaktadır. Kilise nin ithaf yazısında Stylite Nichitas a ait bir yazıt bulunduğundan dolayı bu kilise Aziz Nichitas Kilisesi olarak da anılmaktadır. Düz tavanlı nef oldukça zengin bir bezeme ile dekore edilmiştir. Portakal renkli zemin üzerine daire ve dörtgenlerden oluşan haç motifi, etrafında üzüm salkımları ve geometrik motifler resmedilmiştir. Bordür ise içinde malta haçı bulunan madalyonlarla süslüdür. Kesin olmamakla birlikte VIII. ya da IX. yüzyıla ait olabileceği düşünülmektedir. Sahneleri: Apsiste tahtta oturan Meryem ve kucağında çocuk İsa, yanlarda ise melekler Gabriel ve Michael, nefin kuzey ve güneyinde sütunlar arasında on iki havari ve doktor azizler. Mustafapaşa Ürgüp ün 6km güneyinde yer alır. Mustafapaşa nın batısında bulunan Gömede Vadisi jeomorfolojik açıdan Ihlara vadisi nin küçük bir benzeridir. Ihlara vadisi nde olduğu gibi kaya oyma kiliselere, barınaklara ve vadinin içinden geçen bir dereye sahiptir. Mustafapaşa daki önemli kilise ve manastırlar; Aios Vasilios Kilisesi, Konstantin- Eleni Kilisesi, Manastır Vadisi Kiliseleri ve Gömede vadisi nde Alakara Kilise ve Aziz 16

37 Basil Şapeli dir. Ayrıca Osmanlı Dönemi nde inşa edilmiş güzel taş ve ağaç işçiliği gösteren bir de medresesi bulunmaktadır. Aziz Basil Şapeli Mustafapaşa kasabasının yaklaşık 2km batısında, Gömede vadisinin batı yakasındadır. İki apsisli, dikdörtgen planlı ve düz tavanlı iki nefli şapel, iki sütunla desteklidir. Batı nefinin duvarlarında üzeri kırmızı aşı boyası ile süslü yarı kabartma sütunlar ve aralarında nişler yer alır. Doğudaki nef ise oldukça zengin geometrik ve bitkisel motiflerle dekore edilmiştir. Gömede vadisi ne bakan, kısmen yıkılmış kapısı olan bu nefin yanında kilise banisine ait olabilecek bir mezar bulunmaktadır. Doğu nefin apsisi herbirinde bir patriğin adı yazılı, etrafı palmetlerle çevreli üç malta haçı ile süslüdür. Tasvirlerin yerine isimleri yazılı bu üç malta haçlarından ortadaki Abraham ı, diğerleri İsaac ve Yakup u temsil etmektedir. Araştırmacılar bu malta haçlarının cenneti ya da Golgota daki üç haçı sembolize ettiğini belirtmektedirler. Tavandaki büyük boyutta, etrafı geometrik ve bitkisel motiflerle boyalı haç, kornişte yer alan yazıta göre Aziz Konstantin i simgelemektedir. İkonoklastik düşünce ile ilgili bu motiflerin yanı sıra, apsisin ön cephesine iki önemli aziz, Aziz Basil ve Nazianuslu Aziz Gregory resmedilmiştir. Aziz Basil Şapeli, bazı araştırmacılara göre İkonoklastik Dönem e ( ) ya da daha geç döneme tarihlenmektedir. Mazı Yeraltı Şehri Antik adı Mataza olan Mazı köyü, Ürgüp ün l8 km güneyinde, Kaymaklı Yeraltı Şehri nin ise l0km doğusundadır. Vadinin her iki dik yamaçlarında Erken Roma Dönemi ne ait kaya mezarları bulunmaktadır. Platoda ise çok sayıda Bizans Dönemi ne ait mezarlar yer alır. Yeraltı şehri, derin vadide yer alan köyün batı dik yamacına oyulmuştur. Değişik yerlerde dört girişi tespit edilebilmiş, asıl giriş düzensiz taşlardan örülü bir koridorladır. Kısa koridordaki iri sürgü taşı, yeraltı şehrinin giriş çıkışı kontrol altına alınmasını sağlamaktadır. İç kısımdaki küçük oda, sürgü taşının rahat bir şekilde hareket etmesi için yapılmıştır. Ayrıca sürgü taşının karşısında kapının tam olarak kapanması için bir girinti bulunmaktadır. Böylece dışarıdan içeriye girmek imkansız hale gelmektedir. Girişin tam karşısındaki sütunlu mekan ahırdır. Yeraltı yerleşiminin geniş alanlarına yayılan ahırlar, diğerlerinden farksızdır. Ancak bir ahırın ortasında kayadan oyulmuş, hayvanların su içmesini sağlayan yalak bulunması diğerlerinden farklı özelliğidir. Ahırların çok sayıda olması hayvansal üretimin bolluğunu dolayısıyla refah seviyesinin yüksek olduğunu gösterir. Ahırların arasında kalan bir mekan, şırahane olarak kullanılmıştır. Tavan kısmında moloz taşlardan örülmüş, üzümleri aşağıya doğru dökmeye yarayan bir baca yer alır. Ahırlardan kısa bir koridor vasıtasıyla yeraltı şehrinin kilisesine ulaşılır. Bu mekanın girişi sürgü taşı ile kapatılabilmektedir. Kilise apsisi, Kaymaklı Yeraltı Şehri ndeki kilisenin aksine uzun kenar köşesine oyulmuş, fasatı kabartmalarla süslenmiştir. Kilisenin kenarlarına oturmaya yarayan alçak platformlar yapılmıştır. Girişin yanında bulunan oda ise din görevlisine ait olmalıdır. Kilisede bulunan aşağıya doğru yaklaşık 20 m derinlikteki su kuyusu, yeraltı şehrinin gerçek derinliğini göstermesi açısından önemlidir. Kilise apsisinin karşısındaki küçük oyuk aynı zamanda gizli baca olup yeraltı şehrinin diğer mekanlarına geçişi sağlar. Bacanın iki tarafındaki küçük oyuklar tırmanmayı kolaylaştırmıştır. 17

38 Üst katlara geçiş gizli bacalar sayesindedir. Üst kat salonları ve odaları birbirlerine dar, uzun tünellerle bağlanmıştır. Mazı yeraltı şehrinin genel özelliği alt kat mekanlarının bağlantıları kısa pasajlarla, üst kat mekanlarının ise uzun, dar pasajlarla sağlanmasıdır. Bu pasajların çoğu kapandığından dolayı yeraltı şehrinin ne kadar bir alana yayıldığı bilinememektedir. Dini mekana sahip Kaymaklı ve Derinkuyu yeraltı şehirleri büyük alanlara yayılmıştır. Mazı yeraltı yerleşiminde de bir kilise bulunduğundan dolayı onlar gibi geniş alanlara yayılmış olması olasıdır. A Derinkuyu Nevşehir-Niğde karayolu üzerinde eski adı Melegobia olan Derinkuyu Nevşehir e 29 km uzaklıktadır. Akarsuyu ve gölü bulunmayan bu ilçenin içme suyu m derinlikteki kuyulardan temin etmesinden dolayı Derinkuyu olarak adlandırılmıştır. Bu ilçenin en önemli özelliği, yerin altına oyulmuş oldukça geniş alanlara yayılan yeraltı yerleşimidir. Derinkuyu da ayrıca yeraltı yerleşiminin güneyinde yer alan XIX. yüzyıla ait ortodoks kilisesi ve Cumhuriyet Mahallesinde tüf kayaya oyulmuş Aya Meryeros Manastırı da bulunmaktadır. Derinkuyu Yeraltı Şehri Derinkuyu yeraltı şehrinin derinliği yaklaşık 85 m dir. Bu yeraltı şehri, bir yeraltı şehrinde bulunan tüm özelliklere sahiptir (ahır, kiler, yemekhane, kilise, şırahane v. s. ). Ayrıca 2. katta misyonerler okulu bulunmaktadır. Geniş bir alan olan okulun tavanı, yeraltı şehirlerinde pek rastlanmayan beşik tonoz ile örtülüdür. Salonun solundaki mekanlar, çalışma odalarıdır. Yeraltı şehrinin 3. ve 4. katlarından sonra merdivenle doğrudan doğruya derinlemesine inilmekte ve 7. katta bulunan haç planlı kiliseye ulaşılmaktadır. Oldukça geniş olan bu mekan sütunlarla desteklenmiş olup buradan uzanan dar, kavisli tünel bir mezarla son bulmaktadır. Yeryüzü ile bağlantısı bulunan 55 m derinliğindeki havalandırma bacası, aynı zamanda su kuyusu olarak da kullanılmaktadır. Alt kata kadar uzanan kuyulardan her kat yararlanamaz, ayrıca istila anında zehirlenmeyi önlemek için bazı kuyuların ağzı yeryüzü ile bağlantısızdır yılında açılan Derinkuyu yeraltı şehrinin halen yüzde onu gezilebilmektedir. Derinkuyu ilçesine bağlı Suvermez ve Doğala köylerinde de henüz tam olarak araştırılmamış yeraltı şehirleri bulunmaktadır. Özlüce Yeraltı Şehri Eski adı Zile olan Özlüce Köyü merkezindeki yeraltı şehri, Nevşehir-Derinkuyu karayolu üzerindeki Kaymaklı Kasabasının 6 km batısındadır. Özlüce yeraltı şehri, diğer yeraltı yerleşimlerinden hem jeolojik yapısı hem de mimari açıdan oldukça farklıdır. Yeraltı şehrinin bünyesinde değişik renklerden oluşan tüfler bulunmaktadır. Tam olarak temizlenmemiş olan bu yeraltı yerleşiminde kat sistemi yoktur, ancak oldukça geniş alanlara yapılmıştır. Girişte bazalttan yapılmış, birbirine geçmeli iki kemerli mekan bulunmaktadır. Daha sonra yine moloz taşlarla örülü 15m uzunluğunda bir geçit vasıtasıyla asıl tüf kayaya ulaşılır. Yeraltı şehrine girişi sağlayan taştan yapılmış mekanlar, asıl yeraltı şehrini oluşturan kaya oyma mekanlara nazaran daha yenidir. Bu koridorun bitiminde m çapında sert granit taştan yapılmış sürgü taşı bulunmaktadır. 18

39 Girişteki ana mekan, yeraltı yerleşiminin en geniş olanı olup, iki bölümden ibarettir. Büyük mekanın sağında erzak depoları, solunda ise oturma odaları bulunmaktadır. Oldukça uzun olan galerilerin kenarlarında hücre tipi odalar, tabanlarda ise tuzaklar yer alır. A Kozaklı Nevşehir in yaklaşık 100 km kuzeyinde yer alan Kozaklı nın eski adı Hamamorta dır. Kozaklı civarında çok sayıdaki tümülüsler, Roma Dönemi ne ait olup Nevşehir arkeolojisi için önemli yer tutmaktadır. Sağlık turizmi açısından önemli bir yere sahip Kozaklı kaplıcaları, Batı Alman Kaplıcalar Birliği sınıflamasına göre sodyumlu, kalsiyumlu, klorürlü olup A ve C grubu şifalı sular grubuna girmektedir. Kozaklı kaplıcalarından iltihabı olmayan romatizmal hastalıkların, kireçlenmelerin, cilt hastalıklarının, kemik, eklem ve kas hastalıklarının, kronik iltihaplı kadın hastalıklarının, damar sertliklerinin, mantar hastalıklarının tedavisinde başarılı sonuçlar alındığı gözlenmiştir. Kozaklı ya yaklaşık 7 km uzaklıktaki Kanlıca kasabasında Nevşehir bölgesinde sıkça rastlanan yeraltı yerleşimi de bulunmaktadır. A. 3. İLİN COĞRAFİ DURUMU Nevşehir, İç Anadolu Bölgesi nde 38º 12 ve 39º 20 kuzey enlemleri ile 34º 11 ve 35º 06 doğu boylamları arasında kalır. Konya kapalı havzasında kalan Derinkuyu ilçesi dışında, bütünüyle Orta Kızılırmak Havzası na giren Nevşehir, konum itibariyle Türkiye nin tam ortasında olup, yüzölçümü km² dir. Ülke topraklarının binde 7 sini kaplar. Kızılırmak vadisinin güney yamacına kurulmuş olan il merkezinin rakımı metredir. İl alanı, yöresel açıdan, doğudan Kayseri nin Yeşilhisar, İncesu ve Merkez, kuzeydoğudan Yozgat ın Boğazlıyan ve Şefaatli, güney, güneybatı ve batıdan Niğde, Aksaray merkez ve Ortaköy ilçesi ile çevrilidir. Yüzey şekilleri açısından ise, ilin doğusunda Hodul dağı ve uzantıları, kuzeyinde Delice Irmak vadisi, güney ve güneybatısında Erdaş dağı ve uzantıları vardır. A. 4. İLİN TOPOGRAFYASI VE JEOMORFOLOJİK DURUMU Nevşehir il alanı, Orta Anadolu da, Erciyes, Melendiz ve Hasandağı gibi eski yanardağların kül ve lavlarının birikmesiyle oluşmuş çok geniş bir plato üzerinde yer almaktadır. Bu platoyu, ülkenin en uzun akarsuyu olan Kızılırmak, doğu-batı doğrultusunda ve derinliğine vadilerle sık bir şekilde parçalamıştır. İl merkezi Kızılırmak platosu adıyla anılan bu geniş ve yüksek düzlüklerin batı yamaçlarında kurulmuştur. Dağlar Nevşehir il alanında rastlanan yeryüzü şekillerinden en az ağırlıklı olanı, dağlardır. İl alanının %18. 5 ini kaplayan dağlar, genellikle Kızılırmak vadisinin kuzeyinde ve güneyinde toplanmıştır. İldeki dağların asıl oluşum dönemi III. Jeolojik zamandır. Alp kıvrımlaşması sırasında Kuzey Anadolu ve Güney Anadolu dağları şekillenirken ortaya çıkan sıkışmalarla Orta Anadolu da yer yer yükselme çökmeler olmuştur. Çöken kesimde uzanan 19

40 Nevşehir toprakları, III. Jeolojik zamanda (Neojende) göl suları altında kalmıştır. Daha sonra yörede çok yoğun volkanik ve tektonik hareketler oluşmuş, il alanının büyük bir bölümü çıkan lav ve tüflerle örtülürken bir yandan da yeni kırılmalar ve püskürmelerle yükselmiş böylece dağlar oluşmuştur. İldeki başlıca dağlar şöyle sıralanabilir: Erdaş Dağı İlin güneybatısındaki bu dağ, Niğde topraklarında geniş ve yüksek kütleler oluşturan Melendiz ve Hasandağı eteklerine dek uzanan Kızılırmak platosu üzerindedir. Aslında bir yanardağ olan Erdaş kütlesi, Kızılcin, Ağıllı, Kurugöl, Doğala ve Çakıllı köylerinin arasını doldurur. Eğimi genellikle %20 nin üzerinde olan Erdaş dağında iklim çok sert geçer. Toprak tabakasının sığlığı da bunlara eklenince, çıplak bir görünüm ortaya çıkar metre yüksekliktedir. Bu doruk aynı zamanda ilin en yüksek noktasıdır. Hodul Dağı İlin doğusunda yer alan Hodul dağı, Erdaş dağına göre daha düzenli bir sıra oluşturur. Derinkuyu yöresinin doğusundan başlayan sıra, yer yer daralıp genişleyerek doğu ve kuzeydoğu yönünde uzanır. Kuzey yönünde Kızılırmak a karışan akarsuların açtığı vadilerle derin bir şekilde parçalanan Hodul dağı, volkanik yapılıdır. En yüksek noktasının yükseltisi metre olan bu dağ sırası, Erciyes yanardağından püsküren lav ve tüflerin birikmesiyle ortaya çıkmıştır. III. Jeolojik zamanın sonlarıyla IV. Jeolojik zamanın başlarında iyice şekillenen Kayseri-İncesu, Yeşilhisar çöküntü oluğuyla Erciyes kütlesinden ayrılarak bağımsız bir sıra oluşturmuştur. Aynı zamanda Nevşehir-Kayseri sınırını oluşturan Hodul dağı, akarsu vadileri ve çöküntü alanlarının yakınında %20 nin üzerinde eğimli yamaçlara dönüşür. Hodul dağı genellikle bitki örtüsünden yoksundur. Eteklere doğru, bozuk ardıç, meşe, alıç, ahlat gibi ağaç türleri ile bazı otsu bitkilere rastlanır. Kızıldağ İl alanının kuzeyinde Kozaklı yöresiyle Kızılırmak vadisini birbirinden ayıracak şekilde doğu-batı doğrultusunda uzanan bu dağ, Erciyes dağından çıkan lavlarla tüflerin Kızılırmak vadisi ile oyulmasından sonra bağımsız bir kütle durumuna dönüşmüştür. En yüksek noktası m ile Altıpınar köyünün doğusundaki kesimdedir. Yarı kurak kuşak üzerinde yer alan dağ, bozkır bitkileri dışında doğal örtüden yoksundur. Hırka Dağı İl alanının kuzeyinde Gülşehir ile Hacıbektaş arasında yükselen bu dağ da yine Kızılırmak vadisine parelel olarak doğu-batı istikametinde uzanır. En yüksek noktası m olan dağın zirveleri tamamı ile çıplak ve kayalık olup eteklerde bozkır bitkileri yanında özellikle kuzey yamaçlarda meşe ağacının oluşturduğu orman toplulukları vardır. Oylu Dağı Nevşehir ilinin doğusunda yer alan bu dağda oluşum olarak diğerleri ile benzerlik göstermektedir. En yüksek noktası 1642 metre ile sivri tepedir. Uzun yıllar az eğimi olan yamaçlarında ve üzerindeki geniş düzlüklerde tarım yapılmıştır. Bitki örtüsü olarak yine, bozkır bitkileri meşe, ardıç, ahlat, alıç gibi ağaçlara rastlanır. Aşıklı Dağ Oylu dağı ile kuzey-güney istikametinde paralel konumda olan bu dağ, Nevşehir in güney-güneydoğu istikametinde Niğde yolu kenarında bağımsız büyük bir kütle halindedir. En yüksek noktası m olan Aşıklı dağ, volkanik bir birikimdir. Üzerinde yine meşe ve ardıçlar yanında bozkır bitkileri vardır. Eteklerinde halen bağcılık devam etmektedir. 20

41 Kermil Dağı Nevşehir ilinin doğusunda Uçhisar kasabası güneyinde yer alan dağ, Ürgüp yolu kenarındadır. En yüksek noktaları metre ile Beşik Kaya tepe ve metre ile Çıplak tepedir. Genellikle bitki örtüsünden yoksun olup, tüf tabakası açığa çıkmaya başlamıştır. Uçhisar (Akdere Dağı) Kermil dağının güneybatısında aynı silsile üzerinde olup yüksekliği m dir. Tamamen bitki örtüsünden yoksundur. Topuz Dağı Ürgüp ilçesinin doğusundan başlayıp uzun bir silsile ile Hodul dağına doğru uzanır. Çökek köyü üzerinde Topuzkara dağ olarak başlayıp güneydoğu istikamette Fakıd dağ, Topuz dağ olarak Tekke dağına oradan da Hodul a birçok tepe ile sıralanır. Ortalama rakımı metre civarında olup birçok tepecikten oluşmaktadır. Üzerinde yer yer meşe toplulukları yanında, ahlat, alıç, ardıç gibi ağaç türleri ve bozkır bitkileri vardır. Ziyaret Dağı (İdiş Dağı) İlin kuzey doğusunda Avanos un kuzeyinde yükselen bu dağ silsilesinin güney ve doğu kenarı Kızılırmak a dayanır. En yüksek noktası metre olan Ziyaret dağı ortalama %50 meyile sahiptir. Kızılırmak vadisine doğu-batı istikametindeki dağ silsileleri genelde bitki örtüsünden yoksundur. Kuzey yamaçlarında Özkonak, Göynük kasabalarına doğru meşe toplulukları vardır. Son yıllarda yapılan ağaçlandırmalarla bir miktar daha bitki örtüsü ile kaplanmıştır. Bu dağların yanında ilin genel yapısını teşkil eden ve volkanik hareketler sonucu oluşmuş kepez tabir edilen düz tepeler vardır. Bunlardan Nevşehir çevresinde Akkepez, Karakepez, Ortakepez, Bucakkepez sayılabilir. A Nevşehir İli Platoları İl alanının yarısından çoğu platolarla kaplıdır. III. Jeolojik zamanın sonlarıyla IV. Jeolojik zamanın başlarında ortaya çıkan kıvrılma-sıkışmalar ve volkanik hareketler sonucunda, daha önce neojen gölleri altında olan il alanı yükselmiştir. Doğudaki Erciyes, güneyde ve güneybatıdaki Melendiz ve Hasandağı gibi yanardağlardan çıkan lavlar çevreye yayılarak geniş platolar oluşturmuştur. Bu platolar, Kızılırmak tarafından ortadan yarılarak günümüzdeki görünümünü kazanmıştır. Akarsuyun yöredeki önemi nedeniyle, il topraklarında platoların tümüne birden Kızılırmak platosu adı verilmektedir. Kızılırmak Platosu metreye kadar çıkan yükselti basamaklarına dizilmiş olan bu platolarda eğim genellikle %20 nin altındadır. Ancak akarsu vadileri yakınında eğimin %20 nin üzerine çıktığı görülür. Püskürük ana maddenin çözünmesi ile oluşan plato toprakları çoğunlukla pek sığdır. Kış ve ilkbahar yağışlarını yeterince almadığı için, bu topraklar genellikle çıplaktır. Bunun bir nedeni de yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesidir. İlkbaharda yeşillenen ve çiçek açan bozkır bitkileri, sıcakların bastırmasıyla kurur. Geniş platolara karşın, ilde zengin otlakları olan yaylalar azdır. Buna bağlı olarak, geleneksel yöntemlerle yapılan hayvancılık gelişmemiştir. Mera niteliği taşıyan düşük yükseltili platoların bir bölümünde, nadaslı kuru tarım yapılmaktadır. 21

42 A Nevşehir İli Akarsuları ve Göletleri İlimiz toprak ve jeolojik bünyesinin sonucu olarak akarsu bakımından fakirdir. Akarsular, faydanılamayacak kadar derinden akar. İlimizin belli başlı akarsuyu Kızılırmak tır. Kızılırmak Nevşehir volkanik kütlesi önünden kuzeybatıya doğru yön değiştirerek akan tek akarsudur. İki tarafta yükselen birisi volkanik, diğeri strüktüral yaylalar arasında serilen geniş ve çıplak bir vadi içerisinde akar. Arazi yapısı bakımından bu yörede çok su kaybeder. Buna karşılık kendisinin akışı üzerinde tesir yapabilecek kudrette beslenecek kol almaz. Değişik topraklı yerlerden geçtiği için suyu daima bulanıktır. Derinden aktığı için de sulama ve diğer işlerde pek fazla faydalanılamaz. Göletler İlimizde gölet ve barajlar, Acıgöl, Avanos, Ürgüp, Gülşehir, Hacıbektaş ve Kozaklı da bulunmaktadır. Tablo A.1: İlimizde Mevcut Göller Ve Barajların Sulama Alanları İlçe Adı Gölet Barajı Su kaynağı En fazla Su Toplama (m³) Acıgöl Tatlarin Barajı Dariöz-Acıöz Ürgüp Damsa Barajı Damsa Çayı Gülşehir Bölükören Göleti Bölükören Özü Gülşehir Yalıntaş Göleti Gökçetoprak Çayı Gülşehir Tuzköy Göleti Derinöz Deresi Hacıbektaş Kumtepe Göleti Kızılöz Çayı Hacıbektaş Karaburna Göleti Akçataş Deresi Avanos Ayhanlar Göleti Kızılöz Deresi Kozaklı Doyduk Barajı Kalecik Deresi İnşaat Halinde Tablo A.2: Nevşehir İli Sulama Projeleri SULAMA PROJELERİ (ha) PROJENİN DURUMU CAZİBE POMPAJ TOPLAM Ön İnc. Ve Master Planı Tam. Projeler Büyük Su İşleri Yamula Pompaj Sulaması Seyfe Grubu Avanos Sulaması Gülşehir Pompaj Sulaması Tuzköy Sulaması Salanda Pompaj Sulaması Küçük Su İşleri Projeleri Planlaması Tamamlanan Projeler Büyük Su Projeleri

43 Bayramhacılı Pompaj Sulaması Abuşağı Pompaj Sulaması Küçük Su Projeleri 2005 Yılı YatırımPro. Olan. Prj Büyük Su İşleri İnşa halinde olan projeler Doyduk sulaması Küçük su işleri projeleri İşletmede olan projeler Büyük Su İşleri Damsa Sulaması Tatlarin Sulaması Avanos Ayhanlar Sulaması Küçük Su İşleri Projeleri İL DSİ SULAMALARI TOPLAMI İL DİĞER SULAMALAR TOPLAMI İL SULAMA TOPLAMI İL SULANABİLİR ARAZİ TOPLAMI İL TARIMA ELVERİŞLİ ARAZİ TOPLAMI A Nevşehir İli Vadi ve Ovaları Nevşehir de yeryüzü şekilleri açısından vadiler çok önemlidir. Volkanik lav tüflerden oluşan kesimlerde, akarsular dar oluklar açmıştır. Vadiler dar ve dik olduğundan verimli ovalar pek azdır. İlin en önemli vadisi Kızılırmak vadisi olup Göreme vadisi, Karacaören vadisi, Damsa vadileri bu vadiye dikey inen vadilerdir. Kızılırmak Vadisi Orta Anadolu platolarının Nevşehir sınırları içerisinde kalan kesimleri, Kızılırmak tarafından doğu-batı doğrultusunda derince yarılmıştır. Türkiye nin en uzun ve önemli vadilerinden biri olan Kızılırmak vadisinin Nevşehir deki bölümü pek geniş değildir. Yalnızca Avanos ve Gülşehir yörelerinde yer yer genişleyen vadide dar ovalar oluşmuştur. Kızılırmak vadisine kuzeyden ve güneyden çok sayıda yan vadi açılır. Bu vadilerin tümü akarsularca kazılmıştır. Bunlar, genellikle pek genişleme olanağı bulamadan Kızılırmak vadisine açılır. Kıyı Ovaları Kızılırmağın kuzeyinde ve güneyinde, vadi tabanındaki doğu batı doğrultulu tarım alanları Nevşehir in kıyı ovalarıdır. Ancak bu taban topraklar, yalnızca iki yerde ova niteliği kazanabilmektedir. Kızılırmak vadisinin genişlediği Avanos yöresinde, alüvyal ve kolüvyal topraklarla kaplı geniş alanlar ortaya çıkmıştır. Yaklaşık 10km boyunca uzanan kıyı ovası pek geniş değildir. Bu ovanın genişliği 2-3 km dolayındadır. Avanos yakınında, güneyden Kızılırmak vadisine açılan yan vadiler boyunca uzanır ve bu kesimde genişliği 6 km ye kadar çıkar. Ovanın, alüvyal topraklarla kaplı asıl verimli kesimi de burasıdır. Küçük olmasına karşın, ilin sanayi bitkileri ve yumru bitkileri üretimi açısından, ovanın önemi büyüktür. 23

44 Gülşehir yakınında, Kızılırmak vadisinin tabanı yeniden başlar ve yaklaşık 12 km uzunluğunda, 2-4 km genişliğinde bir kıyı ovası oluşturur. Ovanın 2/3 ü, alüvyal, kalan bölümü de kolüvyal topraklarla kaplıdır. Bu kıyı ovasının doğu ucu, kuzeyden Kızılöz deresinin, güneyden Sulusaray deresinin taşıdığı kolüvyal maddelerle dolarak bir miktar genişlemiş durumdadır. Kızılırmak vadisi, il alanından çıkmadan yer yer genişlemekteyse de hiçbir yerde ova sayılabilecek düzlükler oluşmamıştır. Nevşehir in güneydoğu ucunda yer alan Derinkuyu yöresi, Konya kapalı havzası içinde kalmaktadır. Yöreden, doğuya doğru çok sayıda küçük vadi açılmakta ve bu vadilerin tabanları Derinkuyu yöresinde birleşerek geniş düzlükler oluşturmaktadır. Derinkuyu Ovası Nevşehir in en büyük ovası olan Derinkuyu ovası, güneye doğru eğimli ve çok sayıda küçük akarsuyun taşıdığı alüvyonlarla kaplanmıştır. Akarsular yaz döneminde bütünüyle kuruduğu için ovanın, yüzey sularıyla sulanması olanağı yoktur. Son yıllarda Toprak Su ve DSİ nin yoğun çalışmalarıyla, Derinkuyu ovasının bazı kesimleri yeraltı su kaynaklarından yararlanılarak sulamaya açılmıştır. Ova Derinkuyu dan Kuyulutatlar köyüne kadar yaklaşık 20 km uzanmaktadır. Orta kesiminde genişlik 16 km ye kadar uzanmaktadır. Nevşehir de bu ovalar dışında kimi taban topraklarda ve platolar arasında, genellikle kuru tarım yapılan çok sayıda küçük düzlük vardır. Ova sayılabilecek kadar geniş olmamalarına karşın, son yıllarda tarımda modern araçların kullanımının artmasıyla, bu alanların önemi artmaya başlamıştır. A. 5. JEOLOJİK YAPI VE STRATİGRAFİ Kapadokya Bölgesi ndeki Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ jeolojik devirlerde aktif birer volkandı. Bu volkanla birlikte diğer çok sayıdaki volkanların püskürmeleri Üst Miyosen de (On milyon yıl önce) başlayıp, Holosen e (günümüz) kadar sürmüştür. Neojen gölleri altındaki yanardağlardan çıkan lavlar, platoda, göller ve akarsular üzerinde m kalınlığında farklı sertlikte tüf tabakasını oluşturmuştur. Bu tabakanın bünyesinde tüften başka tüffit, ignimbrit tüf, lahar, volkan külü, kil, kumtaşı, marn, aglomera ve bazalt gibi jeolojik kayaçlar bulunmaktadır. Ana kayalardan püsküren maddelerle şekillenen plato, şiddeti daha az küçük volkanların püskürmeleriyle sürekli değişime uğramış, Üst Pliosen den başlayarak -başta Kızılırmak olmak üzere- akarsu ve göllerin bu tüf tabakasını aşındırmaları nedeniyle bölge bugünkü halini almıştır. A Metamorfizma ve Magmatizma Kızılırmak boyunca 1 metre kalınlığında kum ve çakıl ve bloklardan oluşan bitkisel toprak yer almaktadır. Bölgedeki kayaçlar asit ve bazik plütonlar halinde oluşmuşlardır. Asit ve bazik plütonlar birbirleriyle grift vaziyette bulunurlar. Bazik plütonlar asit plütonlardan daha yaşlıdır. Granit ve gabrolar metamorfik serileri kesmektedirler. Bazik intrüzyonlardan daha gençtir. Faaliyetler Üst Miyosen de başlamış, Kuvaterner de devam etmiş ve Erciyes in volkanizmasına ait bazalt, aglomera, volkan çakılları, volkan külü, tüf, ignimbirit, bims ve volkan bombalarını meydana getirmişlerdir. Volkanit faaliyet Üst Miyosen de başlamış ve günümüzden yaklaşık bir milyon öncesine kadar sürmüştür. Genç Tersiyer-Kuvaterner yaşlı volkanik faaliyetin ürünleri (lav 24

45 kubbeleri, lav akıntıları, volkan konileri, kraterler, volkanik tüf ve agromeralar) Nevşehir dolaylarında yüzeylenmektedirler. Bölgede volkanik faaliyetin ürünleri olan lav ve tüfler genellikle kalkalkalin nitelikte andezit, dasit ve riyodasitlerle alkalin özellikle bazalt, trakit ve fonolitlerdir. Nevşehir dolaylarındaki ufak çaplı kraterler, maarlar ve geniş alanlara yayılmışserpilmiş tüfler, Göreme Avanos yöresinin peri bacası gibi oluşumlar, Orta Anadolu daki bu genç volkanik faaliyetin doğal anıt özelliği taşıyan ilginç örnekleridir. Lav akıntıları volkanitler arasında en eski ve uzun süreli birimi oluştururlar. Kayaçlar monoten görünümlü ve porfirik yapılıdırlar. Andezit domları üst miyosende ve ponsiyen yaşta oldukları sanılmakatadır. Kavak üyesi, ignimbrit karakterlidir. Açık kahverengi, beyazımsı renkli homojen ignimbrit, ankelit ve pomza içermektedir. Kavak üyesinde beyaz-kirli beyaz renkli, andezitik bileşenli, camsı tüfitli, köşeli parçacıklı pomza külü düzeyleri izlenmektedir. Bölgede mesozoyik öncesi en yaşlı birim Kalkanlı dağı formasyonudur (PMk). Silimanit kuvars-şist, kuvars mikaşist, gnays, biyotit şist, amfibolit şistlerde oluşan ve birbirleriyle geçişli bazen bantlı ve mercek yapılı olup gri, yeşilimsi, mavimsi renklerde ve sık kıvrımlıdır. Bunlarada geçişli ve yaklaşık 300 metre kalılığa varan mermer, şist, gnays ardalanması şeklinde Tamadağ formasyonu (Pmf) ile yaklaşık 250 metre kalınlığında orta kalın tabakalı, iri kristalli mermerlerden oluşan Bozçaldağ formasyonu (Pmb) bulunmaktadır. Üst kretase öncesi bölgeye yerleşen granit, granit porfir, granodiyorit, gabro, riyodasit ve silisli kayaçlardan oluşan Ortaköy granotoidi (&o) ve bunları kesen gabro kayaları (W) ile üst kretase yaşlı riyolit, porfirit, trakit, andezitlerden oluşan Kızıltepe volkanitleri (nk) Tersiyer yaşlı birimler tarafından örtülmektedir. Üst miyosen Pliyosen yaşlı birimlerden Tuzköy formasyonu (Tt) sarı renkli, ince tabakalı silt taşı, silistli kil taşı, kum taşı ve tüfit ardalanmalıdır. Kireçtaşı ve kil taşlarında jips kristallerininde gözlendiği ve sünger taşından oluşan Kesiktepe üyesininde (Ttk) ayrılsdığı birim 100 metre kalınlığındadır ve Kızılöz formasyonu ile uyumsuzdur. Bu birim ile uyumlu olarak beyazımsı gri renkli çapraz tabakalı kumtaşı, çakıllı kumlu tüffit, miltaşı, kiltaşı ile kabakumtaşı ve çakıl taşından oluşan ortalama 200 metre kalınlığındaki yüksekli formasyonu (Ty) bulunmaktadır. Geniş bir alanda volkano-tortul şeklinde yüzeylenen Üst Miyosen-Pliyosen yaşlı Ürgüp formasyonu (Tü), aşağıdaki üyeler ile temsil edilmektedir. Kavak üyesi (Tük): Açık kahve, beyazımsı renkli, homojen ignimbrit, ankelit ve pomza içermektedir. Haltarpınar üyesi (Tüh): Genelde lateritik toprak, kumlu, siltli, killi karışımlar halindedir. Sarımadantepe üyesi (Tüs): Masif ve kalın tabakalı ignimbritlerden oluşmuştur. Damsa bazaltı (Tüd): Tabanda gözenekli olivin bazalt, üstte ise hiperten ve ojitce zengin, gözenekli olivinsiz bazalt karakterindedir. Cemilköy üyesi (Tüoc): Pomzalı volkano-tortul bir birimdir. Tahar üyesi (Tüt): Orta-kalın tabakalı pembe renkli tüfit tabakalarından oluşmuştur. Karadağ üyesi (Tük 1 ): Nevşehir yapı taşı olarak tanınan tüfitik karakterli, kalın tabakalı, karışık lahar çökelidir. 25

46 İncesu üyesi (Tüi): gri, pembe renkli ignimbritik dasitik tüftür. Ağıllı üyesi (Tüa): Aglomera, kumtaşı, kiltaşı ve tüfitten oluşmaktadır. Salur üyesi (Tüs 1 ): Kum, kumtaşı ve tüflü çakıltaşından oluşmaktadır. Topuzdağ bazaltı (Tüt 1 ): Alt düzeyleri olivinsiz, ojit ve hipeistence zengin, üst düzeyleri olivin bazalt özelliğinde lav akıntısıdır. Koşladağ üyesi (Tük 2 ): Marnlarla başlayıp gölsel killi kireçtaşlarına geçen birimler 30 m kalınlığındadır ve Ürgüp formasyonunun üst düzeylerini oluşturur. Kızılkaya ignimbriti (Tk 1 ): Toplam kalınlığı 25 m yi bulan andezitik karakterli sütunsal yapılı olup üst seviyelere volkanik çakıllıdır. Çataltepe bazaltı (Tüç): Genelde hipersten ojit, gri renkli, gözenekli bazalttır. Kuaterner yaşlı birimler şu şekilde ayırtlanmıştır. Lav parçası ve opsidiyence zengin camsı ve pomzalı Alacaşar tüfü (Qa), pumisce zengin kumtepe külü (Qk), volkanik cam özelliğindeki Boğazköy obsidiyeni (Qb), Acıgöl çevresinde görülen andezitik pomza, kül, temel kazıntı parçalarından oluşan piroklastik bileşenli Korudağ andezitik camı/qt 1 ), üst seviyelerde obsidiyen içeren perlit yumrulu Göllüdağ tüfü (Qg), teknesel çapraz tabakalanmanın sık görüldüğü çakıl, kum ve kil çökellerinden oluşan Kızılırmak çakıltaşı (Qç), olivin bazalt özellikli Kızıldağ bazaltı (Qk 2 ), bazaltik andezit ve traki-andezit nitelikli Karnıyarıktepe bazaltı (Qk 3 ), volkan bombası, kül lapilli ve bazaltik cüruf konileri (Qc), sıcak yeraltısuyu çökeli olan kıvrımlı ve ince tabakalı Hacıbektaş taşı olarak tanınan traverten (Qt), çoğunlukla Kızılırmak nehri boyunda yüzeylenen yaklaşık 10 m kalınlığındaki çakıltaşı, kumtaşı ve milden oluşan eski alüvyon (Qe) ile yamaç molozları (Qy) ve çakıl, kum, mil ve topraktan oluşan alüvyon (Qal) en genç birimler olarak sınırlanmaktadır. NEVŞEHİR BÖLGESİNDE YÜZEYLENEN VOLKANİTLERİN KAYAÇ GRUPLARI VE YAŞLARI Tablo A.3. Holosen KUATERNER JEOLOJİK YAŞ KAYAÇ GRUPLARI 11-Bazaltlar 10-Andezitler 9-Riyolitik domlar ve lav akıntıları RADYOMETRİK YAŞLARI (milyon yıl) 0, 9-0, 34 Pleistosen 8-Beyaz tüfler 0, 86-0, 42 Alt pliyosen NEOJEN 7-Kızılkaya ignimbriti 6-Gelveri ignimbriti 4, 9-5, 5 5-Göre lavı 4-Gelveri lavı 3-Pembe tüfler 2-Andezit domlar Üst Miyosen 1-Andezit lav akıntıları 13, 7-6, 5 (Nevşehir yöresindeki volkanitlerin jeolojisi, İ. BATUM, 1978) 26

47 A Tektonik Ve Paleocoğrafya Bölge, Hersiniyen ve Alp orojenezleri etkisinde kalmıştır. Tektonik hareketler neticesinde yörede faylar ve kıvrımlar oluşmuştur. Faylar genellikle kuzeybatı-güneydoğu ve kuzey-güney yönünde gelişmiştir. En önemli fay karaburç fayıdır. Faylanma bazaltların teşekkülünden sonra olmuştur. Gidiş yönü K65B dir ve yüksekli formasyonu (Ty), Tamadağ formasyonuna (Pmt) göre alçalmıştır. Yaklaşık 20 km uzunluğunda ve 350 atımlıdır. Kızılırmak ın güneyinde Tuzköy den batıya doğru K70B gidişli iki önemli fay daha bulunmaktadır. Bunlarda düşey atımlı olup Tuzköy (Ty) ve Altıpınar (Ta) formasyonlarından geçmektedir. Diğer belirgin faylardan biri de gezenin köyü batısında Arafa üyesi (Tka) ile Altıpınar formasyonu (Ta) arasında gözlenmektedir. D-B yönlü 50 m düşey atımlı ve 12 km uzunluğunda olan bu fay, Kızılöz derede makas şeklini alarak KB-GD yönlü diğer bir fayla kesişmektedir. Altıpınar formasyonunu oluşturan kaya birimlerinin tabakaları tektonik etkinlik nedeniyle değişik yönlere doğru eğimlenmişlerdir. Daha genç kaya birimlerrinin tabakalarındaki eğimlerinde ise bir terslik görülmemektedir. Üst Miyosende şiddetli patlamalarla başlayan volkanizma ile oluşan tüfler geniş alanlara yayılmıştır. Daha sonra ignimbiritler oluşmuştur. Üst miyosen sonlarına doğru bu asidik volkanizma, ortaç volkanizmaya dönüşerek andezitik lav ve aglomeralar meydana gelmiştir. Alt pliyosenden itibaren asidik volkanizma tekrar etkin olmuş, üst Pliyosen sonlarında ise bazik karakter kazanmıştır. Alt Kuvaterner de yeniden şiddetli asidik volkanizm egemen olmuştur. Daha sonra volkanizma tekrar bazikleşerek bazaltik lavlar geniş alanları kaplamıştır. Kuvaterner sonlarına doğru volkanizma yeniden asidik bir nitelik kazanarak domsal yapılar gelişmiş ve volkanik küller, obsidiyen akıntıları, perlitler ve riyolitik lavlar ile bazaltik cüruf oluşarak volkanik evrim tamamlanmıştır. (Ercan ve diğerleri, 1991) Volkanik kayalar Arap-Afrika, Anadolu plakalarının çarpışmasından itibaren kabuk kalınlaşması sonucu oluşmuştur. (Ercan ve diğerleri, 1991) Peribacalarının Oluşumu Bölgedeki ilginç oluşumlardan biri olan peri bacaları erozyonun getirdiği tüf tabakasının rüzgar ve sel sularının aşınımıyla oluşmuştur. Bu sel suları vadilerdeki çatlaklarda ve sert kayalarda oluşan kopuklarda yolunu bularak yamaçlardan aşağı iner inerken de vadi de bulunan sürüklenebilir maddeleri yanında götürür. Geride aşınmamış konik şeklinde bazalt şapkalı sekiler ortaya çıkar. Şapkalı peribacaları dediğimiz oluşumlar en çok Ürgüp yakınlarında görülür. Konik gövde tüf ve volkanik kül den oluşurken şapka ise daha sert olan lahar veya ignimbritten oluşmuştur. Kapadokya da şapkalılar, mantar seklinde olanlar, sütunlar, sivri uçlular gibi çeşitli peri bacaları vardır ve genelde Uçhisar, Ürgüp, Avanos, Şahinefendi, Soğanlı, Nevşehir ve Kayseri de görülür. Bölgedeki bir diğer 27

48 ilginç oluşum ise dalgalı yer şekilleri ve yağışların sonucu oluşmuş vadi kenarlarında ki desenlerdir Peribacalarının dışında vadi yamaçlarında yağmur sularının oluşturduğu ilginç kıvrımlar bölgeye ayrı bir özellik katmaktadır Kapadokya Bölgesi nde erozyonun oluşturduğu diğer peribacası tipleri, ise, konili, mantar biçimli, sütunlu ve sivri peribacalarıdır. Vadilerde tortulaşma sonucu lavların ısı farkından kaynaklanan bir renk yelpazesi oluşmuş. Bütün bu yer şekillerini Uçhisar, Çavuşin, Güllüdere, Göreme, Meskendir, Ortahisar, Kızılçukur ve Pancarlık vadilerinde görülebilirsiniz. Milyonlarca yıl boyunca İç Anadolu Platosunun dev volkanları patlamışlar ve sonradan medeniyetin beşiği olacak bu topraklara lavlarını püskürtmüşler. Uygun iklim şartları ve bereketli toprakları sayesinde dünyanın bilinen ilk medeniyeti 10, 000 yıl önce Konya yakınlarında Çatalhöyük de kurulmuş. İnsanoğlunun 9000 yıl önce Hasan Dağı nda gerçekleşen patlamayı resmettiği ilk manzara resmi burada bulunmuştur. Hasandağın bugün karla kaplı doruklarının hakim olduğu Konya ovasındaki altın renkli buğday tarlalarındaki o muhteşem tek renk paletini sadece akarsuların maviliği ve uzun kavakların gösterişli yeşilliği bölüyor. (A) COĞRAFİK KAPSAM, KAYNAKÇA Nevşehir İl Yıllığı (1998) Ayın Şehri Kapadokya ( info@silkroadhotels. com) 28

49 B. DOĞAL KAYNAKLAR B. 1. ENERJİ KAYNAKLARI B Güneş Tablo B. 1.: Güneşlenme Durumları Ortalama Buharlaşma (mm) Günlük En Çok Buharlaşma (mm) Günlük Ort. Güneşlenme Süresi (s., d. ) Günlük Ort. Şiddet. (cal/cm 2 dak) Aylık En Yüksek Güneşlenme şiddeti (cal/cm 2 dak) Rasat S. (yıl) I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK 0, 0 0, 0 0, 0 0, 0 0, 0 0, 0 0, 0 0, 0 0, 0 0, 0 0, 0 0, 0 0, : 09 03: 56 05: 30 06: 27 08: 22 10: 49 11: 58 11: 33 09: 43 06: 38 04: , İstasyon adı. Nevşehir, Yükseklik: 1260m, Enlem: 38-35, Boylam: Yıl: : 06 07: 09 B Su Gücü Nevşehir İli sınırları içerisinde sulama amaçlı olarak kurulmuş bulunan iki adet baraj ve dört adet gölet mevcuttur. Baraj ve göletler tarım ve sulama amaçlı olarak kullanılmaktadır. B Kömür Nevşehir İli Gülşehir ilçesi Dadağı-Alemli köyünde kömür madeni bulunmaktadır. Dadağı-Arafa Kömür Zuhuru İl : Nevşehir İlçe : Gülşehir Köy : Gümüşyazı Mevki : Dadağı-Arafa Pafta ve Koordinatları :K33-a1 Y: X: Genel Jeoloji : Sahanın temelinde metamorfik seri yer alır.eosen yaşlı olması muhtemel,kalker-marnlı seri içinde linyit zuhurları bulunmaktadır. Cevher Minarelleri ve Parajenez :Linyit Yatak Özellikleri ve Cevherleşme: Kimyasal bileşimi: Su:%3.32, Kül:%19.38,S:%6.05,AID:5000 kcal/kg Rezerv: t. 29

50 B Doğal Gaz Nevşehir İli sınırlarında doğalgaz rezervi bulunmamaktadır. B Rüzgar Yıllık ortalama rüzgar hızı 2, 6 m/s dir. İlde ortalama fırtınalı günler sayısı 12, 4 ortalama kuvvetli rüzgarlı günler sayısı ise 78, 0 dır. İlde en hızlı rüzgar 34, 8 m/s ile WSW (batı-güneybatı) yönünden esmektedir. Egemen rüzgar yönü SSE (güney-güneydoğu) ve ortalama rüzgar hızı 3, 3 m/s ve esme sayıları toplamı 3316 dır. Bunu; 2, 4 m/s ortalama rüzgar hızı ve 3157 esme sayısı toplamı ile NNE (kuzey-kuzeydoğu), 2, 3 m/s ortalama rüzgar hızı ve 2932 esme sayısı toplamı ile SSW (güney-güneybatı) ve 2, 8 m/s ortalama rüzgar hızı ve 2405 esme sayısı toplamı ile WSW (batı-kuzeybatı) izlenmektedir. Tablo-B. 2: Rüzgar Durumu YILLIK Meteorolojik Elemanlar I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Ortalama rüzgar hızı m/sn 3,0 3,1 3,0 3,0 2,5 2,3 2,4 2,2 2,0 2,0 2,5 2, ,6 Ortalama fırtınalı günler 2,3 1,4 2,3 2,0 0,9 0,5 0,2 0,2 0,2 0,5 0,5 1,4 12,4 1,03 sayısı ( hızı 17,2 m/sec. den fazla) Ortalama kuvetli rüzgarlı 8,2 8,0 7,4 9,4 8,8 6,4 5,9 4,2 3,0 3,3 5,6 7,8 78,0 6,5 günler sayısı (hızı 10,8 ile 17,1 m/sec. Arasında) Rüzgarların esme sayıları toplamı SSE SSE SSE SSW WSW NNE NNE NNE SSW SSW SSE SSE En hızlı esen rüzgarın WSW 34,5 m/sn yönü ve hızı Mevsimlik hakim rüzgar yönü: İlkbahar:Güneyli Yönler(SSE,SSW,WSW) Çoğunlukla:SSE Yaz:NNE,Sonbahar:SSW,Kış:SSE B Biykütle İlimizde biyogaz kullanılmamaktadır. Ancak odun ve tezek yakacak olarak kullanılmaktadır. B Petrol İlimiz sınırlarında petrol rezervi yoktur. B Jeotermal Sahalar Nevşehir termal olanaklar açısından büyük zenginlik taşımaktadır. Kozaklı ilçesindeki kaynak C de olup kaplıca turizmi açısından çok büyük bir potansiyeldir. Nevşehir- Kozaklı da kamuya ait 2 adet otel, 2 adet Motel ve 9 adet özel şahıslara ait tesis bulunmaktadır. Ayrıca Ürgüp ilçesinin 5km doğusunda Ürgüp Kaplıcası bulunmaktadır. Suyun ısısı 14 0 C dir. Sudan en çok içme ve yarım banyo şeklinde faydalanılır. Deri Top. Ort. 30

51 hastalıkları için ise su banyosu ve kaynağından az ilerisinde kükürtlü çamur banyosu yapılmaktadır. Ilimizde çok sayıda hastalığı tedavi eden içmeler de bulunmaktadır. Bu içmelerin başında Üzengi Çay İçmesi, Bahçeli İçmesi, Çorak ve Karakaya İçmeleri gelir. Nevşehir deki mevcut termal kaynağın sağlık sektörü içinde ele alınması ve bu sektöre teşviklerin sağlanmasıyla plan dönemi içinde hızlı bir gelişme göstereceği varsayılmaktadır. Bu durumda Kozaklı yabancı ve yerli turistler için önemli bir sağlık merkezi olarak değerlendirilebilecektir. B. 2. Biyolojik Çeşitlilik Bölgede başlıca habitat tipi antropojen steptir. İnsan populasyonunun hızla artması ve biyolojik faktörlere açık olması nedeniyle yaban hayatı arazi ve civarında cok fakirdir. B Ormanlar Nevşehir karasal iklim bölgesinde yer alması nedeniyle bitki örtüsü, step (bozkır) özelliği gösterir. Yüzyıllar boyunca insanlar tarafından yok edilen ormanların yerini geniş alanı kaplayan bozkırlar almıştır. İlkbahar yağmurları ile yeşeren ve çiçek açan bozkır bitkileri sıcakların bastırmasıyla canlılığını kaybeder ve kurur. Bozkır bitkilerinin başlıcaları keven, kekik, üzerlik, sığır kuyruğu, kertiyen, kangal, yalangı, sormuk, bodur ağaççıklar, iğde, çalılıklar, meşelikler, bahçe ve yol kenarında akasya, akçaağaç ve benzeri ağaçlar görülür. B Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları B Çayır ve Mera İlimizdeki çayır mera miktarı ha. dır. Toplam arazinin %22 sini oluşturmaktadır. B Sulak alanlar İlimiz sınırları içerisinde RAMSAR sözleşçesine göre koruma altına alınmış sulak alanlar bulunmamaktadır. DSİ XII. Bölge Müdürlüğünün verilerine göre ilimizdeki sulamaya elverişli arazi ha dır. Ekonomik olarak sulanabilir arazi ise ha dır. B Flora : Liste B.1:a) IUCN-Red Data Book V Kategorisinde bulunan (Önlem alınmazsa zarar görebilecek bitkiler) 1. Thesium scabriflorum 2. Ferula halophila b) IUCN-Red Data Book R Kategorisinde bulunan (Türkiye genelinde az bulunan endemic türler) 1. Acantholimon saxifragiforme 2. Alkanna cappadocia 3. Alyssum lepidato-stellatum 4. Astra-cantha kırshehirica 5. Astracantha talassea 6. Astragalus elatus 31

52 7. Campenula stricta var. Alida gensis 8. Dianthus zederbaueri 9. Linaria genistofolia ssp, polyclade 10. Hieracium paphlagonicum 11. Matthicla anchonifolia 12. Onobrychis elata 13. Onobbrychis paucijuga 14. Onobbrychis podperea 15. Paronychia condensat 16. Paronychia dudleyi 17. Phryna ortegioides 18. Reseda armena 19. Reseda tomentosa var, tomentasa 20. Rhamnus hirtellus 21. Silene splendens. B Fauna a) Memeliler: Kurt (canis lupus), Tilki (Vulper vulper), Su tipi (Lutra lutra), Porsuk (Meles meles), Sansar (Martes fonia), Tavşan (Lepus europeus) b) Kuşlar: Keklik (Alectoris graeca), Bıldırcın (Coturnix), Güvercin (Culumba ivila), Doğan (Falco sp. ). c) Sürüngenler: Kaplumbağa (Testudo graeca), Kertenkele (Lucerta viridus), Henüz araştırma inceleme yapılmamıştır. d) Balıklar: Yayın (Silurus gionis), Sazan (Cyprinus), Henüz inceleme araştırma yapılmamıştır. B.2.6. Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas Yöreler B.2.6. Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas Yöreler Göreme Tarihi Milli Parkı, Tarih ve 86/ Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Milli Park olarak ilan edilmiştir. PAFTA KONUMU ( 1 / ÖLÇEKLİ PAFTALAR ): Göreme Tarihi Milli Parkı nın alanı 4 adet 1 / ölçekli pafta üzerine oturmaktadır. Bu paftalar; 1- KAYSERİ K 33 c 1, 2- KAYSERİ K 33 c 2, 3- KAYSERİ K 33 c 3, 4- KAYSERİ K 33 c 4 dür. B. 3. TOPRAK B Toprak Yapısı İlimiz toprakları volkanik tüflerden meydana gelmiştir. Dolayısıyla geçirgen bir yapıya sahiptir. Yapılan çalışmalarla Nevşehir tarım topraklarının %85 i tınlı, % 9 u killitınlı, %2 si killi ve %4 ü kumlu bünyeye sahiptir. Yöre topraklarının geçirgenlik özelliği ve çok düşük su tutma kapasitesinden dolayı, ihtiyaç duyulmaktadır. İlimiz topraklarının Kozaklı, Gülşehir in batısı, Derinkuyu merkez ve çevresi, Avanos un kuzey kesimlerindeki araziler sınıfa giren arazilerdir ve her türlü tarıma uygundur. Ürgüp ve çevresi ile merkez ilçenin büyük bir kısmında 6. sınıf topraklar vardır. 32

53 Tarıma elverişli olmayan bu topraklar nedeniyle bu bölgelerde ancak vadi içinde ekim yapılmaktadır. Bütün bölgelerde toprakların verimi iklim şartlarına özellikle de yağışların durumuna göre değişmektedir. Karakterleri itibarıyla toprak gruplarını aşağıdaki şekilde ayırmak mümkündür: Kahverengi Topraklar Orta Anadolu nun yaygın toprak türü olan kahverengi topraklar ilimizin çok geniş alanlarını kaplamaktadır. Organik madde ihtiva eden olgun topraklar tabii vejatasyon orta boylu çayır otları hakimdir. Fakat bu toprakların büyük bölümünde tahıl ekilmektedir. Regosal Topraklar İlimizde kahverengi topraklardan sonra en büyük toprak grubu regosol topraklardır. Volkanik karakterli olan bu topraklara özellikle Ürgüp-Nevşehir yöresinde rastlanmaktadır. Doğal vejetasyon çayır otları ve gevenler olmakla birlikte, eğimin elverişli olduğu kesimlerde sebze tarımı yapılabilmektedir. Kırmızı Kahverengi Topraklar Genel özellikleri kahverengi topraklara benzer. Sıcak iklimin yol açtığı oksitlenme nedeniyle kahverengi topraklar kırmızımsı bir renk almıştır. Bu toprakların büyük bir bölümünde bağ-bahçecilik yapılmaktadır. Kireçsiz Kahverengi Topraklar Genel olarak kahverengi topraklarda üstte organik madde, altta ise kireç birikimi görülür. Kireçsiz kahverengi topraklarda ise kalın bir üst tabaka ve kil birikimli bir alt tabakadan oluşur. Doğal vejetasyon seyrek çalılardır. Alüviyal Topraklar Bu toprak türü kapladığı alan bakımından 5. sırada yer alır. Tarımsal açıdan çok önemli olan bu genç topraklar yüzey sularının taşıdığı sedimentlerle oluşmuştur. Genellikle sorunsuz ve verimli topraklardır. Nevşehir de bunlar dışında podzolik topraklar, organik topraklar, çorak topraklar ve kahverengi orman topraklarına da rastlanır. Fakat bu gruplar çok küçük alanları kaplayan önemsiz toprak türleridir. 33

54 B. 4. SU KAYNAKLARI B İçme Suyu Kaynakları ve Barajlar Tablo B.3 : Baraj ve Göletler Baraj Ve Gölet Adı Havzası İlçesi Yüz ölçümü Rakım m Hacim m3 Su Özelliği Max. Derinlik Göle Gelen I.Akarsu Ve Debisi m 2 m 3 /Gün Damsa Barajı Kızılırmak Ürgüp Tatlı su 33.5 Damsa çayı Kumtepe Kızılırmak Hacıbektaş Tatlı su 22 Çayırbağözü Deresi Göleti 4300 Tatlarin Kızılırmak Acıgöl Tatlı su 48 Bağlararası deresi Barajı Yalıntaş Kızılırmak Gülşehir Tatlı su Alaçöretözü Göleti Göle Gelen II.Akarsu Ve Debisi m 3 /Gün ---- Kayalıdere B Yeraltı Su Kaynakları İlimizde işletmeye uygun yeraltı suyunun Derinkuyu ve Ürgüp Başdere Kasabası Yavaş ovasında olduğu sanılmaktadır. Tablo B.4.: İçme Suyu Kaynakları No İsim Koordinatlar Debi 1 Stad Deposu m Yenişehir-I m 12lt/s 3 Yenişehir-II m 15lt/s 4 TMY m 20lt/s 5 Terfi Deposu m 10lt/s 6 TMY m 20lt/s 7 TMY m 15lt/s 8 YENİ m 25lt/s 9 TMY m 15lt/s 10 TMY m 10lt/s 11 TMY m 10lt/s 12 TMY m 25lt/s 13 TMY m 60lt/s 14 Senirin Toplama Deposu m Kepez Toplama Deposu m Nesteks (1) m Nesteks (2) m Nesteks (3) m Depo (Nesteks arkası) m Kuzuluk-II Depo m Güvercinlik Toplama Deposu m Kocaçay m Evler Akdeniz Koop m

55 B Akarsular Nevşehir ilinde Türkiye nin en uzun ırmağı olan Kızılırmak yer almaktadır. Sivas ilinden doğup Karadeniz e (Bafra) dökülmektedir. İl havzasının orta kesiminden Doğu-Batı doğrultusundan yer alan bu akarsuyun dışında Kızılırmak ın Kuzeyinde Kızılöz deresi yer almakta ve Kuzey kesimin sularının tamamına yakınını direne etmektedir. Bunların dışında 30 a yakın çay ve dere bulunmaktadır. B Göller ve Göletler İlimizde doğal göl yoktur. Göletler hakkındaki bilgi B.4.1 bölümüzdeki tabloda verilmiştir. B. 5. MINERAL KAYNAKLARI B Sanayi Madenleri Nevşehir ilinde ekonomik bakımdan önemli yeraltı kaynakları vardır. Bunların başında perlit, linyit, tuz ve onix gelmektedir. Perlit (Pomza) İlimizde pomza, maden rezervinin MTA pomza etüt arama çalışmaları neticesinde yüksek olduğu belirlenmiştir. Yapı elamanları imalatında ve çeşitli sanayi dallarında kullanılan pomzanın ilimizdeki rezervi 450 milyon metreküptür. Nevşehir, Ürgüp, Derinkuyu arasındaki bölgeden çıkarılmaktadır. Önemli miktarlarda pomza yurt dışına ihraç edilmektedir. Linyit İlimizin önemli yeraltı kaynaklarından linyit toplam rezervi 3 milyon ton olup Gülşehir in Arafa yöresinden çıkarılmaktadır. Yine toplam rezervi 2500 ton olan barit yatakları mevcuttur. Tuz Gülşehir ilçesine bağlı Tuz köyü yakınlarında ve Hırka dağının doğu yamaçlarından çıkartılır. Toplam rezervin 50 milyon tonun üzerinde olduğu tahmin edilmektedir. Bu yatakların bir bölümü tekelce işletilmektedir. Onix Hacıbektaş ilçesinde çıkarılan bu mermer türüne Hacıbektaş taşı da denir. Genelde turistik süs eşyası yapımında kullanılır. Avanos Kaya hamamı mevkiinde dağınık halde bulunan mermerlerin 1 milyon ton üzerinde jeolojik rezerv yatakları vardır. Ayrıca Merkez ve Avanos ilçelerinde zengin kil yatakları, kavlin toplam rezervi tona ulaşan kaolin yatakları mevcuttur. Ancak bu yataklar henüz işletmeye açılabilmiş değildir. Ulaşımı kolay olan yataklar tuğla yapımında kullanılmaktadır. Ayrıca bunun yanında Nevşehir e özel kepez adı verilen yapı taşları bol miktarda çıkartılıp inşaatlarda kullanılmaktadır. B Metalik Madenler Konu hakkında detaylı bilgi I.1.2 bölümünde verilmiştir. B Enerji madenleri Konu hakkında detaylı bilgi I.1.3 bölümünde verilmiştir. 35

56 B.5.4. Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler Konu hakkında detaylı bilgi I.1.4 bölümünde verilmiştir. (B) DOĞAL KAYNAKLAR, KAYNAKÇA Meteoroloji Genel Müdürlüğü, 2004 D. S. İ. XII. Bölge Müdürlüğü, 2004 Nevşehir İli Arazi Varlığı, 1998 İl Çevre ve Orman Müdürlüğü,2004 Tablo C.1: C. ) HAVA (ATMOSFER VE İKLİM) C. 1. İKLİM VE HAVA Nevşehir in Genel İklim Özellikleri:Yazları sıcak ve kurak,kışları ise soğuk ve yağışlı geçen tipik karasal iklim özelliklerini taşır. Nevşehir İç Anadolu Bölgesi nde 38 o 12 ı ve 39 o 20 ı kuzey enlemleri ile 34 o 11 ı ve 35 o 06 ı doğu boylamları arasında kalır.konya kapalı havzasında kalan Derinkuyu İlçesi dışında,bütünüyle orta Kızılırmak havzası na giren Nevşehir,konum itibariyle Türkiye nin tam ortasında olup,yüzölçümü km 2 dir.ülke topraklarımızın binde 7 sini kaplamaktadır.denizden yüksekliği 1259 metredir. Merkez ilçede sinoptik ve klima meteorolojik ölçümleri yapılmaktadır.kapadokya Havalimanında uçuş bilgileri için Metar rasatları yapılmaktadır.avanos ve Ürgüp İlçelerinde sadece iklim çalışmaları için klma rasatları yapılmaktadır. C Doğal Değişkenler C Rüzgar YILLIK Meteorolojik Elemanlar I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Ortalama rüzgar hızı m/sn 3,0 3,1 3,0 3,0 2,5 2,3 2,4 2,2 2,0 2,0 2,5 2, ,6 Ortalama fırtınalı günler 2,3 1,4 2,3 2,0 0,9 0,5 0,2 0,2 0,2 0,5 0,5 1,4 12,4 1,03 sayısı ( hızı 17,2 m/sec. den fazla) Ortalama kuvetli rüzgarlı 8,2 8,0 7,4 9,4 8,8 6,4 5,9 4,2 3,0 3,3 5,6 7,8 78,0 6,5 günler sayısı (hızı 10,8 ile 17,1 m/sec. Arasında) Rüzgarların esme sayıları toplamı SSE SSE SSE SSW WSW NNE NNE NNE SSW SSW SSE SSE En hızlı esen rüzgarın WSW 34,5 m/sn yönü ve hızı Mevsimlik hakim rüzgar yönü: İlkbahar:Güneyli Yönler(SSE,SSW,WSW) Çoğunlukla:SSE Yaz:NNE,Sonbahar:SSW,Kış:SSE Top. Ort. 36

57 C Basınç İlimiz genelinde basınç ortalaması mb. dır. Tablo-C. 2: Nevşehir İlinin basınç tablosu Meteorolojik Elemanlar Aylık Ortalama Buhar basıncı (hpa) YILLIK I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Ort. 4,4 4,5 5,3 6,7 6,7 10,1 10,5 10,2 8,7 7,4 8,2 5,0 7,3 Ortalama En Yüksek Basınç (hpa) : 893,4 Ortalama En Düşük Basınç (hpa) : 846,3 C Nem Tablo C. 3: Nevşehir İlinin Buhar basıncı ve bağıl nem tablosu Meteorolojik Elemanlar Ortalama Bağıl Nem (%) En düşük Bağıl Nem (%) I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK Nemin En Az Olduğu Aylar: Temmuz,Ağustos,Eylül Nemin En Fazla Olduğu Aylar: Aralık,Ocak,Şubat C Sıcaklık Tablo-C.4: Nevşehir İlinin sıcaklık tablosu Meteorolojik Elemanlar Ortalama Sıcaklık ( o C) Ortalama En Yüksek Sıcaklık ( o C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( o C) I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK -0,5 0,8 4,6 9,6 14,1 18,0 21,1 20,6 16,5 11,3 6,3 1,8 10,4 3,3 5,1 9,6 15,3 19,6 24,0 27,6 27,6 23,8 17,6 11,4 5,8 15,9-3,6-3,0 0,2 4,8 8,6 10,9 12,5 12,2 9,2 5,9 2,7-1,5 4,9 En Yüksek Sıcaklık,Günü ve Yılı : 39,5 o C,30 Temmuz 2000 En Düşük Sıcaklık,Günü ve Yılı : -23,6 o C,04 Şubat 1960 Günlük En Yüksek Sıcaklık Farkı :25,2 o C 37

58 C Buharlaşma Buharlaşma(evaporatıon):Sıvı maddenin gaz haline dönüşme süreci.meteorolojide,sıvı haldeki suyun su buharı haline geçme süreci. Bu süreç devamlıdır ve yoğunlaşma işlemine kadar sürer.atmosferde tersine gerçekleşen olay yoğunlaşmadır.buharlaşma havuzuna ölçülü olarak koyulan suyun gün içinde eksilen miktarı ölçülerek,o güne ait buharlaşma miktarı belirlenir.yeryüzünün %75 nin okyanus,deniz,göl ve ırmaklarla kaplı olduğu düşünülürse,günde çok büyük miktarda su buharı atmosfere taşınmaktadır.serbest su yüzeyinde oluşacak buharlaşmanın oranı bir çok faktöre bağlıdır fakat bunlardan en önemlisi yüksek sıcaklık ve düşük buhar basıncıdır.sıcak ve kuru iklimlerde buharlaşma daha fazladır.yıllık toplam buharlaşma miktarı yıllık toplam yağıştan az veya fazla olabilir. İlimizde ocak,şubat,mart ve aralık aylarında don mevsimi nedeni ile ölçümler yapılmamaktadır. Tablo C.5:Nevşehir İlinin Buharlaşma Tablosu Meteorolojik Elemanlar Ortalama buharlaşma (mm) I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK 0,0 0,0 0,0 1,0 5,6 6,9 8,3 8,3 7,1 4,5 1,1 0,0 7,1 C Yağışlar C Yağmur Tablo-C. 6: Nevşehir İlinin yağış tablosu Meteorolojik Elemanlar I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Ortalama Toplam Yağış(mm) Günlük en çok yağış miktarı(mm) Yağışın Mevsimlere Göre Dağılım: 45,9 39,7 44,1 52,6 58,1 35,2 8,4 3,3 11,4 27,5 34,5 49,1 28,1 21,8 36,3 32,8 40,7 35,6 39,2 30,9 33,5 39,4 29,2 37,7 İlkbahar: 154,8mm Yaz: 46,9 mm Sonbahar: 73,4 mm Toplam yağış 409,8 Günlük en çok yağış 40,7 mm ile mayıs ayındadır. Kış: 134,7 mm C Kar, Dolu, Sis ve Kırağı Tablo C.7: Meteorolojik Elemanlar Ortalama kar yağışlı günler sayısı Ortalama karla örtülü günler sayısı En yüksek kar örtüsü kalınlığı (cm) I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII 6,0 6,5 4,1 0,8 0,1 yok yok yok yok 0,1 1,7 4,0 15,8 12,0 5,7 0,9 0,1 yok yok yok yok 0,2 3,6 9, yok yok yok yok Yıllık toplamda ortalama 23,3 Yıllık toplamda ortalama 48,1 56 cm ile ocak ayı en yüksek aydır. Donlu gün sayısı 20,0 18,0 12,7 3,0 0,4 yok yok yok 0,1 3,0 7,8 16,8 Yıllık toplamda ortalama 82,6 Ortalama sisli günler sayısı 2,0 1,2 1,0 0,5 0,1 0,2 yok yok 0,0 0,5 1,1 2,5 Yıllık toplamda ortalama 9,1 38

59 Ortalama dolulu günler sayısı Ortalama kırağılı günler sayısı yok 0,1 0,2 0,6 1,2 0,4 0,0 yok 0,0 0,1 1,1 yok 8,0 6,9 6,8 3,1 0,7 0,0 0,0 yok 1,2 5,7 8,1 8,6 Yıllık toplamda ortalama 2,7 Yıllık toplamda ortalama 49,1 Sisin en yüksek olduğu aylar Sisin en düşük olduğu aylar Dolunun en yüksek olduğu aylar Dolunun en düşük olduğu aylar Kırağının en yüksek olduğu aylar Kırağının en düşük olduğu aylar Aralık,Ocak Temmuz ve Ağustos Aylarında hiç olmamaktadır. Nisan,Mart Aralık,Ocak ve Ağustos aylarında hiç olmamaktadır. Aralık,Kasım,Ocak Ağustos ayında hiç olamamaktadır.haziran ve Temmuzda çok az olmaktadır. C Seller Nevşehir de yapılan Meteorolojik veriler doğrultusunda sel olacak çok yoğun yağış (50,0 mm ve yukarısı yağış) yoktur. C Kuraklık Kurak Geçen Aylar:Ağustos,Temmuz ve Eylül ayları yağış ortalamalrının en az kayıt edildiği aylardır. Kurak geçen yıllar :1962 yılında yıllık toplam yağış miktarı:289,3 mm 1970 yılında yıllık toplam yağış miktarı:296,9 mm 1989 yılında yıllık toplam yağış miktarı:302,8 mm 1999 yılında yıllık toplam yağış miktarı:303,8 mm 2001 yılında yıllık toplam yağış miktarı:293,8 mm Kuraklık nedeniyle tarımsal alanlarda elde edilen ürünlerin zaman zaman %25,%50 hatta %60 ları geçen verim düşüklüğüne sebep olduğu bilinmektedir. C Mikroklima İl sınırları içinde Nevşehir Meteoroloji Müdürlüğünce Nevşehir Merkezde deniz seviyesinde 1259 m. Yükseklikte bulunan istasyonun iklim verilerine göre değerlendirme yapıldığında bulunulan bölge itibari ile tipik karasal iklim özellikleri mevcuttur. C Yapay Etmenler C Plansız Kentleşme Göç olayları mevcut değildir. C Yeşil Alanlar İlimizin toplam yüzölçümü hektardır. Bunun hektarı Merkez, hektarı Avanos, hektarı Derinkuyu, hektarı Gülşehir, hektarı Hacıbektaş, hektarı Kozaklı, hektarı Ürgüp ilçelerine aittir. Merkez ilçede 2004 yılı içerisinde m 2 çevre düzenlemesi, m 2 park bahçe yapımı, adet ağaç ve çiçek dikim çalışması yapılarak toplamda m 2 yeşil alan kazandırılmıştır. Kişi başına düşen yeşil alan miktarı 7,63 m 2 dir. 39

60 C Isınmada Kullanılan Yakıtlar Ülkemizin pek çok şehrinde kış aylarında görülen hava kirliliğinin önemli nedenlerinden birisi düşük kaliteli yakıt kullanımıdır. Çevre ve Orman Bakanlığı, Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü nün tarih ve sayılı genelgesi ile (2004/04) ilimiz hava kirliliğinin İkinci Derecede Yoğun olduğu iller arasında sayılmış ve söz konusu genelge doğrultusunda ilimizde hava kirliliğini önlemek amacıyla Mahalli Çevre Kurul Kararı alınmış olup bu karar tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır Söz konusu karara göre ; a) Isınma Amaçlı İthal Kömürlerde Aranacak Özellikler; Alt Isı Değeri (Orijinde) : 6200 Kcal/kg (-400 Kcal/kg tolerans) Kükürt (Kuru Bazda) : % 0.9 (max.) Uçucu madde (Kuru Bazda) : % 12-28(kuru bazda) (+ 1 Tolerans) Toplam Nem (Orjinalde) : % 10 (max.) Kül (Kuru Bazda) : % 14 (max) (+1 Tolerans) * Şişme İndeksi :1 (max) : mm (18 mm altı ve 150 mm.üstü için Boyut max.% 10 Tolerans) *Eğer kül oranı max.%14+2 ise kömürdeki kalori değeri min.6000 kcal/kg olacaktır. b) Sanayi Amaçlı İthal Kömürünün Aranılacak Özellikleri; Alt Isıl Değeri(Orijinalde) Toplam Kükürt (Kuru Bazda) Uçucu Madde (Kuru Bazda) Toplam Nem Boyut : 6000 Kcal (satışa sunulan) (-500 Kcal/Kg Tolerans) : % 1 (kuru bazda) + (% 0.1 Tolerans) : % 36 (kuru bazda) + (% 1 Tolerans) : % 10 (satışa sunulan ) + (% 1 Tolerans) : 0-50 mm c) Isınma Amaçlı Yerli Kömürlerde Aranılacak Özellikler; Alt Isıl Değer (Orijinalde) : 3500 (-200) Kcal/kg en az (satışa sunulan) Toplam Kükürt (Kuru Bazda) Boyut : % 2.3 max. (satışa sunulan) : mm altı max % 10 Tolerans 200 mm üstü % 10 Tolerans Kalorifik değerlerin önerilen sınırlardan daha yüksek olması halinde yanar kükürt oranları daha üst kalori için her 1000 Kcal/kg başına % 0,2 değerini geçmeyecektir. d)briket kömürlerde TS Kömür Briketi Isınmada Kullanılan standardına uyulması gerekmektedir. e) İlimizde ısınma ve sanayide üretim amaçlı kullanılacak Sıvı Yakıtların özellikleri Yakıt Max Kükürt Oranı (%) Tüpraş 615 (Kalyak) Fuel-oil : % 1.5 İthal Fuel-oil : % 1 40

61 C Endüstriyel Emisyonlar Nevşehir İli ve İlçelerinde toplam 115 adet sanayi tesisi vardır. Bunlardan 47 adedi un fabrikası, 10 adet süt yağ ve peynir sanayi, 4 adet mezbehane, 13 adet çimento ve toprak sanayi, 4 adet metal sanayi, 6 adet maden sanayi, 11 adet içki sanayi, 4 adet kimya sanayi, 7 adet tekstil sanayi, 6 adet seri makine imalatı ve tamirhane, 3 adet kömür hazırlama işletme bulunmaktadır. Endüstüriyel kirlilik yanlış yer seçimi ve atık gazların yeterli teknik tedbir alınmadan havaya bırakılması sonucu meydana gelmektedir. Endüstriyel Emisyonlardan oluşan kirlilik yoğun yaşanmamaktadır. küçük sanayi bölgelerinde tesis ve işletmelerin kaliteli yakıt kullanmaları sağlanmaktadır. Bunun yanında kaçak yanık yağ, eski lastik ve kırpıntı atıkları yakan tesisler bulunmakta ve hava kirliliğine neden olmaktadır. Denetimler yapılmaktadır. İlimizde hava kirliliğine neden olabilecek büyük fabrikalar Yibitaş Lafarge Çimento Fabrikası ve Erciyes Kireç Fabrikasıdır. Her iki tesisinde emisyon izni vardır. Çimento fabrikasının elektro filtresi bulunmaktadır. C Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar Motorlu taşıtlardan kaynaklanan emisyonlar hava kirliliğinde önemli yer tutmaktadır. Hava kirliliğinin %40 ı motorlu taşıtlardan kaynaklanmaktadır. Egzozlarından yayılan CO (%70-90), NO (%40-70), Hidrokarbonların (%50) ve Pb (%100) emisyonlarından %40 ı oluşmaktadır. Bir taşıt 10 dakikada, bir insanın ihtiyacı olan ortalama 15 m 3 lük havayı kullanılmaz hale getirmektedir. İlimizde egzoz kontrolleri Nevşehir Çevre Koruma Vakfı tarafından yapılmaktadır. Tablo C. 8: Nevşehir İli 2001, 2002 Ve 2003 Yılı Egzoz Ölçümü Yapılan Araç Sayısı 2001 YILI ÖLÇÜM 2002 YILI ÖLÇÜM 2003 YILI ÖLÇÜM AİT OLDUĞU AYLAR YAPILAN ARAÇ YAPILAN ARAÇ YAPILAN ARAÇ OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK Toplam Araç Sayısı YILI ÖLÇÜM YAPILAN ARAÇ 41

62 C. 2. HAVAYI KİRLETİCİ GAZLAR VE KAYNAKLARI C Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman Tablo C.9: Hava Kirliliği Aylık Ortalama Ölçüm Değerleri (Ocak-2001, Aralık-2004) 2002 Yılı Aylık Ölç Yılı Aylık Ortalama 2003 Yılı Aylık 2004 Yılı aylık AYLAR İst. Ortalama Ortalama Ortalama Sayısı SO 2 PM SO 2 PM SO 2 PM SO 2 PM Ocak ,23 17,77 Şubat ,11 17,04 Mart ,13 14,55 Nisan ,43 11,41 Mayıs ,03 11,57 Haziran ,10 7,67 Temmuz ,19 5,10 Ağustos ,60 4,87 Tablo C.10: Eylül ,93 7,43 Ekim ,68 12,90 Kasım ,60 16,21 Aralık ,87 19,32 Kaynak: Halk Sağlığı Laboratuvarı KIŞ DÖNEMİ HAVA KİRLİLİĞİ (KÜKÜRTDİOKSİT) HEDEF SINIR DEĞER HASSAS SINIR DEĞER 0 EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART

63 Tablo C.11: YAZ DÖNEMİ HAVA KİRLİLİĞİ (KÜKÜRTDİOKSİT) NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL HEDEF SINIR DEĞER HASSAS SINIR DEĞER Tablo C.12: KIŞ DÖNEMİ HAVA KİRLİLİĞİ (PARTİKÜLER MADDE) EKİM KASIM ARALIK OCAK ŞUBAT MART HEDEF SINIR DEĞER HASSAS SINIR DEĞER 43

64 Tablo C.13: YAZ DÖNEMİ HAVA KİRLİLİĞİ (PARTİKÜLER MADDE) NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL HEDEF SINIR DEĞER HASSAS SINIR DEĞER C Partikül Madde(PM) Emisyonları Partikül madde emisyonları, C Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve duman bölümünde verilmiştir. C Karbonmonoksit Emisyonları Konu hakkında detaylı bilgi bulunmamaktadır.ilde CO ile ilgili ölçümler yapılmamaktadır. C.2.4. Azot Oksit (NOx) Emisyonları Konu hakkında detaylı bilgi bulunmamaktadır.ilde NO x ölçümleri yapılmamaktadır. C Hidrokarbon ve kurşun emisyonları Konu hakkında detaylı bilgi bulunmamaktadır İlde Hidrokarbon ve kurşun ile ilgili ölçümler yapılmamaktadır C. 3. ATMOSFERİK KİRLİLİK C Ozon tabakasının incelmesinin etkileri Bu konuda akademik bir çalışma yapılamamıştır. C Asit yağışlarının etkileri Bu konuda akademik bir çalışma yapılamamıştır. C. 4. HAVA KİRLETİCİLERİNİN ÇEVREYE OLAN ETKİLERİ C Doğal çevreye olan etkileri C Su üzerindeki etkileri Kükürtdioksit suda hemen çözünen, sıcak ve soğuk suda hemen eriyen renksiz bir gazdır. Atmosferde hızlı şekilde sülfirik aside dönüşmesinden dolayı, atmosferde kalış süresi çok kısadır. Asitler genelde havada aerosoller halinde bulunurlar. Bu aerosoler kar, yağmur, 44

65 dolu gibi yağışlarla yeryüzünde birikirler. Kükürt emisyonu, azotdioksit emisyonu ve atmosferik şartların etkinliği yağışın asidi tesirinin artmasına neden olur. C Toprak üzerine etkileri Hava kirliliğine neden olan gazlar ve partiküller, yağışlarla toprağa geçerek, toprak kalitesini ve verimliliğini etkilerler. C Flora ve fauna üzerindeki etkileri Hava kirletici gazlar asidik yağışlarla ormanlar üzerinde etkilerini gösterir. Ağaç yapraklarındaki büyüme ve gelişmeyi engellerler. Bitkiler hava kirliliğinden üç şekilde etkilenir. Nekroz adı verilen yaprak dokusunun eğilip, bükülmesi. Klorosis adı verilen beyazlanmalar veya diğer renklerdeki lekeler. Büyüme bozulmaları. Hayvanlarda kronik zehirlenmeler daha çok arsenik, kurşun, molibden vb. kirleticilerin üzerine çökeldiği otların yenilmesi ile görülür. C İnsan sağlığı üzerindeki etkileri Havadaki kirletici madde konsantrasyonları vücut direncinin azalmasına, solunum yolu rahatsızlıklarına, kalp ve dolaşım yolu rahatsızlıklarına, baş ağrısına neden olur. Yüksek konsantrasyonlarda NO 2 ciğerlerde ödem ve kanamalara neden olur. Özelikle yoğun trafikte şoförlerin maruz kaldığı CO gazı, 50 ppm derişiminde bulunduğunda zaman kavramını yitirme, 100 ppm de kalp ve dolaşım yetmezliği, 250 ppm de şuur kaybı ve 750 ppm de ölümle sonuçlanır. C.4.2. Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri Hava kirliliğnin eşyalar ve binalar üzerinde de etkisi vardır. Havada bulunan 0, 3 mikron çapındaki ince toz tanecikleri eşyalar üzerine yapışarak renk ğişimine ve kirliliğe neden olur. Kükürtdioksit bakımından zengin atmosferde metaller çok hızlı şekilde paslanırlar. Ozon ve diğer oksitleyici maddelerin ise kauçuk malzeme üzerinde parçalayıcı etkisi vardır. Kirletici madde konsantrasyonlarıbina taşlarında, sanat eserlerinde aşınmaya ve dış cephe kirliliğine neden olur. (C) HAVA (ATMOSFER) ve İKLİM, KAYNAKÇA Meteoroloji Genel Müdürlüğü, 2004 İl Mahalli Çevre Kurul Kararları, 2004 İl Sağlık Müdürlüğü, Halk Sağlığı Laboratuvarı Ölçümleri, 2004 İl Çevre ve Orman Müdürlüğü,

66 D-SU D. 1. SU KAYNAKLARININ KULLANIMI Nevşehir ilinde su kaynaklarının kullanımı iki ana temel üzerindedir. Bu temeli içme suyu ve tarımsal sulama oluşturmaktadır. D Yeraltı suları Yeraltı suyu ilimizde yöre yöre değişiklikler sunmaktadır. Derinkuyu ilçesi ve Kaymaklı yöresinde yeraltı suyu besleniminin Toroslara kadar uzandığı yeraltı suyu yönünden en zengindir. Son yıllarda Kozaklı İlçesi ve çevresinde özel ve DSİ tarafından tarımsal amaçlı açılan kuyulardanoldukça yüksek verimler elde edilmektedir. Derinkuyu ve Kaymaklı yöresinde patates üretimi, Kozaklı ve çevresinde pancar üretimi nedeniyle halkı yeraltı suyuna yöneltmiştir. Konu hakkında detaylı bilgi B.4.2 bölümünde verilmiştir. D.1.2.Jeotermal Kaynaklar JEOTERMAL ENVANTERİ Tablo D.1: İLÇE KÖY- PAFTA SICAKLIK DEBİ DİĞER BİLGİLER MEVKİ NO Kozaklı J33c1 93 o C 95 lt/sn Forür içeren kalsiyumlu, sodyumlu, magnezyumlu, bikarbonatlı, klorürlü sıcaksu sınıfındadır.özel İdare,belediye ve şahıslara ait çok sayıda hamam,otel ve motel bulunmaktadır. Acıgöl J33a o C Top.6.5 Magnezyumlu, kalsiyumlu bikarbonatlı sıcak sular lt/sn sınıfındadır.tesis yoktur. Ürgüp Cemilköy K33c3 21 o C 2.5 lt/sn Minaralce fakir sıcak su sınıfındadır.herhangi bir tesis yoktur. D Akarsular Toprak ve jeolojik bünyenin gereği akarsu bakımından fakirdir. Birçok yerlerde faydalanılamayacak kadar derinden akar bölgenin belli başlı akarsuyu Kızılırmak tır. D Göller, Göletler ve Rezervuarlar İlimizde DSİ tarafından yaptırılan Köy Hizmetlerine ait olan Bölükören, Karaburna, Tuzköy suni göletleri kurulmaktadır. DSİ ye ait olan Yalıntaş, Damsa, Tatlarin, Kumtepe, Ayhanlar ve Doyduk barajları mevcuttur. Tablo D. 2: İlimizde İşletme halinde olan büyük su projeleri Sulama Alanları İLÇE ADI GÖLET VE BARAJ ADI SU KAYNAĞI SULANAN ALAN (ha) Acıgöl Tatlarin Barajı Darıöz- Acıöz 454 Ürgüp Damsa Barajı Damsa Çayı 709 Avanos Ayhan Göleti Kızılöz Deresi

67 D Denizler İlimiz sınırları içerisinde deniz bulunmamaktadır. D. 2. DOĞAL DRENAJ SISTEMLERI Doğal ve drenajla genelde köylerimizde içme suyu olarak yararlanılmaktadır. Son yıllarda yağışların azlığı ve yeraltı suyundan aşırı çekimler nedeiyle hemen hemen kuruma aşamasına gelinmiştir. A. Akarsular ve Diğer Yerüstü Sular için 1. Hidrolik eğimlerin (topografik eğim), 2. Taşıdıkları su miktarlarının mevsimlik ve aylık durumlarının, 3. Yıl içinde kurak aylarda akarsuların beslenip beslenmediği tespit edilmelidir. B. Yeraltı suları için 1. Drenaj alanı (km 2 ) 2. Yer altı suları kayaçların yapısına bağlı olarak (sert, tabakalı ve yumuşak) oluşan yapı sistemleridir. Yüzeysel akarsular için belli drenaj alanları mevcuttur. Yeraltı suları ile ilgili drenaj ise, akarsuyu besleyen drenaj havzası dışında yayılımı var ise ve bu akifer suyunu belli bir bölgede boşaltıyorsa, bu akiferin yayılma sahası, onu besleyen diğer drenaj alanlarını da içine alır. D. 3. SU KAYNAKLARININ KİRLİLİĞİ VE ÇEVREYE ETKİLERİ Doğal su kaynakları genelde yerleşim alanları içerisinde kalmasından kaynaklanan kirlenmeye maruz kalmaktadır. Bunun yanında daha önemlisi bu kaynaklara yakın açılan sondaj ve kesonkuyular nedeniyle yeraltı su tablasının daha alt seviyelere düşmesinden kaynaklanan bir yok olmasürecine girmektedir. D Yeraltı Suları ve Kirlilik Yeraltı suları son yıllardaki yağışların azlığı daha önemlisi bilinçsizbir şekilde yapılan aşırıçekim nedeniyle her geçen gün daha alt seviyelere inmektedir. Bundan yıl önce Derinkuyu Kaymaklı yörelerinde metre derinliğindeki yeterli miktarda su alınım sulama yapılırken günümüzde metre derinliğinde sondajlar açılarak gerçekleştirilmektedir. D Akarsularda Kirlilik İlimizde yer alan Kızılırmak ve Karasu yun geçtiği yerleşim alanları içerisinde atık ve kanalizasyon sularının buralara boşaltılması nedeniyle hızlı bir kirlenme içerisindedir. Bunun yanında Kızılırmak kenarında kontrolsüz olarak çalışan bir çok çakıl ve kum ocağı mevcuttur. Buda Kızılırmak ın doğal yatağını bozmakta ve büyük miktarda tarım arazisinin yok olmasına neden olmaktadır. D Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik Göletlerde yağışların azlığı ve göleti besleyen doğal kaynakların etrafında açılan sondaj kuyularının artması nedeniyle rezervuarlarında düşme gözlenmiştir. D Denizlerde Kirlilik Deniz bulunmamaktadır. 47

68 D. 4. SU VE KIYI YÖNETİMİ, STRATEJİ VE POLİTİKALARI Doğal kaynakların korunması için bunların çevresinde koruma bantlarının çizilmesi ve bu alanlar içinde kalan sondaj kuyularının kapatılması, denetimlerin sıklaştırılması gerekmektedir. Köy Hizmetleri İl Müdürlüğü nün eski yıllarda drenajla içme suyu temin ettiği köy sayısı günden güne azalmakta ve DSİ XII.Bölge Müdürlüğü yeraltı suyuna yönelmekteyiz. Yeraltı suyundan da yukarıda da belirttildiği gibi kontrolsüzce açılan kuyu sayısının gün geçtikçe artması ve buralardan aşırı çekim yapılması nedeniyle yeraltı su tablası hızlı bir şekilde aşağıya çekilmiştir. Akarsuların özellikle Kızılırmak kenarında kıyı kenar çizgisi çalışmasının yapılması gerekmektedir. D.5. SU KAYNAKLARINDA KİRLİLİK ETKENLERİ D.5.1. Tuzluluk Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D.5.2. Zehirli Gazlar Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D.5.3. Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D.5.4. Ağır Metaller ve İz Elementler Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D.5.5. Zehirli Organik Bileşikler Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D Siyanürler Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D Petrol ve Türevleri Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D Polikloro Naftalinler ve Bifeniller Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D Pestisitler ve Su Kirliliği Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D Gübreler ve Su Kirliliği Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D Deterjanlar ve Su Kirliliği Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D.5.6. Çözünmüş Organik Maddeler Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. 48

69 D.5.7. Patojenler Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D.5.8. Askıda Katı Maddeler Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. D.5.9. Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği Konu hakkında detaylı çalışma yapılmamıştır. (D) SU, KAYNAKÇA DSİ XII. Bölge Müdürlüğü,2004 İl Sağlık Müdürlüğü,2004 İl Çevre ve Orman Müdürlüğü,2004 E-TOPRAK ve ARAZİ KULLANIMI E. 1. Genel Toprak Yapısı İklim, topoğrafya ve ana madde farklılıkları nedeniyle Nevşehir İlinde çeşitli Büyük Toprak Grupları`na ait topraklara rastlamak mümkündür. Bunun yanında toprak örtüsünden yoksun arazi tipleri de mevcuttur. ALÜVYAL TOPRAKLAR Bu topraklar akarsuların taşıdığı alüvyal ana materyalin ayrışması sonucu meydana gelmiş genç topraklardır. Profil oluşumu tamamlanmamış, yer yer A-C Horizonlarına sahip, derin ve verimli olan bu topraklar ilimizde Kızılırmak Vadisi ve diğer bazı akarsuların kenarlarında ince bantlar şeklinde bulunmaktadır. İlimizde alüvyal toprakların toplam alanı hektar olup bunun hektarı I. Sınıf, hektarı II. Sınıf, hektarı III. Sınıf, hektarı IV. Sınıf, 470 hektarı VI. Sınıf ve hektarı VII. Sınıftır. Ayrıca bu toprakların hektarında kuru tarım, hektarında sulu tarım yapılmaktadır. HİDROMORFİK ALÜVİYAL TOPRAKLAR Bu topraklar sık sık taşkınlara uğrayan, yüksek taban suyuna ve gleyleşmiş profile sahip topraklardır. İlimizde 193 hektarlık alana sahip olan bu toprakların tamamı V. Sınıf ve çayır bitki örtüsü ile kaplıdır. Bu topraklara Hacıbektaş İlçesinde rastlanmaktadır. KOLLÜVYAL TOPRAKLAR Genellikle dik eğimli yamaçların eteklerinde ve vadi ağızlarında yer alırlar. Yer çekimi, toprak kayması, yüzey akışı ve yan derelerden taşınarak biriken materyallerin ayrışması ile oluşmuş (A) -C Horizonlarına sahip genç topraklardır. Bu toprakların drenajları 49

70 iyidir tuzluluk ve sodiklik gibi sorunları yoktur. Nevşehir ilinde çok değişik yerlerde görülen kolüviyal topraklar hektarlık bir alan kapsar. Bu toprakların hektarında kuru tarım, 4142 hektarında sulu tarım yapılmaktadır. Kolüviyal toprakların 945 hektarı I. Sınıf, hektarı II. Sınıf, 8858 hektarı III. Sınıf, 3278 hektarı IV. Sınıf, 1241 hektarı VI. Sınıf, 44 hektarı da VII. Sınıftır. KİREÇSİZ KAHVE RENKLİ TOPRAKLAR A (B) C Profilli topraklardır. A horizonu kahve rengi, kırmızımsı kahve rengi, girimsi kahve rengi olabilir. B horizonu kahve rengi veya kırmızımsı kahve rengidir. B horizonu dahil solumun tamamına sulandırılmış asit damlatıldığında köpürmez. Solumdan yıkanan kireç C horizonun da birikmiştir. Bu nedenle C horizonunun rengi daha açıktır. Bazen C horizonunda kireç yumruları gözlenebilir. Bu topraklar iyi drenajlı ve verimli topraklardır. İlimizde bu toprakların toplam alanı hektardır. Bunun 399 hektarı III. Sınıf, 356 hektarı IV. Sınıf, 1835 hektarı VI. Sınıf, 7654 hektarı VII. Sınıftır. Bu toprakların 2485 hektarı kuru tarım, 17 hektarı kuru bağ, 6649 hektarı mera, 1047 hektarı fundalık ve 46 hektarı yerleşim alanıdır. E. 2. TOPRAK KİRLİLİĞİ E Kimyasal Kirlenme E Atmosferik Kirlenme İlimizde çere kirliliğine yol açacak sanayi kollarının yaygın olmaması nedeniyle tarım arazilerini tehdit edecek boyutta atmosferik kirlilik gözlenmemiştir. E Atıklardan Kirlenme İlimizde kentsel atıklar akarsulara boşaltılmaktadır. Birçok yerleşim biriminin arıtma tesisi yoktur. Bu akarsuların sulamada kullanılması sonucu tarım arazilerinde çoraklaşmaya yol açmaktadır. E Mikrobiyal Kirlenme Tarım arazilerinde mikrobiyal kirlenme konusunda kuruluşumuzun bir çalışması yoktur. Ancak atık suların sulama suyuna karışmasının mikrobiyal kirlenmeye neden olacağı açıktır. E. 3. ARAZİ E Arazi Varlığı İlimizin toplam yüzölçümü hektardır. Bunun hektarı Merkez, hektarı Avanos, hektarı derinkuyu, hektarı Gülşehir, hektarı Hacıbektaş, hektarı Kozaklı, hektarı Ürgüp ilçelerine aittir. Acıgöl ilçesi bu çalışmanın yapıldığı tarihten sonra ilçe olduğu için değerlendirilmemiştir. Ayrıca hektar su yüzeyi ilçe arazilerinin dışında tutulmuştur 50

71 BÜYÜK TOPRAK GRUBU ALÜVYAL TOPRAKLAR KOLÜVYAL TOPRAKLAR KAHVERENGİ TOPRAKLAR KİREÇSİZ KAHVERENGİ TOPRAKLAR KIRMIZIMSI KAHVER ENGİ TOPRAKLAR REGOSOL TOPRAKLAR HİDROMORFİK ALÜVYAL TOP Aşağıdaki tablolar arazi varlığı ve diğer özellikleri göstermektedir. Tablo E. 1. Büyük Toprak Gruplarının İlçelere Dağılımı (Hektar) İLÇELER MERKEZ AVANOS DERİNKUYU GÜLŞEHİR HACIBEKTAŞ KOZAKLI ÜRGÜP GENEL TOPLAM , , , ARAZİ TİPLERİ TOPLAM E Arazi Sınıfları Tablo E. 2: BÜYÜK TOPRAK GURUBLARINA GÖRE ARAZİ SINIFLARI, ALÜVYAL TOPRAKLAR HİDROMORFİK ALÜVYAL TOP. KOLÜVYAL TOPRAKLAR KAHVERENKLİ TOPRAKLAR KİRECSİZ KAHVERENKLİ TOP. KIRMIZI KAHVE TOPRAKLAR REGOSOL TOPRAKLAR ARAZİ SINIFLARI (HEKTAR) I II III IV V VI VII VII GENEL TOPLAM IRMAK YATAĞI ÇIPLAK KAYALIK YOĞUN YERLEŞİM SU YÜZEYİ TOPLAM

72 E Kullanım Durumu Tablo E. 3: BÜYÜK TOPRAK GURUBLARINA GÖRE ARAZİ KULLANMA BÜYÜK TOPRAK ARAZİ KULLANIMI (HEKTAR) GURUBU K S SY V VS B BS Ç M F YA YT YS AS ALÜVYAL TOPRAKLAR HİDROMORFİK AL. TOPRAKLAR KOLÜVYAL TOPRAKLAR KIRMIZI-KAHVE TOPRAKLAR KAHVERENKLİ TOPRAKLAR KİREÇSİZ KAHVE TOPRAKLAR REGOSOL TOPRAKLAR GENEL TOPLAM TOPLAM Tablo E. 4: İLÇELERE GÖRE ŞİMDİKİ ARAZİ KULLANMA ŞEKİLLERİNİN DAĞILMI (HEKTAR) KULLANMA İLÇELER GENEL ŞEKLİ MERKEZ AVANOS DERİNKUYU GÜLŞEHİR H. BEKTAŞ KOZAKLI ÜRGÜP TOPLAM KURU TARIM SULU TARIM YETERSİZ SULU BAĞ (KURU) BAĞ (SULU) BAHÇE (KURU) BAHÇE (SULU) ÇAYIR MERA FUNDALIK YOG. YERLEŞİM AZ. YOĞ. YERLEŞİM TURİSTİK ALAN SANAYİ ALANI ASKERİ ALAN DİĞER ARAZİLER SU YÜZEYİ TOPLAM

73 Tablo E. 5: İLÇELERE GÖRE ARAZİ SINIFLARININ DAĞILIMI (HEKTAR) ARAZİ İLÇELER GENEL SINIFLARI MERKEZ AVANOS DERİNKUYU GÜLŞEHİR H. BEKTAŞ KOZAKLI ÜRGÜP TOPLAM I II III IV V VI VII VIII DİĞER+SU YÜZ TOPLAM Tablo E. 6: ARAZİLERİN TARIMSAL POTANSİYELLERİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI İLÇELER ÖNEMLİ TARIM ARAZİLERİ I. DERECE II. DERECE III. DERECE TOPLAM DİĞER ARAZİLER GENEL TOPLAM MERKEZ AVANOS DERİNKUYU GÜLŞEHİR HACIBEKTAŞ KOZAKLI ÜRGÜP TOPLAM SU YÜZEYLERİ 1148 İL YÜZÖLÇÜMÜ E Arazi Problemleri İlimizin %22, 78 ini teşkil eden İkinci derecede Önemli tarım arazisine sahip olup, %6-12 arasında eğim, şiddetli erozyon, bazı bitkilerde zarar verecek derecede sık sel basması, alt toprakta çok yavaş geçirgenlik, bitki geleşmesine kısıtlayacak derecede yaşlılık, kök bölgesine sınırlandıran sığ toprak derinliği, düşük su tutma kapasitesi, orta derecede tuzluluk veya alkalilik gibi problemler bir yada birkaçı mevcuttur. (E) TOPRAK ve ARAZİ KULLANIMI, KAYNAKÇA NEVŞEHİR İLİ ARAZİ VARLIĞI (Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları Ankara 1998 İl Rapor No: 50) 53

74 F-FLORA-FAUNA VE HASSAS YÖRELER F.1. Ekosistem Tipleri F.1.1. Ormanlar F Ormanların Ekolojik Yapısı F İlin Orman Envanteri F Orman Varlığının Yararları F Orman Kadastro ve Mülkiyet Konuları F İklim Özellikleri Nevşehir ili, İç Anadolu Bölgesinin ortasında olup yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve yağışlı geçen tipik karasal iklim özelliklerine sahiptir yılları arasında yapılan ölçümlerden elde edilen bilgilere göre ; Yıllık ortalama sıcaklık : C En yüksek sıcaklık : C En düşük sıcaklık : C Don Mevsiminin (Sıcaklığın Sıfırın altına düşmesi) : En erken don mevsimi başlangıcı : 24 Eylül En geç don mevsimi başlangıcı : 01 Aralık Ortalama don mevsimi başlangıcı : 26 Ekim En erken don mevsimi sonu : 28 Mart En geç don mevsimi sonu : 15 Mayıs Ortalama don mevsimi sonu : 14 Nisan Ortalama Vejetasyon Süresi : 196 gün Yıllık ortalama Yağış : 380 mm F Jeolojik Yapısı Bölgede bulunan Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ jeolojik devirlerde aktif birer volkandı. Bunlarla birlikte diğer çok sayıdaki volkanların püskürmeleri ile Üst Miyosen de başlayıp Halosen e kadar sürmüştür. Neojen gölleri altındaki yanardağlardan çıkan lavlar, platoda, göller ve akarsular üzerinde m. Kalınlığında farklı sertlikte tüf tabakaları oluşturmuştur. Bu tabakanın içerisinde tüften başka tüffit, ignimbrit tüf, lahar, volkan külü, kil, kum taşı, marn, aglomera ve bazalt gibi jeolojik kayaçlar bulunmaktadır. Üst pliosen den başlayarak başta Kızılırmak olmak üzere- akarsuların, göllerin ve hava şartlarının bu tüf tabakalarını aşındırmaları nedeniyle bölge bugünkü halini almıştır. F Topoğrafyası Kapadokya bölgesinde bulunan Nevşehir ili tarih öncesi dönemlerden beri yerleşimlere sahne olmuştur. Dolasıyla bölgede bulunan orman alanları büyük tahribata uğramıştır. İnsan tahribatı sonucu orman nispeten tarıma uygun olmayan meyilin yüksek olduğu dağlık ve taşlık alanlara sıkışmıştır. Orman alanları Nevşehirin belli başlı dağlık alanlarında bulunmaktadır. Bunlar Erdaş Dağı, Hırka Dağı, Hodul Dağı, Oylu Dağı, Topuz Dağı, Ziyaret Dağı ve bunların uzantılarından oluşmaktadır. 54

75 F Orman Yayılışına Etkileri Yıllık yağışın 400 mm nin altında olması ve yaz aylarının Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül- kurak geçmesi mevcut orman varlığını ve ağaçlandırma çalışmalarını olumsuz etkilemektedir. Tarım arazileri dışında kalan potansiyel orman alanı olabilecek sahaların çok uzun süre erozyona kalarak toprağını önemli ölçüde kaybetmiş olması yapılan çalışmalarda önemli bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. F Bölgenin Orman Envanteri Tablo F. 1: İlçelere Göre Orman Servet Durumu İlçe Ağaç Türü Koru (Ha) Baltalık (Ha) Serveti Ormanlık Toplam Alan Alan (Ha) (Ha) Normal Bozuk Normal Bozuk Koru M3 Baltalık St. Merkez Meşe , 5 620, Acıgöl Meşe, Ar , , Avanos SÇk, M, ArDy , 0 142, , , Derinkuyu Meşe , 0 395, Gülşehir M, S, Çk, Dy 739, , , Hacıbektaş Meşe , , Kozaklı Ürgüp M, Ar, Çk 173, , 0 961, TOPLAM , 0 142, 0 563, , , Tablo F. 2: Ağaçlandırma Çalışmaları YILLAR PROJE ADI YERİ Tesis (Ha) PROGRAM Bakım (Ha) DİKİLEN-EKİLEN, FİDAN- TOHUM ( Adet) 1989 Avanos Ağaçlandırma Sahası Avanos

76 Tablo F. 3: Enerji Orman Tesisi Çalışmaları YILLAR PROJE ADI YERİ PROGRAM (HA) GERÇEKLEŞME (HA) Kurugöl Enerji Ormanı Tesisi Kurugöl, D oğala Akköy Enerji Ormanı Tesisi Akköy, Boyalı İltaş Akçaören, Karlık Akçaören, Karain Göre Enerji Ormanı Tesisi Göre, Uçhisar Oyludağ Enerji Ormanı Tesisi Uçhisar, Göre, Nevşehir Oyludağ Enerji Ormanı Tesisi Uçhisar, Göre, Nevşehir Oyludağ Enerji Ormanı Tesisi Uçhisar, Göre, Nevşehir Tablo F. 4: Enerji Ormanı Yenileme Çalışmaları YILLAR YERİ ALANI (HA) ÜRETİLEN ODUN AÇIKLAMA MİKTARI 1991 Hacıbektaş 28, Uygulama Yapılmadı , , , %80 KPS olarak satıldı , , , Uygulama yapılmadı , %80 KPS olarak satıldı %100 KPS olarak satıldı %100 KPS olarak satıldı Tablo F. 5: Nevşehir AGM Mühendisliğinin Hırkadağ Erozyon Kontrolü Projesi YILLAR YERİ PROGRAM Dikilen-Ekilen, Fidan- Tohum Adedi Tesis (Ha) Bakım (Ha) 1996 Gülşehir

77 F Orman Varlığının Yararları İldeki orman varlığının çok az olması sebebiyle eksiklikleri her alanda çok fazlası ile hissedilmektedir. Binlerce yılın tahribatı sonucu orman varlığı yok olan ilde çok yoğun bir erozyon yaşanmaktadır. Bugünkü orman varlığının bulunduğu alanlarda mutlak faydaları inkar edilememesine rağmen il üzerinde genele yönelik etki ve faydalarından bahsetmek mümkün değildir. İklim üzerine etkileri: Nevşehir ilindeki orman varlığının doğrudan iklim üzerindeki etkisinden bahsetmek mümkün değildir. Ancak ilimizdeki ormanlık alanlarda lokal bir iklimden bahsedilebilir. Toprak ve toprak verimliliğinin koruması: Ormanların genel olarak toprakları ve toprak verimliliğini koruma özellikleri inkar edilemez. Ancak ilimizdeki orman varlığında bulunduğu alanların çok dar olması itibariyle bu özelliğinden çok fazlaca yararlandığımızı söyleyemeyiz. Rekreasyon: Mevcut ormanların yapısı, dağılımı ve bulunduğu yerler itibariyle rekleaktif özelliklerinden bahsetmek pek mümkün değildir. İş alanı ve geçim kaynağı: Ormanlarda yapılan üretim ve bakım ağaçlandırma çalışmaları yöreye belli bir girdi sağlanmaktadır. Sürekli bir geçim alanı ve iş kaynağı olarak görmek mümkün değildir. Ormanların ülke savunması ve güvenliği açısından nedenli önemli olduğu bilinen bir gerçektir. İlimizdeki orman alanları çok yoğun olmasa da bulundukları alanlar itibariyle bu fonksiyona sahiptir. F Orman Sayılan Alanların Daraltılması F Orman Kanunu 2. Madde A fıkrası Uygulaması Bölgede orman olarak muhafazasında bilim ve fen bakımından hiçbir yarar görülmeyen aksine tarım alanlarına dönüştürülmesinde yarar olduğu tespit edilip tarım alanlarına dönüştürülen saha yoktur. F Orman Kanunu 2. Madde B Fıkrası Uygulaması Nevşehir ili orman alanlarından Merkez İlçe Alacaşar Kasabası hududları içerisinde bulunan ve 1999 yılında yapılan orman sahası kadastro çalışması sonucunda 16 adet parsel toplam , 15 m2. alana sahip taşınmaz mal orman dışına çıkarılmıştır. F Orman Planlaması Çalışmaları 1989 Yılında Nevşehir Orman İşletme Müdürlüğü Kurulması ile 1990 yılında Nevşehir ve Hacıbektaş Orman İşletme Şefliklerinin 20 yıllık Orman Amenajman Planları yapılmıştı. Halen çalışmalar bu plan doğrultusunda yürütülmektedir yılında Nevşehir Orman İşletme Müdürlüğü kapatılarak Nevşehir ve Hacıbektaş Orman İşletme Şeflikleri Nevşehir Orman İşletme Şefliği olarak revize edilmiştir. Nevşehir ili orman alanları mevcut durumu ve plan verileri arasındaki farklılığın giderilerek güncellenmesi amacıyla 2001 yılında amenajman planları revize edilerek çalışmaları tamamlanmıştır. Veriler revize amenajman planından çıkarılmıştır. F ÇAYIR VE MERALAR İlimiz hayvancılık yönünden önemli bir potansiyele sahip olmasına rağmen mevcut mera alanları yeterli değildir. 57

78 Çayır ve Mera Varlığı İlimiz çayır-mera alanı ha. olup toplam arazinin % 19, 2 sini teşkil etmektedir. İlimiz hayvancılık yönünden önemli bir potansiyele sahip olmasına rağmen, mevcut mera alanı yetersizdir. Mevcut meralarımız ise yıllık yağış ortalamasının az oluşu ve kontrolsüz otlatılması nedeniyle istenilen seviyede değildir. Kullanım Amaçları ve Yararları Meralarımız hayvanlar için son derece yararlı ve gerekli olan yeşil ve kuru otun ucuz ve ekonomik şekilde elde edilmesini sağlamakta, su ve rüzgar erozyonunu önlemekte, kirli havanın temizlenmesinde son derece önemlidir. F.1.3. Sulak Alanlar Bilinen manada ve ulusal ya da uluslar arası ilan edilen bir sulak alan mevcut değildir. F.1.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.) F. 2. FLORA F Habitat ve Toplulukları Nevşehir, karasal iklim bölgesinde yer alması nedeniyle bitki örtüsü step(bozkır) özelliği gösterir.başlıca bitki türleri arasında gevenler,kekik türleri,buğdaygiller,sormuk,yalangı,kangal vb.dikenler sayılabilir.bunların yanısıra genel alanda çok büyük bir paya sahip olmasada bozuk meşe baltalıkları bozuk ardıç toplulukları yörenin tahrip görmüş doğal orman örnekleri arasında sayılabilir.keza son yıllarda yapılan ağaçlandırma çalışmaları sonucu elde edilen ve sedir,karaçam,akasya,akçaağaç dişbudak,badem vb.türlerin plantasyonu ile elde edilen sahaları da yeni habitatlara örnek olarak vermek mümkündür.yine akarsu boylarında yetişen kavak,söğüt,iğde,ceviz ağaçlarının oluşturduğu bitki toplulukları ile tarım amaçlı yetiştirilen asma türleri kayısı,badem,elma,armut vb.meyve ağaçlarının oluşturduğu alanları da bitki topluluklarına örnek olarak vermek mümkündür. F.2.2. Türler ve Populasyonları Bozkır(step) bitki türlerinin hakimiyetinde olan yörede,yukarıda sayılan toplulukları teşkil eden çayır otları,geven türleri,kekikler,buğdaygiller dikenler populasyonların yoğunluğunu oluşturmaktadır. Bunların yanında meşe türleri,alıç,ahlat,ardıç,karaçam,sedir,akasya,akçaağaç,dişbudak,söğüt,ceviz,asma,türleri,ve kavak ağaçlarının oluşturduğu az yoğunluklu populasyonlardan da bahsetmek mümkündür. F. 3. FAUNA Bölgede başlıca Habitat tipi antropojen steptir. İnsan populasyonunun hızla artması ve biyotik faktörlere açık olması nedeniyle yaban hayatı arazi ve civarında çok fakirdir. 58

79 F.3.1. Habitat ve Toplulukları Yörenin tarih boyunca birçok kültürlerin etkisinde kalarak yoğun tahripler görmesi doğal kaynak tüketimindeki bilinçsizlikler iklimsel ve antropolojik etkenlerle birçok hayvan türü yok olmuş birçoğu da yok olma tehlikesi ile karşı karşıya bırakılmıştır.bu yüzden ciddi manada bir habitattan bahsetmek şu an için mümkün gözükmemektedir.ancak Kızılırmağın ilin tam ortasından geçmesi ve bu ırmağa bağlanan birçok akarsu çevresinde yaşayan canlı türlerinin oluşturduğu küçük habitatlar ile yine dağlık kesimlerdeki ormanlık alanlarda,meralarda,tarım alanlarında yaşayan canlı türlerinin oluşturduğu genel manada bozkırın her ortamda görülen türlerinin habitat ve topluluklarından bahsetmek mümkündür. F.3.2. Türler ve Populasyonları Nevşehir ilinin genel coğrafi yapısı; dağlar, yüksek platolar,vadiler çöl tabir edilen düzlükler ve Kızılırmak yanında diğer küçük akarsularla sulanabilen araziler olmak üzere çok değişkenlik göstermektedir.bu değişkenliklere paralel olarak ta yörede yaşayan türler ve bunların populasyonlarında değişiklikler görülebilmektedir.en çok rastlanılan türler;keklik,bıldırcın,güvercin,sığırcık,serçe,karga,baykuş,şahin,kartal,gibi kuş türleri ile su kenarlarına gelen ördek, kaz gibi türlerdir. Memeli türleri olarak ta; Kurt,Çakal,Tilki,Tavşan,Porsuk,Vaşak,Yaban domuzu gibi türlerden bahsetmek mümkündür.keza sürüngenler kemirgenler vb. diğer türlere baktığımızda da yılanlar,kertenkeleler,tarla fareleri, kaplumbağalar en çok rastlanılan türler olarak sıralanabilir.populasyonlarla ilgili ciddi bir çalışma elimizde mevcut olmamakla birlikte dengeli bir populasyon yapısından bahsetmek mümkün değildir.zaman zaman her bir türün lehinde ve aleyhinde değişimler yaşanmakta olup özellikle kuş türlerinde ciddi azalmalardan bahsetmek mümkündür. F.3.3. Hayvan Yaşama Hakları Yasalar çerçevesinde çalışmalar sürdürülmekte olup 4915 sayılı yasa il yaban hayatı ve avcılık çalışmaları disipline edilmeye çalışılmakta 5199 sayılı 2004 yılında yürürlüğe giren ve ülkemiz için yeni sayılan Hayvanları Koruma Kanunu nca da diğer hayvanlarla ilgili yaşama haklarına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. F Evcil Hayvanlar İlimizdeki evcil hayvanlara yönelik sağlıklı bir envanter çalışması mevcut olmadığı ve 5199 sayılı yasa yeni yürürlüğe girdiği için çalışmalar çok yavaş yürümektedir. F Sahipli Hayvanlar Sağlıklı envanterler olmadığı için henüz ciddi bir çalışma yapılamamaktadır.ancak basın araçları ile halk bilgilendirilmeye çalışılmakta sahipli hayvanların tescili için çalışmalara başlanmıştır. F Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Evcil ve Yaban Hayvanlar Evcil hayvanlarla ilgili ciddi bir tehdit yoksa da bazı türlerin sayısında il genelinde geçmişe nazaran çok ciddi bir azalma söz konusudur.(özellikle at,eşek gibi) Keza yaban hayatındaki kuş türlerinin (keklik,bıldırcın,toy,güvercin,üveyik vb.) sayılarında azalmalar sözkonusudur. 59

80 F Hayvan Hakları İhlalleri Yasal çalışmalar tam olarak zeminine oturmamış olup bu konuda elimizde belgeler yoksa da bölgenin genel kültür yapısı ve münferiden karşılaşılan olaylar değerlendirildiğinde hayvan hakları ihlallerinden söz etmek mümkündür.bu konuda İl Hayvan Hakları Kurulu 5199 sayılı yasa çerçevesinde kuruluş aşamasında olup çalışmalara başlanmıştır. F Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü Kuruluşlarla İşbirliği 5199 sayılı yasa ile birlikte özellikle belediyelere çeşitli yükümlülükler getirilmiş başıboş ve sahipsiz hayvanlar için barınaklar yaptırılması istenmiş olup periyodik olarak bu barınaklar takip edilmektedir.yine Valiliklerde kurulan Hayvan Hakları Kurulu ve hem il deki hem de ülke genelindeki gönüllü kuruluşlarla işbirliği planlanmaktadır. F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümdeki Bilgilerin İsteneceği Alanlar F.4.1. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar F Sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat Koruma Alanları İlimiz sınırları içerisinde Göreme Tarihi Milli Parkı Tarih ve 86/ Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Milli Park olarak ilan edilmiştir. F Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığı nca Belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları İlimizde 3167 sayılı kanun uyarınca ayrılmış Yaban Hayatı Koruma ve Yaban ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları bulunmamaktadır. F Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. Maddesinin a - Tanımlar Bendinin 1.,2.,3. ve 5. Alt Bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı Olarak Tanımlanan ve Aynı Kanun İle 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) İlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar Nevşehir Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulunun gün ve 1123 sayılı kararı ile Kapadokya Bölgesi sit irdeleme ve derecelendirme çalışmaları ile İlimizde bukunan sit alanları belirlenmiştir. F Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları İlimiz sınırları içerisinde su ürünleri istihsal ve üreme sahaları bulunmamaktadır. F /9/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17 nci ve 1/7/1999 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Yönetmelikle Değişik 18.,19. ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar İlimizde bulunan içme ve kullanma suyu kaynaklarının Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinin 18., 19., ve 20. maddelerince tanımlanan alanla bulunmamaktadır. 60

81 F /11/1986 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49. Maddesinde Tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49. maddesinde tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri İlimiz sınırları içerisinde bulunmamaktadır. F Sayılı Çevre Kanunu nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri Olarak Tespit ve İlan Edilen Alanlar İlimizde Özel Çevre Koruma Bölgeleri bulunmamaktadır. F Sayılı Boğaziçi Kanunu na Göre Koruma Altına Alınan Alanlar Nevşehir de Boğaziçi Kanunu na göre koruma altına alınan alan bulunmamaktadır. F Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler Bu bölüm F.1.1. Ormanlar başılğı altında incelenmiştir. F Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar İlimizin denize kıyısı yoktur. F Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar İlimizde zeytin üreticiliği yapılmamaktadır. F Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar Bu bölüm F.1.2. Çayır ve Meralar başığı altında incelenmiştir. F Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde Belirtilen Alanlar İlimizde Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde belirtilen alanlar bulunmamaktadır. F.4.2. Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar (**) F /2/1984 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi (BERN Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlardan Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları nda Belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları İlimizde Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi uyarınca koruma altına alınmış alan bulunmamaktadır. F /6/1981 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Akdeniz in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi (Barcelona Sözleşmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar İlimizde Barcelona Sözleşmesi uyarınca koruma altına alınan alan bulunmamaktadır. F /10/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazetede Yayımlanan Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol Gereği Ülkemizde Özel Koruma Alanı Olarak Belirlenmiş Alanlar İlimizde Özel Çevre Koruma Alanı yoktur. 61

82 F /9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği Seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı Tarafından Yayımlanmış Olan Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit Listesinde Yer Alan Alanlar İlimizin Akdeniz e kıyısı bulunmamaktadır. F Cenova Deklerasyonu nun 17. Maddesinde Yer Alan Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin Yaşama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar İlimizin Akdeniz e kıyısı bulunmamaktadır. F /2/1983 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi nin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Kültürel Miras ve Doğal Miras Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi nin 1. ve 2. maddeleri gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından koruma altına alınan, İlimizde 177 envanter numarası ile tescilli Kapadokya Bölgesi Kültürel Miras ve Doğal Miras statüsü verilen kültürel, tarihi ve doğal alan olarak bulunmaktadır. F /05/1994 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi (RAMSAR Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlar İlimizde Özellikli Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak uluslar arası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi uyarınca koruma altına alınmış alanlar bulunmamaktadır. F.4.3. Korunması Gereken Alanlar (***) F Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tesbit Edilen ve Yapılaşma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar vb.) İlimizde Onanlı Çevre Düzeni Planı henüz yapılmamıştır. F Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, Yağışa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf İle, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı İlimiz Tarım İl Müdürlüğünce tarımsal alanlar sınıflarına göre tespit edilmiş olup bu alanlar içerisinde onaylı Özel Mahsul Plantasyon Alanları bulunmamaktadır. Ancak tarım alanları üzerine sınıf fark etmeksizin yapılması düşünülen bina, fabrika, petrol istasyonu, depo vb. binalar için tarih ve sayılı Tarım ve Arazilerinin Korunması ve Kullanılmasına dair yönetmelik hükümleri Tarım İl Müdürlüğünce uygulanmaktadır. F Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, Başta Su Kuşları Olmak Üzere Canlıların 62

83 Yaşama Ortamı Olarak Önem Taşıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler İle Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden İtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler İlimizde korunması gereken sulak alanlar bulunmamaktadır. F Göller, Akarsular, Yeraltısuyu İşletme Sahaları Nevşehir ili sınırları içerisinde korunması gereken alan olarak göller, akarsular ve yeraltısuyu işletme sahaları bulunmamaktadır. F Bilimsel Araştırmalar İçin Önem Arzeden ve/veya Nesli Tehlikeye Düşmüş veya Düşebilir Türler ve Ülkemiz İçin Endemik Olan Türlerin Yaşama Ortamı Olan Alanlar, Biyosfer Rezervi, Biyotoplar, Biyogenetik Rezerv Alanları, Benzersiz Özelliklerdeki Jeolojik ve Jeomorfolojik Oluşumların Bulunduğu Alanlar İlimizde benzersiz özelliklerdeki jeolojik ve jeomorfolojik oluşum olarak Kapadokya Bölgesi yer almaktadır. Bu alana ilişkin özellikler F.5.1. Milli Parklar başlığı altında incelenmiştir. F Mesire Yerleri; 6831 Sayılı Orman Kanununa Tabi Alanlarda Halkın Rekrasyonel Kullanımını Düzenleyip, Kullanımının Doğal Yapının Tahribine Neden Olmadan Yönlendirilmesini Sağlamak Üzere Ayrılan Alanlar İlimizde 6831 sayılı Orman Kanununa tabii korunması gereken mesire yerleri bulunmamaktadır. F. 4. HASSAS YÖRELER KAPSAMINDA OLUP (*) BÖLÜMÜNDEKİ BİLGİLERİN İSTENECEĞİ ALANLAR F Milli Parklar 1.Alanın Resmi Adı: Göreme Tarihi Milli Parkı 2. Coğrafi Konumu ve Koordinatları (Rakım vb. bilgiler dahil): Tablo F.6: Coğrafi Durum KÖYLER COĞRAFİ BÖLGESİ İLLER İLÇELER KASABALAR ORMAN İÇİ ORMAN DIŞI 1. GÖREME MERKEZ 2. UÇHİSAR İÇ ANADOLU 1. NEVŞEHİR 2. AVANOS 3. ÜRGÜP AKTEPE (Zelve) ÇAVUŞİN 1. MERKEZ ORTAHİSAR

84 PAFTA KONUMU ( 1 / ÖLÇEKLİ PAFTALAR ): Göreme Tarihi Milli Parkı nın alanı 4 adet 1 / ölçekli pafta üzerine oturmaktadır. Bu paftalar; 1- KAYSERİ K 33 c 1, 2- KAYSERİ K 33 c 2, 3- KAYSERİ K 33 c 3, 4- KAYSERİ K 33 c 4 dür Toplam Alan (km 2 ) Tablo F.7: ALAN TÜRÜ MİKTARI ( Ha. ) AÇIKLAMA ORMAN ALANI HAZİNE ALANI - ÖZEL MÜLKİYET ALANI - DİĞER ( Belirtiniz ) - A- Orman Kadastrosu B- Tapu Kadastrosu Yapıldı Yapıldı Sürüyor Sürüyor Yapılmadı Yapılmadı SAHA İÇERİSİNDE: I-Bakanlığımıza Bağlı Diğer Koruma Alanları; a) Yaban Hayatı Koruma Sahası : - b) Muhafaza Ormanı : - c) Gen Koruma Ormanı : - d) Tohum Meşceresi : - e) Diğer ( Belirtiniz ) : - II- Diğer Bakanlıklara Bağlı Alanlar; Turizm Alanı:Bakanlar Kurulunun Tarih ve 97/ 9985 Sayılı Kararı ile Nevşehir ve Çevresinde Turizm Alanı Daraltılmasına gidilmiştir. Yapılan bu düzenlemeye göre Göreme Tarihi Milli Parkı nın tamamı Turizm Alanı içerisinde kalmaktadır. Milli Park alanı içerisinde Turizm Merkezi bulunmamaktadır. Sit Alanları ( Doğal, Tarihi, Arkeolojik, Kentsel ): Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunca, gün ve A- 69 sayılı kararı ile Kapadokya Bölgesi için belirlenen doğal sit alanlarının irdelenmesine yönelik Nevşehir Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulunun gün ve 891 sayılı öneri kararına istinaden yapılan değerlendirmeler sonucunda benimsenip gün ve 1123 sayılı karar ekinde 64

85 sunulan 1 / ölçekli sit alanlarını gösteren haritaya göre Milli Park alanının tamamı sit alanları içerisinde kalmaktadır. Milli Park alanı içerisinde, 1 nci Derece, 2 nci Derece ve 3 ncü Derece Doğal Sit Alanları, Kentsel Sit Alanları ve 1 nci Derece Doğal Sit Alanı + Arkeolojik Sit Alanı bulunmaktadır Kara Yüzeyi (km 2 ) Göreme Tarihi Milli Parkı 9572 ha alanı kaplamaktadır Su Yüzeyi (km 2 ) Göreme Tarihi Milli Parkı sınırları içerisinde su yüzeyi bulunmamaktadır Kıyı Uzunluğu (m) Göreme Tarihi Milli Parkı sınırlarının su yüzeylerine kıyısı bulunmamaktadır. 4. Alanın Açıklamalı Tanıtımı Tablo F.8: Sahanın adı ve İdari Durumu ÇEVRE VE ORMAN BAKAN LIĞI GENEL MÜDÜRLÜK MÜDÜRLÜK MÜHENDİSLİKLER DOĞA KORUMA VE MİLLİ PARKLAR GENELMÜDÜRLÜĞÜ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ 1. Göreme Milli Park Mühendisliği 2. Nevşehir D. K. ve M. P. Mühendisliği ORMAN GENEL MÜDÜRLÜĞÜ BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ İŞLETME MÜDÜRLÜĞÜ ORMAN İŞLETME ŞEFLİKLERİ ADANA POZANTI NEVŞEHİR 5. Yasal Konumu Tarih ve 86/ Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Milli Park olarak ilan edilmiştir. 6. Yerleşimler ve Nüfusları Ürgüp İlçe merkezi(büyük bir kısmı), Avanos İlçe merkezi (küçük bir kısmı), Göreme Kasabası, Uçhisar Kasabası, Ortahisar Kasabası, Çavuşin Köyü, Aktepe Köyü Göreme Tarihi Milli Parkı sınırları içerisinde bulunan yerleşim yerleridir. Bu yerleşim yerlerinin 2000 yılı nüfus sayımına göre toplam nüfusu dir. 7. Sosyo-Ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler Sosyo-Ekonomik Yapı: Nevşehir İlinde kişi başına düşen gayrisafi gelir ortalama 2000 Dolar civarındadır. Bölgenin G. S. Y. İ. H. nın dağılımı Nevşehir in tarım ve ticaret ağırlıklı bir ekonomik yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Türkiye geneli ile karşılaştırıldığında Nevşehir in G. S. Y. İ. H. si içerisinde tarım payı Türkiye genelinin üzerine çıkarken, sanayinin payının Türkiye ortalamasının altında kaldığı görülmektedir. 65

86 1985 Genel Nüfus Sayımında; Kadın nüfusunun % 57, 43 ü iktisaden faal durumdayken, 1990 Sayımında bu oranın % 55, 07 ye gerilediği tesbit edilmiştir. Çalışan nüfusun kadınlarda ve erkeklerde önemli bir bölümü tarım ve hayvancılık kesiminde çalışmaktadır. Bölgenin dış ticaretinde seramik mamülleri tuz, kükürt, toprak, alçı, kireç, halı ve kilim, taş ve alçı eşyalar ile ağaç ve ahşap eşyaların ihraç malları olarak yeraldığı görülmektedir. İl genelinde arazi dağılımı açısından toplam Ha. olan arazi varlığının yarıdan fazlası (%62) ekilebilir arazi olarak kullanılmaktadır. % 22 si çayır ve meraları, % 5 lik dilimi de ormanlık arazileri kapsamaktadır. İl genelinde okuma-yazma oranı erkeklerde % 90 Kadınlarda ise % 74 tür. Kültürel ve Tarihsel Özellikler a) Tarihi Özellikler: M. Ö başlarında Avrupa dan Kafkaslar üzerinden gelerek Kapadokya Bölgesine yerleşen Hititler daha sonra yerli halkla kaynaşarak İmparatorluk haline gelmişlerdir. Başkentleri Hattuşaş ( Boğazköy ) olan Hititler Anadolu da 600 sene yaşamışlardır. Hititler M. Ö lerde Balkanlardan gelen Frigler tarafından yıkılmıştır. Friglerin, Orta Anadolu nun önemli kentlerinin hemen hepsini yıkarak Hitit İmparatorluğunu ortadan kaldırmasından sonra Orta ve Güneydoğu Anadolu da Geç Hitit Krallıkları ortaya çıkmıştır ( M. Ö ). Kapadokya Bölgesindeki Geç Hitit Krallığı ise Kayseri, Niğde ve Nevşehir i içine alan Tabal Krallığı dır. Kimmerler in, Frig egemenliğine son vermesi sonucunda Anadolu da Medler (M. Ö. 585) daha sonra da Persler ( M. Ö. 547) görülür. Persler bölgeyi Satrap adını verdikleri valilerce yönetmişlerdir. Eski Pers dilinde Katpatuka olarak adlandırılan Kapadokya Bölgesi, Cins Atlar Ülkesi anlamına gelmektedir. Makedonya Kralı İskender M. Ö. 334 ve 332 de Pers ordularını arka arkaya bozguna uğratarak bu büyük imparatorluğu yıkmıştır. Pers İmparatorluğu nu yıkan İskender, Kapadokya da bir dirençl7e karşılaşmıştır. İskender, komutanlarından Sabiktas ı bölgeyi denetimi altına almakla görevlendirince halk buna karşı çıkmış ve eski Pers soylularından Ariarathes i kral ilan etmiştir. Çalışkan bir yönetici olan Ariarathes (M. Ö ) Kapadokya Krallığı nın sınırlarını genişletmiştir. Kapadokya krallığı, Roma nın bir eyaleti olduğu M. S. 17. Yılına kadar, varlığını korumak için Makedonyalılarla, Pontuslularla, Galatlarla ve Romalılarla mücadele etmiştir. M. S. 17 de Tiberius, Kapadokya yı Romaya bağlayarak bölgedeki kargaşayı sona erdirmiştir. Roma egemenliği sırasında, yöreye gerek saldırı ve gerekse göç biçiminde doğrudan gelenler olmuştur. Anadolu da yayılmaya başlayan ilk Hıristiyanların bir kısmı büyük şehirlerden köylere göç etmeye başlamışlardır Kayserinin önemli bir din merkezi haline geldiği 4. Yüzyılda kayalık göreme ve çevresini keşfedin Hıristiyanlar, Kayseri piskoposu olan Aziz Basil in dünya görüşünü benimseyerek kayalar içinde manastır hayatını başlatmışlardır. Roma imparatorluğunun ikiye bölünmesiyle Kapadokya doğu roma imparatorluğunun etkisi altında kalmıştır. Bölge halkı Greka-Roma fikirlerinden ziyade İran ın etkisi altında kalmıştır. Orta ve Doğu Anadolu da olduğu gibi Kapadokya da Bizansın (M. S ) İlk yıllarında sakin bir dönem yaşamıştır. İmparatorluk sınırları Akdeniz havzasından Kafkaslara kadar uzandığı için Kapadokya bölgesi bu imparatorluğun merkezi haline 66

87 gelmiştir. Bölgede uzun süredir devam eden mezhep çatışmaları III. Leon un Müslümanlıktan etkilenerek İkonları yasaklamasıyla doruk noktasına ulaşmıştır. Bu durum karşısında ikon yanlısı bazı keşişler Kapadokya ya sığınmışlardır. İkonların hareketi yüzyıldan fazla sürmüştür. ( ) Bu dönemde birkaç Kapadokya kilisesi ikonokların etkisi altında kaldıysa da İran dan yana olanlar burada rahatlıkla gizlenip ibadetlerini sürdürmüşlerdir. 843 te İmparatoriçe Theodare ikonları tekrar serbest bırakmıştır. 9. Yüzyıl ortalarından sonra Arapların geri çekilmesiyle bölge oldukça sakinleşmiştir Malazgirt zaferinden sonra Bizansın elinde bulunan anadolunun fethi hareketi içinde başta Kutalmışoğlu Süleyman Şah olmak üzere Antak, Tutak, Danişment, Mengücek, Ebulkasım, Ebulgazi (Hasan Bey) v.b. Türkmen Beyleri yeralmışlardır. Büyük Selçauklu sultanı Melikşahın ölümünden sonra Melikşahın iktidar kavgası sırasında Doğu Anadoyu da saltuklu, Danişment, Mengücek ve artuklu Türkmen beylikleri oluşmuşken 1075 Tarihinde Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik merkez olmak üzere Nevşehir in de içinde bulunduğu Orta Anadolu, Güney Marmara, İç Ege ve Doğu Akdeniz bölgelerinin geniş bölümlerinde de Türkiye Selçukluları devleti kurulmuştur. Süleyman Şah 1081 Yılında Bizans ta yaptığı antlaşma ile Anadolu da egemenliğini fiilen olduğu gibi hukuken kabul ettirmiş, sultanlığını ilan ederek kudretli bir devlete sahip olduğu büyük Selçuklu devleti ile olan sembolik bağını sona erdirmiştir. Anadolu Selçuklu devleti parçalanınca Moğolların Anadolu valisi Timurtaş daha sonrada erotna beyin egemenliği taşıyan Nevşehir 1381 de Katıburhanettin tarafından ele geçirildiyse de (1397) yöreye Karamanoğulları egemen olmuştur de Yıldırım Beyazıt, Karaman İlini topraklarına katınca Nevşehir (Muşkara) Osmanlı Beyliğine dahil olmuştur. Yıldırım Beyazit 1402 Ankara savaşında Timur a yenilince Karamanoğlu Beyliği yeniden kurulmuştur. Bir ara Nevşehir Katıburhanettin Beyliği egemenlik alanına dahil olmuştur. Osmanlıları en çok uğraştıran bu beyliği II. Beyazıt 1487 de son verince karaman beyliğine ait topraklarla beraber Nevşehir (Muşkara) da Osmanlı devleti sınırları içine dahilolmuştur. Yöre halkı arzuladeğı barış, huzur ve kalkınma dönemini Damat ibrahim paşa döneminde yaşamıştır. Nevşehir Osmanlıların son dönemlerinde Niğde sancağına bağlı köy idi. Cumhuriyetimizin ilanında sonra 1924 de Niğde yeni idari yapılanmada bir il olarak ortaya çıkartan Nevşehir de ilçelerinden biri olmuştur. Nevşehir 20 Temmuz 1954 Tarihinde il haline gelmiştir. Arkeolojik Özellikler: Yerleşik hayata geçişten itibaren Kapadokya da karşımıza çıkan ilk büyük medeniyet Hitit lere aittir. Hitit ler bu yerli toplumlardan ve kendilerinden önceki ilk Anadolu Medeniyeti olan Sümer inançlarından büyük ölçüde etkilenmiştir. Yapılan kazılarda Hitit Uygarlığında dinsel alet ve vesikaların çokluğu dinin bu uygarlığın yaşamında nekadar önemli olduğunu gösterir. İlk çağ medeniyetlerinden kalan izler arasında arkeolojik kazılar sonucu değerli eserlerin bulunduğu höyüklerin önemli bir yeri vardır. Kapadokya da ilk medeniyetlere ait önemli izler yer altı şehirleri, tümülüsler, yazıtları ve Kapadokya tabletleridir. Bölgedeki höyüklerin başlıcaları şunlardır: Alacahöyük: Alacahöyük kazıları ( ) Anadolu nun bakır çağında ne kadar büyük bir sanat ve tekniğe ulaştığının gösterir. İÖ lere ait üzeri işlenmiş ve boyanmış Kapadokya Seramikleri ortaya çıkartılmıştır. 67

88 Suluca Karahöyük: Hacıbektaş ilçesinde yeralan bu alanda yapılan arkeolojik kazılar sonucu helenistik, roma, hitit, frig ve bronz çağlarına ait katmanlar tesbit edilmiştir. Burada bulunan eserler arasında seramikler çoğnluktadır. Acemhöyük: Acemhöyük kazılarında İ. Ö. 7. Yüzyıl İ. Ö. 7. Yüzyıl sonuyla, İ. S. 4. Yüzyıl arasında farklı medeniylere ait çok sayıda yedrleşim katları ortaya çıkmıştır. Acemhöyük kazılarında ulaşılan izlerden bazıları şunlardır: Bizans dönemine ait yapılar Helen-Roma Dönemine ait bir yerleşim birimi ve kültür katı. İ. Ö arasına tarihlenen geometrik motifli parlak seramiklerin bulunduğu katlar, Hitit ve Bronz çağına ait sur kalıntıları. Topaklıhöyük: Avanos ilçesi sınırları içerisinde yedralmaktadır. İlk bronz çağdan bizans dönemine uzanan 2 Mimarı kat ortya çıkmıştır. Çatalhöyük: Dünyanın en eski peyjaz resmi burada bulunmuştur. Bu Kapadokya ya hayat veren dağlardan birinin, Hasan Dağı nın patlayışını tasvir eden bir fresktir. Bugün Anadolu Medeniyetler Müzesinde bulunan resmin İ. Ö lere ait olduğu saptanmıştır. Bölgedeki Bir Diğer Önemli Arkeolojik Kalıntılar Yer altı Şehirleridir. Dünyada başka örneği bulunmayan yeraltışehirleri Mükemmel bir tekniğin ürünüdür. Havalandırma sistemleri hava dolaşımı tünelleri ile, emniyet ve Güvenlik sistemleriyle, giriş ve çıkışlarda ilginç teknikleri ile zemindeki kuyuları ve çöp toplama mekanizmalarıyla bugün bile ziyaretçileri şaşırtmaktadır. Yeraltışehirleri bölgenin en önemli kültürel zenginliğidir. Bu yerleşimler ilk çağlarda depremi ve yangını bol olan, kışı soğuk yazı sıcak geçen, ağaçsız ormansız bir coğrafyada insanoğlunun; doğanın, imkan ve sınırlılıklarını en uygun şekilde değerlendirişinin en iyi örneğidir. Bölgedeki yeraltışehirlerinin başlıcaları: Derinkuyu, Kaymaklı, Mazı, Özkonak, Tatlarin, Özlüce (Zile), Acıgöl ve Sivas-Gökçe toprak yer altı şehirleridir. İlkçağ medeniyetlerine ait diğer arkeolojik eserler arasında Civelek mağarası, Geç Tümülüsü, Kaya mezarları, Acıgöl Topada Yazıtı ve Kapadokya Tabletleri sayılabilir. Ayrıca Nevşehir Müze Müdürlüğünce Kurugöl de yapılan kazılar sonucunda İ. Ö. II. Yüzyıla ait taştan lahitler ve ölü küpleri içerisinde Arkaik döneme ait aksesuarlara ulaşılmıştır. Kapadokya ilk çağ medeniyetlerinden sonra Roma ve Bizans gibi Hristiyan medeniyetlerinin etkisi altında kalmıştır. Kapadokya da uzun süre yaşayan Romalılar Hristiyanlığı kabul etmeden önce çok tanrılı bir inanca sahiptirler. Romalılar ın hemen her iş için bir tanrısı vardır. Mazı Yer altı şehrinde Roma döneminin önemli tanrıçası olan Kidele nin kutsal işaretine rastlanmıştır. Bölgeye yerleşen Hıristiyan topluluklar ilk aşamada çok tanrılı Roma inançlarının gazabına uğramamak için gizli vadilere sığınmaya başlamışlardır. Vadi içlerindeki kilise ve manastırlar çok eski oluşu bunu göstermektedir. Kapadokya da ilk resimli kiliseler VI. Ve VII. Yüzyıllarda Bizans döneminde inşa edilmeye başlanılmıştır. İlk dönem resimlerde İsa nın yada azizlerin yaşamından alınan sahneler, ilkel resmin klasik motifleriyle (Cennet ağaçları, bağlar, haca asılmış balıklar) birleştirilmiştir. Bölgedeki kilise ve manastırların başlıcaları şunlardır: Göreme Açık Hava Müzesinde bulunanlar; Tokalı Kilise, Rahibeler Manastırı (Kızlar Manastırı), Yılanlı Kilise (Aziz Onuphrius Kilisesi), Elmalı Kilise, Aziz Basil Şapeli, 68

89 Karanlık Kilise, Rahipler Manastırı, Çarıklı Kilise, Aziz Bardam Şapeli, Aziz Catherine Şapeli dir. Göreme Kasabası içerisindeki ve vadi içlerindeki kiliseler ise; Kadir Durmuş Kilisesi, Yusuf Koç Kilisesi, El-Nazar Kilisesi, Saklı Kilise, Kılıçlar Kilisesi, Meryem Ana Kilisesi (Kuşluk Kilisesi), Aziz Eustathius Şapeli, Yamalı Kilise, Eğri Taş Kilisesi, Eski Bacak Kilisesi, Teodorus Şapeli, derphanion Kilisesi, Madolyon Kilisesi, Çift yüzlü şapel, Ağaçaltı Kiliseleri, Manastır Sütunlu Kilise ve Ala manastır Kilisesi dir. Bölgedeki diğer önemli kilise ve manastırlar ise; Ürgüp-pancarlık kilisesi, Ortahisar Üzümlü Kilise, Direkli Kilise, Haçlı Kilise, Çavuşin Vaftizci Yahya Kilisesi, Büyük Güvercinlik Kilisesi, Güllüdere Kilisesi, Zelve Kilisesi dir. Ayrıca Uçhisar Kasabası içerisindeki Uçhisar Kalesinin zirvesinde Bizans dönemine ait mezarlar bulunmaktadır. Kapadokya bölgesine XI. Yüzyıldan itibaren gelmeye başlayan Türkler XVIII. Yüzyılda Damat İbrahim Paşa nın yürüttüğü bayındırlık ve nüfus politikalarıyla bölgede çoğunluk haline gelmiştir. Selçuklu uygarlığı sağlam ve bakımlı yolları, taş köprüleri, kervan sarayları, cami, medrese, kütüphane, hamam ve saraylarıyla Ortaçağın ileri bir medeniyetidir. Selçukluların Kapadokya daki en belirgin izleri ticaretin gelişmesinin hem medeni hem sonucu olan kervansaraylardır. Bu döneme ait eserler Hacı Bektaş-ı Veli Küllüyesi (Pir Evi), Bektaş efendi türbesi, Ürgüp Taşkınpaşa Külliyesi, Kadınlar Kalesi, Altı Kapı Türbesi ve Temenni Türbesi, Avanos Saruhan Kervansarayı, Alaaddin Cami, Gülşehir- Kızılkaya Cami, Taş Camiidir. Osmanlı dönemindeki eserler ise; Nevşehir Kalesi, Damat İbrahim Paşa Külliyesi dir c- Mitolojik Özellikler: Yöresel efsaneler arasında en önemlisi Hacı Bektaş-ı Veli ye ilişkin efsanelerdir. Hacıbektaş ilçesinin etrafında bulunan bütün tarihi yapılar için efsaneler mevcuttur. Başka bir efsane yer altı şehirleri ve peribacalarına ilişkindir. Avcılar Kasabası da adını peribacaları efsanesinden alır. Yer altı şehirlerinde devlerin yaşadığı anlatılır, birbirine açılan odaların kapılarındaki değirmen taşı büyüklüğündeki sürgüler bunun kanıtı olarak görülür. Başka bir efsanede Özkonak ta Belha Manastırı na adını veren Belha efsanasidir. Bölgede mitolojik özelliğe sahip pekçok efsane olduğunu söylerler. Fakat en bilineni ise Amaz Köyü Göçü dür. Amaz, Ürgüp ün iki köyü olan Yeşilöz ve Taşkınpaşa köyleri sınırlarında bulunan bir mevkinin adıdır. Burada kayadan oyma harabeler bulunmaktadır. Geçmiş dönemde o mevkiide Amaz köylüleri yaşarmış bunlar oldukça fakir bir hayat sürermiş. O zaman komşu köy olan Damsa (Taşkınpaşa) köyü zengin köyü imiş. Bir de beyleri varmış. Bu bey damsa ya sürekli büyük binalar yaptırırmış. Yalnız bunların inşaatında, Amaz köylülerini zorla çalıştırır haklarını vermezmiş, bu köylüler Damsa daki inşaatlarda çalışmaktan kendi işlerine bakamaz olmuşlar ve daha da fakirleşmişler. Kendilerine yapılan bu denli haksızlığa daha fazla tahammül edemeyen Amaz köylüleri oradan göç etmeye karar vermişler. Akşamdan göç hazırlıklarına başlamışlar. Sabah yola çıkarkende canlı bir tavuğun tüylerini yolarak bir kalburun altına koymuşlar Damsa lılara; sizde bizi bu tavuk gibi yoldunuz demek istemişler. Sabah Amaz köylülerini işe götürmek için gelen Damsa beyi kalburun altındaki yolunmuş tavuğu görünce yaptığı işin yanlış olduğunu anlamış. Ama iş işten geçmiştir. Oradan göç eden insanlar Şam a kadar giderler. Burada Amaz isminde bir mahalle kurarlar. 69

90 insanı d- Etnoğrafik özellikler: I ) El Sanatları: Kapadokya nın tarihi ve doğal zenginliği çağlar boyunca bölge tarafından doğal malzemelerle yoğrulup bütünleşmiş ve sanata dönüşmüştür. Kültürel mirası canlı tutmasının yanında ekonomik bir getiriside olan el sanatları, çömlekçilik, halı (kilim) dokumacılığı, Çulfa (kaba kumaş dokumacılığı), el yapımı bebek üretimi ve onyx taş işlemeciliğidir. II) Yöresel Yemekler: Kapadokya mutfağı yörede yetişen ürünler etrafında gelişmiş bir mutfaktır. Geleneksel mutfakta işler iki mekan içinde yürütülür. Birincisi; Tandır ve Ocağın bulunduğu mekan. İkincisi; Malzemelerin bulunduğu kayıt damı (kiler) dır. Yemek yapımında kullanılan araç gereçler arasında topraktan yapılmış çömlek ve tandır ikilisinin ayrıcalıklı bir yeri vardır. Yöresel yemeklerin en önemlileri; düğün çorbası, sütlü çorba, ağ pakla (kurufasulye), nohutlu yahni, kaysı dolması, gendirme, dıvıl, ayva dolması ve dolaz ve köftür dür. III) Mahalli Kutlamalar: Yörede düğünlerde yapılan geleneksel kutlamalar vardır. Bayrak Kaldırma: Bu tören ile düğünün olacağı topluma haber verilir. Kız Başı Yakma ve Övülme (Kına Gecesi): Bölgede kutlanılan Mahalli Diğer Özel Günler ise; 1) Hacı Bektaş-ı Veli yi anma törenleri (16-18 Ağustos tarihlerinde) 2) Ürgüp Bağbozumu Festtivali ve Şarap Yarışması 3) Avanos İlçesi Uluslar arası El Sanatları Festivali 4) Ürgüp İlçesi / Aksalur Kasabası Kiraz Festivali (20 Haziran) 5) Nevşehir Türkmen Sofrası Şöleni (21 Eylül) FAALİYETLER: Sosyal - Kültürel Faaliyetler: Şenlikler: Nevşehir Türkmen Sofrası Şöleni (21 Eylül) Hacıbektaş Veliyi Anma Törenleri (16 18 Ağustos) Nevşehir in İl Oluşu (20 Temmuz) Festivaller: Ürgüp Bağbozumu Festivali (3 5 / 4 6 Ekim) Avanos Uluslarası El Sanatları Festivali (18 20 Ağustos) Ortahisar Limon Festivali ( Haziran) ÜRGÜP/Aksalur Kiraz Festivali (20 Haziran) Panayır : --- Sergiler : --- Diğerleri: Yarışmalar Limon Festivali / Ürgüp Şarap Yarışması (2-6 Haziran) II) Reaktif Faaliyetler: Dağcılık: -- Trekking: X Rafting : -- Olta Balıkçılığı: -- 70

91 IV) Yöresel Giyim Tarzı: Kadınlar şalvar giyip, başlarına yemeni takarlar. Erkekler ise günümüze uygun giyinmektedirler. e- Antropolojik Özellikler: f- Sosyolojik Özellikler: Kapadokya bölgesi dil ve anlatım bakımından İçAnadolu Bölgesinin özelliklerini taşır. Yerel ağız gelişme sürecinde geçirilen yönetsel ve toplumsal değişimlerden, bunların etnik yapıda doğurduğu karışımdan izler taşır. Halkın kullandığı dil kurallı türkçeden bölgesel ağız olarak farklılaşır, Halk dilinde 20 ünlü, 43 Ünsüz harf tesbit edilmiştir. Uzun ve kırık hava grubunda da yeralan türküler yöreye özgü türkülerdir. Geleneksel halk oyunları sınıflandırmasında Kapadokya Türkiye coğrafyasında halay grubunda yeralır. Nevşehir yöresinin geleneksel söz kesme, nişan ve düğün gelenekleri şehir merkezlerinde sürdürülmemekte, bu gelenekler böylece devam ettirilmektedir. Estetik Kaynak Değerleri: Peyzaj Özellikleri: Bölge doğa olaylarının oluşturduğu ve insanların işleyerek güzelleştirdiği ve bozduğu pek çok peyzaj güzelliklerine sahiptir. Bunların en önemlisi şunlardır. İki adet Örenyeri kapsamında olan ve bünyesinde kilise, şapel, manastır ve diğer kaya oyma yaşam mekanlarının topluca bulunduğu Göreme Açık Hava Müzesi Örenyeri ve Zelve Örenyeri dir. Yörede doğal aşınma sonucu ortaya çıkan ve yöre halkı tarafından savunma amaçlı kullanılan ve doğudan, batıya doğru yöre halkı tarafından adlandırılan Başhisar (Ürgüp) Kalesi, Ortahisar Kalesi ve Uçhisar Kalesi Bölgedeki önemli görsel kaynak değerlerindendir. Eskiden rahipler vadi diyede bilinen Paşabağı ise bölgedeki peribacalarının bir değişik formu olan bir gövdeli üç-dört başlı peri bacası tipi ile farklı bir görsellik kazandırmaktadır. Güneşin batışının seyredildiği Ortahisar Kasabasında bulunan Kızılçukur mevkiindeki jeolojik oluşumların yapmış olduğu renk cümbüşü ile gün batımında kızıla dönüşen vadi ayrı bir görsel değerdir. Çavuşin de yöre taşlarından yapılmış kayalara oyulmuş evler köye farklı bir mimari kazandırmıştır. Güvercinleri ile birlikte Kayalara oyulmuş güvercinlikleri bir başka değerdir. Göreme Kasabası ve yakınlarında bulunan vadilerdeki farklı formlardaki peri bacaları Göreme Açık Hava Müzesi yolu üzerindeki göreme harabeleri Vadi içlerindeki kaya mekanlara oyulmuş kiliseler ise bir başka güzellik taşır. Uçhisar Kasabası Güvercinlik Vadisindeki sıralı üç veya dört katlı güvercinlikler bölgenin yine önemli kaynak değerlerindendir. Ayrıca bölge içerisinde yeralan Kızılçukur, Güllüdere, Bağlıdere, Zemidere ve Kılıç yürüyüş vadileri vadi içerisindeki jeolojik ve jeomorfolojik oluşumların sergilendiği bir açıkhava müzesi görünümündedir. Ayrıca bu vadilerde bölgeye has pek çok bitki türüne rastlamak mümkündür. 8. Fiziksel Özellikler (Karasal-Denizsel) 8.1. İklim Özellikleri İç Anadolu Bölgesinin Orta Kızılırmak bölümünde yer alan Nevşehir İli sınırları içerisinde kalan Milli Park alanında karasal iklim egemendir. Yaz ayları sıcak ve kurak, kış 71

92 ayları soğuk ve yağışlıdır. Nevşehir Meteoroloji İstasyonundan alınan iklim verileri aşağıda tablo halinde çıkartılmıştır. Tablo F.9.İklim Özellikleri Meteorolojik Elemanlar Ort. Sıcaklık ( C ) En Yüksek Sıcaklık ( C ) En Düşük Sıcaklık ( C ) Ort. Yağış Miktarı (mm) Ort. Kar Yağ. Gün Sayısı Ort. Bağıl Nem ( % ) Ort. Rüzgar Hızı (m / sn ) En Hızlı Rüzgar Yönü Rasat Süresi A Y L A R I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII YILLIK 31-0, 5 0, 8 4, 6 9, 6 14, 1 18, 0 21, 1 20, 6 16, 5 11, 3 6, 3 1, 8 10, , 6 18, 6 24, 4 28, 8 31, 4 34, 4 37, 6 36, 4 33, 3 29, 5 24, 6 21, 2 37, , 0-23, 6-18, 0-12, 5-2, 3 1, 3 3, 8 3, 1-4, 0-7, 6-14, 0-19, 5-23, , 6 39, 7 44, 1 52, 6 58, 1 35, 2 8, 4 3, 3 11, 4 27, 5 34, 5 49, 1 409, , 0 6, 5 4, 1 0, 8 0, , 1 1, 7 4, 0 23, , 0 3, 1 3, 0 3, 0 2, 5 2, 3 2, 4 2, 2 2, 0 2, 2 2, 5 2, 8 2, 6 24 SSE S WSW SW WSW ESE SSW W WSW S WSW S WSW 8.2. Jeomorfoloji (Topografya vb. morfolojik özellikler) Milli Park alanındaki en önemli jeomorfolojik oluşumlar Peribacaları dır. Eski kütleler üzerinde sert, büyükce kaya parçaları ( bazalt ya da ignimbrit ) varsa, bu durumda sözkonusu parçalar herbir piramidin üstünde bir örtü veya baş gibi yer alarak altındaki sütunu su süpürmesine ( aşındırma ) karşı korurlar. Ancak bu sütun biçimlerinin meydana gelmesi için bu sert kayaçların bulunmasıda şart değildir. Üstleri bir kaya parçası ile korunmuş bu sütunlara Peribacası denir. Milli Park alanındaki en ilginç peribacaları Göreme, Zelve, Paşabağı, Kızıl Devrent ( Periler Vadisi ), Kılıçlar Vadisi, Güllüdere Vadisi, Bağlıdere Vadisi, Güvercinlik ve Zemidere Vadilerindedir. Bu yerlerdeki peribacaları biçim, renk ve boyutlar açısından farklılıklar göstererek etkileyici görünümler oluştururlar. Gövdeleri konik ya da silindirik, simetrik ya da asimetrik, tek ya da ikili üçlü bileşik gövdeli, başlıklı ya da başlıksız olan çeşitleri vardır. Birbirine benzeyen peribacaları aynı yerde toplanırken, farklı kesimlerde topoğrafya koşulları değiştiğinden biçimleride değişmektedir. Biçim açısından peribacalarının gösterdiği farklılıklar gövdeyi meydana getiren kayaç türüyle yakından ilgilidir. Gövde tek bir kayaç türünden oluşuyorsa koni biçimini alır. Yatay tabakaların bulunduğu alanlarda peribacaları genellikle düzgün ve silindirik bir gövdeye sahiptirler. Tabaka eğimi ile yamaç eğimi arasında belirli bir açı bulunuyorsa asimetrik gövdeli peribacaları gelişir. Tüfleri örten lav akıntılarının bulunduğu yerlerde aşınma sonucunda bu sert ve dirençli tabakanın çatlaklar boyu incelmesi ve sonra da ana tabakadan kopması ile başlıklı peribacaları oluşmuştur. Bu tiplere örnek vermek gerekirse; Bağlıdere Vadisinde silindir gövdeli ve başlıklı, Paşabağı Mevkiinde simetrik koni biçimli ve bitişik gövdeli iki-üç başlıklı, Ürgüp Çatalkaya mevkiinde ikisi bitişik üç adet koni biçimli ve başlıklı peribacaları sayılabilir. Milli Park alanındaki renk çeşitliliğide biçim çeşitliliğinden geri kalmaz. Beyaz, sarı, pembe, gri, siyah gibi açıklı koyulu renkler çevrede çok etkileyici bir renk yelpazesi oluştururlar. Bu renk farklılığına neden olanda yöredeki kayaç türlerinin kimyasal bileşimindeki farklılıklardır. Beyaz riyolotik tüflerin yaygınlaştığı alanlarda, eğer yüzeyde dirençli tabakalar yoksa badlands topoğrafyası ( kırgı bayır) dediğimiz keskin veya 72

93 yuvarlak sırtlı biçimler geniş sahalarda bembeyaz dalgalar halinde yayılır. Sarımsı beyaz peribacaları; ayrışmış riyolit tüflerin, kırmızı ve pembe renkli olanlar ise riyolotik tüflerin yayılma alanlarında görülür. Devrent Vadisinde yaygın olan pembe renkli peribacaları bu vadiye Pembe Vadi adının verilmesine neden olmuştur. Kırmızı renkli peribacalarının bulunduğu bir başka vadi ise Kızılçukur olarak adlandırılmıştır. Milli Park alanı içerisindeki peribacaları dışındaki jeomorfolojik oluşumlardan bir diğeride doğal görünümlerin toplu olarak çok iyi seyredildiği kaleler mevcuttur. Halkın kale adına yakıştırdığı, aslında aşınım sonucu ortaya çıkan ignimbritlerden oluşmuş, bulunduğu zeminden yaklaşık 50 m. Kadar yükselen Ortahisar ve Uçhisar Kaleleri (Tanık tepeler ) dir. Bu iki kaleye göre daha doğuda bulunan ve eski adı Başhisar olan Ürgüp Kalesi de sahanın içerisinde yeralmaktadır Jeoloji (Varsa sedimantoloji ile ilgili bilgiler de dahil) Yöreye özgü jeolojik doğal biçimler Üçüncü Jeolojik Zamanın ikinci yarısında, Neojen adına verdiğimiz dönemde ( yaklaşık 25 milyon yıl önce ) oluşmaya başlamıştır. Bu değişik manzaranın hazırlanmasında önce yerkürenin iç güçleri etkisini göstermiştir. İyice sertleşmiş durumdaki yer kabuğu derinlemesine kırıklarla yarılmaya başlamıştır. Yer kabuğunun derinliklerinde bulunan mağma adına verdiğimiz yarı akıcı kızgın maddeler, bu kırıkların araladığı yarıklardan dışarı çıkarak öncelikle Erciyes, Hasan Dağı ve Melendizler gibi volkan konilerini oluşturmuşlardır. Yörenin coğrafi yapısının mimarları bu volkanlardır. Bu üç volkanik dağın püskürttükleri maddeler için tek baca yetmemeye başlayınca çevrelerinde ikincil koniler ( parazit koniler ) oluşmaya başlamış ve yörede küçüklü büyüklü yeni kraterler meydana gelmiştir. Bu ikincil konilerde çeşitli volkanik maddeler püskürtmeye devam etmişlerdir. Volkan bacalarından püskürtülen lav ve tüflerin günümüzde kapladığı alanın genişliği gözönüne alındığında, bunların yalnızca Erciyes, Melendiz ve Hasan Dağından çıkıp yayıldığı düşünülemez. Bu nedenlede bugün aşınım ile ortadan kalkmış başka volkanik merkezlerde bölgenin oluşumunda etkinlik göstermişlerdir. Volkanların, Milli Park alanındaki bugünkü coğrafya manzarasını vermeleri bacalarından ve yan bacalarından attıkları maddelerle gerçekleşmiştir. Volkanlar her zaman aynı büyüklükte ve aynı katılıkta maddeler fırlatmazlar. Dışarı attıkları maddeler gaz halinde ( fümeral safhası ) olduğu gibi katı ( piroklastik maddeler ) ve akıcı maddeler ( lav ) halinde de olabilir. Coğrafyada piroklastik maddeler dediğimiz katı maddeler ya kül ya da daha büyük parçalar ( lapili, volkan bombası ) halinde fırlatılır. Milli Park alanı ve çevresine yayılmaya başlayan volkanik malzeme içinde küllerin ve lavların özel bir yeri vardır. Yörede alabildiğine uzanan ve her köşede karşımıza çıkan bu iki öge, renklerindeki zıtlıkla da hemen dikkati çekerler. Beyaz ve sarımsı küller tüf adını verdiğimiz yumuşak kayaçları meydana getirirken yarı akıcı madde biçimindeki lavlarda sert ve koyu renkteki kayaçları oluşturmuşlardır. Küller, volkan bacalarından kendilerini fırlatan ilk hızlarının etkisiyle dağıldıkları gibi, rüzgarlarda bu dağılıma yardımcı olmuşlardır. Savrulan küller, o günkü topoğrafyanın elverişli yerlerinde ve özellikle sığ göllerinde yatay tabakalar halinde üst üste yığılmışlardır. Zamanla kalınlıkları yüzlerce metreye bulan bu kül katmanları altında eski temel arazi kaybolmuştur. Bu tabakanın bünyesinde tüften başka; tüffit, ignimbrit, lahar, volkan külü, kil, kumtaşı, marn, aglomera ve bazalt gibi jeolojik kayaçlarda bulunmaktadır. Milli Park alanındaki yüzey biçimleri, jeolojinin iç güçlerini dış güçlerin tamamlamasıyla daha da çeşitlenmiştir. Bu kez oluşan biçimlerin aşınma evresi başlamıştır. Devamlı ve bol yağışların egemen olduğu Pluviyal Dönemde geniş ölçüde aşınma biçimleri ortaya çıkmıştır. Aşınmayı kolaylaştırıcı coğrafya koşulları bu alanda bir araya 73

94 gelmiştir. Örneğin: Kızılırmak Vadisi ile eski yayla yöresi arasındaki kot farkı; Yörede yazla kış, geceyle gündüz arasındaki sıcaklık farkının tüf yüzeyinde meydana getirdiği aşınma; İlkbahar ve kırk ikindi yağkurlarının sağanak halinde düşmesi ve doğal bitki örtüsünün step (bozkır) görünümünde yani ormansız olması... yöredeki jeolojik yapının oluşmasına katkıda bulunmuştur. Plato yüzeyinden Kızılırmak a doğru eğimli yüzey arazi üzerinde birbirine paralel uzanan vadiler, önce aralarında birtakım keskin sırtlar meydana getirmişler, daha sonra bu sırtlar yanlardan gelen daha küçük yarıntılarla koniler, piramitler ve sütunlar biçiminde parçalanmıştır Hidroloji-Hidrojeoloji (Yerüstü ve yeraltı suları, varsa jeotermal kaynaklar da dahil) Andezitik ve riolitik bileşimde olan ve bazı seviyelerinde breş aglomeraları ihtiva eden volkanik tüfler içinde yüzeye yakın kısımlarda fazla yaygın olmayan, gelişmemiş ve muntazam olmayan bir çatlak sistemi vardır. Tüflerin poroziteleri orta derecededir. Bunların bünyevi ve permeabilitesi yoktur. Çatlakların bulunduğu zonlarda bu çatlak sisteminin tesiri ile lokal permeabiliteleri vardır. Kalınlıkları yüzlerce metreye bulmaktadır. Volkanik tüfler içinde bulunan çatlaklardan tüfler içine sızan yağış ve yüzey akış sularının çok az bir kısmı bu gelişmemiş, yaygın olmayan ve derinlere inmeyen çatlak sistemi içerisinde toplanarak, tüflerin yer altı suyunu tutmalarını bir nevi akifer özelliği göstermelerini sağlamaktadır. Bu sular, topoğrafyanın çatlakları kestiği müsait yerlerden çıkış gözleri bularak çok küçük debili kaynaklar halinde yeryüzüne çıkarlar Toprak Yapısı Milli Park alanındaki toprakların büyük bir bölümü regesol topraklardır. Bu topraklar derin, pekişmemiş mineral depozitler üzerindeki genç topraklardır. A ve C horizonları oluşmuştur. A horizonu esas olarak mineraldir. Zayıf oluşumlu, kaba bünyeli, sığ veya orta derin A horizonu C horizonuna belirli bir geçiş yapmaz. Ana madde bağlantısız depozitler, volkanik tüf ve küllerdir. Göreme Kasabası ile Çavuşin Köyüne ait arazinin bir bölümünde Kolüviyal topraklar mevcuttur. Yüzey akışı ve yan derelerle taşınarak biriken materyaller üzerinde oluşmuş (A) C profilli genç topraklardır. Özellikleri bakımından daha çok çevredeki yukarı arazi topraklarına benzelerse de ana materyalde derecelenme ya hiç yok ya da yetersizdir Flora ve Fauna (Karasal, denizsel ve iç sular kapsamında, özellikleri, endemik ve tehdit altındaki) Flora: Milli Park alanındaki geniş kapsamlı flora çalışması, yıllarında Gazi Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü öğretim üyeleri ile Ankara Ormancılık Araştırma Enstitüsü Silvikültür Bölüm Başkanlığı nın ortaklaşa çalışması ile gerçekleştirilmiştir. Yapılan bu çalışma kapsamında alandan 1151 farklı bitki örneği toplanmış ve neticede tür ve tür altı düzeyde toplam 674 takson tespit edilmiştir. İran Turan floristik bölgesine dahil olan Milli Park alanındaki türlerin fitocoğrafi bölgelere dağılım oranları şu şekildedir: Bu türlerin 200 tanesi İran-Turan, 35 tanesi Akdeniz ( 15 i Doğu Akdeniz ), 24 tenaside Avrupa-Sibirya fitocoğrafi bölgelerine aittir. Ayrıca bu türlerin 116 sı Türkiye için endemiktir. Endemik olan 116 türün 87 tanesi İran-Turan, 5 tanesi de Doğu Akdeniz floristik bölgesine aittir. Diğer 24 endemik tür ise Türkiye de daha geniş yayılışlıdır. 74

95 Geniş anlamda Milli Park vejetasyonu İç Anadolu Step formasyonu içerisinde yer alır. Bu formasyonun çoğu bitkileri otsu olmasına rağmen, alanda yer yer seyrek de olsa kuraklığa ve tahribata dayanıklı bodur Juniperus oxycedrus ( Ardıç), Amygdalus orientalis (Yabani Badem), Crataegus spp. ( birkaç Alıç türü), Rhamnus spp. ( Cehriler) gibi ağaçlar ve çalılar da vardır. Diğer odunsu türlere çevresine göre daha nemli ve ılıman vadi içlerinde bol miktarda rastlanılmaktadır. Bunlardan bazıları; Populus tremula (Titrek Kavak), Salix spp. ( Söğütler), Viburnum opulus ( Kartopu), Colutea cilicia (Patlangaç), Lonicera etrusca (Hanımeli), Syringa spp. ( Leylaklar) gibi türlerdir. Milli Park alanına ve yakın çevresine özgü bölgesel endemik olan iki tür tesbit edilmiştir. Bunlar Astracantha kırshirica ve Astracantha talassea ( İki Geven türü) dır. Ayrıca, Allium nevsehirense ( Nevşehir soğanı) ve Onosma decorticans ın bilim dünyasına tanıtıldığı ilk tip örnekleri Göreme den toplanmıştır. Milli Park alanında yetişen ilginç bir tür altı taksonda Scrophularia libanotica var. nevshehirensis tir. İlk defa Derinkuyu dan toplanarak tanıtılan bu salgı tüylü, kırmızı çiçekli varyete sadece Nevşehir yöresinde yetişmektedir. Ekim ve ark.., tarafından 1989 yılında Türkiye nin tehlike altında nadir ve endemik bitkilerinin IUCN Red Data Book kategorilerine göre yapmış olduğu sınıflandırma kapsamında, Milli Park alanında tesbit edilen 116 endemik türün 2 si V yani önlem alınmazsa zarar görebilir kategorisine, 21 tanesi de R yani dar alanda yayılış gösteren, nadir fakat tehdit altında olmayan bitkiler kategorisine girmektedir. Diğer endemikler ( 93 tür) ise n kategorisindedir. Yani bunlar için şimdilik herhangi bir tehlike sözkonusu değildir. Göreme Tarihi Milli Parkı alanında daha önce toplama yapan botanikçilerden başlıcaları şunlardır: P. H. Davis etc. al., F. Sorger, M. Koyuncu et. al., Roper, Alava, K. Karamanoğlu, A. Baytop, McNeill, Coode ve Jones dur. Bunlardan Türkiye Florası adlı eserin editörü olan P. H. Davis 19 Haziran 1952 de Dodds la birlikte, 31 Ağustos 1957 de Hedge ile birlikte ve 30 Nisan 1966 da da Doroty Lygon la birlikte olmak üzere farklı senelerde ve birer günlük sürelerde Göreme ve çevresinden toplama yapmıştır. Milli Park alanındaki floraya yönelik tesbit çalışması en son 2001 yılında Ege Plan tarafından gerçekleştirilen Göreme Tarihi Milli Parkı Uzun Devreli Gelişim Planı kapsamında yapılan analitik çalışmalar aşamasında gerçekleştirilmiştir. Mevcut durum ilgili firma tarafından bir rapor halinde Genel Müdürlüğe sunulmuştur. Fauna: Milli Park alanı ve çevresinin asırlar boyunca devamlı olarak iskan görmüş ve kullanılmış olması nedeniyle bir miktar kuş ve memeli türünün kaybolmasına, diğerlerininde habitatlarının ve sayılarının büyük ölçüde azalmasına sebep olmuştur. Ayrıca Milli Park alanının ve çevresinin step karekteri göstermesi de sahadaki faunayı sınırlayıcı önemli bir etkendir. Milli Park alanında 5 tür sürüngen, 11 adet memeli türü ve 20 adet de kuş türü tesbit edilmiştir. Milli Park alanında sucul yaşamın makro göstergesi olarak ikiyaşamlılar oldukca az ( 2 ) tür ile temsil edilmektedir. Bunun nedeni ise, Milli Park alanı içerisinde daimi su bulunduran kaynağının olmamasıdır. 75

96 Milli Park alanında tesbit edilen Fauna listesi: Liste F.1: BİLİMSEL ADI TÜRKÇE ADI A) KUŞLAR 1. ACCIPITRIFORMES 1. YIRTICI KUŞLAR 1. ACCIPITRIDAE 1. ATMACAGİLLER 1. Buteo rufinus 1. Kızıl Şahin 2. GALLIFORMES 2. TAVUKLAR 2. PHASIANIDAE 2. TAVUKSULAR 2. Alectoris chuckar 2. Taş Kekliği 3. Coturnix coturnix 3. Bıldırcın 3. COLUMBIFORMES 3. GÜVERCİNGİLLER 3. COLUMBIDAE 3. GÜVERCİNGİLLER 4. Columba livia 4. Kaya Güvercini 5. Streptopelia decaocto 5. Kumru 4. APODIFORMES 4. SAĞANLAR 4. APODIDAE 4. EBABİLGİLLER 6. Apus apus 6. Ebabil ( Karasağan ) 7. Apus melba 7. Akkarılı Ebabil 5. CORACIFORMES 5. KUZGUN KUŞLARI 5. MEROPIDAE 5. ARIKUŞUGİLLER 8. Merops apiaster 8. Arıkuşu 6. UPUPIDAE 6. ÇAVUŞKUŞUGİLLER 9. Upupa epops 9. İbibik 6. PASSERIFORMES 6. ÖTÜCÜ KUŞLAR 7. ALAUDIDAE 7. TARLAKUŞUGİLLER 10. Melanocorypha calandra 10. Boğmaklı Tarlakuşu 11. Galerida cristata 11. Tepeli Toygar 8. HIRUNDINIDAE 8. KIRLANGIÇGİLLER 12. Hirundo rustica 12. İs Kırlangıçı 9. SITTIDAE 9. SIVACIKUŞUGİLLER 13. Sitta neumayer 13. Kaya Sıvacısı 10. CORVIDAE 10. KARGAGİLLER 14. Pica pica 14. Saksağan 15. Corvus corene cornix 15. Leş Kargası 11. STURNIDAE 11. SIĞIRCIKGİLLER 16. Sturnus vulgaris 16. Sığırcık 12. PASSERIDAE 12. SERÇEGİLLER 17. Passer domesticus 17. Ev Serçesi 18. Passer montanus 18 Dağ Serçesi 13. FRINGILLIDAE 13. İSPONOZGİLLER 19. Carduelis carduelis 19. Saka 14. EMBERIZIDAE 14. KİRAZKUŞUGİLLER 20. Emberiza melanocephala 20. Karabaş Kirazkuşu 76

97 B) İKİYAŞAMLILAR 1. AMPHIBIA 1. İKİYAŞAKLILAR 1. Bufo bufo 1. Siğilli Kurbağa 2. Bufo viridis 2. Gece Kurbağası C) SÜRÜNGENLER 1. REPTILIA 1. SÜRÜNGENLER 1. Testudo graeca 1. Adi Tosba ( Kablumbağa ) 2. Agama raderata 2. Bozkır Keleri 3. Typhlops vermicularis 3. Kör Yılan 4. Eirenis modestus 4. Uysal Yılan 5. Ophiops elegans 5. Kertenkele D) MEMELİLER 1. MAMALIA 1. MEMELİLER 1. Hemiechnus auritus 1. Uzun Kulaklı Kirpi 2. Sorex minitus 2. Cüce fare 3. Telpa europaea 3. Köstebek 4. Pipistrellus nathusii 4. Pürtüklü Derili Yarasa 5. Rattus rattus 5. Ev Sıçanı 6. Mesocricetus brandti 6. Avurtlak 7. Mus musculus 7. Ev Faresi 8. Vulpes vulpes 8. Tilki 9. Meles meles 9. Porsuk 10. Mortes foina 10. Sansar 11. Lepus europeus 11. Tavşan 9. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu (Tarım-envanter ve mülkiyet bilgileri varsa dahil, turizm, rekreasyon, ulaşım ve altyapı, vb.) Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu: Milli Park alanındaki arazinin büyük bir bölümünün mülkiyeti özel şahıslara aittir.arazinin diğer bölümü de hazine arazisine aittir.bölgenin 7359,64 ha tarım arazisidir. Ulaşım Olanakları: Göreme Tarihi Milli Parkı na İstanbul dan Ankara-Aksaray-Nevşehir ya da Ankara- Kırıkkale-Kırşehir-Nevşehir bağlantılı çift şeritli asfalt devlet karayolu ile ulaşılabilmektedir. İstanbul-Nevşehir arasındaki yol mesafesi 730 Km dir. İstanbul dan ayrıca sahaya 35 Km uzaklıkta bulunan Uluslararası Tuzköy Hava Limanına THY larının haftada uyguladığı 2 gün tarifeli seferleriyle de ulaşmak mümkündür. Sahaya Ankara dan ulaşmak için ise; Ankara-Aksaray-Nevşehir ya da Ankara- Kırıkkale-Kırşehir-Nevşehir bağlantılı çift şeritli devlet karayolu kullanılmaktadır. Ankara- Nevşehir arasındaki yol mesafesi 276 Km. dir. 77

98 Sahaya komşu olan illerle bağlantılı yolların tamamı asfalt ve çift şeritli devlet karayoludur. Komşu illerin sahaya olan uzaklıkları ise; Aksaray a 75 Km., Kayseri ye 102 Km., Kırşehir e 93 Km., Niğde ye 76 Km. ve Yozgat a 204 Km. dir. Ayrıca turizm aktivitelerinin canlandığı ilkbahar, yaz ve sonbahar aylarında Uluslararası Tuzköy Hava Limanına yurt dışı bağlantılı charter uçuşları da mevcuttur. Tablo F.10: KONAKLAMA OLANAKLARI: ALANIN İÇİNDEKİ YAKIN CİVARDAKİ T Ü R Ü KAMUYA AİT ÖZEL SEKTÖR KAMUYA AİT ÖZEL SEKTÖR TESİS KAPASİTE TESİS KAPASİTE TESİS KAPASİTE TESİS KAPASİTE MİSAFİRHANE BUNGALOV OTEL 3 236/ / /6627 MOTEL / /145 PANSİYON / /232 TOPLAM / /7004 Kayak : -- Diğer (belirtiniz): X Balon Uçuşu Atlı Gezi. 10. Mevcut Sorunlar (Hassas Bölgenin Doğal Yapıdan Uzaklaştığı Alanlar, vb.) Göreme Tarihi Milli Park alanı içinde karşılaşılan başlıca sorunlar: Mülkiyet Sorunları Kaçak Yapılaşma Plansız Yapılaşma Çevre Kirliliği Göreme Tarihi Milli Park alanı içerisinde özellikle Göreme ve Uçhisar yörelerinde bulunan peri bacalarının insanlar tarfından kullanımı engellendikten sonra bakımsızlıktan kaynaklanan çatlaklar ve yıkılmalar oluşmaktadır. (F) FLORA-FAUNA HASSAS YÖRELER, KAYNAKÇA İl Çevre ve Orman Müdürlüğü Nevşehir İli Arazi Varlığı, 1998 Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu Tarım İl Müdürlüğü 78

99 G.TURİZM G. 1. Yörenin Turistik Değerleri Nevşehir ve yöresi tarihi hazineleri ve turistik değerleri yönünden dünyada hiç bir ülkeye nasip olmayan bir zenginliğe sahiptir. İlimiz Hitit, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı devirlerine ait kıymetli eserlerini sinesinde saklayan çok yönlü bir bölgedir. Doğuda Erciyes ve Batıda Hasan dağının volkanik tüflerinden meydana gelen yumuşak kalkerli arazi, tabii tesirler ve insan emekleri ile işlenmiştir. Yöremiz ilk Hıristiyanlara ev sahipliği yaptığından ayrıca bölgemiz dinsel ve görsel bir turizm cennetini andırır. İlimiz ve çevresinde Bakanlığımızdan işletme belgeli 44 adet, yatırım belgeli 5 adet olmak üzere toplam 49 adet tesis bulunmaktadır. G Yörenin Doğal Değerleri Bölgemizde Göreme vadisi, Açık Hava Müzesi, Kadirak Deresi, Kızılırmak Kıyıları, Ballıkaya, Üzengi Deresi, Damsa Barajı gibi tarihi ve doğal güzellikleri bulunmaktadır. G Konum Nevşehir-Kırşehir yolu üzerinde Nevşehir e 45 km uzaklıkta olan Hacı Bektaş, ilçe merkezinde yapılan kazılar sonucunda Eski Tunç Çağı, Hitit, Frig, Hellenistik ve Roma Dönemi ne ait ele. geçen eserler, Hacıbektaş Arkeoloji Müzesi nde sergilenmektedir. Nevşehir in 20 km doğusunda olan Ürgüp Kapadokya Bölgesinin en önemli merkezlerindendir. Göreme de olduğu gibi tarihsel süreç içerisinde çok sayıda isme sahip olmuştur. Bizans Döneminde Osiana (Assiana), Hagios Prokopios; Selçuklular Dönemi nde Başhisar; Osmanlılar zamanında Burgut kalesi; Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren de Ürgüp adıyla anılmıştır. Turistik yerleri ise Ürgüp Kalesi, Mazı Yeraltı Şehri, Azizi Basel Kilisesi ve Mustafapaşa dır. Nevşehir in 18 km kuzeyinde olan Avanos un antik dönemdeki adı Venessa dır. Çok sayıda çanak çömlek atölyesi bulunan ilçede seramik yapım geleneği Hititlerden beri süregelmektedir. Kızılırmak ın getirdiği kırmızı toprak ve milden elde edilen seramik çamuru, Avanoslu seramik sanatçılarının elinde şekil almaktadır Yaşam mekanlarının topluca bulunduğu Göreme Açık Hava Müzesi Örenyeri ve Zelve Örenyeri dir. Yörede doğal aşınma sonucu ortaya çıkan ve yöre halkı tarafından savunma amaçlı kullanılan ve doğudan, batıya doğru yöre halkı tarafından adlandırılan Başhisar (Ürgüp) Kalesi, Ortahisar Kalesi ve Uçhisar Kalesi Bölgedeki önemli görsel kaynak değerlerindendir. Ayrıca bölge içerisinde yeralan Kızılçukur, Güllüdere, Bağlıdere, Zemidere ve Kılıç yürüyüş vadileri vadi içerisindeki jeolojik ve jeomorfolojik oluşumların sergilendiği bir açıkhava müzesi görünümündedir. Ayrıca bu vadilerde bölgeye has pek çok bitki türüne rastlamak mümkündür. Nevşehir-Niğde karayolu üzerinde eski adı Melegobia olan Derinkuyu Nevşehir e 29 km uzaklıktadır. Akarsuyu ve gölü bulunmayan bu ilçenin içme suyu m derinlikteki kuyulardan temin etmesinden dolayı Derinkuyu olarak adlandırılmıştır. Bu ilçenin en önemli özelliği, yerin altına oyulmuş oldukça geniş alanlara yayılan yeraltı yerleşimidir. Derinkuyu da ayrıca yeraltı yerleşiminin güneyinde yer alan XIX. yüzyıla ait ortodoks kilisesi ve Cumhuriyet Mahallesinde tüf kayaya oyulmuş Aya Meryeros Manastırı da bulunmaktadır. Derinkuyu yeraltı şehri en büyük yeraltı şehridir. 79

100 Nevşehir in yaklaşık 100 km kuzeyinde yer alan Kozaklı nın eski adı Hamamorta dır. Kozaklı civarında çok sayıdaki tümülüsler, Roma Dönemi ne ait olup Nevşehir arkeolojisi için önemli yer tutmaktadır. Sağlık turizmi açısından önemli bir yere sahip Kozaklı kaplıcaları, Batı Alman Kaplıcalar Birliği sınıflamasına göre sodyumlu, kalsiyumlu, klorürlü olup A ve C grubu şifalı sular grubuna girmektedir. Aksaray-Nevşehir yolu üzerinde yer alan ve Nevşehir e uzaklığı yaklaşık 20 km olan Acıgöl de tespit edilebilen en eski yerleşim M. Ö. VIII. yüzyıla aittir. Ağıllı köyü yakınlarındaki Topada Geç Hitit Dönemi ne ait Hitit hiyeroglifi ile yazılmış kaya anıtında bölgenin siyasi durumu ve liderinin icraatları ile ilgili bilgiler yer almaktadır. Nevşehir Müze Müdürlüğü nün Kurugöl de yaptığı kazılar sonucunda M. Ö. II. yüzyıla ait taştan yapılmış lahitler içerisinde ve ölü küpleri içerisinde Arkaik Dönem e ait lekithoslar (koku şişesi), yüzük, fayanstan kolyeler ele geçmiştir. G Fiziki Özellikleri Yöreye özgü jeolojik doğal biçimler Üçüncü Jeolojik Zamanın ikinci yarısında, Neojen adına verdiğimiz dönemde ( yaklaşık 25 milyon yıl önce ) oluşmaya başlamıştır. Bu değişik manzaranın hazırlanmasında önce yerkürenin iç güçleri etkisini göstermiştir. İyice sertleşmiş durumdaki yer kabuğu derinlemesine kırıklarla yarılmaya başlamıştır. Yer kabuğunun derinliklerinde bulunan mağma adına verdiğimiz yarı akıcı kızgın maddeler, bu kırıkların araladığı yarıklardan dışarı çıkarak öncelikle Erciyes, Hasan Dağı ve Melendizler gibi volkan konilerini oluşturmuşlardır. Yörenin coğrafi yapısının mimarları bu volkanlardır. Bu üç volkanik dağın püskürttükleri maddeler için tek baca yetmemeye başlayınca çevrelerinde ikincil koniler ( parazit koniler ) oluşmaya başlamış ve yörede küçüklü büyüklü yeni kraterler meydana gelmiştir. Bu ikincil konilerde çeşitli volkanik maddeler püskürtmeye devam etmişlerdir. Volkan bacalarından püskürtülen lav ve tüflerin günümüzde kapladığı alanın genişliği gözönüne alındığında, bunların yalnızca Erciyes, Melendiz ve Hasan Dağından çıkıp yayıldığı düşünülemez. Bu nedenlede bugün aşınım ile ortadan kalkmış başka volkanik merkezlerde bölgenin oluşumunda etkinlik göstermişlerdir. Bölgedeki ilginç oluşumlardan biri olan peri bacaları erozyonun getirdiği tüf tabakasının rüzgar ve sel sularının aşınımıyla oluşmuştur. Bu sel suları vadilerdeki çatlaklarda ve sert kayalarda oluşan kopuklarda yolunu bularak yamaçlardan aşağı iner inerken de vadi de bulunan sürüklenebilir maddeleri yanında götürür. Geride aşınmamış konik şeklinde bazalt şapkalı sekiler ortaya çıkar. Şapkalı peribacaları dediğimiz oluşumlar en çok Ürgüp yakınlarında görülür. Konik gövde tüf ve volkanik kül den oluşurken şapka ise daha sert olan lahar veya ignimbritten oluşmuştur. Kapadokya da şapkalılar, mantar seklinde olanlar, sütunlar, sivri uçlular gibi çeşitli peri bacaları vardır ve genelde Uçhisar, Ürgüp, Avanos, Şahinefendi, Soğanlı, Nevşehir ve Kayseri de görülür. Bölgedeki bir diğer ilginç oluşum ise dalgalı yer şekilleri ve yağışların sonucu oluşmuş vadi kenarlarında ki desenlerdir Peribacalarının dışında vadi yamaçlarında yağmur sularının oluşturduğu ilginç kıvrımlar bölgeye ayrı bir özellik katmaktadır. G Kültürel Değerler İlimizin başlıca kültürel varlıkları vadiler, peri bacaları, yeraltı şehirleri, ören yerleri, kiliseler, hisarlar, kaleler ve Türk İslam eserleridir. Kapadokya denilince ilk olarak akla Göreme vadisi gelmektedir. Merkez İlçe, Avanos, Ürgüp ilçeleri sınırları içinde bulunan 5 80

101 kasaba, 10 köy, 25 vadi, peri bacaları, kiliseler ve doğal güzellikler Göreme Vadisini oluşturmaktadır. Uçhisar, Ortahisar ve Başhisar aynı zamanda kale görevini yerine getiren büyük peri bacalarıdır. Nevşehir Kalesinin ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Avanos Saruhan Kervansarayı, Nevşehir Damat İbrahim Paşa Külliyesi, Hacıbektaş-ı Veli Külliyesi, Gülşehir Karavezir Külliyesi, Ürgüp te II. Rükneddin-i Kılıçaslan Külliyesi ve Medresesi en önemli Türk İslam eserleridir. Göreme Açık Hava Müzesi, Zelve Örenyeri, Çavuşin Ören Yeri başlıca Ören yerleridir. Bölgede çoğunluğu kaya oyma olmak üzere 400 civarında kilise bulunmaktadır. G. 2. Turizm Çeşitleri Bölgemizde bulunan kültürel varlıkları yerli ve yabancı turistler ziyaret etmektedir. Hava balonculuğu ile ilgili turizm faaliyetleri geliştirilmektedir. G. 3. Turistik Altyapı Ilimiz genelinde 1 adet 5 yıldızlı, 9 adet 4 yıldızlı, 12 adet 3 yıldızlı, 14 adet 2 yıldızlı, 2 adet 1 yıldızlı, 1 adet özel belgeli ve 1 adet I. Sınıf motel bulunmaktadır. G. 4. Turist Sayısı Ülke turizminde önemli yer tutan Nevşehir ve ilçelerinde 1995 yılında Turizm belgeli tesislerde geceleyen yabancı sayısı , yerli sayısı olmak üzere toplam olarak gerçekleşmiştir. Ören yerlerini ziyaret eden yabancı sayısı , yerli sayısı ise olmak üzere toplam dır yılında yabancı, yerli olmak üzere toplam geceleme gerçekleşmiş olup, ören yerlerinde ise yabancı, yerli olmak üzere toplam kişi ziyaret etmiştir yılında ise turizm belgeli tesislerimizde ybancı, yerli toplam geceleme gerçekleşmiş olup, ören yerlerini ise yabancı, yerli olmak üzere toplam kişi ziyaret etmiştir yılında turizm belgeli 15 tesis baz alınmak suretiyle yapılan istatistik sonucunda yabancı, yerli olmak üzere toplam geceleme gerçekleşmiş olup, ören yerlerimizi yılın ilk altı ayında yabancı, yerli olmak üzere kişi ziyaret etmiştir yılında yerli, adet yabancı turist ilimizi ziyaret etmiştir yılı Ocak ayından Ağustos ayı sonuna kadar ilimizi turist ziyaret etmiş olup, bunun kişisi yabancı turisttir. G. 5. Turizm Ekonomisi İlimizde turizm gelirleri önemli derecede istihdam ve yekün teşkil etmektedir. Asmalı Konak dizisinin yurt çapında beğeni kazanması sebebiyle yerli turist sayısında artış olmuş ve turizm ekonomisi canlanmıştır. G. 6. Turizm-Çevre İlişkisi Yöredeki sermayenin turizm sektörüne yönlendirilmesi yöre halkının ekonomik refahı için en azından küçük boyutta işletmelerle pansiyonculuğun yöre halkı tarafından gerçekleştirilmesinin teşviki, yöre halkının işgücü olarak turizm sektöründe daha fazla katkıda bulunması için eğitim proğramları oluşturulması. El sanatları, şarapçılık v. b. turizm sektörü ile birlikte yürüyen yan sektörlerde gelişmenin sağlanması. (G) TURİZM, KAYNAKÇA İl Turizm Müdürlüğü, 2003 İl Kültür Müdürlüğü,

102 H-TARIM VE HAYVANCILIK H. 1. Genel Tarımsal Yapı İlimiz toprakları regosol büyük topraklar grubuna girmektedir. III. ve IV. Sınıf arazilerden oluşmasına rağmen, lokal düzlüklerde toprak derinliği biraz daha arttığından II. Sınıf arazilere de rastlanır. İl topraklarının üst kısmı genellikle kumlu- tinli dir. Merkez İlçe, Ürgüp ve Derinkuyu İlçelerinin topraklarının büyük çoğunluğu, tüf ve tüf kayalarının aşınmasından oluşan topraklardır. Avanos İlçesinin kuzey bölgesindeki Kozaklı İlçesiyle Sinir Köylerde toprak çorak, taşlı bazı kesimlerde kalkerlidir. Yağış olmadığı zamanlarda verimde önemli düşüşler görülür. Toprakların alt kısmı birçok bölgede Say denilen kis tabakasıyla kaplıdır. Derinkuyu, Acigöl, Gülşehir, Avanos ve Merkeze Bağlı Kaymaklı, Çardak ve çevresinde topraklar kumlu ve Alüvüyal olup çok verimli topraklardır. Yer altı sularından önemli ölçüde faydalanılmaktadır. Bütün Bölgelerde Topraklarin Verimi İklim Şartlarina Göre Değişmektedir. Yağişlar Vaktinde Ve Normal Olarak Yağarsa Verim İyi Olur. Eğer İklim Kurak Geçerse Çiftçi Yaptiği Masraflari Dahi Çikaramaz. Sulanabilen Arazide Verim 4 Olursa Sadece Yağmurla Beslenen Arazide Verim Nispeti 1 Dir. Topraklarin Büyük Bir Kismi Patates, Pancar Ve Hububat Yetiştirmeye Müsaittir. Patatesteki Dekara Verim Avrupa Ülkeleri Ortalamasinin Üstündedir. Topraklarin Ortalama Verimi 1 e Civarindadir, Bu Da Özel Olarak Bakim, Gübreleme Ve Sulamaya Bağlidir. Nevşehir Karasal İklim Bölgesinde Yer Almasi Nedeniyle Bitki Örtüsü, Step (Bozkir) Özelliği Gösterir. Yüzyillar Boyunca İnsanlar Tarafindan Yok Edilen Ormanlarin Yerini Geniş Alani Kaplayan Bozkirlar Almiştir. İlkbahar Yağmurlari İle Yeşeren Ve Çiçek Açan Bozkir Bitkileri Sicaklarin Bastirmasiyla Canliliğini Kaybeder Ve Kurur. Bozkir Bitkilerinin Başlicalari Keven, Kekik, Üzerlik, Siğir Kuyruğu, Kertiyen, Kangal, Yalangi, Sormuk, Bodur Ağaççiklar, İğde, Çaliliklar, Meşelikler, Bahçe Ve Yol Kenarinda Akasya, Akçaağaç Ve Benzeri Ağaçlar Görülür. İL ARAZİSİNİN TARIMSAL KARAKTERİSTİĞİ GENEL ARAZİ DAĞILIMI Tablo H. 1. Genel Arazi Dağılımı Tablo H. 2: Ekilebilir Arazi Dağılımı ARAZİ VARLIĞI ALAN (Ha. ) % Ekilebilir Arazi ,10 Orman Arazisi Ormanlik Alan Ha , 85 Orman Sahasi Ha. Çayir Mera , 51 Tarima Elverişli Olmayan Arazi , 54 TOPLAM ARAZİ ,0 ÜRÜN KATEGORİLERİ ALAN (Ha. ) % Tahillar 209,372 62,6 Endüstri Bitkileri ,1 Baklagiller 10,521 3,1 Yem Bitkileri ,1 Sebze Ekilişleri 3,342 1,0 Bağ Sahasi ,0 MEYVE AĞAÇ SAYISI adet ,5 Nadas Alani 47,205 14,1 Tarima Elverişli Olup, Kullanilmayan 4,681 1,5 TOPLAM , 00 82

103 ARAZİ GENİŞLİĞİNE GÖRE İŞLETME SAYILARI VE YÜZDELERİ: Çiftçi Aile Sayisi Olup, Bir Çiftçi Ailesine Düşen Arazi Miktari Ortalama 92 Da. Dir. TABLO H. 3: Arazi genişliğine göre işletme sayıları ARAZİ GENİŞLİĞİ (Da) İŞLETME SAYISI ALAN da % ARAZİSİ OLMAYAN 200 0, ,30 11, ,00 27, ,00 29, ,0 30, DEN FAZLA ,00 0,45 TOPLAM TOPRAĞIN İŞLETME TARZI: İlimizde Mevcut Ekilebilir Arazi Miktari Ha. Olup, Söz Konusu Arazi Çiftçi Ailesi Tarafindan İşletilmektedir. Çiftçi Aileleri Mevcut Araziyi ; % 75 İ Kendisi Ve Çocukları % 12 Si Kireci % 10 u Ortakcı % 3 ü Yarıcı Usulü İle Kullanmaktadır. H. 2. TARIMSAL ÜRETİM H Bitkisel Üretim H Tarla Bitkileri Tablo H. 4: Önemli Tarım Ürünleri Üretim,Pazarlama Ve Tüketim Durumu : CİNSİ EKİLİŞ ALANI (Ha) ÜRETİM(ton) ORT.VERİM(Kg./Da) Buğday 131, , Patates ,972 Bağ Şeker pancarı ,290 Çerezlik kabak Bakliyat

104 H Buğdaygiller İlimizde 2004 yilinda üretilen buğday miktari 315,861 ton olup, bu miktarin; % 45 i ilimizde mevcut 43 adet un fabrikasi tarafindan alinmakta % 20 si çiftçilerimiz tarafindan kendi gıda ihtiyacı ve tohumluk olarak değerlendirilmektedir yılında Hacıbektaş ve Fakılı TMO tarafından 5,876 ton hububat alımı yapılmıştır. H Baklagiller İlimizde toplam bakliyat üretimi 9,182 ton olup tüccarlar tarafından alınıp iç piyasada tüketilmektedir.2004 yılında 822,150 kg yurt dışına ihraç edilmiştir. H Yem Bitkileri İlimizin Çayır Mera Alanı Ha. Olup, Toplam Arazinin %19. 2sini teşkil etmektedir. İlimiz Hayvancılık Yönünden Büyük Bir Potansiyele Sahiptir. Çayır Mera Yem Bitkileri Geliştirme Projesi, Yem Bitkileri Üretimi Ve Hayvancılık Yönünden Yeterli Potansiyele Sahip Olan 6 Köyde Uygulanmaktadır. (Avanos-Özkonak, Acıgöl-Tatlarin, Derinkuyu-Doğala, Hacıbektaş-Kayaaltı, Gülşehir-Emmiler, Ürgüp-Taşkınpaşa) TABLO: H-5 NEVŞEHİR İLİ YILLARI YEM BİTKİLERİ EKİLİŞLERİ(Dekar) ÜRÜNLER 1999 YILI EKİLİŞİ 2000 YILI EKİLİŞİ 2001 YILI EKİLİŞİ 2002 YILI EKİLİŞİ Yonca 8300,0 8700,0 7950,0 7120, Korunga 2380,0 2180,0 2400,5 1150, m.fiği+fiğ 7730,0 7740,0 6310, , Mürdümük 4391, Tritikale 1020, Hayvan pancarı 50,0 60,0 50,0 50,0 40 Silajlık.mısır 200,5 1780,5 4370,0 2618, TOPLAM 18660, , , , YILI EKİLİŞİ H Endüstriyel Bitkiler İlimizde 2004 yılı şekerpancarı üretimi 279,610 ton olup,elde edilen ürünün tamamı Kayseri ve Niğde Bor şeker fabrikalrı tarafından alınmaktadır. Çerezlik kabak ise Gülşehir,Acıgöl ve Merkez İlçeye bağlı köylerde ekimi yoğun olarak yapılmaktadır.üretim miktarı olan 985 tonun tamamı iç ve dış piyasada tüketilmektedir. 84

105 H Bahçe Bitkileri H Meyve Üretimi Tablo H. 6. Meyve Üretim Miktarı ÜRÜN ADI EKİM ALANI (HA) ÜRETİM MİKTARI (TON) SERT KABUKLULAR 28, Badem 7, Ceviz 20, TAŞ ÇEKİRDEKLİLER 360, 133 6, 102 Erik 35, İğde 22, Kayısı 119, 373 1, 681 Kiraz 17, Şeftali 6, Vişne 10, Zerdali 148, 819 2, 291 ÜZÜMSÜ MEYVELER (Dut) YUMUŞAK ÇEKİRDEKLİLER 6, , 584 8, 642 Elma 3m70, , 846 Armut 169, Ayva 36, 710 1, 137 TOPLAM AĞAÇ SAYISI (ADET) : 971, 132 TOPLU MEYVELİK ALANI : 1622, 5HA. 1605,9 ha meyvecilik sahası Gülşehir, Avanos ve Ürgüp ilçesi köylerinde yoğunlaşmiştir. Kayisi, elma, armut, kiraz gibi çeşitler ekonomik değere haizdir. 85

106 H SEBZE ÜRETİMİ Tablo H. 7. Sebze Üretim Miktarı ÜRÜN ADI EKİM ALANI (HA) ÜRETİM MİKTARI (TON) BAKLAGİL SEBZELERİ 51, , 00 Fasulye 51, , 00 MEYVESİ YENEN SEBZELER , 85 24, 186, 00 Bamya 2, 00 2, 80 Biber (Dolmalık) 25, , 00 Biber (Sivri) 59, , 00 Domates 369, 30 15, 566, 00 Hıyar 89, 00 2, 274, 00 Kabak (Çerezlik) 1, 607, , 00 Karpuz 121, 00 2, 020, 00 Kavun 57, 00 1, 169, 00 Patlıcan 43, 85 1, 110, 20 SOĞANSI YUMRU KÖK SEBZELER 108, 80 1, 570, 00 Havuç 4, 00 51, 00 Sarmısak 8, 04 63, 30 Soğan 75, , 70 Turp 3, 20 57, 00 YAPRAĞI YENEN SEBZELER 42, , 90 Ispanak 13, , 60 Lahana 6, 50 81, 00 Marul 10, 75 46, 20 Pırasa 4, 80 44, 70 Nane 1, 00 5, 00 Maydonoz 5, 50 9, 40 TOPLAM SEBZE EKİM ALANI: , 10 26, 384, 90 H Süs Bitkileri İlimizde süs bitkileri ekimi ve pazarlaması yapılmamaktadır. H HAYVANSAL ÜRETİM H BÜYÜKBAŞ HAYVANCILIK Tablo H. 8. Büyükbaş Hayvancılığı SIĞIR IRKI 2 YAŞINDAN KÜÇÜK DANA VE DÜVE 2 VE DAHA YUKARI YAŞTA (İNEK) 2 VE DAHA YUKARI YAŞTA (BOĞA-ÖKÜZ) TOPLAM IRKLARIN ORANI (%) SAF KÜLTÜR ,7 KÜLTÜR MELEZİ ,4 YERLİ 1, ,9 TOPLAM , 0 İlimizde hayvancilik daha çok küçük aile işletmesi olarak yapılmakta olup, son yıllarda Bakanlığımızın destekleme çalışmalari ile büyük işletmeler kurulmaya başlanmıştır. 86

107 H KÜÇÜKBAŞ HAYVANCILIK Tablo H. 9: Küçükbaş Hayvancılığı CİNSİ 1 YAŞINDAN KÜÇÜK DİŞİ VE ERKEK 1 VE DAHA YUKARI YAŞTA (DİŞİ) 1 VE DAHA YUKARI YAŞTA (ERKEK) TOPLAM KOYUN KIL KEÇİSİ TİFTİK KEÇİSİ TOPLAM İlimizde büyük ve küçük baş hayvanlardan elde edilen süt tondur. Bu miktarin bir kismi 9 adet süt ve süt mamülleri üretim tesislerinde işlenerek piyasaya sunulmaktadir. geri kalan kismi süt, yoğurt, tereyaği ve peynir olarak değerlendirilmektedir. H KÜMES HAYVANCILIĞI (KANATLI ÜRETİMİ) Tablo H. 10. Kümes Hayvancılığı CİNSİ ADEDİ TAVUK HİNDİ KANATLI ÖRDEK KAZ TOPLAM H SU ÜRÜNLERİ Nevşehir ilinde mevcut su kaynaklarimizin debileri ve sularin ph larinin uygun olmayişi nedeniyle alabalik tesisi fazla yaygin değildir. Çalişan tek alabalik üretim tesisi Tuzköy kasabasinda bulunmaktadir. Küçük çapli aile işletmeleri vardir. Nevşehir ilinde balikçilik kizilirmak nehrinde doğal olarak yapilmaktadir. Ayrica Nevşehir Tarım İl Müdürlüğünün çalişma programlarina aldığı göletleri balıklandirarak gölet balıkçılığı geliştirilmeye çalışılmaktadır. Mevcut sularimizdan yilda 42 ton sazan balığı elde edilmektedir. 87

108 H KÜRK HAYVANCILIĞI Bölgede kürk hayvani yetiştiriciliği yapılmamaktadir. H ARICILIK VE İPEKBÖCEKÇİLİĞİ Tablo H.11.Arıcılık ARICILIK(KOVAN SAYISI) Ilkel kovan 822 Fenni kovan Toplam H. 3. ORGANİK TARIM: Orta Anadolu da tarım ve turizm açısından önemli bir yere sahip olan Nevşehir ilimizde de organic tarım projesinin gerçekleştirilmesi için ürün deseni olarak coğrafi yapı,sıcaklık,yağış,don gibi iklim özellikleri dikkate alındığında yetiştirilen ürünler arasında ağırlıklı olarak hububat,meyvecilik,sebzecilik,baklagil bitkileri yer alır.bu ürünler şu anda üretimi yapılan konvansiyonel tarımdan farklı olarak organic tarım tekniğine gore yetitirilebilmektedir. İlimizde 2004 yılında Derinkuyu/Suvermez Kasabasında toplam 2000 dekar alan üzerinde,1 çiftçi ile BCS Kontrol ve Sertifikasyon Kuruluşu tarafından sertifikalandırılmış organic tarım ürünleri üretimi gerçekleştirilmiştir.üretimi yapılan organic ürünler arasında 1150 dekar buğday,35 dekar mısır (patlamalık ve yemlik),40 dekar domates (güneş kurusu),35 dekar kabak (çerezlik),100 dekar patetes,20 dekar çekirdekli kuru üzüm prganik olarak üretilmiştir.ilgili firmalara satışı yapılarak pazarlaması yapışmıştır. Organik tarımın yaygınlaşması ve geliştirilmesi için Tarım İl Müdürlüğünde çiftçileri ve üreticileri bilgilendirip eğitmek amacıyla Organik Tarım birimi kurulmuştur.organik tarımın ilimizde yaygınlaşmasıyla, potansiyel oluşturulabilecek alanlarda da üretim yapma fırsatı olacaktır.tarımın sürdürebilirliği ve toprak verimliliğinin korunması insane,çevre,toprak,bitki sağlığını azami derecede saygılı bir toplum ve çevre bilincinin oluşturulması gerekmektedir. Bu nedenle ilimizdeki üreticiler ve tüketicilerin bilgilendirilmesine yönelik çalışmaların yapılmasına Tarım İl Müdürlüğünce devam edilecektir. H. 4. TARIMSAL İŞLETMELER H KAMU İŞLETMELERİ H ÖZEL İŞLETMELER İlimizde 9 adet süt işletme tesisi bulunmakta, 3 adet de et ve et üretim tesisi bulunmaktadir. Bu işletmelerin çalişma tablosu aşağiya çikarilmiştir. 88

109 NO Tablo H. 12: Süt tesisleri işletme tablosu TESİSİN ADI YILLIK FİİLİ İŞLEDİĞİ ÇİĞ SÜT MİKTARI (LT) 1 GÜÇLÜER SÜT İŞLT TESİSE AİT ÜRETTİĞİ SÜT VE ÜRÜNLERİ MİKTARI (TON) YOĞURT PEYNİR T. YAĞI DİĞER 2 TAMYAĞ SÜT İŞLT ÖZOVA SÜT İŞLT GÜLEŞ SÜT İŞLT IRMAK YOĞURTLARI NAR AYRAN FURKAN SÜT İŞLT YORGANCI SÜT İŞLT UZEL TİC. SÜT TOPLAM Tablo H. 13: Et Ve Et Ürünleri Üretim Tesisileri İŞLETMENİN TİCARİ ÜNVANI FAALİYET ALANI KAPASİTESİ GERÇEKLEŞEN ÜRETİM TÜRKMEN TARIM HAYVAN GIDA SAN. TİC. A. Ş ARABOĞLU ET KESİM KOMBİNA MEZBAHA BÜYÜKBAŞ BÜYÜKBAŞ KÜÇÜKBAŞ KÜÇÜKBAŞ 1456 BÜYÜKBAŞ 618 BÜYÜKBAŞ UZUN KARDEŞLER TARIM LTD. ŞTİ. KOMBİNA BÜYÜKBAŞ KÜÇÜKBAŞ ÜRGÜP BELEDİYE MEZBAHASI MEZBAHA BÜYÜKBAŞ KÜÇÜKBAŞ 2187 BÜYÜKBAŞ 638 KÜÇÜKBAŞ H. 5. TARIMSAL FAALİYETLER H PESTİSİT KULLANIMI İlimiz tariminda kullanilan pestisit türleri fungusitler, nerbisitler, akarisidler, fumigastler, yazlik kişlik ve diğerleri (demir bileşikler, çinko fosfür), insektisitler olmak üzere 7 ana guruba ayrilir. Bunlarin kullanim miktarlari şu şekildedir. Tablo H. 14: Pestisitler ve Kullanım Miktarları (2004 Yılı) İLACIN ETKİLİ MADDESİ MİKTARI (TON) KULLANILDIĞI ALAN (HA) İNSEKDİSİTLER 108,5 HERBİSİTLER 273,6 FUNGİSİTLER 457,5 RODENBİSİTLER - NEMATOSİTLER - İLİMİZDE TARIM ARAZİLERİNİN TAMAMINDA KULLANILMIŞTIR. 89

110 H GÜBRE KULLANIMI İlimizde çiftçi eğitimleri konusunda Tarım İl Müdürlüğü tarafından çalışmalar yapılmaktadır. TABLO H.15:Nevşehir İli 2004 Yili Gübre Sarfiyat Cetveli GÜBRE CİNSİ GÜBRE MİKTARI(TON) AS%21 26,280 CAN %26 12,042 AN %33 6,204 ÜRE 6,846 TSP 2,090 DAP 10,419 20,20,0 7,464 15,15,15 5,347 20,20,0+ZN 2,398 15,15,15+ZN 90 25,5, ,30,12 51 POT.NİTRAT 13,0, POT.SÜL.%50K K.NİTRAT% TOPLAM 80,428 H.5.3. Toprak Kullanımı Tablo H.16:Tarım Topraklarının Amaç Dışı Kullanımı Kaybedilen Tarım Topraklarının Kaçıncı Sınıf Tarım Arazisi Olduğu(Kuru- Yıl Mevkii Alanı(ha) Sulu) Amaç Dışı Kullanım Nedeni 2004 Bekdik 0,992 Yönetmelik 11.madde Mandıra 2004 Cindere 1,015 Yönetmelik 11.madde Mandıra 2004 Boğaz 1,342 III.Kuru Akaryakıt İstas Çardak 1,75 IV.Kuru Mevzii İmar 2004 Eskiyaylacık 13,85 VIII.Kuru Ariyet Ocağı 2004 Yeniyaylacık 26 VIII.Kuru Malzeme Ocağı 2004 Acı 3,279 IV.Kuru Köy Gelişim Alanı 2004 Höyük 1,71 VI.Kuru Mevzii İmar 2004 Çallıbağ 1,63 IV.Kuru Mevzii İmar 2004 Hırsızdamı 7,999 VII.Kuru Taş Ocağı 2004 Karadağ 0,461 IV.Kuru Kum Ocağı 90

111 2004 Şahinler 0,249 III.Kuru Akaryakıt İst Mezarayağı 0,331 IV.Kuru Mevzii İmar 2004 Karatepe 0,723 Yönetmelik 11.madde Mandıra 2004 Kurttepe 0,16 Yönetmelik 11.madde Mandıra 2004 Gavurharmanı 1,135 Yönetmelik 11.madde Mandıra 2004 Sarıyaprak 0,504 Yönetmelik 11.madde Mandıra 2004 Tarla 1,93 - Mevzii İmar 2004 Kalaba 0,242 - Enerji Nakil hattı 2004 İcik 5,05 VIII.Kuru Kum-Çakıl Ocağı 2004 Bekdik 0,824 VI.Kuru Mevzii İmar 2004 Alibeyyeri 3,8 VIII.Kuru Kum-Çakıl Ocağı 2004 Höyük 1,34 VII.Kuru Mevzii İmar 2004 Kaldırım 0,303 IV.Kuru Mevzii İmar 2004 Bekdik 0,32 VII.Kuru Mevzii İmar 2004 Bekdik 0,521 VII.Kuru Mevzii İmar 2004 Kaldırım 0,5 IV.Kuru Akaryakıt-LPG İst Mezarayağı 1,3 VI.Kuru Mevzii İmar 2004 Çubuk 1,608 VI.Kuru Mevzii İmar 2004 Sarıyazı 0,35 III.Kuru Mevzii İmar 2004 Gölyeri 58,2 IV.Kuru Kum-Çakıl Ocağı 2004 Sulusaray 0,427 VI.Kuru Su deposu 2004 İlicek 28 Yönetmelik 9. madde b Köy Gelişim Alanı bendi 2004 Kaymaklı 22,4 Yönetmelik 10. madde b Çevre Düzenlemesi bendi 2004 Karabayır 1,03 VII.Kuru Mevzii İmar 2004 Sulusaray 272,5 VI-VII.Kuru İmar Çalışması 2004 Kavak 0,233 IV.Kuru Akaryakıt İstas Göre 3,158 Yönetmelik 10. madde b LPG Dolum Tesisi bendi 2004 Merkez İlçe 250 III.Kuru Mevzii İmar TOKİ 2004 Höyük 1,953 IV.Kuru Mevzii İmar (H) TARIM, KAYNAKÇA Tarım İl Müdürlüğü,

112 I. MADENCİLİK I. 1. Maden Kanununa Tabii Olan Madenler ve Taş Ocakları Nizamnamesine Tabii olan Doğal Malzemeler I Sanayi Madenleri Boya, kimya, metal ve plastik, alaşım, cam, mobilya, elektronik ve seramik ihraç edilmektedir. I Metalik Madenler A)Boyalı Manganlı Demir Zuhuru İl : Nevşehir İlçe : Ürgüp-İncesu Köy : Erdemsin-Boyalı-Karlık-Cemilköy-Akçaviran Mevki : Olukderesi Pafta ve Koordinatları :K33-c2,c3 Y:- X:- Genel Jeoloji : Sahada, Tesiyer vokalizmasına ait kayaçlar yüzeyler. Seri, altta aglomera ve tüfler ile başlar. Volkanizmanın kesikliğe uğradığı dönemlerde marn, kil ve kalkerler gibi göl çökeller gözlenir.daha üstte olivinli-piroksenli basalt, andezit ve ignimbiritler izlenir. Cevher Minarelleri ve Parajenez :Psilomelan,limonit Yatak Özellikleri ve Cevherleşme:Cevher hidrotermal oluşumlu olup,10 cm-15 cm arasında değişen kalınlıklarda damarcıklar halindedir.yer yer breş dolgusu ve ince filon şeklinde izlenir. Tenör:Fe:%28,5-50,5,Mn:%0,2-0,18 Rezerv:Görünür + Muhtemel + Mümkün ton B)Avanos-Boksit Zuhuru İl : Nevşehir İlçe : Avanos Köy : - Mevki : Başağılın Dölek-Yamanın Dağı Pafta ve Koordinatları :K33-C1 Y: X: Genel Jeoloji : Sahanın K-Kb sında Paleozoyik yaşlı metamorfitler yüzeyler.batısında ise,ü.kretase yaşlı granitler bulunur.g-gb da Kuvaterner yaşlı Acıgöl,Erciyes,Hasan Dağı volkanizmaları yer almaktadır.oligosen e ait konglomera ve kum taşları geniş alanlar kaplar.bunun üzerine karasal kökenli çökeller gelir. Cevher Minarelleri ve Parajenez :Diaspor,kavolin Yatak Özellikleri ve Cevherleşme:Asidik ve volkanik kayaçların alterasyonu ile oluşmuşlardır.yamanın Dağı kavolinleri 7 km 2 lik bir alana yayılmıştır.neojendeki tektonik olaylarla ortaya çıkan sıcak sular ve yer üstü sularının etkisi ile primer boksit oluşumları da gözlenir.başağılın mevkiindeki zuhurlar ise,0,50 m -1 cm kalınlıktaki silisifiye zonun üzerindeki dasitin alterasyonu ile oluşmuştur. Tenör:Al 2 O 3 :%30-40,Fe 2 O 3 :%1,5,SiO 2 :%50 Rezerv:Görünür+Muhtemel ton. 92

113 I Enerji Madenleri A)Dadağı-Arafa Kömür Zuhuru İl : Nevşehir İlçe : Gülşehir Köy : Gümüşyazı Mevki : Dadağı-Arafa Pafta ve Koordinatları :K33-a1 Y: X: Genel Jeoloji : Sahanın temelinde metamorfik seri yer alır.eosen yaşlı olması muhtemel,kalker-marnlı seri içinde linyit zuhurları bulunmaktadır. Cevher Minarelleri ve Parajenez :Linyit Yatak Özellikleri ve Cevherleşme: Kimyasal bileşimi: Su:%3.32, Kül:%19.38,S:%6.05,AID:5000 kcal/kg Rezerv: t. I Taş Ocakları NizamnamesineTabii Olan Doğal Malzemeler BARIT (Ba) Nevşehir-Gülşehir-Arafa Yatağı Tenör: % BaSO 4 Rezerv: ton görünür. KAOLEN (Kao) Avanos-Kayahamamı-Çakmaklı-Başağılın, Çakmakkaya Sahaları Tenör: %13-34 Al 2 O 3, % Fe 2 O 3 Rezerv: görünür, muhtemel. Yataklar alunitli olup kağıt sanayi hammaddesi olarak zaman zaman işletilmektedir. KAYA TUZU (Na) Gülşehir- Tuzköy Yatağı Tenör: %92 NaCl Rezerv: ton görünür, ton muhtemel, ton mümkün rezerv vardır. Yatak geçmiş yıllarda Tekel tarafından işletilmiş olup şu anda üretime ara verilmiştir. KUM- ÇAKIL Avanos-Ürgüp-Sarıhıdır Köyü Kalite: Orta Rezerv: m 3 mümkün Avanos-Sarıhıdır-Avcılar Yatağı Tenör: % S Rezerv: 500 ton muhtemel Gülşehir-Cemel-Arafa Yatağı Tenör: % 28 S Rezerv: ton muhtemel 93

114 PERLİT Nevşehir-Acıgöl-Kocadağ-Tepe perlit yatakları Kalite: Genleşme oranı Rezerv: ton görünür. Nevşehir Derinkuyu-Bozdağ Perlit Yatakları Tenör: Orta kaliteli olan perlitlerin genleşme oranı arasındadır. Rezerv: ton görünür. TUĞLA-KİREMİT Hacıbektaş Yatağı Kalite: İyi. Rezerv: Rezerv çalışması yapılmamıştır. ZEOLİT Tuzköy Zuhurları Tenör: Neojen Yaşlı tüfler içerisinde zeolit minarelleri vardır. Rezerv: - Tablo I.1.Nevşehir İli taş ve Kum Ocakları: FAALİYET YERİ PROJE SAHİBİ FAALİYET KONUSU Nevşehir Merkez ilçe, Yapraklıseki ve Çorak Mevkıii Nevşehir Sarıtaş Ltd. Şti. Taş Ocağı Gülşehir İlçesi, Yeniyaylacık Köyü, Ozankaya Mevkii, Hüseyin ÖDEMİŞ Kum Ocağı Gülşehir İlçesi, KaravezirÇeşmeönü Mevkii, Gülşehir Belediyesi Kum Ocağı Avanos İlçesi, Büyükayhan Köyü, Demirboğaz Mevkii DSİ 12. Bölge Müdürlüğü Taş Ocağı Ürgüp İlçesi, Sarıhıdır Köyü, Çiğdemtepe Mevkii, DSİ 12. Bölge Müdürlüğü Kum Ocağı Merkez, Yeni Mahalle, 3. Mıntıka, Karayazı Mevkii, Bekir ve Fazıl BULMUŞ Taş Ocağı Merkez, Yeni Mahalle, Kılıçdağı Mevkii, Bekir ve Fazıl BULMUŞ Taş Ocağı Merkez, Yeni Mahalle, Karayazı Mevkii, Bekir ve Fazıl BULMUŞ Taş Ocağı Ürgüp İlçesi, Sofular Köyü, Sarıyazı Mevkii Karayolları 6. Bölge Müdürlüğü Taş Ocağı Merkez Göreme Kasabası, Karadağ ve Karayazı Mevkii, BÖLTAŞ Mad. Yap. El. San. Tic. Ltd. Şti. Taş Ocağı Merkez Göreme Kasabası, Karadağ Mevkii Kamil KURUGÖL Taş Ocağı Avanos İlçesi, Başağıl Mevkii Bekir BULMŞ, Kamil KURUGÖL Taş Ocağı Avanos İlçesi, Sarıhıdır Köyü Köy Muhtarlığı Kum Ocağı Ürgüp İlçesi, Kavakboğazı Mevkii, Bahadır İnş. Tic. Nak. Taa. Ltd. Şti. Taş Ocağı Avanos İlçesi, Uluada Mevkii, Cemal Tuğla İnş. Gıda San. Ve Tic. A. Ş. Tuğla Fabrikası Avanos İlçesi, Afyonluk Mevkii, Avanos Tuğla Paz. Bir. Ltd. Şti. Toprak Ocağı Avanos İlçesi, Taşıdüşüren Mevkii, Avanos Tuğla Paz. Bir. Ltd. Şti. Toprak Ocağı Merkez, Yaprakseki Mevkii, H. Tuncay ORHAN Taş Ocağı Merkez, Yeni Mahalle, 2. Mıntıka Tilkilik Mevkii ve Göbekli Mevkii Mehmet KRAKAYA Taş Ocağı Avanos İlçesi, Yeni Mahalle, Karadağ Mevkii, Şerafettin ÇETE Kum Ocağı Nevşehir Merkez İlçe, Kılıçdağı, Türkmenlik ve Karayazı Mevkii Nevşehir Merkez İlçe, Kılıçdağı, Türkmenlik ve Karayazı Mevkii Eltaş İler Ltd. Şti Kapodokya Makinalı Sarıtaş Ltd. Şti. Taş Ocağı Taş Ocağı Avanos İlçesi, Yeni Mahalle, Kotaran Mevkii ARPAR İln. Tur. Tic. ve San. Ltd. Şti Kum Ocağı Nevşehir, Merkez İlçe, Yeni III. Mıntıka Mah. Kılıçdağ Mevkii Taşçıoğlu Özsaray İnş. Tic. ve san. Ltd. Şti Taş Ocağı 94

115 POMZA Ülkemizde bulunan pomza sahaları içerisinde en iyi kalitede ve en fazla kullanım alanı bulunan (inşaat sektörü dışında) Nevşehir ili pomzalarıdır. Pomza ihracatının büyük bölümü bu ilden yapılmaktadır. Tablo I. 2: Pomza Rezervleri REZERV (m 3 ) YATAĞIN DURUMU YATAĞIN BULUNDUĞU YER İşletiliyor/ İşletilmiyor/ Görünür Muhtemel Mümkün Eski işletme Nevşehir-Mer. Kavak Köyü İyi + Nevşehir-Mer. -Çardak Köyü İyi + Nevşehir-Mer. Göre İyi + Nevşehir-Mer. Kaymaklı İyi + Nevşehir-Mer. -Bağcalı Köyü İyi + Nevşehir-Mer. Taşlıbel Köyü İyi + Nevşehir-Mer. Aşıklıdağ Köyü İyi + Nevşehir-Mer. Güvercinlik İyi + Nevşehir-Mer. -Bahçeli Köyü İyi + Nevşehir-Mer. Nar İyi + Nevşehir-Ürgüp-Mustafapaşa İyi + Nevşehir-Ürgüp-Merkez İyi + TOPLAM KALITE AÇIKLAM ALAR I. 2. Madencilik Faliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri Taş Ocağı İşletmeciliği yapılan yerler volkanik tüf özelliğindedir. Pomza maden ocakları yerleri iseandezitik, riyolitik ve dasitik volkanik erüpsiyon sonucu fışkıran gazlarını ani olarak kaybetmeleri sonucu oluşan çok poroz volkanik lavlardır. I. 3. Cevher Zenginleştirme Konu ile ilgili bilgi edinilimemiştir. I. 4. Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri Madencilik faaliyetleri Müdürlüğümüz tarafından denetlenmektedir. I. 5. Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan Rehabilitasyon Çalışmaları Madencilik faaliyetlerinin çevreye olabilecek olumsuz etkileri Çevresel Etki Değerlendirme sürecinde kontrol altına alınmaktadır. ÇED Gerekli Değildir kararı verilen projeler hakkında denetimler yapılmaktadır. Arazilerin tekrar eski haline getirilerek yeniden kullanıma kazandırılması amacıyla yapılması düşünülen gerekli rehabilitasyon çalışmaları, faaliyetin sona ermesini beklemeden işletme aşamasındayken başlatılması konusunda uyarılar yapılmaktadır. Ağaçlandırma çalışmalarına onem verilmektedir. I) MADENCİLİK, KAYNAKÇA Sanayi Ticaret İl Müdürlüğü-2004 MTA Genel Müdürlüğü(Orta Anadolu II.Bölge Müdürlüğü)-2004 İl Çevre ve Orman Müdürlüğü

116 J-ENERJİ J. 1. Birincil Enerji Kaynakları J.1.1. Taşkömürü İlimizde taşkömürü rezervi bulunmamaktadır. J.1.2. Linyit İlimiz Gülşehir İlçesi Dadağı-Arafa Mevkiinde linyit rezervi bulunmaktadır.kimyasal bileşimi: Su:%3.32, Kül:%19.38, S:%6.05,AID:5000 kcal/kg Rezerv: t. Kükürt oranı çok yüksek olması nedeni ile ısınma amaçlı kullanılmamaktadır.yalnızca sanayi amaçlı kullanılmaktadır. J.1.3. Asfaltit İlimizde rezervi bulunmamaktadır. J.1.4. Bitümlü Şist İlimizde rezervi bulunmamaktadır. J.1.5. Hampetrol İlimizde petrol rezervi bulunmamaktadır. J.1.6. Doğalgaz İlimizde doğalgaz rezervi bulunmamaktadır J.1.7. Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum) Ilimizde rezervi bulunmamaktadır. J.1.8. Orman İlimizde bulunan orman rezervi hakkındaki konu F.1.1 Ormanlar Başlığı altında incelenmiştir. J.1.9.Hidrolik İlimizde hidrolik enerji santrali bulunmamaktadır. J Jeotermal JEOTERMAL ENVANTERİ Tablo J.1: İLÇE KÖY- PAFTA SICAKLIK DEBİ DİĞER BİLGİLER MEVKİ NO Kozaklı J33c1 93 o C 95 lt/sn Forür içeren kalsiyumlu, sodyumlu, magnezyumlu, bikarbonatlı, klorürlü sıcaksu sınıfındadır.özel İdare,belediye ve şahıslara ait çok sayıda hamam,otel ve motel bulunmaktadır. Acıgöl J33a o C Top.6.5 Magnezyumlu, kalsiyumlu bikarbonatlı sıcak sular lt/sn sınıfındadır.tesis yoktur. Ürgüp Cemilköy K33c3 21 o C 2.5 lt/sn Minaralce fakir sıcak su sınıfındadır.herhangi bir tesis yoktur. J Güneş İnsanların bir çok ihtiyaçlarının karşılanmasında kullanılabilen güneş enerjisi yenilenebilir enerji kaynağıdır.güneş pilleri,termal güneş santralleri,pasif güneş enerjisi sistemleri konut ve işyerlerindeki güneş kolektörleri ile enerji elde etmek mümkündür. Türkiye genelinde olduğu gibi ilimizde de güneş enerjisinin en yaygın kullanımı ekonomik olması nedeni ile sıcak su ısıtma sistemleridir. J Rüzgar Atmosferde bol ve serbest halde bulunan rüzgar yenilenebilir ve temiz bir enerji kaynağıdır.enerjinin depolanması başka bir enerjiye çevrilmesi mümkündür.ilimizde yıllık 96

117 ortalama rüzgar hızı 2,6 m/sn,en hızlı esen rüzgar yönü ve hızı WSW 34,8 m/sn dir.ilimizde rüzgar enerjisinden faydalanmak için herhangi bir çalışma yapılmamıştır. J Biyokütle Biyokütle organik maddelerin dönüşümü ile enerji eldesidir.bitki,hayvan ve sanayi atıkları kaynak olarak kullanılır.ilimizde kırsal kesimlerde odun ve tezek yakılarak geleneksel biyokütle kullanılmaktadır.ilimizde biyogaz üreten herhangi bir tesis bulunmamaktadır. J. 2. İkincil Enerji Kaynakları J Termik Enerji Termik santraller kömür,motorin,doğalgaz,fuel-oil,jeotermal enerji kaynaklarının kullanılması ile elektrik enerjisinin üretildiği tesislerdir.ilimizde termik enerji santralleri yoktur. J Hidrolik Enerji Hidrolik santrallerde akarsuların gücünden yaralanarak elektrik enerjisi elde edilmektedir.ilimizde hidrolik enerji santralleri yoktur. J Nükleer Enerji Hızla tükenmekte olan petrole karşı alternatif olarak gösterilen ve atomun parçalanması ile elde edilen nükleer enerji günümüzde en çok konuşulan enerji türüdür.ilimizde radyoaktif minarelerle ilgigili rezerv mevcut değildir.ilimizde nükleer enerji santralleri yoktur. J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi Doğanın kendi evrimi içinde bir sonraki gün aynen mevcut olabilen enerji kaynağına yenilenebilir enerji denilmektedir.bugün yaygın olarak kullanılan fosil yakıtlar,yakılınca biten ve yenilenemeyen enerji kaynaklarıdır.oysa su,güneş,rüzgar ve jeotermal gibi doğal kaynaklar yenilenebilir olmalarının yanı sıra temiz enerji kaynakrıdır.ilimiz Kozaklı ilçesinde bulunan jeotermal kaynaklar konutların ısıtılmasında kullanılmaktadır. J. 3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Dağılımı Tablo J. 2 Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre dağılımı (2003) Kömür (ton) Petrol Ürünleri Doğalgaz (m 3 ) Elektrik (kwh) J Mesken J Ticaret J Sanayii J Resmi Daire J Diğer Toplam J. 4. Enerji Tasarrufu İle İlgili Yapılan Çalışmalar İlimizde enerji tasarrufu ile ilgili herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. (J) ENERJİ; KAYNAKÇA Meteoroloji Genel Müdürlüğü,2004 MEDAŞ Müessese Müdürlüğü,

118 K-SANAYİİ VE TEKNOLOJİ K. 1. İl Sanayiinin Gelişimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Buna Etkileyen Etkenler Bilindiği üzere sanayi ekonominin en itici gücüdür.bir ilde ekonominin gelişmiş ve halka refah sağlayabilmesi için sanayinin gelişmiş olması gerekir.modern çağın teknikleri ile donanmış bir sanayide kaliteli ürün elde edinilir,bağlı olarak istihdam artar. İl sanayinin gelişmesi için son teknolojinin kullanıldığı altyapı ve tesislerin kurulu olması gerekmektedir.bu da büyük sermaye ve güç istemektedir.bu sistemin kurulabilmesi için en ekonomik alanda;organize sanayi alanları oluşturmaktadır.organize sanayi alanları günümüzde iki şekilde yapılabilmektedir.birincisi devletten alınan krediler vasıtasıyla,ikincisi ise tamamen özel müteşebbislerin kendi güçleri ile kurulabilmektedir. Günümüz konjenktöründe başka türlü sanayi yatırımları yapmak zordur. Yukarıda anlatılanlar ışığında İlimize baktığımızda;ekonomisi tarıma ve hayvancılığa dayalı,sanayileşmemiş bir ildir. Bölgenin doğal yapısı nedeniyle sit alanlarının fazla olması sanayi sektörünün gelişmesine engel teşkil etmektedir. Sanayi sektörü GSMİH içerisinde tarım,ulaştırma,haberleşme,ticaret ve inşaat sektörlerinden sonra gelmektedir. Tablo K.1:Geçmiş yıllar itibariyle Sanayi Üretimi:. SEKTÖR İL/İLÇE ÜRETTİĞİ MAMÜLÜN MİKTARI BİRİM/TON/YIL ADI VE FİRMA ADEDİ ADET/YIL Un ve Yem Sanayi NEVŞEHİR Un ve Yem TON/YIL Briket Sanayi NEVŞEHİR Briket ADET/YIL İmalat Sanayi NEVŞEHİR Muhtelif İmalat ADET/YIL İçki Sanayi NEVŞEHİR İçki TON/YIL Plastik Poşet Sanayi NEVŞEHİR Plastik Poşet KG/YIL Tuğla Sanayi AVANOS Tuğla ADET/YIL Un ve Yem Sanayi AVANOS Un ve Yem TON/YIL İmalat Sanayi AVANOS Muhtelif İmalat 5 13 ADET/YIL İmalat Sanayi AVANOS Çimento kireç TON/YIL Tekstil Sanayi AVANOS Tekstil ADET/YIL Un ve Yem Sanayi GÜLŞEHİR Un ve Yem TON/YIL İçki Sanayi GÜLŞEHİR İçki LT/YIL İmalat Sanayi ÜRGÜP Muhtelif İmalat ADET/YIL Tekstil Sanayi ÜRGÜP Tekstil ADET/YIL İçki Sanayi ÜRGÜP İçki TON/YIL Un ve Yem Sanayi HACIBEKTAŞ Un ve Yem TON/YIL Un ve Yem Sanayi KOZAKLI Un ve Yem TON/YIL Un ve Yem Sanayi ACIGÖL Un ve Yem i570 TON/YIL 98

119 K. 2. Genel Anlamda Sanayinin Gruplandırılması Toprak Sanayii: 14 adet %18 Gıda ve İçki Sanayii: 51 adet %66 İmalat Sanayii: 8 adet %10 Dokuma -Konfeksiyon: 4 adet %6 K Sanayii Alanlarıı Nevşehir küçük sanayii sitesi: m 2 Nevşehir Lale sanayii sitesi: m 2 Nevşehir metal işleri küçük sanayii sitesi: m 2 iskan ruhsat alınma aşamasında. Ürgüp küçük sanayii sitesi: m 2 Gülşehir küçük sanayii sitesi: m 2 Avanos küçük sanayii sitesi: m 2 Hacıbektaş küçük sanayii sitesi: m 2 Kozaklı küçük sanayii sitesi: m 2 Acıgöl küçük sanayii sitesi: Yer seçimi aşamasında K Küçük Sanayii Siteleri Nevşehir Küçük Sanayii Sitesi Lale Küçük Sanayii Sitesi Avanos Küçük Sanayii Sitesi Gülşehir Küçük Sanayii Sitesi Hacıbektaş Küçük Sanayii Sitesi Kozaklı Küçük Sanayii Sitesi Kozaklı Aksan Küçük Sanayii Sitesi Acıgöl Küçük Sanayii Sitesi K Organize Sanayii Bölgeleri Nevşehir İlinde sanayi kuruluşları tarım ve toprağa dayalı olduğundan daha çok unyem, tuğla-briket üzerine yoğunlaşmış olup,hammaddeye dayalı olarak Avanos İlçesi Mahmatlar,Kalaba,Topaklı kasabalarında yoğunlaşmıştır.son zamanlarda Nevşehir Ticaret ve Sanayi odasının girişimleri ile Merkez Boğaz Köyü civarında Özel OSB yapılandırılması başlamıştır.bundan sonraki sanayi yoğunluğunun bu bölgeye kayacağı düşünülmektedir. Ayrıca;Acıgöl İlçesi İğdeli Mevkiinde OSB Devlet Kredisi ile yapılandırılmaktadır.işler gereken hızlılıkta seyretmemektedir. Avanos İlçesi Kalaba kasabasında da Özel OSB yer seçimi yapılmış olup,henüz bir faaliyeti yoktur. 99

120 K. 3. Sanayiinin İlçelere Göre Dağılımı Tablo K. 2: Sanayiinin İlçelere Göre Dağılımı İLÇELER Küçük Sanayii Orta Ölçekli Sanayii Merkez adet işyeri Avanos adet işyeri Ürgüp adet işyeri Gülşehir 69 3 adet işyeri Kozaklı 45 5 adet işyeri Derinkuyu 30 - Hacıbektaş 40 2 adet işyeri Acıgöl 28 1 adet işyeri Liste K.1:KÜÇÜK SANAYİ SİTELERİ SİTE ADI. YERİ : İŞYERİ SAYISI : AÇIKLAMA : Nevşehir Küçük Sanayi Sitesi NEVŞEHİR 430 Faaliyette Lale Küçük Sanayi Sitesi 420 Avanos Küçük Sanayi Sitesi AVANOS 88 Ürgüp Küçük Sanayi Sitesi ÜRGÜP 150 Ürgüp Kapodokya K.S.S ÜRGÜP Belirsiz Yer Seçimi Aşamasında Gülşehir Küçük Sanayi Sitesi GÜLŞEHİR 100 Faaliyette Aksan Küçük Sanayi Sitesi KOZAKLI 112 Hastım Küçük Sanayi Sitesi HACIBEKTAŞ 62 İş yeri dağıtımı aşamasında Metal İşler Küçük Sanayi Sitesi NEVŞEHİR 96 Faaliyette Acıgöl Küçük Sanayi Sitesi ACIGÖL 50 İnşaat Halinde Derinkuyu Küçük Sanayi DERİNKUYU 50 Faaliyeti Yok TOPLAM: 1615 K. 4. Sanayi Gruplarına Göre işyeri Sayıları ve İstihdam Durumu K Gıda, İçki ve Tütün Sanayii Un Fabrikası: 47 adet un fabrikası faaliyet göstermekte olup, istihdamı 566 kişidir. Rakı Fabrikası: 1 adet rakı fabrikası bulunmakta, istihdamı 262 kişidir. Şarap Fabrikası: 3 adet şarap ve sirke fabrikası mevcut olup, istihdamı 70 kişidir. Tuz Fabrikası: 2 adet küçük çapta tuz fabrikası mevcut istihdamı 15 kişidir. K Dokuma, Giyim eşyası ve Deri Sanayii İlimizde 4 adet dokuma ve konfeksiyon fabrikası mevcut olup, istihdamı 805 kişidir. K Orman Ürünleri ve Mobilya Sanayii İlimizde Orman ürünleri bulunmamaktadır. Mobilya sanayii küçük çapta imalatla faaliyetini sürdürmektedir. K Kağıt-Kağıt Ürünleri ve Basım Sanayii İlimizde 6 adet matbaa bulunmaktadır. 100

121 K Kimya-Petrol, Kömür, Kauçuk ve Plastik Ürünleri Sanayii İlimizde kimya-petrol, kauçuk ve plastik ürünleri sanayii bulunmamaktadır. Gülşehir ilçesine bağlı Dadağlı ve Alemli köylerinde kömür ocakları mevcuttur. K Taş ve Toprağa Dayalı Sanayii İlimizde 10 adet tuğla fabrikası faaliyet göstermekte olup, istihdamı 515 kişidir. 3adet briket fabrikası faaliyet göstermekte olup, istihdamı 30 kişidir. 1adet kireç fabrikası mevcut olup, istihdamı 95 kişidir. K Metal Ana Sanayii İlimizde 1adet döküm sanayii faaliyet göstermekte olup, istihdamı 60 kişidir. K Metal Eşya-Makine ve Teçhizat, Ulaşım Aracı, İlmi ve Mesleki Ölçme Aletleri Sanayii K Diğer İmalat Sanayii İlimizde Remork, yarı remork, tarım remorku ve tarım makinaları imalatı yapan 8adet işyeri faaliyet göstermekte olup, istihdamı 53 kişidir. K. 5. Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı İlimiz ve merkez ilçelerde bulunan un üretimi, tuğla, briket ve diğer imalatlarda genellikle gelişen teknolojiye ayak uyduracak şekilde makine ve teçhizat kullanarak üretim yapmaktadır. K. 6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler K Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliği Hava kalitesi koruma yönetmeliğinin 8. ci maddesine göre mesken ve sanayii tesislerinden kaynaklanan hava kirliliğini minimum düzeyde tutulabilmesi için İl Çevre ve Orman Müdürlüğünce denetimler devam etmektedir. Bilindiği üzere sanayii tesislerinden, evlerden atmosfere atılan toz, gaz, duman ve koku hava kirliliğine neden olmaktadır. K Sanayii tesislerinden Kaynaklanan Su Kirliliği İlimizde atıklarını alıcı su ortamına (Kızılırmak) verençok fazla tesis bulunmamakla bereber Avanos ilçesindeki kuru sistemle çalışmayan 3 adet tavuk çiftliğinin atıksularını Kızılırmak nehrine vermeleri engel olunmaktadır. K Sanayi tesislerinden Kaynaklanan Toprak Kirliliği Sanayi tesisleri büyük oranda Belediye imar planlarında gösterilen sanayi bölgelerinde bulunmaktadır. bu nedenle toprak kirliliği büyük ölçüde önlenmiştir. Belediye hudutları dışındaki sanayi tesislerinin yapmış olduğu toprak kirliliği hakkında akademik bir çalışma bulunmamaktadır. K Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Gürültü Kirliliği İlimizde genellikle Küçük sanayi siteleri bulunmaktadır. Gürültü kirliliğine etkileri yok denecek kadar azdır. K Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Atıklar İlimizde tehlikeli atık üreten sanayii tesisi yoktur. Sanayi atıklarının özellikleri, miktarı ve çeşidiyle ilgili herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. 101

122 Tablo K.3. Nevşehir İli Sanayi Atıkları TESİS ADI ARITMA TESİSİ ARITMA TESİSİNİN FAAL DURUMU Yibitaş Çimento Fabrikası Biyomas Tankı Var. Faal Durumdadır. Tekel İçki Fabrikası Arıtma Tesisi Var. Faal Durumdadır Uzun Kardeşler Mezbahanesi Arıtma Tesisi Var. Faal Durumdadır Avanos Belediye Mezbahanesi Arıtma Tesisi Var. Faal Durumdadır K. 7. Sanayii Tesislerinin Acil Durum Planı İlimizde büyük endüstiriyel kazalar için acil durum planı Müdürlüğümüz tarafından 2001 yılında yapılmıştır. Bu planda Nesteks Tekstil Fabrikası, Yibitaş Çimento Fabrikası, Anadolu Gaz LPG Dolum Tesisi, Taskobirlik Şarap ve Sirke Fabrikası, Döküm Fabrikası ve Tekel İçki Fabrikası vb. Tesislerin acil durumlarda yapması gereken işlemler belirtilmiş ve konu ile ilgili kişilerin açık kimlik ve adresleri belirtilmiştir. (K) SANAYİ ve TEKNOLOJİ, KAYNAKÇA Sanayi ve Ticaret İl Müdürlüğü, 2004 Nevşehir Ticaret ve Sanayi Odası, 2004 İl Çevre ve Orman Müdürlüğü,

123 L-ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME L. 1. ALTYAPI L Temiz Su Sistemi 143 köyümüz şebekeli içme suyuna sahiptir. Cazibe ile su alan köy sayısı 43, terfili sistemle su alan köy sayısı 110 dur. L Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi İlimiz genelinde 7 köyün kanalizasyonu tamamlanmış, 12 köyde çalışmalar devam etmektedir. İlimiz merkez ilçenin kanalizasyon sistemi mevcuttur. Ürgüp ve Avanos İlçeleri atıksu arıtma tesisleri vardır. Nevşehir Belediyesi atıksu arıtma tesisi ihale aşamasındadır. L Yeşil Alanlar nüfus için yasa gereği kişi başına 7 m 2 aktif yeşil alan hesabıyla 56 ha. Yeşil alan gerekecektir. Mevcut yeşil alanlar bu gün için çok azdır. Yoğun konut alanları içinde büyük yeşil alanlar ayrılmasına artık imkan da kalmamıştır. Dere yatakları çevresinde oluşturulan yeşil kuşaklar, yerleşme alanları içinde ferahlık yaratacak doğal boşluklar olarak değerlendirilmiştir. Tablo L.1 Nevşehir Belediye Başkanlığı 2003 yılı çevre düzenleme çalışmaları ; Gülşehir çevre yolu bitkilendirme m 2 Evsan Blokları önü yeşil alan yapımı Lale Sanayi şevli alanlar bitkilendirme Lale Sanayi. 2. blok arkası yeşil alan yapımı Aksaray Cad. Renault servisi üzeri yeşil Nisa Yapı Koop. önü ve çay kenarı bitkilendirme Seher Yapı Koop. önü yeşil alan yapımı Avanos Kavşağı Treatuar kenarı yeşil alan Terminal içi çimlendirme çalışmaları TOPLAM m m m m m m m m m 2 Tablo L.2. Nevşehir Belediye Başkanlığı 2003 yılı park ve bahçe yapımı çalışmaları ; Esentepe Mah. Nevtur Bl. Önü Çocuk Bahç. Yapımı m 2 Esentepe Mah. Nevtur Bl. Önü spor kompleksi m 2 Cennet deresi devamı park yapımı m 2 Yapı Tek Blokları önü park yapımı m 2 Yeni sanayi girişi park yapımı m 2 TOPLAM m 2 103

124 L Elektrik İletim Hatları İl genelinde bulunan elektrik iletim hatlarının yeraltına alınması çalışmaları devam etmektedir. L Doğalgaz Boru Hatları İlimizde doğalgaz boru hattı kurulma çalışmaları çalışmaları 2006 yılında başlayacaktır. L. 2. ULAŞIM L Karayolları L Karayolları Genel Nevşehir İlinde Karayolları 6. Bölge Müdürlüğüne bağlı Nevşehir (67.) Bakım Şube şefliği ve bu şefliğe bağlı bakımevleri bulunmaktadır.bölge Müdürlüğü sınırları içerisinde bulunan 1803 km devlet yolu,2154 il yolu ve 240 km otoyol olmak üzere toplam 4197 kilometrelik yol ağının 719,4 km lik kısmı Nevşehir İl Sınırları içerisinde yer almaktadır. Tablo L.3:Nevşehir İl Sınırları İçerisindeki yolların durumu SATIH CİNSİ DEVLET YOLU İL YOLU OTOYOL TOPLAM Beton Asfalt Yollar Sathi Kap.Yollar Parke Yollar Stabilize yollar Toprak yollar Geçit vermeyen yollar Bölünmüş yollar TOPLAM

125 105

126 L Ulaşım Planlaması İlimiz Aksaray, Kayseri, Kırşehir, Niğde ve Yozgat illerine komşu olup, Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Konya, Trabzon ve Van illerine ulaşımlar yapılmaktadır. L Toplu Taşıma Sistemleri Kent içi taşımacılıkta kullanılan minibüs ve otobüslerle yapılmaktadır. L Kent İçi Yollar Tablo L.4:Nevşehir İl Sınırları içerisinde yer alan yollarda ortalama trafik hacmi OTOMOBİL OTOBÜS KAMYON TIR TOPLAM Nevşehir-Ürgüp Mucur Ayr-Hacıbektaş Kayseri-Avanos Nevşehir-Derinkuyu Nevşehir-Aksaray TOPLAM L Araç Sayıları Tablo L. 5: Araç sayıları ARAÇ CİNSİ 2004 YILI OTOMOBİL MİNİBÜS 1898 MİDİBAS - OTOBÜS 525 KAMYON 4364 TRAKTÖR KAMYONET 5241 MOTORSİKLET 5288 DİĞER 796 TOPLAM L Demiryolları İlimiz Kozaklı İlçesinin Kanlıca ve Karasenir kasabalarından demiryolu geçmektedir. L Kullanılan Raylı Sistemler İlimizde raylı sistem yoktur. L Taşımacılıkta Demiryolları İlimizde demir yolu ağı bulunmamaktadır. L Deniz, Göl, Nehir Taşımacılığı İlimizde deniz ve göl bulunmamaktadır. Kızılırmak nehrinde ise taşımacılık yapılmamaktadır. 106

127 L Limanlar İlimiz denize kıyısı bulunmadığından liman bulunmamaktadır. L Taşımacılık İlimizde deniz bulunmadığından deniz taşımacılığı yoktur. L Havayolları Nevşehir ili Gülşehir İlçesi ne bağlı Tuzköy Kasabasın da Havaalanı bulunmaktadır. Nevşehir merkeze 27 km uzaklıktadır. L. 3. HABERLEŞME İlimiz genelinde 186 yerleşim yerinde 106 santral çalışmaktadır. Aralık 1998 ayı itibarıyla işletme kapasitemiz hat olup, bağlı abone sayısı dir. Nevşehir ilindeki santrallerin şehirlerarası ve milletlerarası irtibatı merkez EWSD santral ile yapılmakta olup, 690 kanal (RL+FO) irtibatı ile sağlanmaktadır. İlimiz sınırları içerisinde 2 adet R/L mevcut olup, Nevşehir il merkezinde 140 MB/S sayısal R/L sistemi çalışmaktadır. İlimizde 13 adet TV aktarıcı istasyonu mevcut olup FM: ve turistik FM yayınları Nevşehir verici istasyonundan, Radyo-1 ve Radyo-2 yayınları Ankara verici istasyonundan, Radyo-3 ve Radyo-4 yayınları ise Kırşehir verici istasyonlarından dinlenmektedir. L. 4. İLİN PLAN DURUMU Nevşehir in mevcut imar planı 1966 yılında İller Bankası bünyesinde Y. Mimar Nezihe Taner yönetiminde hazırlanmış ve halen uygulanmaktadır. Eski imar planı 1960 yılı nüfusu baz alınarak, 1990 yılı nüfusu olacağına göre hazırlanmıştır. İmar planının ana hatları ile uygulanmasına çalışıldığı halde, planda henüz gerçekleşmiyen ana kararlar olduğu gibi, plan dışı gelişmeler öldükçe dağınık ve geniş alanlar kapsamaktadır. Uygulamaya paralel 152 plan değişikliği ( tarihine kadar) İmar ve iskan Bakanlığınca onanmıştır. Nevşehir de en önemli ve kent gelişmesini etkileyen plan değişiklikleri, Sanayi siteleri ile ilgili olanlardır. Kentin güney batısındaki bu yoğun iş alanları, yeni konut alanlarını da bu yöne çekerek plan dışı gelişmelere neden olmuştur. Nevşehir de bu tür plan dışı gelişmelerle, mevcut yerleşmedeki eski plan kararlarını bütünleştirmek ve 2000 yılı için saptanan nüfusun kentsel donatım ihtiyacı ile yeni yerleşme kararları verilecek yeni bir plan üretilmesi, planlama amaçlarının başında gelmektedir. L. 5. İLDEKİ BAZ İSTASYONU SAYISI Tablo L.6: SIRA NO OPERATÖR İSMİ BAZ İSTASYONU ADRESİ KONTROL TARİHİ ÖLÇÜLEN DEĞER 1 TURKCELL NEVŞEHİR BELEDİYESİ SU DEPOSU NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TURKCELL ÜRGÜP TV VERCİLERİNİN YANI ÜRGÜP NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL GOREME TV VERİCİLERİ NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL KARŞIDAĞ TV VERİCİLERİ NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL AVANOS NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL HACIBEKTAŞ NEVŞEHİR ALTINDA 7 TURKCELL KAPADOKYA DEDEMAN HOTEL NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ 107

128 8 TURKCELL GÜMÜŞKENT NEVŞEHİR 9 TURKCELL GÜLŞEHİR NEVŞEHİR 10 TURKCELL NİĞDE YOLU 1.KM SHELL HACIOĞLU TESISLERİ DERİNKUYU NEVŞEHİR LİMİTLERİN ALTINDA LİMİTLERİN ALTINDA LİMİTLERİN ALTINDA 11 TURKCELL GÖZTEPE TV VERİCİLERİ TEPESİ KAYMAKLI NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TURKCELL ACIGÖL BELEDİYE TV VERİCİLERİNİN OLDUĞU TEPE ACIGÖL NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL AVANOS YOLU BEĞENDİK MAĞAZASI NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL ÇALLEGEDİK TEPESİ NEVŞEHİR ALTINDA 15 TURKCELL KOZAKLI TV VERİCİLERİ YANI KOZAKLI NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TURKCELL MERKEZ NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL BAHÇELİEVLER NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL ORTAHİSAR NEVŞEHİR ALTINDA 19 TURKCELL ESKİ SANAYİ NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TURKCELL TÜRK TELEKOM BİNASI NEVŞEHİR ALTINDA 21 TURKCELL BAŞDERE MEVKİİ NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TURKCELL SASLAR TEPESİ AKSALUR NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL HASTANE CAD. FUTBOL SAHASININ KOŞESİNDEKİ ARSA OZKONAK NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL 2000 EVLER MAH. YETİŞTİRME YURDU YANI BEL. YEŞİL ALANI NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL MUSTAFAPAŞA NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN TURKCELL KAVAK NEVŞEHİR ALTINDA 27 TURKCELL SUVERMEZ YENİ SU DEPOSU YANINDAKİ ARSA SUVERMEZ NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TURKCELL SULUSARAY NEVŞEHİR ALTINDA 29 TURKCELL NEVŞEHİR İDİŞ RL İSTASYONU NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ 30 TURKCELL ŞAHİNEFENDİ KASABASI ÜRGÜP NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ 31 TURKCELL 370 EVLER MAH. 9.SOKAK MUSTAFA ÖZALP'E AİT ARSA (AFETEVLER MH) ÜRGÜP ÖLÇÜLMEDİ 32 TURKCELL KARAHASANLI KASABASI KOZAKLI / NEVŞEHİR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TELSİM BAGIN TEPESI TV VERICILERI MEVKII ACIGOL NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM BELEDIYE TV VERICILERI KARASEKI MEVKII AVANOS NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM AVANOS TT BINASI AVANOS/NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM AYDINLI MAH. GORCELI TEPESI GOREME NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM ORUC REIS MAH.ERTEPE MEVKII ESKI TV VERICILERI YANI GULSEHIR NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM YENI MAHALLE CAGLAYAN MEVKII GUMUSKENT/GULSEHIR/NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM HACIBEKTAS PTT HACIBEKTAS/NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM KARSIDAG VERICILERI MEVKII NEVSEHIR ALTINDA 41 TELSİM GOZTEPE MEVKII BELEDIYE TV ANTENLERI YANI KAYMAKLI NEVSEHIR ÖLÇÜLMEDİ 42 TELSİM KOZAKLI BOZOGLAN MEVKII NEVSEHIR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TELSİM NEVSEHIR TT BINASI NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM ORTAHISAR BELEDIYE BINASI NEVSEHIR ALTINDA 45 TELSİM YENI OTO GALERICILER SITESI NO:45 NEVSEHIR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TELSİM OZKONAK BELEDIYE MEZARLIGI YANI OZKONAK/NEVSEHIR ALTINDA 108

129 47 TELSİM TOPAKLI R/L NEVSEHIR ÖLÇÜLMEDİ LİMİTLERİN TELSİM KARAÖZÜ MAH. EĞRİM MEVKİİ URGUP TV VERICILERI YANI URGUP/NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM MEHMET DINLER BULVARI NO:7 URGUP NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN TELSİM VAROL TESISLERI KAYMAKLI DERINKUYU YOLU DERINKUYU GIRISI NEVSEHIR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA ATATÜRK BULV. NO:7 NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA YENİ KAYSERİ CAD. NO:2 NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA EVLER MAH. CUMA PAZARI YERİ TÜRK TELEKOM ARSASI NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA YENİ SANAYİ SİTESİ 9.BLOK SİTE MEYDANI SANAYİ CAMİİ NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA HERİKLİ MAH. MUSTAFA PARMAKSIZ CDA. KOÇ APT. NO:27 NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA İBRAHİM PAŞA MAH. OSMANGAZİ SOK. NO:31 NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA İBRAHİMPAŞA MAH. KARATAŞ MEVKİİ NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA KAYACAMİ MAH. MEHMETAĞA SOK. NO:16 NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA KARŞIDAĞ MEVKİİ TRT VERİCİSİ YANI NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA ESENTEPE MAH. ÜRGÜP CAD. NO:16 NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA GÜZELYURT MAH. ERCAN SOK. NO:1 NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA GÜZELYURT MAH. 24.CAD. NO:5 NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA B.EVLER MAH.SARUHAN CAD.AVANOS NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA BALA MAH. ÇANAKLIK MEVKİİ HACIBEKTAŞ NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA GÜRCALİ MEVKİİ 3 PAFTA 9388 PARSEL GÖREME NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA ORUÇREİS MAH.ERTEPE MEVKİİ AİLE PARKI GÜLŞEHİR NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA KAYSERİ CAD.ALMİRA OTEL ÜRGÜP NEVŞEHİR ALTINDA LİMİTLERİN AVEA MUSTAFA OTEL ARKASI SU DEPOSU ÜRGÜP NEVŞEHİR ALTINDA NOT: LİMİT DEĞER CİHAZ BAŞINA 10,3 V/M DİR (L) ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME, KAYNAKÇA Nevşehir Belediye Başkanlığı,2004 İl Mahalli Çevre Kurul Kararları,2004 Karayolları 6. Bölge Müdürlüğü,2004 Nevşehir Türk Telekom,

130 M-YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS M. 1. KENTSEL VE KIRSAL PLANLAMA M Kentsel Alanlar Doğal Güzelliklerin Kent Formuna Etkileri M Jeolojik Yapısı Bölgede bulunan Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ jeolojik devirlerdeaktif birer volkandı. Bunlarla birlikte diğer çok sayıdaki volkanların püskürmeleri ile Üst Miyosen de başlayıp Halosen e kadar sürmüştür. Neojen gölleri altındaki yanardağlardan çıkan lavlar, platoda, göller ve akarsular üzerinde m. Kalınlığında farklı sertlikte tüf tabakaları oluşturmuştur. Bu tabakanın içerisinde tüften başka tüffit, ignimbrit tüf, lahar, volkan külü, kil, kum taşı, marn, aglomera ve bazalt gibi jeolojik kayaçlar bulunmaktadır. Üst pliosen den başlayarak başta Kızılırmak olmak üzere- akarsuların, göllerin ve hava şartlarının bu tüf tabakalarını aşındırmaları nedeniyle bölge bugünkü halini almıştır. M Topoğrafyası Kapadokya bölgesinde bulunan Nevşehir ili tarih öncesi dönemlerden beri yerleşimlere sahne olmuştur. Dolasıyla bölgede bulunan orman alanları büyük tahribata uğramıştır. İnsan tahribatı sonucu orman nispeten tarıma uygun olmayan meyilin yüksek olduğu dağlık ve taşlık alanlara sıkışmıştır. Orman alanları Nevşehirin belli başlı dağlık alanlarında bulunmaktadır. Bunlar Erdaş Dağı, Hırka Dağı, Hodul Dağı, Oylu Dağı, Topuz Dağı, Ziyaret Dağı ve bunların uzantılarından oluşmaktadır. M İklim Özellikleri Nevşehir ili, İç Anadolu Bölgesinin ortasında olup yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve yağışlı geçen tipik karasal iklim özelliklerine sahiptir yılları arasında yapılan ölçümlerden elde edilen bilgilere göre ; Yıllık ortalama sıcaklık : C En yüksek sıcaklık : C En düşük sıcaklık : C Don Mevsiminin (Sıcaklığın Sıfırın altına düşmesi) : En erken don mevsimi başlangıcı : 24 Eylül En geç don mevsimi başlangıcı : 01 Aralık Ortalama don mevsimi başlangıcı : 26 Ekim En erken don mevsimi sonu : 28 Mart En geç don mevsimi sonu : 15 Mayıs Ortalama don mevsimi sonu : 14 Nisan Ortalama Vejetasyon Süresi : 196 gün Yıllık ortalama Yağış : 380 mm M Genel Toprak Yapısı İklim, topoğrafya ve ana madde farklılıkları nedeniyle Nevşehir İlinde çeşitli Büyük Toprak Grupları`na ait topraklara rastlamak mümkündür. Bunun yanında toprak örtüsünden yoksun arazi tipleri de mevcuttur. 110

131 ALÜVYAL TOPRAKLAR Bu topraklar akarsuların taşıdığı alüvyal ana materyalin ayrışması sonucu meydana gelmiş genç topraklardır. Profil oluşumu tamamlanmamış, yer yer A-C Horizonlarına sahip, derin ve verimli olan bu topraklar ilimizde Kızılırmak Vadisi ve diğer bazı akarsuların kenarlarında ince bantlar şeklinde bulunmaktadır. HİDROMORFİK ALÜVİYAL TOPRAKLAR Bu topraklar sık sık taşkınlara uğrayan, yüksek taban suyuna ve gleyleşmiş profile sahip topraklardır. KOLLÜVYAL TOPRAKLAR Genellikle dik eğimli yamaçların eteklerinde ve vadi ağızlarında yer alırlar. Yer çekimi, toprak kayması, yüzey akışı ve yan derelerden taşınarak biriken materyallerin ayrışması ile oluşmuş (A) -C Horizonlarına sahip genç topraklardır. Bu toprakların drenajları iyidir tuzluluk ve sodiklik gibi sorunları yoktur. Nevşehir ilinde çok değişik yerlerde görülen kolüviyal topraklar hektarlık bir alan kapsar KİREÇSİZ KAHVE RENKLİ TOPRAKLAR A (B) C Profilli topraklardır. A horizonu kahve rengi, kırmızımsı kahve rengi, girimsi kahve rengi olabilir. B horizonu kahve rengi veya kırmızımsı kahve rengidir. B horizonu dahil solumun tamamına sulandırılmış asit damlatıldığında köpürmez. Solumdan yıkanan kireç C horizonun da birikmiştir. Bu nedenle C horizonunun rengi daha açıktır. Bazen C horizonunda kireç yumruları gözlenebilir. Bu topraklar iyi drenajlı ve verimli topraklardır. M Deprem Kuşağı Nevşehir III. deprem kuşağında yer almaktadır. M Kentsel Büyüme Deseni Herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. M Planlı Kentsel Gelişme Alanları Konut Nevşehir de konut yerleşme alanları yapılaşma yönünden iki ana grup olarak belirlenmektedir. Bunların bir bölümü, Kale çevresinde dik eğimli eteklerde kentin eski yerleşme alanları, diğeri ise planlı gelişme ile muntazam oluşmuş yerleşme alanlarıdır Kentin gelişmesinde ve şekillenmesinde, kent içinden geçen Aksaray-Kayseri karayolu da etkili olmuştur. Bu aks üzerinde yer alan Sanayi ve Küçük sanatlar siteleri, konut alanlarını da bu yönlere çekerek yol boyu gelişen bir kent yapısı ortaya çıkmıştır.. Kentin gelimeye elverişli ve henüz boş alan bölgesi, Avanos yolu doğusunda, Göreme yoluna kadar uzanan kısmıdır. Avanos yolunda inşa edilen 2000 evler (Gecekondu Önleme Bölgesi) halen mevcut harita sınırı dışında kalmaktadır. Bu bölge ile mevcut harita sınırları arasındaki bölümün ilave haritaları alımı için Belediyesince yapılan başvuru İller Bankasınca programa alınmış olup, haritanın bütünleşmesi halinde, konut alanları için yeni uygun bölgeler elde edilecektir. Kent içinden geçen akarsu ve dere yatakları da DSİ nin önerileri doğrultusunda değerlendirildiğinde doğal eşikler, yerleşme kararlarını etkileyecektir. Yukarıda belirtildiği gibi, Nevşehir de mevcut konut alanları yapılaşma yönünden iki ana grup oluşturmaktadır. Kale çevresinde yer alan, çok sık yapılaşmanın olduğu gibi 111

132 korunması, ancak bazı yol düzeltmeleri ve eski imar planında getirilen kararlarla yetinilmesi bu günkü koşullara göre kaçınılmaz olacaktır. Bu bölgedeki tipik eski yapıların korunması ve Kale siluetinin bozulmaması yönünden de bu karar uygun olacaktır. Mevcut konut alanları içinde henüz boş olan arsalarında yapılaşması ve kat ilaveleri ile ulaşacağı yoğunluklar ve barındıracağı nüfus cetvel halinde gösterilmiştir. Bu gün için mahalle yapıları, kendi sınırları içinde farklı yoğunluklar göstermektedir. İmar planında bunlar bölgeler halinde ele alındığından, yoğunluk grupları, bölgeler içinde ortalama olarak hesaplanmıştır. Ticaret Nevşehir de mevcut ticaret, eski imar planında ayrılan yerde gelişmiş ve alan yetmediğinden ana yollar boyunca bir dağılım başlamıştır. Ayrıca, Aksaray yolunda kurulan sanayi ve küçük sanatlar dolaylı olarak ticari faaliyetleri bu yöne çekmiş, gerek siteler içinde gerekse bu bölgedeki ana yollar üzerinde iş yerleri gelişmiştir. Nevşehirdeki bu gelişme dışında mevcut pazar yerleri de yetersiz duruma gelmiş, yeni pazarlama alanlarına gerek duyulmaya başlanmıştır. Belediyesince yapılan temaslarda kent için gerekli, yeni toptancı hali ve hayvan pazarı yerleri seçilmiştir. Nevşehir ekonomisinde ticari faaliyetlerin artmakta olduğu ve bu artışın devam edeceği varsayılarak, yeni ticaret merkezleri ve yol boyu ticaret alanlarına planda yer verilmiştir. Toptan ticaret için de yeterli alan ayrılarak, Nevşehir in bölgede ticaret merkezi durumuna gelmesi desteklenmiştir. Yeni gelişme alanlarında, semt pazarları için yeterli alanlar ayrılmıştır. Sanayi Nevşehir de köklü bir sanayi gelişmemiştir. Kent içinde kalan Sümerbank İplik Fabrikası planda korunmuştur. Bunun dışında dağınık olarak inşa edilmiş Un fabrikaları ve Şarap fabrikaları kısmen korunmuştur. Ancak, plan dönemi içinde kaldırılacağı ve bu alanların, turistik konaklama alanların dönüştürülmesi önerilmiştir. Kentin bu ucu, Kapadokya doğal Sit koruma bölgesi sınırında kalmaktadır. Bu alanlarda inşa edilecek otel, motel v. b. turistik amaçlı kullanışlar bölge turizmine hizmet edecek ve kentsel kullanımlarla Koruma alanları arasında bir tampon bölge oluşturacaktır. Nevşehir in gelişmesi için gerekli olan Organize Sanayi bölgesinin, (harita dışında) Avanos yolu üzerinde gerçekleşmesi için Sanayi Bakanlığına başvurulmuştur. M Kentsel Alanlarda Yoğunluk Nevşehir nüfusunun %32 si merkezde yaşamaktadır. İl merkezinde hane bulunmaktadır. Bu hanelerde yaşayan insan sayısı yaklaşık kişidir. Nüfusun büyük çoğunluğu yeni konut alanlarını tercih etmektedir. M Kentsel Yenileme Alanları Koruma Kurulunca onaylı koruma imar planı bulunan kentsel yerleşim alanlarında mevcut planın hükümleri geçerlidir. İlgili idarelerce yapılan imar planı değişiklikleri için Nevşehir KTVK kurulu onayının alınması gereklidir. Onaylı sit sınırları uyarınca hazırlanacak 1/25000 Çevre Düzeni Planı onaylanmadan yeni yerleşim alanları için 1/5000 nazım imar planı ve 1/1000 imar uygulama planı yapılmaması esastır. Mevcut planlarda değişiklik yapılabilmesi için, hazırlanacak revizyon imar veya uygulama planlarının Nevşehir KTVK Kurulu nun görüşüne sunulması gerekir. 112

133 M Endüstri Alanlarda Yer Seçimi Endüsri alanlarında yerseçimi genellikle il merkezinde toplanmıştır. İlimiz genelinde sanayi alanları aşağıda sıralanmıştır. Nevşehir küçük sanayii sitesi: m 2 Nevşehir Lale sanayii sitesi: m 2 Nevşehir metal işleri küçük sanayii sitesi: m 2 iskan ruhsat alınma aşamasında. Ürgüp küçük sanayii sitesi: m 2 Gülşehir küçük sanayii sitesi: m 2 Avanos küçük sanayii sitesi: m 2 Hacıbektaş küçük sanayii sitesi: m 2 Kozaklı küçük sanayii sitesi: m 2 Acıgöl küçük sanayii sitesi: Yer seçimi aşamasında M Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar Nevşehir KTVK Kurulu tarafından onarım izni verilen yapılar için Kültür Ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek kurulu nun gün ve 660, 661 sayılı ilke kararı geçerlidir. Nevşehir KTVK Kurulu tarafından yapı izni verilecek parsellerdeki yeni yapılaşmaların projelendirilmesinde, aşağıdaki koşullar geçerlidir. a-doğal çevre içinde yer alan yeni yapılaşmada doğal görünüm ve topoğrafyayı zedelemeyen mimari çözümlerin geliştirilmesi esastır. Bu amaçla, yeni yapılaşmanın yakın çevresiyle birlikte etüt edilerek, doğal yapıyla etkileşimini gösteren vaziyet planı ve silüet çizimleri yanısıra, gerekli görüldüğünde, projenin maket veya 3 boyutlu gösterim teknikleriyle takdimi istenir. b-geleneksel doku içinde yer alan yeni yapılaşmada, doku karekterini zedelemeyenmimari çözümlerin geliştirilmesi esastır. Bu amaçla, yeni yapılaşmanın bulunduğu yapı adası ve yakın çevresiyle birlikte etüd edilerek, mevcut dokuyla etkileşimini gösteren vaziyet planı ve silüet çizimleri yanı sıra, gerekli görüldüğünde, projenin maket veya üç boyutlu gösterim teknikleriyle takdimi istenir. c-yerel mimariyle dilbirliği (benzeşim) içinde bulunmak veya yerel mimariyle uyumlu çağdaş yorumlara yönelmek olasıdır. Heriki durum içinde de ölçü, oran, biçim, üslup, inşaat tekniği ve malzeme kullanımı bakımlarından çevreye aykırı olmayan, nitelikli çözümler aranır. Yerel mimariyle uyumlu çözümlerin geliştirilmesinde, örnek alınan doku veya tekil yapıdaki belirgin yapı, plan, kesitcephe özelliklerinin topluca dikkate alınması beklenir. Örneğin: Dokunun önemli unsurları olan, avlu duvarlarıyla çevrili açık mekan (avlu, bahçe) düzeni ile, yarı açık mekan (revak, arkat) tipolojilerinin sürekliliği gözetilir. Pencere, kapı, cumba gibi ögelerin tasarımında, yerel mimarinin kütle kompozisyonlarındaki dolu-boş ve çıkma oranları, açıklıkların gruplanış tarzları ve zemin ile üst katlardaki düzen farklılaşmaları göz önüne alınır. Çatı çözümlerinde yeni yapılaşmanın bulunduğu yörede egemen olan biçimlenme ve malzemelerin kullanılması esastır. Yerine göre düz çatı mecbur olabileceği gibi, eğimli çatı (beşik, kırma vb. ) söz konusu olduğunda çatı arası ve cihannüma (Yıldızköşk, Sinekliköşk) çözümlerine, kat alanının %15 ini aşmama koşuluyla, gidilebilir. Doku içinde ter alan yapılaşmada, bina cephe hattı ve bahçe duvarları, mevcut sınırı izler. Mevcut yol güzergahları ve özgün kaplama malzemesi değiştirilemez. 113

134 M Kırsal Alanlar Son Yıllarda görülen nüfus artışı incelendiğinde Merkez İlçede kent nüfus artış oranının, kırsal nüfus artış oranından fazla olduğu görülmektedir. Bu da Nevşehir de kentleşme eğiliminin arttığını ortaya koymaktadır sayımlarından sonra kırsal kesimde, bu alanlardaki kuraklık, tarıma elverişli toprağın sınırlı oluşu nüfusun azalmasınaneden olurken Nevşehir de yeni açılan iş alanları bu nüfusu çekmekte ve ilerisi için ümit verici gelişmeler izlenmektedir. M Kırsal Yerleşme Deseni İlimiz nüfusunun %30 u kentlerde %70 i kırsal kesimde yaşamakta ve nüfusun yaklaşık %65 i tarımla uğraşmaktadır. İl yüzölçümü hektar olup, mevcut ekilebilir arazi miktarı hektardır. Söz konusu arazi çiftçi ailesi tarafından işletilmektedir. Ortalama bir çiftçi ailesine düşen arazi miktarı 92 dekardır. M Arazi Mülkiyeti Nevşehir ili toplam kullanılabilir tarım arazisi ha. dır. I, II, III ve IV. Sınıf tarım arazisi miktarı ha dır. Tablo M. 1: Nevşehir İli Genel Arazi Dağılımı ARAZİ VARLIĞI ALAN (Ha. ) % Ekilebilir arazi Orman arazisi Çayır mera Kullanılmayan arazi Toplam arazi M. 2. ALTYAPI M. 3. BINALAR VEYAPI ÇEŞITLERI M Kamu Binaları Nevşehir de geniş saha isteyen resmi kuruluşlar dışındaki resmi kurumlar genellikle sıkışık ve yetersiz binalarda hizmet görmektedir. Yeni Hükümet konağı için plan değişikliği onanmıştır. İmar planında bu alan aynen alınmıştır. Kirada olan bir kısım dairelerin burada toplanması ile rahatlık sağlanacaktır. Diğer resmi kurumlar içinde plan değişiklikleri ile seçilen yerler korunmuş, ayrıca semt ihtiyacını karşılayacak (Türk Telekom, Karakol v. b. ) resmi kuruluşlar için alanlar ayrılmıştır. M Okullar Nevşehir merkezinde halen 20 ilköğretimokulu,3 adet özel ilköğretim okulu,2 adet anaokulu,1 adet eğitim uygulamaları ve iş okulu bulunmaktadır. Nevşehir in çevre köy ve kasabalarında ise 20 ilköğretim okulu bulunmaktadır. Yine merkez ilçede 12 adet lise ve dengi okul, 2 özel lise bulunmaktadır. Nevşehir de Erciyes Üniversitesi ne bağlı olarak İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Turizm Meslek Yüksekokulu bulunmaktadır. Üniversite öğrencilerinin kalabileceği Devlet Yurdu olarak Kız ve Erkek öğrencilerinin kalacağı 1 tane yurt bulunmaktadır. 114

135 M Hastaneler ve Sağlık Tesisleri İlimiz merkezinde SSK, Kadın-Doğum ve Çocuk Hastanesi, Devlet Hastanesi başta olmak üzere bir Özel Hastane, Kızılay Tıp Merkezi ve özel poliklinikler bulunmaktadır. Ayrıca Ürgüp ilçemizde özel bir Hemodializ merkezide faaliyetini sürdürmektedir. İlimiz Ürgüp ve Hacıbektaş ilçelerinde Devlet Hastaneleri ve SSK dispanserleri bulunmaktadır. M Sosyal ve Kültürel Tesisler Nevşehir İli Ürgüp ve Hacıbektaş İlçelerinde Kültür Merkezi bulunmaktadır. M Endüstiriyel Yapılar Tablo M.2. Nevşehir İli Küçük ve Orta ölçekli sanayi Tesisi adetleri: İLÇELER Küçük Sanayii Orta Ölçekli Sanayii Merkez adet işyeri Avanos adet işyeri Ürgüp adet işyeri Gülşehir 69 3 adet işyeri Kozaklı 45 5 adet işyeri Derinkuyu 30 - Hacıbektaş 40 2 adet işyeri Acıgöl 28 1 adet işyeri M Göçer ve Hareketli Barınaklar İnşaat şantiyesindeki barınaklar göz önüne alınmadığı takdirde ilimizde göçer, hareketli binalar bulunmamaktadır. M Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar Ilimiz genelinde 1 adet 5 yıldızlı, 9 adet 4 yıldızlı, 12 adet 3 yıldızlı, 14 adet 2 yıldızlı, 2 adet 1 yıldızlı, 1 adet özel belgeli ve 1 adet I. Sınıf motel bulunmaktadır. Tablo M.3: Turizm İşletme Belgeli Tesisler TESİSİN ADI YERİ SINIFI ODA/YATAK İ Dedeman Otel Nevşehir ***** 349/834 İ Altınöz Oteli Nevşehir **** 120/248 Y Peri Tower Otel Nevşehir **** 125/270 İ Kapadokya Lodge Nevşehir **** 184/369 İ Orsan Oteli Nevşehir *** 95/191 Dİ Kavas Oteli Nevşehir ** 50/100 İ Şekeryapan Otel Nevşehir ** 37/74 Dİ Viva Oteli Nevşehir ** 54/108 İ Epok Oteli Nevşehir ** 60/120 Dİ Hotel Seven Nevşehir ** 23/46 Dİ Avrasya Oteli Avanos **** 120/258 İ Yıltok Oteli Avanos **** 179/364 Dİ Büyük Avanos Avanos *** 51/104 İ Irmak Oteli Avanos *** 128/256 Y Otel Altınyazı Avanos *** 114/228 Y A.Yazı K.Irmak Avanos *** 92/

136 Y Palansaray Otel Avanos ** 43/86 Y Melagobia Otel Derinkuyu *** 32/64 Y Ataman Otel Göreme *** 35/70 Y Çiner Otel Göreme *** 42/87 Dİ Turist Otel Göreme *** 68/143 Dİ Osmanlı Evi Göreme ** 35/70 İ Gülşehir Motel Gülşehir *** 42/84 Y Le Princes Hotel Kaymaklı *** 127/260 Y Yapıseller Kozaklı ** 44/88 Y Sezerler Kozaklı ** 38/104 Y Altınsu Tesisi Kozaklı * 36/72 İ Kaya Oteli Uçhisar *** 67/134 İ Büyük Almira Ürgüp **** 101/215 İ Dinlar Otel Ürgüp **** 172/344 İ Otel Mustafa Ürgüp **** 102/210 İ Otel Perissia Ürgüp **** 231/462 Dİ Otel Arkadaş Ürgüp *** 67/111 Y Otel Taşkınlar Ürgüp ** 44/88 Dİ Taşsaray Otel Ürgüp ** 104/177 İ Otel Sarnıç Ürgüp ** 37/70 Y Janet Otel Ürgüp ** 36/78 İ Otel Alfina Ürgüp Özel Belge 26/52 Y Feza Oteli Ürgüp * 30/60 İ Turban Motel Ürgüp 1.Snf.Mot. 235/473 İ Yeni Yükseller Ortahisar *** 57/117 Dİ Otel Burcu Ortahisar *** 56/88 Y Gomeda Oteli M.Paşa *** 135/270 Y Sinasos Oteli M.Paşa * 60/118 M Bürolar ve Dükkanlar Merkez ilçede belediye tarafından yaptırılan işyerlerinin yanısıra özel işyerleri de mevcuttur. Ayrıca ilimizde iki büyük alışveriş merkezi (Beğendik ve Yimpaş) bulunmaktadır. İlçelerde ise kaymakamlıkların etrafında iş merkezleri bulunmaktadır. M Kırsal Alanda Yapılaşma Nevşehir ilinde Kapadokya Bölgesine ait jeolojik açıdan özelliği olan halk dilinde Sarıtaş olarak bilinen taş yapıtaşı olarak kullanılmaktadır. Sarıtaşın özelliği olarak iklim özelliklerine göre uygun olmasıdır. M Yerel Mimari Özellikler Nevşehir sarı taşı ve Sulusaray taşı adı ile yapı malzemesinden yapılan kemerli ev sistemi her ne kadar yöreye has özellikler gösterse de ara sıra Şanlıurfa mimarisini de görmek mümkündür. 116

137 M Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller İlimiz genelinde kullanılan yapı taşları, Nevşehir sarı taşı ve Sulusaray taşı adı ile anılan yöreden çıkarılan doğal taşların yanısıra, konutların yapımında tuğla ve kiremitte kullanılmaktadır. M. 4 SOSYO-EKONOMIK YAPI M.4.1. İş Alanları ve İşsizlik Tablo M.4::Nevşehir İli 2004 Yılı Sonu İtibari İşsiz sayısı. YIL 2004 ERKEK 1797 KADIN 336 VASIFLI 1385 VASIFSIZ 748 TOPLAM YILINA DEVREDEN KAYITLI İŞSİZ SAYISI 2888 Tablo M.5:İstihdamlı Büyük İşyerleri ve Buralarda Çalışanların Dağılımı Sıra No Ekonomik Faaliyet İşyeri sayısı Erkek Sayısı Kadın Sayısı Toplam Sayı 1. Maden Kömürü Çıkarımı Ve Madenciliği B.Y.S. Diğer Madencilik Ve Taş Ocakçılığı Öğütülmüş Tahıl Ürünleri İmalatı Alkollü İçeceklerin Damıtılması Arıtılması Şarap İmalatı Tekstil Elyafının Hazırlanması İplik Halı Halı Ve Kilim İmalatı Kürk Harim Giyim Eşyası İmalatı İç Ve Dış Lastik İmalatı Lastiğe Sırt Geçirilmesi Ateşe Dayanıklı Olmayan Kil Ve Seramik Yapımı Çimento Ve Kireç İmalatı B.Y.S. Metalik Olmayan Mineral Ürünlerin İmalatı Demir-Çelik Ana Sanayi Motorlu Kara Taşıtları Karaseri İmalatı Elektrik Üretimi İletimi Ve Dağıtımı Gaz Üretimi Ve Dağıtımı Bina İnşaatı Tamamlayıcı Faaliyetler Motorlu Taşıtların Satışı Gıda İçecek Ve Tütün Toptan Ticareti Belirli Bir Mala Tahsisi Edilmemiş Mağaza Otel,Motel,Pansiyon,Kamp Ve Diğer Konaklama Yerleri Lokanta,Kahve,Bar Ve Diğer Yeme İçme Karayolu İle Diğer Yolcu Taşımacılığı Karayolu İle Yük Taşımacılığı Telekominikasyon Bina Temizleme Faaliyetleri Genel Kamu Hizmetleri Genel Ortaöğretim Hizmetleri Hastane Hizmetleri Yetişkinlerin Eğitilmesi Ve Diğer Eğitim Faaliyetleri

138 M Göçler Nevşehir ilinden diğer illere önemli ölçüde bir göç hareketi yoktur. Yurt dışına işçi olarak giden aileler vardır. Özellikle Avanos ve Ürgüp ilçesi halkında işçi olarak yurt dışına giden aileler yoğunluktadır. Ankara-İstanbul ve İzmir gibi büyük şehirlere çok miktarda göç olmaktadır. M. 4.3 Göçebe İşçiler (Mevsimlik) İlimize özellikle tarım alanlarında çalıştırılmak üzere (pancar ve patates) Adana ve Şanlıurfa dan getirilen mevsimlik işçilerin yanında Mersin den limon işçileri de ilimize sezonları içerisinde yoğun olarak gelmektedir. M Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı Konu hakkında detaylı bilgi edinilememiştir. M Konut Yapım Süreçleri İlimizde özellikle 1990 lı yıllarda başlayan kooperatif yöntemi ile günümüzde halen inşaatı devam eden civarında kooperatif bulunmaktadır. M Gece Kondu Islah ve Önleme Projeleri Nevşehir de çeşitli tarihlerde Gecekondu Önleme bölgeleti ve Afet evleri uygulamaları yapılmış olup bir bölümü de yapılmaktadır. Kent içinde 350 evler ve Afet evleri mah. leri bu uygulamalardan tamamlanmış olanlardır. 1. No. lı Gecekondu Önleme bölgesi, 2000 evler adı ile, Avanos yolunda planlanmış ve konut uygulamalarına başlanmış olup 100 konut tamamlanmak üzeredir. Projenin tamamlanmasında nüfus barındıracak örnek bir yerleşme olacaktır. Plan sınırları içinde 2. No. lı G. K. Önleme bölgesi olarak yaklaşık 30 ha. lık bir alan ise 1/5000 ölçekli olarak sınır tastiki şeklinde ayrılmış, henüz planlaması yapılmamıştır. Yerleşme planı, Nevşehir planı bütünü içinde ele alınacaktır. M. 5 Yerleşim Yerlerinin Çevresel Etkileri M.5.1. Görüntü Kirliliği 2001 tarih ve 02 sayılı İl Mahalli Çevre Kurulunda alınan kararda özetle İlimiz hudutları dahilinde karayolları veya diğer köy yolları güzergahlarında, gerek görüntüsü gerekse yapısı itibari ile çevre kirliliğine yol açan her türlü ilan ve reklam panolarının belediye hudutları dahilinde belediyelerce, belediye hudutları haricinde Karayolları, Köy Hizmetleri, Emniyet Müdürlüğü ve Jandarma Komutanlığınca tespit edilerek kirlilik yaratan levhaların kaldırılmasına ve bahsi geçen kuruluşlarca kaldırılan levhaların yeniden konulduğunun tespiti halinde ilgililer hakkında gerekli cezai işlemlerin uygulanmasına denilmiştir. Tabelalar konusunda alınan, tarih ve 2004/06 sayılı İl Mahalli Çevre Kurul Kararında İlimizde görüntü kirliliğinin nedenlerinden biri olan tabelalar konusunda mevcut uygulamanın devamına; eskiyen, bozulan levhaların yerine güncelleştirilmiş tabelaların konulması, bakım ihtiyacı olanların bakımlarının ilgili belediyelerce yapılması... denilerek tabelalar konusu gündeme taşınmış ve İlimiz genelindeki bu sorunun giderilebilmesi için bazı kurum ve kuruluşlara görevler düşmüştür. Görüntü kirliliğinin önlenmesine yönelik denetimlere İl Çevre ve Orman Müdürlüğü nce devam edilmektedir. 118

139 M Binalarda Ses İzalasyonu Ses izalasyonu ile ilgili olarak imar planında ve tip yönetmeliklerinde herhangi bir belirleyici hüküm olmamakla birlikte planlama ve projelendirme aşamasında yapılacak yapıların özellikleri dikkate alınarak ses izalasyonu sorunun çözümlenmesi gerekmektedir.çünkü konutlar ile kamu binalarında genel anlamda ses izalasyonu gerektirecek bir sorun çıkmamaktadır.ayrıca ısı izalasyonunda kullanılan malzemelerinde ses izalasyonuna yardımcı olduğu bilinmektedir. M Hava Alanları ve Çevresinde Oluşturulan Gürültü Zonları İlimiz Tuzköy kasabasında havaalanı bulunmaktadır. Hava alanının Gülşehir ilçesine uzaklığı 10 km, İlimize olan uzaklığı ise 27 km dir. Hava alanı trafiği yoğun değildir. Gürültü hakkında çalışma bulunmamaktadır. M Ticari ve Endüstiriyel Gürültü Konu hakkında herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. M Kentsel Atıklar İlimizdeki atıkları katı ve sıvı atıklar olarak değerlendirdiğimizde, Katı Atıklar: Evsel atıklar, Çöpler genelde evlerimizde plastik çöp torbalarında biriktirilip belediye tarafından belirtilen muhtelif saatlerde araçlarla toplanmaktadır. hiç bir yerleşim yerimizde düzenli çöp toplama sahaları oluşturulmamıştır. Evsel katı atıkların içinde bulunan teneke, demir, sac, aliminyum gibi metaller, naylon pet şişe ve plastik maddeler, şişe, bez, kağıt gibi maddeler çöplüklerde ayıklanarak geri dönüşümü sağlanmaktadır. Çöplerin içerisinde geri kazanılabilen çöplerin miktarı düzenli çöp alanlarının olmayışı nedeni ile tespit edilememektedir. Çöplerin ayrıştırılması Belediye tarafından ihaleye verilerek özel sektöre verilmektedir. Çöpler belediyelik yerleşim yerlerinde belediyesince tesbit edilen yerlere dökülmek suretiyle deşarj edildiği, köylük yerleşim yerlerinde ise rast gele yerlere döküldüğü, bu da rüzgarlı havalarda etrafa dağılmalara ve çevre kirliliğine sebep olmaktadır. Bazı seyhat eden araçlardan yol kenarlarına atılan veya dökülen çöplerinde çevre kirliliğine neden olduğu görülmektedir. İnşaat atıkları olarak hafriyat ve moloz atıklarının yol kenarlarına veya belediyelik yerleşim yerlerinde belediyesince tesbit edilen yerlere döküldüğü, yol kenarlarına dökülen atıkların oluşturduğu kirlilik görülmektedir. Sıvı Atıklar: İlimizdeki arıtma tesisleri; İl merkezi ve Merkez ilçeye bağlı kasabalara ait atık suları arıtacak olan tesis proje aşamasında olup çalışmalar devam etmektedir. Proje aşamasında bulunan arıtma tesisi Nar Kasabası ile Sulusaray Kasabaları içerisinde yapılarak arıtılan suyun Kızılırmak a verilmesi tasarlanmıştır. Arıtma tesisi olmadığından kanalizasyon şebekesinden direkt olarak alıcı ortama verilen bu suların bir kısmı, özellikle Nar ve Sulusaray Kasabalarında yasak olmasına rağmen tarım amaçlı sulamalarda kullanıldığı ve buralarda üretilen sebzelerin yöre halkına satışa sunulduğu, halk tarafından alınan bu sebzelerinde iyi bir şekilde yıkanmadan tüketildiğinde Halk sağlığını olumsuz yönde etkilemektedir. Turizm sektörünün yoğun olduğu Avanos ve Ürgüp İlçelerinde arıtma tesisleri kurularak faaliyete geçmiş olup tam kapasite ile çalıştırılmaktadır. Bunlarında biyolojik arıtım yaptığı, kimyasal arıtımlar yapılmamaktadır. Bunun yanında Dedeman oteli, Kapadokya Lodge oteli, Türkmen et entegre tesisi, Arapoğlu et kesim ve muhafaza tesisi, Yibitaş Lafarge Çimento fabrikası ve Tekel rakı fabrikası gibi bazı özel işletmelerde arıtma tesisi olduğu, bunların biyolojik arıtma olarak faaliyet gösterdiği, kimyasal arıtmanın yapılmamasından kaynaklanan kirlenmelerin görülmektedir. 119

140 Arıtma olmayan yerleşim yerlerinde ; kanalizasyon olan yerleşim yerlerinde sıvı atıkların şebekede toplanarak direk alıcı ortama deşarj edildiği görülmektedir. Kanalizasyon olmayan yerlerde fosseptik çukurlarında toplandığı veya bilhassa köylük yerleşim yerlerinde rasgele çevreye deşarj edildiği buda çevre kirliliğine neden olmaktadır. Hastane Atıkları: İlimiz genelindeki Hastane ve benzeri sağlık kuruluşlarında tıbbi atıkların tümü yönetmeliğe uygun torbalarda toplanıp, geçici atık depolarında en fazla iki gün sürede bekletilerek Nevşehir Belediyesince alınmaktadır. İlimizde tıbbi atık toplama aracı bulunmamasına rağmen, hastane ve sağlık ocakları, diş hekimleri, eczaneler, özel kliniklerde açığa çıkan tıbbi atıklar için günler belirlenerek evsel atıklara karışmadan ayrı bir araçla deponi sahasına götürülüp, kireçlenip gömülerek bertaraf edilmektedir. Tıbbi atık yakma tesisi mevcut değildir. Atıkların Bertaraf Edilmesi: Kentimizde üretilen çöpler merkezde Nevşehir Belediyesi tarafından toplanarak şehir merkezine yaklaşık 8 Km. uzaklıkta bulunan Sulusaray yolu İçmece mevkiinde bulunan katı atık deponi sahasında depolanmaktadır. Depolanan çöpler özel sektör tarafından ayrıştırılarak geri kazanılacak maddeler alındıktan sonra üzerleri toprakla kapatılarak alıcı ortama verilmektedir. Atıkların Değerlendirilmesi ; İlimizde üretilen çöpler ihaleye vermek sureti ile özel sektör tarafından ayıklanarak değerlendirilmektedir. Atıkların Çevre Üzerine Etkileri ; İlimizde katı atıklar Sulusaray İçmece mevkinde bulunan katık deponi sahasında depolanmaktadır tarihinde ÇED Olumlu kararı verilmiş olup, ihale aşamasındadır. Düzenli depolama yapılmamaktadır. Söz konusu atıkların içerisinde evsel atıkların yanında zararlı maddeleri ihtiva eden atıklarda bulunmaktadır. Çöp deponi alanlarının sızdırmasız ve geçirmesiz tabanlarla kaplı olmadığından yer altı sularının ve toprak kirliliğinin olması söz konusudur. M Binalarda Isı Yalıtımı Ülkemizde gelişmeye parelel olarak daha fazla enerjiye gereksinim duyulmaktadır.sürekli büyüyen enerji ihtiyacı gerek devletimizin gerekse ailemizin bütçesinden her gün daha önemli bir pay almaktadır.tüketilen enerjinin diğer doğal bir sonucu da giderek artan bir şekilde gündeme gelen çevre kirliliği problemleridir. Ülkemizin toplam enerji tüketiminin önemli bir bölümünün bina ısıtmasında tüketildiği bilinmektedir.ülkemizde yalıtım konusunda yapılanlara baktığımızda daha çok yapılması gereken işimiz olduğunu görmekteyiz.binalarımızın ısı yalıtım seviyesini Avrupa standartlarına yükseltmekle ve bunu yürürlükteki TS 825 standardına göre uygulamakla ısıtma giderlerinden aile ve devlet bütçelerinde en az %50 tasarruf sağlamak,hava kirliliğinde de iyileşme sağlamak mümkün görülmektedir.bu yoldan sağlanacak ülke çapında tasarrıf ile oluşacak fonların ülke yararına başka yatırımlara yönlendirilmesi mümkün olabilecektir. Nitekim, bu kapsamda TS 825 (Binalarda Isı Yalıtım Kuralları) Standardı Nisan 1998 itibariyle Avrupa Standartları esas alınarak revize edilmiş ve zorunlu hale getirilmiştir. Bayındırlık Bakanlığı nın Binalarda Isı Yalıtım Yönetmeliği 8 Mayıs 2000 tarihinde yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. İlimizde yeni yapılan konutlarda ısı yalıtımları yapılmaktadır. Eski yapılarda çatı izalasyonu yapılmaktadır. 120

141 M. 6. NÜFUS M Nüfusun Yıllara Göre Değişimi Tablo M. 6: Nüfusun yıllara göre değişimi YILLAR TOPLAM NÜFUS M Nüfusun Yaş, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı M İl ve İlçelerin Nüfus Yoğunlukları Nüfus yoğunluğu sırasıyla Nevşehir, Ürgüp, Gülşehir ve Avanos ilçelerinde görülmektedir. Ürgüp ün yüzölçümüne göre nüfusunun fazlalığı yoğunluğunun ilk nedeni olmaktaysa da arazi miktarına göre nüfusunun artma sınırına gelmesi, artış hızını düşürme noktasına getirmiştir. Hacıbektaş ilçesindeki nüfus azalışının da Yurt dışına fazla işçi göndermesi, hem de sanayi yönünden gelişmemesiyle açıklayabiliriz. M Nüfus Değişim Oranı İlimizin Kapadokya bölgesi sınırları içerisinde olduğundan Turizm sezonunda ilimize gelen yerli ve yabancı turistlerden dolayı gözle görülebilecek bir yoğunluk meydana gelmektedir. Bunun yanında hasat zamanı ilçelerimize genellikle Güneydoğu illerimizden gelen işçilerden dolayıda nüfus yoğunluğu olmaktadır. (M)YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS, KAYNAKÇA Nevşehir Belediye Başkanlığı,2004 İl Mahalli Çevre Kurul Kararları,2004 İl Milli Eğitim Müdürlüğü,2004 İl sağlık Müdürlüğü,2004 Bayındırlık ve İskan il Müdürlüğü,2004 İş Bulma Kurumu,2004 Nevşehir Türk Telekom,

142 N. ATIKLAR N. 1 Evsel Katı Atıklar Çöpler genelde evlerimizde plastik çöp torbalarında biriktirilip belediye tarafından belirtilen muhtelif saatlerde araçlarla toplanmaktadır. Hiç bir yerleşim yerimizde düzenli çöp toplama sahaları oluşturulmamıştır. Evsel katı atıkların içinde bulunan teneke, demir, sac, aliminyum gibi dönüşümü sağlanmaktadır. Çöplerin içerisinde geri kazanılabilen çöplerin miktarı düzenli çöp alanlarının olmayışı nedeni ile tespit edilememektedir. Çöplerin ayrıştırılması Belediye tarafından ihaleye verilerek özel sektöre verilmektedir. Çöpler belediyelik yerleşim yerlerinde belediyesince tesbit edilen yerlere dökülmek suretiyle deşarj edildiği, köylük yerleşim yerlerinde ise rast gele yerlere döküldüğü, bu da rüzgarlı havalarda etrafa dağılmalara ve çevre kirliliğine sebep olmaktadır. Bazı seyhat eden araçlardan yol kenarlarına atılan veya dökülen çöplerinde çevre kirliliğine neden olduğu görülmektedir. İnşaat atıkları olarak hafriyat ve moloz atıklarının yol kenarlarına veya belediyelik yerleşim yerlerinde belediyesince tesbit edilen yerlere döküldüğü, yol kenarlarına dökülen atıkların oluşturduğu kirlilik görülmektedir. N. 2 Tehlikeli ve Zararlı Atıklar İlimizde tehlikeli ve zararlı atıklar konusunda müdürlüğümüzce çalışmalar sürdürülmektedir. N. 3 Özel Atıklar N Tıbbi Atıklar İlimiz genelindeki Hastane ve benzeri sağlık kuruluşlarında tıbbi atıkların tümü yönetmeliğe uygun torbalarda toplanıp, geçici atık depolarında en fazla iki gün sürede bekletilerek Nevşehir Belediyesince alınmaktadır. İlimizde tıbbi atık toplama aracı bulunmamasına rağmen, hastane ve sağlık ocakları, diş hekimleri, eczaneler, özel kliniklerde açığa çıkan tıbbi atıklar için günler belirlenerek evsel atıklara karışmadan ayrı bir araçla deponi sahasına götürülüp, kireçlenip gömülerek bertaraf edilmektedir. Tıbbi atık yakma tesisi mevcut değildir. N Atık Yağlar İlimizde sanayi tesislerinden kaynaklanan sıvı yağların tespiti ve geri kazanımı ile ilgili çalışmalar sürdürülmektedir. N Bitkisel ve hayvansal atıklar Bu konuda herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. N.3.4. Pil ve Aküler İlimiz sınırları içerisinde üç adet hurda akü toplayıcısı bulunmaktadır.ilimiz genelinde yılda ortalama ton hurda akü toplanmakta olup İstanbul, İzmir ve Adana İllerinde bulunan akücüler tarafından alınmaktadır. N Cips ve Diğer Yakma Fırınlarından Kaynaklanan Küller İlimizde yakma fırınları bulunmamaktadır. 122

143 N. 3.6 Tarama Çamurları Bu konuda herhangi bir çalışma bulunmamaktadır N Elektrik ve Elektronik Atıklar Bu Tipp atıklar şirket tarafından ayrıştırılarak gönderilmektedir. N Kullanım Ömrü Bitmiş Araçlar Bu konuda herhangi bir çalışma bulunmamaktadır N. 4 Diğer Atıklar geri kazanım tesislerine N.4.1. Ambalaj Atıkları tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj ve Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği kapsamında, ilimizde ambalajlı ürün satan (Piyasaya süren) yerlere bilgilendirme yapılmıştır. Yine aynı yönetmelik kapsamında İlimizde 200 m 2 den büyük kapalı alana sahip toptan veya perakende olarak ambalajlı ürünleri satan mağaza, market,süpermarket vb. alış veriş yerlerinin yükümlülükleri ve dikkat etmesi gereken hususları hakkında bilgilendirme yapılmıştır. Söz konusu yönetmelik kapsamında ambalaj atıklarını toplayan yetkili bir firma bulunmamaktadır. N.4.2. Hayvan Kadavraları İlimizde hayvan kadavraları gömülerek bertaraf edildiği beyan edilmekte olup sistemli bir çalışma bulunmamktadır. N.4.3. Mezbaha Atıkları İlimizde üç adet mezbahane bulunmaktadır.değerlendirilebilir atıklar( bağırsak, deri vs.) işlevine göre kullanılmaktadır.kesim esnasında ortaya çıkan kan ise ayrı olarak tanklarda biriktirilmesine rağmen rendering tesisilere gönderilememektedir. N Radyoaktif Atıklar İlimiz sınırları içerisinde Radyo Aktif madde üretimi ve depolanması yapılmamaktadır. N Hayvan Kadavraları İlimizde bu tür atık üreten tesislerde geri kazanım yapılmamaktadır. N Mezbaha Atıkları İlimizdeki mezbahanelerin atık suları (Ürgüp ilçesindeki Belediye arıtma tesisine, Avanos ilçesi ve Kozaklı ilçesindeki mezbahaneler kendi arıtma tesislerinde) arıtılmaktadır. Mezbahanelerde biriken kanlar rendering tesislere gönderilmeyip gömülmektedir. 123

144 N. 5. ATIK YÖNETIMI N. 6 Katı Atıkların Miktar ve Kompozisyonu İlimiz genelinde katı atık deponi alanlarına taşınan katı atıkların toplam miktarına göre kompozisyonu %70 organik, %30 ise diğer (kağıt, metal,cam vb.) atıklardan oluşmaktadır. İlimiz için oluışturulan İl Çevre sorunları Öncelikleri Envanteri nde İlimizde üretilen katı atık miktarları ve kompozisyonuna ilişkin tüm belediyelere ait katı atık bilgileri işlenmiştir. N. 7 Katı Atıkların Biriktirilmesi, Toplanması, Taşınması ve Aktarma Merkezleri İlimizde Katı Atık Deponi alanı ile ilgili problemler bulunmaktadır. Depolama alanında düzensiz depolama yapılmaktadır. Atıklar kaynağında ayrı toplanmamaktadır. Her tür atık için ayrı taşıma aracı bulunmamaktadır. Transfer istasyonu bulunmamaktadır. N. 8. ATIKLARIN BERTARAF YÖNTEMLERI N Katı Atıkların Depolanması Kentimizde üretilen çöpler merkezde Nevşehir Belediyesi tarafından toplanarak şehir merkezine yaklaşık 8 Km. uzaklıkta bulunan Sulusaray İçmece mevkiine düzensiz şekilde depolanmaktadır. Depolanan çöpler özel sektör tarafından ayrıştırılarak geri kazanılacak maddeler alındıktan sonra üzerleri toprakla kapatılarak alıcı ortama verilmektedir. N Atıkların Yakılması İlimizde Yönetmeliğe uygun yakma tesisi bulunmamaktadır. N Kompost İlimizde Kompost tesisleri bulunmamaktadır. N. 9. ATIKLARIN GERI KAZANIMI VE DEĞERLENDIRILMESI İlimizde üretilen çöpler ihaleye vermek sureti ile özel sektör tarafından ayıklanarak değerlendirilmektedir. N. 10. Atıkların Çevre Üzerindeki Etkileri İlimizde Sulusaray İçmece mevkiinde katı atık deponi sahası mevcut olup, tarihinde ÇED Olumlu kararı verilmiştir. Ancak düzenli depolama yapılmamaktadır. Söz konusu atıkların içerisinde evsel atıkların yanında zararlı maddeleri ihtiva eden atıklarda bulunmaktadır. Çöp deponi alanlarının sızdırmasız ve geçirmesiz tabanlarla kaplı olmadığından yeraltı sularının ve toprak kirliliğinin olması söz konusudur. Mevcut durumun düzeltilmesi için Nevşehir Belediyesi ile görüşmeler yapılmıştır. Düzenli depolama için Nevşehir Belediyesi yurt dışında araştırmalar yapmaktadır. İhale aşamasına getirilmiştir. (N) ATIKLAR, KAYNAKÇA (İl Çevre ve Orman Müdürlüğü) 124

145 O. GÜRÜLTÜ VE TİTREŞİM O. 1. GÜRÜLTÜ O Gürültü Kaynakları İlimizde gürültü kaynaklı olarak karayolları, Havayolları, inşaat makinaları ve sanayi bölgeleri adı altında gruplayabiliriz. Hava alanına iniş ve kalkışlarında, inşaat makinalarının etkisi, şehir içi ve şehir dışı trafik yollarının düzensiz yerleşime bağlı sebepler olduğu görülmektedir. O Trafik Gürültüsü Karayoluna çıkan motorlu taşıtların susturucu veya ses giderici parçalar olmadan trafiğe çıkması, araç üzerinde veya içinde korna veya ses çıkaran başka cihazların sebep olduğu görülmektedir. O Endüstri Gürültüsü İlimizde bu konuda gürültü ölçüm cihazı bulunmaması nedeniyle çalışma yapılamamıştır. O İnşaat Gürültüsü İlimizde bu konuda gürültü ölçüm cihazı bulunmaması nedeniyle çalışma yapılamamıştır O Yerleşim Alanlarında Oluşan Gürültüler İlimizde bu konuda gürültü ölçüm cihazı bulunmaması nedeniyle çalışma yapılamamıştır O Hava Alanları Yakınında Oluşan Gürültü İlimizde bu konuda gürültü ölçüm cihazı bulunmaması nedeniyle çalışma yapılamamıştır O Gürültü ile Mücadele O.1.3. Gürültünün Çevreye Olan Etkileri O Gürültünün Fiziksel Çevreye Olan Etkileri Nevşehir ilinde uygulanmakta olan imar planlarında gürültüye dönük yaptırımlar bulunmamaktadır. Gürültü kirliliğinin en belirgin şekli trafik gürültüsüdür. O Gürültünün Sosyal Çevreye Olan Etkileri Nevşehir ilinde trafik, sanayii ve turizm tesislerinden kaynaklanan gürültü kirliliği konusunda bu güne kadar bir çalışma yapılmamıştır. O Gürültünün İnsanlar Üzerindeki Etkileri O Fiziksel Etkileri Girültünün işitme duygusunu kaybına sebep olduğu 1830 lardan beri üzerinde durulan bir olaydır. Sabit ve kararlı gürültüler ile işitme duygusunun kaybolma riski arasında sürekli bir bağıntı bulunduğundan bu kriter Milletler arası düzeyde büyük ölçüde kullanılmaktadır. Gürültü kulak zarında ve kalpte rahatsızlıklar yapabilir. Gürültünün insanlarda baş ağrısı, alınganlık ve öfkeli davranışlar yaptığı kabul edilmektedir. 125

146 O Fizyolojik Etkileri Vücut aktivitesinde değişiklikler kan basıncında artış, dolaşım bozuklukları, solunumda hızlanma, kalp atışlarında hızlanma, ani refleksler. O Psikolojik Etkisi Davranış bozuklukları, öfkelenme, genel rahatsızlık duygusu, sıkılma gibi rahatsızlıklar görülmektedir. O Performans üzerine Etkileri İş veriminde azalma, konsantrasyon bozukluğu, hareketlerin engellenmesi rahatsızlıklar olmaktadır. O. 2. Titreşim Titreşim kaynakları madenler ve taş ocakları yerleşim bölgelerinden uzak olduğu için halk sağlığını etkilememektedir. Tuzköy havaalanı Tuzköy kasabasına çok yakın olmasına rağmen titreşime karşı alınmış herhangi bir tedbir bulunmamaktadır. (O) GÜRÜLTÜ, KAYNAKÇA İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 126

147 P. AFETLER P. 1. DOĞAL AFETLER P Depremler Nevşehir de bugüne kadar kayda değer bir deprem olmamıştır. P Heyelan ve Çığlar Herhangi bir heyelan-çığ olayı olmamıştır. P Seller Mevsime bağlı olarak seller meydana gelmiş ve maddi hasar yapmıştır. P Orman, Otlak ve Sazlık Yangınları tarihinde orman yangını gerçekleşmiş olup, 9 hektarlık alan yanmıştır. Yanan alanın 7 hektarı tarım arazisi (anız), 2 hektarı orman yangınıdır. Orman yangının 1 hektarı örtü yangını, 1 hektarı tepe yangını şeklinde gerçekleşmiştir. Yanan ağaçlar meşe olup, meşcere tipi BMBt (Bozuk meşe baltalık tesisi) dir. P.1.5. Ormanlar Üzerinde Biyotik veya Abiyotik Faktörlerin Etkileri: Nevşehir İli ormanlarının geneli bozuk meşe baltalıkları ve son yıllarda yapılan ağaçlandırmalarla elde edilen plantasyon sahalarıdır.zaman zaman zararlı böcel populasyonlarındaki artıştan dolayı özellikle meşe sahalarında Altın Kıçlı Kelebek zararlasının ağaçların yapraklarını yiyerek zarar verdiği tespit edilmekte ancak zarar tüm ağaçların ölümü ile sonuçlanmadığı için ormanların yok oluşu gibi bir tehlike söz konusu olmamaktadır. Keza münferit olarak mantar ve diğer zararlı böceklerin zararları görülebilmektedir. Plantasyon sahalarındaki sedir türlerinde Afit lerin zararları görülmekte, fare, danaburnu, köstebek, tavşan gibi hayvanların zararları söz konusu olabilmektedir. Abiyotik faktörlerin başında yangın gelmekte olup İlimiz sınırlarında çok sık yaşanmamakla birlikte yaz dönemleri anız vb. yangınlardan dolayı kısmen orman arzileride zarar görmektedir.fırtına, sel, heyelan, kar devirmesi vb. faktörlere parelel bir zarar şimdiye kadar gözlenmemiştir. P Fırtınalar İlimizde bu konuyla ilgili herhangi bir çalışma yoktur. P. 2. Diğer Afetler P Radyoaktif Madddeler Nevşehir ilinde radyoaktif madde kullanılmamaktadır. P Denize Dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar Nevşehir ilinin denize sınırı yoktur. P Tehlikeli ı Maddeler Bu konuda herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. P. 3. Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri a. İlimiz coğrafi konum itibariyle afet olasılığı en az olan bir bölgedir. 3. ve 4. deprem derecesindedir verilerine göre kayda değer deprem olmamıştır. Ormanlık ve sanayii bölgesi olmadığından afet konumunda bir yangın olmamıştır. Ancak küçük çaplı sel baskını olmuştur. Ayrıca çığ düşmesi ve rüzgar nedeniyle tabi bir afette görülmemiştir. b. Afetlere karşı alınacak tedbirler. Gerek 7126 sayılı kanun gerekse 3152 ve 7269 sayılı kanuna göre İlimizde afetlere ve diğer durumlara göre İl Sivil Savunma Müdürlüğünce tüm tedbirler aşağıdaki şekilde sıralanmıştır. 1-İlin Genel Sivil Savunma Planı yapılmıştır. 127

148 2-İl Afet Acil Yardım Planı ve İcra Planı yapılmıştır. 3-İl Acil Yardım ve Kurtarma ekipleri oluşturularak eğitimleri yapılmıştır. 4-İl ve İlçe Sivil Savunma Servisleri nüfus oranına göre belirlenmiş. Buna göre halktan görevlendirilen mükellefler eğitilmiştir. 5-Bakanlığımızın emirleri doğrultusunda, İl NBC timi, örnek arama kurtarma timi Nevşehir İli Arama Kurtarma Timi oluşturularak eğitilmiştir. 6-Olası bir afet durumunda İl-İlçe afetlerde yapılacak işlerle ilgili çalışma rehberi hazırlanmıştır. 7-Afet ve benzeri durumlarda en kısa sürede çalışmalara başlamak üzere İl Kriz Merkezi kurulmuştur. 8-Daire ve müessese sivil savunma servislerinden olası deprem ve benzeri durumlarda yararlanılacağından bu servislerin güncelliği sağlatılmıştır. 9-Afetlere ilişkin Afet Acil Yardım Hizmet Grupları, İl Acil Yardım Kurtarma ve Yardım Ekipleri, İl Kurtarma ve Yardım Komitesi, İlçe Afet Yardım Komitesi Kurtarma Malzemeleri ve İş Makineleri, Yataklı Tedavi Kurumlarının ve Ambulanslarının kapasiteleri belirlenmiştir. 10-Bakanlığımızca belirlenen İllerle tabi afet ve benzeri durumlar için karşılıklı yardımlaşma protokolleri imzalanmıştır. P Sivil Savunma Birimleri İlimizde ve İlçelerde Sivil Savunma Birimleri, Sivil Savunma Teşkilleri, Arama Kurtarma Timi, Daire ve Müesseselerde Sivil Savunma Hizmetlerinde gönüllü olarak görev almak isteyen personel aşağıdaki şekilde oluşturulmuştur. 1-MERKEZ İLÇE Tablo P. 1: Personel Durumu a-il Sivil Savunma Müdürü 1 Adet b-merkez İlçe Sivil Savunma Müd. 1 Adet c-şef 1 Adet d-veri Hazırlama Kontrol İşletmeni 2 Adet e-şoför 1 Adet f-hizmetli Boş g-arama Kurtarma Ekibi Boş 1. Şef Boş 2. Sağlık Memuru Boş 3. 8 adet Arama Kurtarma Teknisyeni Boş h-sivil Savunma Uzmanı 5 Adet I-Sivil Savunma Mükellefi 367 Adet i-acil Kurtarma Yardım Ekibi 62 Adet j-nbc Timi 16 Adet k-örnek Arama Kurtarma Timi 8 Adet l-sivil Savunma hizmetlerinde gönüllü çalışanlar 50 Adet 128

149 2-BAĞLI İLÇELER Ürgüp ve Avanos ilçesinde bir Müdür ve tüm ilçelerde halktan seçilen 389 adet mükellef bulunmaktadır. İl ve ilçede bulunan tüm yükümlüler muhtelif zamanlarda yapılan Eğitim ve Tatbikatlarda afet ve savaş zamanında yapılacak çalışmalar ve görevleri konularında eğitilmektedirler. Ayrıca memur statüsünde bulunan İl Müdürü, Merkez İlçe Müdürü, Şef ve Kurum Uzmanları Sivil Savunma Kolejinde Eğitim görmüşlerdir. P Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri P İlkyardım Servisleri Müdürlüğümüz bünyesinde ilkyardım Ekibi olarak ; a-ilkyardım ve ambulans servisi 49 kişi b-ilkyardım ve ambulans ekibi 8 kişi c-gönüllülerden oluşan gruptan seçilen 10 kişi d-her ilçe için 21 kişi Toplam 147 kişi. P Afetzedeler ve Mültecilerin Yeniden İskanı a-afetlerde mülteci planlaması yoktur. Ancak Seferberlik ve Savaş durumlarında meydana gelecek mülteciler için İl Emniyet Müdürlüğünce gerekli plan yapılmıştır. b-afetlerde ve diğer durumlarda kurulacak çadır kent için İlimiz Bağcılık İstasyonu üzerinde Sivil Savunma Müdürlüğüne tahsisi edilmiş m 2 arsa tahsis edilmiştir. c-afet ve diğer durumlarda kullanılmak üzere Nevşehir Belediye Başkanlığınca mezarlık ve enkaz dökme alanı belirlenmiştir. P Tehlikeli ve Zaralı Maddelerin Sınırlar Arası Taşınımı İçin Alınan Tedbirler İlimiz sınırları içerisinde bu maddelerle ilgili sanayi sitesi mevcut değildir. P Afetler ve Büyük Endüstriyel Kazalar a-afet açısından riski yoktur. b-endüstriyel kaza riski yoktur. P. AFETLER, KAYNAKÇA İl Sivil Savunma Müdürlüğü İl Bayındırlık ve İskan Müdürlüğü 129

150 R. SAĞLIK VE ÇEVRE R. 1. Temel Sağlık Hizmetleri R Sağlık Kurumlarının Dağılımı Tablo R. 1: Sağlık Kurumlarının Dağılımı Yatak Sayısı Hastahaneler Kadro Yatağı Fiili Yatak Sayısı Doluluk Oranı % Dr.İ.Şevki Atasagun Devlet Hastanesi Kadın Doğum Hastanesi Baştabipliği Ürgüp Devlet Hastanesi Baştabipliği Hacıbektaş Devlet Hastanesi Baştabipliği 82.Yıl Devlet Hastanesi Baştabipliği ,, Özel Yimpaş Çağrı Hastanesi Sağlık Merkezi Yatak Sayısı Kadro Yatağı Fiili Yatak Sayısı Doluluk Oranı % Derinkuyu Sağ. Mrk Kozaklı Sağ. Mrk Avanos Sağ. Mrk Topaklı Sağ. Mrk A. Ç. S ve A. P. Mrk Tablo R. 2: Sağlık Ocaklarının Grup Başkanlıklarına Göre Dağılımı SAĞLIK OCAKLARININ GRUP BAŞKANLIKLARINA GÖRE DAĞILIMI GRUP BAŞKAN- LIKLARI Merkez İlçe Acıgöl Avanos Derinkuyu Gülşehir Hacıbektaş Kazaklı Ürgüp Sağlık Ocağı Sayısı Genel Toplam 63 DİSPANSERLER Verem Savaş Dispanseri Sıtma Sav. Disp Genel Toplam

151 R Bulaşıcı Hastalıklar Tablo R.3: NEVŞEHİRİ İLİ 2004 YILI BİLDİRİMİ ZORUNLU HASTALIKLARIN AYLARA GÖRE DAĞILIMI ENFLUENZA KIZAMIK TİFO A.DİZANTERİ HEPATİT A HEPATİT B ŞÜPH ISIRIK BRUSELLA KIZIL STREP.ANJ TÜBERKÜLOZ ŞARK ÇIBANI OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM

152 R İçme, Kullanma ve Sulama Suları Nevşehir de içme ve kullanma suyu ihtiyacı yer altı sularından karşılanmaktadır.yer altı suları derin kuyu yöntemiyle yüzeye çıkartılarak belli bölgelerde yapılmış olan depolarda toplanmakta daha sonra dağıtım depolarında klorlanarak,şebeke kanalıyla kullanıma sunulmaktadır. Suların kontrolleri düzenli bir biçimde tüm yerleşim yerlerinin içme ve kullanma sularından (şebeke,kaynak suyu,kuyu suyu,sarnıç,yüzme havuzu)bakteriyolojik ve kimyasal numuneler alınarak yapılmaktadır.2004 yılına ait su analiz değerleri ile bakiye klor kontrolü sonuçları tablo halinde ek de verilmiştir. Buna göre il genelindeki toplam 2897 su kaynağından (şebeke,kaynak,kuyu,sarnıç) 2948 su numunesi alınarak bakteriyolojik ve kimyasal analizleri yaptırılmıştır. Bakteriyolojik analizlerin 2266 adedinin (% 94) uygun,145 inin (% 6) Uygun olmadığı,kimyasal analizlerin ise 515 inin (% 96) Uygun, 22 inin (% 4) Uygun olmadığı tespit edilmiştir. İl genelinde toplam Serbest Bakiye klor kontrolü yapılmıştır.kontrol sonucu inin (% 73.4) yeterli,5342 sinin (%26.6) Yeterli olmadığı tespit edilmiştir. İlimizde tamamı Kozaklı İlçesinde olmak üzere toplam 18 adet Kaplıca Tesisi bulunmaktadır.bu tesislerin izinlendirilmesi, kontrol ve denetimleri 24 Temmuz 2001 gün ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Kaplıcalar Yönetmeliğine göre Sağlık İl Müdürlüğünce yapılmaktadır. R Denizler Nevşehir İli nin denize kıyısı bulunmamaktadır. 132

153 R Zoonoz Hastalıklar Tablo R.4:Zoonoz Hastalıklar HASTALIĞIN ADI Kuduz Brucellosis Leptospirosis Antraks Salmonellosis 1 Tüberkülosis Uyuz Chlamydiosis Listeriosis Q Humması Sıtma Toxoplazma Ekinokokkosis Sistiserkoz Distamatosis Kala Azar Leishmaniosis Trichomoniasis Teniasis Ascaridiosis Trişiniosis Shigellosis Tuleramie TOPLAM

154 R.1.3. Gıda Hijyeni Gıda ve gıda katkı maddelerinin üretildiği Satış ve Toplu Tüketiminin yapıldığı, depolandığı işyerlerinde teknik ve hijyen kurallarına uyulmaması sonucu ortaya çıkabilecek hastalık ve zararlı etmenlere karşı insan sağlığının korunması, çalışan personelin ve gıda maddesi ile temas edecek malzeme, alet ve ekipmanın hijyen kurallarına uygunluğunu temin etmek ve ettirmek satış ve toplu tüketim yerlerinde satılan gıda maddelerinin denetimini Gıda ve Çevre Kontrol Şube müdürlüğü elemanları ve Sağlık Ocağı elemanlarınca yürütülmektedir. Denetimler Gıda Üretim Yerleri denetim sıklığında yapılmaktadır. 560 Sayılı kanun hükmünde Kararnameye 4128 sayılı kanunla değişik ) göre çıkarılan Gıda Üretim ve Satış yerleri Hakkında Yönetmeliğin 41. nci Maddesine dayanılarak Gıda Maddelerinden analiz için Numune Alma Rehberine göre yapılmaktadır. Gıdaların Bakteriyolojik ve Kimyasal analizleri Halk Sağlığı Laboratuvarında yaptırılmaktadır. toksikolojik v. b. analizler Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığınca yapılmaktadır. R.1.4. Aşılama Çalışmaları R Aşılama Çalışmaları Tablo R.5: Nevşehir İli 2004 Yılı Aşı Uygulamalarının Aylara Göre Dağılımı AYLAR DBT POLİO I DBT POLİO II DBT POLİO III KIZAMIK BCG HEP B I HEP B II HEP B III Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül DBT Eylül POL EkimDBT Ekim POL Kasım DBT Kasım POL Aralık DBT Aralık POL

155 Tablo R.6: Nevşehir İli 2004 Yılı Yaş Kadınlarda Yapılan Tetenoz Aşısının Aylara Göre Dağılımı AYLAR TT1* TT2* TT3 TT4 TT5 Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık İlimiz aşılama çalışmaları, İl Sağlık Müdürlüğü Bulaşıcı Hastalıklar Şube Müdürlüğü kontrolünde tüm sağlık ocakları ve devlet hastanelerinde yapılmaktadır. Bulaşıcı Hastalıklar Şube Müdürlüğü, ilimiz, toplum sağlığını tehdit eden, Bulaşıcı Hastalıklarla mücadele çalışmalarını en iyi şekilde halkımızın hizmetine sunmaktadır. Aşı ile korunabilir hastalıklar bünyesinde; gerek hassas nüfusa gerekse yaş kadın nüfusuna A. Ç. S ve A. P Şube Müdürlüğü, Çevre Sağlığı, İstatistik Şube Müdürlüğü ve gerektiğinde diğer şube müdürlükleri ile koordineli bir şekilde aşılama çalışmalarının yapılması, Bildirimi Zorunlu Bulaşıcı Hastalıklar çerçevesinde gerek ihbarları gerekse ihtimal bir salgın durumunda, ilgili şube müdürlükleri ile işbirliği içerisinde ekipler hazırlanması ve süratle olay mahallinde gerekli incelemelerin yapılıp, problemlerin giderilmesi için faaliyetlerini sürdürmektedir. İlimiz aşılama faaliyetlerini merkezden perifere kadar Soğuk Zincir kuralları içerisinde halkımızın hizmetine sunmaktadır. Soğuk zincirin sevk ve idaresinde, sağlık memurlarımızdan bir asıl ve bir yedek İl Soğuk Zincir Sorumlusu vardır. Müdürlüğümüz merkez deposunda bulunan 1 adet (-20) dereceli derin dondurucu, (+4) dereceli 3 adet aşı saklama dolabı, 1 adet buz aküsü dolabı, 5 adet uzun ömürlü büyük aşı nakil kapları ile her sağlık ocağımızda bir asıl ve bir yedek olmak üzere soğuk zincir sorumluları, ocaklarımızdaki mevcut buzdolapları ve büyük askılı aşı nakil kapları ile halkımıza bağışıklama hizmetleri sunulmaktadır. 135

156 Tablo R.7: Bebek Ölümleri Yıllar Bebek Ölüm Hızı (Binde) Bebek Ölümü (Sayı) , , , , , , , ,93 40 Tablo R. 8: Bebek Ölüm Hızları Bebek Ölüm Hızları Binde Sayı Perineonatal Ölüm Hızı (Erken 0-7 gün) 2, Neonatal Ölüm Hızı (Geç 8-28 gün) 3,72 15 Postneonatal Ölüm Hızı ( gün) 6,20 25 YAŞ R Ölümlerin Hastalık, Yaş Ve Cins Gruplarına Göre Dağılımı Tablo R.9: NEVŞEHİR İLİ 2004 YILI BÜTÜN ÖLENLERİN YAŞ VE CİNSE GÖRE DAĞILIMI 0-7 GÜN 8-28 GÜN GÜN 1-4 YAŞ 5-9 YAŞ YAŞ YAŞ YAŞ YAŞ YAŞ 65 + YAŞ TOPLAM CİNSİYET E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK TOPLAM GENEL TOPLAM

157 R.1.7. Aile Planlaması Çalışmaları İl genelinde aile planlaması çalışmalarında kullanılan yöntemler ve kişilerin bu konuda eğitilme durumları ile eğitim çalışmaları hakkında bilgi verilmelidir. R.2. Çevre Kirliliği ve Zararlarından Oluşan Sağlık Riskleri İlimizin Çevre Sorunları ; Çarpık Yerleşim ve Altyapı Sorunları, Hava Kirliliği, Gürültü Kirliliği, Katı ve Sıvı atıklar Kirliliği, Ana başlıklar altında toplayabiliriz. ÇARPIK YERLEŞİM VE ALTYAPI SORUNLARI İlimizde, iş imkanları, yaşam şartları yetersiz olan kırsal kesimlerden, ilçe merkezlerine göçler olmaktadır. Göç olan yerleşim yerlerinde nüfus artışına bağlı olarak mesken sayısında artışlar olmuştur. Bu göçlere bağlı olarak merkez ilçe ve bağlı ilçelerdeki yerleşim birimlerinde günden güne artan çok katlı binalar yapılırken bu binalar arasına şehrin nefes alacağı serbest mesafelerin bırakılmadığı, park bahçe ve meydanların yeteri kadar bulunmadığı şehrin ağaçlandırma alanlarının yetersiz olduğu ve altyapının yetersizliği gibi göze çarpan sorunların başında gelmektedir. R.2.1. Kentsel Hava Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri İlimiz hava kirliliği açısından ikinci derecede iller arasındadır. Ancak ilimizde hava sirkülasyonu uygundur. Hava kirlenmesi sonucunda özellikle solunum yollarında çeşitli bozulmalar ortaya çıkabilmektedir. Pis ve nemli havanın teneffüs edilmesiyle baş ağrısı, kusma, kalp ve kan dolaşımı hastalıkları ortaya çıkmaktadır. Benzine katkı maddesi olarak ilave edilen kurşun, insanlarda ve hayvanlarda akut ve kronik zehirlenmelere neden olabilmektedir. Akut kurşun zehirlenmeleri diş etleri, bağırsak ve böbrek hastalıklarına yol açmaktadır. Kronik zehirlenmelerin sonucunda ise genel olarak kuvvetten düşme, mafsal, göz ve sinir hastalıkları ortaya çıkmaktadır. R Su Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri İlimizde içme suyu yeraltı su kaynaklarından temin edilmektedir. Çok nadir olsa da musluktan akan sularda (suyun kesilip şebekeye yeniden verildiğinde ) renk ve koku bozukluğu olmaktadır. Koliform bakterileri, dizanteri, tifo, hepatit risklerine karşı önlemler alınmakta olup, İl Sağlık Müdürlüğü Elemanlarınca düzenli periyotlarla içme suyu şehir şebekesinden numuneler alınıp analizleri yapılmaktadır. R Atıkların İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Çöpler belediyelik yerleşim yerlerinde belediyesince tesbit edilen yerlere dökülmek suretiyle deşarj edildiği, köylük yerleşim yerlerinde ise rastgele yerlere döküldüğü, bu da rüzgarlı havalarda etrafa dağılmalara ve çevre kirliliğine sebep olmaktadır. Mevcut durumun önlenmesi için denetimler yapılıp, rapor edilerek ilgili belediyelere gerekli uyarılar 137

158 yapılmakta, katı atık deponi sahaları için ilimizde Kapodokya İl Özel İdareleri ve Belediyeler Birliği nin çalışmaları mevcuttur. İnşaat atıkları olarak hafriyat ve moloz atıklarının yol kenarlarına veya belediyelik yerleşim yerlerinde belediyesince tesbit edilen yerlere döküldüğü, yol kenarlarına dökülen atıkların oluşturduğu kirlilik görülmektedir. R Gürültünün İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri İlimizde gürültü kaynaklı olarak karayolları, Havayolları, inşaat makinaları ve sanayi bölgeleri adı altında gruplayabiliriz. Karayoluna çıkan motorlu taşıtların susturucu veya ses giderici parçalar olmadan trafiğe çıkması, araç üzerinde veya içinde korna veya ses çıkaran başka cihazların sebep olduğu hava alanına iniş ve kalkışlarında, inşaat makinalarının etkisi, şehir içi ve şehir dışı trafik yollarının düzensiz yerleşime bağlı sebepler olduğu görülmektedir. Gürültünün insanlara olan etkileri, fizyolojik, psikolojik, sosyal durumlarına ve eylemlerine bağlı olarak değişmektedir. Gürültü karşılıklı konuşma ile iletişimi ve konsantrasyonu engelleme, dinleme ve algılama güçlüğü yaratma, uykuyu bozma, baş ağrısı ve genel sıkıntılar oluşturma gibi olumsuzlukllara neden olmaktadır. Sürekli gürültüye maruz kalma durumunda ise kalıcı duyma bozuklukları ortaya çıkmaktadır. R Pestisitlerin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri İlimizde pestisitler patates üretiminde yoğun olarak kullanılmaktadır. Kimi zaman çiftçiler tarafından bilinçsizce kullanılabilmektedir. Pestisitlerin hedef alınmayan canlılar üzerindeki etkileri çok çeşitlidir. Bu etkileri mutajenik, kanser yapıcı, hastalık yapıcı ve gelişmeyi durdurucu olarak sıralamak mümkündür. Ekolojik dengenin bozulmasına da neden olan bu maddelerin uzun vadeli etkileri olabilmektedir. R İyonize Radyasyondan Korunma İlimizde insan sağlığını etkileyecekherhangi bir iyonize radyosyon problemi bulunmamaktadır. R.2.7. Baz İstasyonlarından Yayılan Radyasyonun İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Konu hakkında ilimiz genelinde yapılmış çalışma bulunmamaktadır. (R ), SAĞLIK VE ÇEVRE KAYNAKÇA İl Sağlık Müdürlüğü İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 138

159 S. ÇEVRE EĞİTİMİ S. 1. Kamu Kuruluşlarının Çevre Eğitimi ile İlgili Faaliyetleri Müdürlüğümüz sürekli çevre eğitim programları düzenlemektedir. Milli Eğitim Müdürlüğü ile işbirliği yapılarak okullarda çevre eğitimleri ile ilgili faaliyetlerde bulunulmaktadır. Hava kirliliğinin en aza indirilmesi amacı ile halk eğitimi merkezi müdürlüğü tarafından kapıcı ve kalorifercileri eğitim amacı ile kurslar düzenlenmiştir. S. 2. Çevreyle İlgili Gönüllü Kuruluşlar ve Faaliyetleri S Çevre Vakıfları Nevşehir Çevre Koruma Vakfı 1990 yılında kurulmuştur. Kurulduğu yılda okullar arası çevre ile ilgili çeşitli yarışmalar düzenlenmiştir. Şu anda herhangi bir faaliyeti yoktur. TEMA Vakfı Nevşehir Şubesi vardır. Ağaçlandırma çalışmaları mevcuttur. İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesine bağlı olarak Çevre Kulubü kurulmuştur. Yeni olduğu için herhangi bir faaliyeti yoktur. S Çevre Dernekleri Nevşehir ilinde çevre dernekleri bulunmamaktadır. S Çevreyle İlgili Federasyonlar Nevşehir ilinde çevreyle ilgili federasyonlar bulunmamaktadır S, ÇEVRE EĞİTİMİ, KAYNAKÇA İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 139

160 T. ÇEVRE YÖNETİMİ VE PLANLAMA T. 1. Çevre Kirliliğinin ve Çevresel Tahribatın Önlenmesi Bilindiği gibi canlı yaşamının devam edebilmesi için hava, su ve toprak gibi doğal kaynaklara ihtiyaç göstermektedir. İlimizdeki turistik tesislerin çokluğu nedeni ile su kaynaklarımızın korunması yönünde yapılan çalışmalar aralıksız devam etmektedir. İlimizde sürekli denetim programları yapılmakta mevcut çevre sorunları tespit edilerek çevresel tahribatın önlenmesi için çalışmalar yapılmaktadır. T. 2. Doğal Kaynakların Ekolojik Dengeler Esas Alınarak Verimli Kullanımı, Korunması ve Geliştirilmesi İlimizde mevcut doğal kaynakların çevreye en az zarar verecek ve ekolojik dengenin göz önünde bulundurularak gerekli tedbirler alınmaktadır. Doğal yapının zarar görmemesi içn azami dikkat gösterilmektedir. T. 3. Ekonomik ve Sosyal Faaliyetlerin, Sonuçlarını Çevrenin Taşıma Kapasitesini Aşmayacak Biçimde Planlaması Bölgemizin önemli bir kısmının sit alanı olması sebebi ile faaliyetlerin çoğunluğu uygulanmamaktadır. T. 4. Çevrenin İnsan-Psikososyal İhtiyaçlarıyla Uyumunun Sağlanması Çevre bilincinin yaygınlaşması ile insanların kurallara uyması ve doğa tahribatının en aza indirilmesi hedeflerimiz arasındadır. T. 5. Çevre Duyarlı Arazi Kullanım Planlaması Konu hakkında ilimiz genelinde herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. T.6. Çevresel Etki Değerlendirmesi İlimizde Çevresel Etki Değerlendirmesi kapsamında değerlendirilen faaliyetlere yönelik olarak Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından tarih ve25318 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda işlemler yapılmaktadır. Bu bağlamda 2001 Mayıs ayından itibaren İlimizde Çevre ve Orman Bakanlığı veya Nevşehir Valiliği, İl Çevre ve Orman Müdürlüğünce hakkında ÇED Gerekli Değildir. kararı verilen 29 adet faaliyet bulunmaktadır. T. ÇEVRE YÖNETİMİ VE PLANLAMA, KAYNAKÇA İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 140

161 Tablo T.1: FAALİYET YERİ FAALİYET SAHİBİ FAALİYET KONUSU KARAR TARİHİ Gülşehir İlçesi Hozankara Mevkii Hüseyin ÖDEMİŞ Kum Ocağı Avanos İlçesi,Sarıhıdır Köyü Köy Muhtarlığı Kum Ocağı Ürgüp İlçesi, Kavakboğazı Mevkii Bahadır İnş. Tic. Nak. Taa. Ltd. Şti. Taş Ocağı Avanos İlçesi, Uluada Mevkii Cemal Tuğla İnş. Gıda San. Tic. A.Ş. Tuğla Fabrikası Avanos İlçesi,Afyonluk Mevkii Avanos Tuğla Paz. Bir. Ltd. Şti. Toprak Ocağı Avanos İlçesi, Taşıdüşüren Mevkii Avanos Tuğla Paz. Bir. Ltd. Şti. Toprak Ocağı Merkez Yapraklı Seki Mevkii H.Tuncay ORHAN Taşocağı Merkez Yeni Mahalle II.Mıntıka, Tilkilit Mevkii ve Göbekli Mevkii Mehmet KARAKAYA Taşocağı Nevşehir-Merkez İlçe, Yeni 3. Mıntıka Çorak Mevkii Nevşehir-Merkez İlçe, Yeni 3. Mıntıka Yapraklı Seki Mevkii 57 pafta 628 ada 13 parsel Nevşehir-Merkez İlçe, Yeni 3. Mıntıka Kılıçdağı Mevkii 60 Pafta 653 Ada 35 Parsel Nevşehir-Gülşehir İlçesi Karavezir Mah.Çınar Mevkii m2 alan Nevşehir Sarıtaş Yapı Elemanları İnş. Tic. San.Ltd.Şti. Nevşehir Sarıtaş Yapı Elemanları İnş. Tic. San.Ltd.Şti. Taşçıoğlu Özsaray İnş. Tic. San. Ltd. Şti. "Taş Ocağı" "Taş Ocağı" "Taş Ocağı" ve 501 say. yazı(bakanlık) ve 515 say. yazı(bakanlık) ve 516 say. yazı(bakanlık) Gülşehir Belediyesi Kum Ocağı (Çed Gerekli Değildir) Nevşehir-Merkez İlçe,Oylu dağı mevkii 24 hektar Civelekler Madencilik.Nak.San. Pomza ocağı (Çed Gerekli Değildir) Nevşehir-Avanos İlçesi,Alaaddin Mah.Alibeyyeri Seltem İnş.Nak.ve Mevkii.6, hektar Mad.San.Tur.Tic.AŞ Kum Ocağı (Çed Gerekli Değildir) Nevşehir-Merkez İlçe,Kılıçdağı Mevkii,1 hektar Eltaş İLER Mak.Sarıtaş.Üretim Taş Ocağı (Çed Gerekli Değildir) Kozaklı ilçesi, Kapaklı Köyü, Küçükgöztepe mevkii DSİ 12.Bölge Müdürlüğü Taş Ocağı (Çed Gerekli Değildir) Gülşehir ilçesi, Yüksekli köyü, Ekzenli Mevkii DSİ 12.Bölge Müdürlüğü Kum Ocağı (Çed Gerekli Değildir) Nevşehir-Merkez İlçe,Sulusaray Kasabası,Köserlik Kum ocağı ve yıkamaeleme tesisi Mevkii Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki NEVKUM Tic.ve San.A.Ş. m2 lik alan (Çed Gerekli Değildir) Nevşehir-Merkez İlçe,Özyayla Köyü IR 7597 nolu ruhsatlı saha Nevşehir-Avanos İlçesi, Çalış Kasabası, Hırsızdamı Mevkii 162 Ada, 373 parsel Ben Aktur Mad.San.Tic.Ltd.Şti. Yılmaz Mad. End. Ve Tic. Ltd. Şti. "Pomza Ocağı" "Taş Ocağı" Nevşehir Merkez-2000 evler Karayazı Mevkii TOKİ Toplu Konut Nevşehir-Gülşehir İlçesi,Yeniyaylacık Köyü Ozankaya Mevkii Ödemiş Kum Haf.Ltd.Şti. "Kum Ocağı" Nevşehir-Gülşehir İlçesi,Karavezir Mah.Çınar Mevkii Gülşehir Belediyesi "Kum Ocağı" Nevşehir-Merkez İlçe,İcik Köyü,Killik Mevkii Acerler İnş. "Kum Ocağı" Nevşehir-Avanos İlçesi,Alaaddin Mah.Kızılöz Mevkii Nevşehir İli Derinkuyu İlçesi Güneyce Köyü Nevşehir İli Merkez İlçesi Sulusaray Köyü Avanos Belediyesi Öz Büyük Anadolu Mad.İnş.San.Tic.A.Ş. Acerler İnş.Taah.Mad.Müh.Nak.ve San.Tic.Ltd.Şti. "Kum Ocağı" Pomza Ocağı Bazalt Ocağı Nevşehir İli Merkez İlçesi Arılık Önü Mevkii İlhami Arısaman Kum Ocağı Nevşehir İli Merkez İlçe 2.Etap Toplu Konut Konut ve say. yazı(bakanlık) bila tarih ve say. Yazı(Bakanlık) ve say.yazı(bakanlık) ve say.yazı(bakanlık) ve say. yazı(bakanlık) ve say. Yazı(Bakanlık) ve say.yazı(bakanlık) tarih ve say. Yazı(Bakanlık) tarih ve say. Yazı(Bakanlık) tarih ve say. Yazı(Bakanlık) tarih ve say. Yazı(Bakanlık) 141

162 ULUSAL ÇEVRE ANDI ŞİMDİKİ VE GELECEK KUŞAKLARIN TEMİZ VE SAĞLIKLI BİR ÇEVREDE YAŞAMA HAKKINA SAHİP OLDUĞU GERÇEĞİNDEN HAREKETLE, ÇEVREYE DUYARLI BİR KALKINMADAN YANA OLDUĞUMU VURGULAYARAK;DOĞAL KAYNAKLARIN EKONOMİK KALKINMANIN HEM KAYNAĞINI HEM SINIRINI OLUŞTURDUĞUNU BİLEREK, ÇEVRENİN KORUNMASI VE GELİŞTİRİLMESİNDE BİREYSEL KATKI VE KATILIMIN GEREĞİNE VE ÖNEMİNE İNANARAK; ÇEVRESEL DEĞERLETRE SAHİP ÇIKIP ZARAR VERENLERİ UYARACAĞIMA, DOĞAL KAYNAKLARDAN FAYDALANIRKEN TUTUMLU DAVRANACAĞIMA, SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA İLKELERİ DOĞRULTUSUNDA HAREKET EDECEĞİME BU YÖNDE İŞ BİRLİĞİ VE DAYANIŞMA İÇERİSİNDE HAREKET EDEREK; ÇEVRE KONUSUNDA HERKESE ÖRNEK OLACAĞIMA SÖZ VERİRİM. 142