DOÐADAKÝ ÜÇ UNSUR: SU, TOPRAK, BÝTKÝ

Transkript

1

2 SU KAYNAKLARI Su çevrimi, yeryüzünde, yer altýnda ve atmosferde suyun bulunmasýný ve hareketlerini anlatýr. Yeryüzündeki ve atmosferdeki su sürekli hareket halindedir. Buz halden sývý hale, sývý halden buhar haline ve buhar halinden tekrar sývý haline dönen suyun bu hareketi süreklidir. (Su çevrimini okyanuslardan baþlatmak alýþkanlýk olmuþ ise de kesin baþlama noktasýný söylemek doðru deðildir.) Su çevrimini harekete geçiren güneþ, okyanuslardaki suyu ýsýtýr, ýsýnan su da buharlaþarak atmosfere karýþýr. Yükselen hava akýmlarý, su buharýný atmosferin troposfer tabakasý içinde yukarýya kadar taþýr, orada bulunan daha soðuk hava bulutlar içinde yoðunlaþmaya neden olur. Hava hareketleri bulutlarý dünya çevresinde hareket ettirir. Bulut içinde bulunan su buharý tanecikleri soðuma sonucu bir araya gelerek büyürler ve yaðýþ olarak gökyüzünden yeryüzüne düþerler. Kar olarak yeryüzüne düþen yaðýþlarýn bir bölümü donmuþ su kütleleri halinde binlerce yýl kalabilecek olan buzullar þeklinde kutuplarda ve yüksek daðlarda birikebilir. Ilýman iklimlerde ilkbahar geldiðinde çoðu zaman kar örtüleri erir ve eriyen su, toprak yüzeyinde akýþa geçer ve bazende sellere neden olur. Yüzey sularýnýn bir kýsmý okyanuslara ve nehirlere ulaþýrken bir kýsmý ise sýzma sonucu yer altý sularýný besler. Yer altý sularýnýn bir bölümü kaynak sularý halinde tekrar yeryüzüne çýkabilir. Sýð yer altý sularýný bitki kökleri alabilir ve bu su bitkilerin yapraklarýndaki terlemeyle tekrar atmosfere verilir. 50

3 Tatlý su ~ % 3 Okyanus ve Deniz ~ % 97 Tatlý sularýn % 68,3 buzullar % 31,4 yer altý suyu % 0,3 ü tatlý yüzey suyudur. Dünya daki Su Daðýlýmý YER ÜSTÜ SULARI Yeryüzündeki bütün sularýn yaklaþýk % 97 sini oluþturan okyanus ve deniz sularý, tuzlu olduðundan içme ve kullanma suyu olarak yararlanma maliyeti çok yüksektir. Nüfus artýþý, sanayileþme ve tarým faaliyetlerinin etkisiyle dünyanýn kýsýtlý yer altý ve yer üstü sularýnýn tükenmesi ve çevre sorunlarýnýn artmasý günümüzün bir gerçeðidir. Su gibi doðal bir kaynaðýn geri dönülemeyecek bir þekilde tüketilmesine engel olmak için bekleyecek zamanýn olmamasý, ülkeleri bu kaynaklarý koruyacak ve kurtaracak teknolojileri geliþtirmeye ve kullanmaya zorlamaktadýr. Deniz suyundan tatlý su elde edilmesi yüksek maliyetine raðmen, günümüzde geliþmeye devam etmektedir. Günümüzde daha çok petrol zengini Orta Doðu ülkeleriyle, geliþmiþ G-8 ülkeleri deniz suyunun arýtýlmasýyla tatlý su elde etmektedir. 51

4 Göller Karalar üzerinde çanak, tekne ve baþka çukur yerlerde birikmiþ denizle ve okyanusla doðrudan baðlantýsý olmayan durgun su kütlelerine göl denir. Bir yerde göl oluþabilmesi için orada uygun bir çukurun olmasý ve bu çukurda suyun birikmesi gerekir. Göl çanaklarýnýn oluþumunda tektonizma, karstlaþma, setleþme, buzul oymasý gibi birçok faktör etkili olmaktadýr. Oluþumuna Göre Göller Volkanik Göller Volkanik daðlarýn zirvelerinde krater, kaldera denilen çukurluklarda ya da volkanik patlamalar sonucu oluþmuþ maar denilen çukurluklarda oluþan göllerdir. Gölün adý Oluþumu Bulunduðu Yer Nemrut Gölü Krater Doðu Anadolu Meke Tuzlasý Gölü Maar gölü Ýç Anadolu Gölcük Gölü Maar gölü Akdeniz DOÐAL GÖLLER Tektonik göller Volkanik göller Karstik göller Buzul gölleri Set gölleri Tektonik Göller Yer kabuðu hareketleri sonucunda oluþan kýrýlma, kývrýlma, epirojenik alçalma, bükülme olaylarý sonucunda oluþan çukurlarýn sularla dolmasý sonucu oluþmuþ göllerdir. Krater gölü Maar gölü Tektonik bir çukurlukta geliþmiþ bir göl Gölün adý Oluþumu Bulunduðu Yer Manyas Gölü Tektonik Marmara (Balýkesir) Ulubat Gölü Tektonik Marmara (Bursa) Ýznik Gölü Tektonik Marmara (Bursa) Karstik Göller Kalker (kireç taþý), jips (alçý taþý) gibi çözünebilen kayaçlarýn geniþ alanlarda ve kalýn tabakalar halinde bulunduðu yerlerde erime (dolin, uvala,polye) ya da çökmeler (obruk) sonucu oluþan çanaklarýn sularla dolmasý sonucu oluþan göllerdir. Sapanca Gölü Tektonik Marmara (Sakarya Kocaeli) Acýgöl Tektonik Akdeniz (Afyon Denizli) Burdur Gölü Tektonik Akdeniz (Burdur) Eðirdir Gölü Tektonik Akdeniz (Isparta) Beyþehir Gölü Tektonik Ýç Anadolu (Afyon Konya) Eber Gölü Tektonik Ýç Anadolu (Afyon) Hazar Gölü Tektonik Doðu Anadolu (Elazýð) H H Karstik aþýnma sonucu oluþmuþ dolin, uvala, polye ya da obruk denilen farklý geniþlik ve derinliklere sahip çanaklarda sularýn birikip, göl halini almasý için bu çanaklarýn diplerinin killi bir katman gibi suyu geçirmeyen maddelerle týkanmýþ olmasý gerekir. Akdeniz Bölgesi nde Kestel, Avlan, Karagöl, Suðla, Söðüt gölleri ile Ýç Anadolu Bölgesi nde Kýzýlören gölleri karstik oluþumludur. 52

5 Hýrvatistan da polye tabanýnda oluþmuþ göller Ýzohips haritasý üzerinde heyelan set gölünün oluþumu Buzul Gölleri Moren Set Gölleri Buzul bölgelerinde buzullarýn taþýdýðý materyaller olan morenlerin bir çukurluðun önünü kapatmasý sonucu oluþan göllere moren set gölü denir. Buzul gölleri sirk denilen buzul aþýným çukurlarýnda oluþur. Moren set gölü Buzul aþýndýrmasý sonucu oluþan çukurluklarýn (sirklerin) sularla dolmasý sonucu oluþmuþ göllerdir. Buzul göllerinin kalýcý kar sýnýrýnýn üstünde bulunanlarý yýlýn çok uzun bölümünde donmuþ durumdadýr. Buzul faaliyetleri yüksek enlemlerde bulunan Norveç, Ýsveç, Finlandiya, Grönland Adasý, Kanada ve Alaska nýn kuzeyi, Rusya Federasyonu nun kuzeyindeki adalarda yaygýn olduðu için buzul gölleri de bu alanlarda daha fazla görülür. H Türkiye de buzul gölleri, Cilo, Kaçkar, Uludað, Erciyes, Aðrý, Aladaðlar, Bolkarlar üzerinde bulunur. Alüvyal Set Gölleri Akarsu vadilerinin ya da büyük çukurluklarýn çabuk geliþen birikinti konileri tarafýndan kapatýlmasý sonucu oluþan göllerdir. H Ege Bölgesi nde Bafa (Çamiçi) ve Marmara gölleri, Akdeniz Bölgesi nde Köyceðiz, Ýç Anadolu Bölgesi nde Ankara yakýnlarýnda Mogan ve Eymir gölleri alüvyal set göllerine örnektir. SET GÖLLERÝ Heyelan set gölleri Moren set gölleri Alüvyal set gölleri Volkanik set gölleri Kýyý set gölleri Heyelan Set Gölleri Heyelan sonucu bir yamaçtan kayan kütlenin bir akarsu vadisinin bir bölümünü kapatmasý sonucu oluþan göllerdir. Doðu Karadeniz Bölümü nde Uzungöl, Sera ve Tortum gölleri, Batý Karadeniz Bölümü nde Yedigöller ve Abant Gölü ile Orta Karadeniz Bölümü nde Borabay Gölü heyelan set göllerine Türkiye deki baþlýca örneklerdir. Alüvyal set gölü 53

6 Volkanik Set Gölü Volkanizma sonucu yeryüzüne çýkan lavlarýn bir çukurluðu týkamasý sonucu oluþan göllerdir. H BÖLÜM: 3 Doðu Anadolu Bölgesi nde Van, Erçek, Çýldýr ve Nazik gölleri volkanik set göllerine örnektir. H Bir gölü çevreleyen arazi dik yamaçlý ve geçirimsiz taþlardan oluþmuþ ise böyle yörelerde yaðmur sularý çok kýsa bir zamanda göle ulaþýr ve kýsa bir süre içinde gölün sularý kabarýr. Örneðin yerþekilleri dýþýnda tüm þartlarý ayný kabul edersek Doðu Karadeniz Bölümü ndeki Tortum Gölü nün, Güney Marmara Bölümü ndeki Ulubat Gölü ne göre daha çabuk kabarmasý beklenir. H Gölün çevresindeki yamaçlar erozyon þiddetinin fazla olduðu alanlar ise göle taþýnan döküntü miktarý artacaðýndan göl çanaðý çevre yamaçlardan taþýnan alüvyonlarla daha çabuk dolar. Volkanik lavlarýn setleþmesi sonucu oluþan bir göl Kýyý Set Gölü (Deniz kulaðý veya lagün) Özellikle iç denizlerin kýta sahanlýðý geniþ kýyýlarýnda koy ve körfezlerin dalga ve akýntýlarýn etkisiyle oluþan kýyý kordonlarý tarafýndan kapatýlmasý sonucunda oluþan göllerdir. Çatalca Kocaeli Bölümü ndeki Büyük ve Küçük Çekmece gölleri ile Durusu (Terkos) gölü kýyý set göllerine örnektir. H H Göle dökülen akarsularýn göl suyuna getirdiði eriyik maddeler bu akarsularýn havzalarýndaki kayaç ve toprak özelliklerine baðlýdýr. Akarsu havzasýnda kolay eriyen kalsiyum, potasyum, fosfat, magnezyum, sodyum içeren kayaçlar yaygýnsa bu akarsularýn taþýdýðý eriyik madde miktarý fazladýr. Tuz Gölü, Türkiye de yýl içinde seviye deðiþikliði en fazla olan göldür. Tuz Gölü nün yüzölçümü yaðýþlara baðlýdýr ve kýyý çizgisini kesin olarak belirlemek zordur. Gölün derinliði çoðu yerde 1 2 metre ve daha az olduðundan çok az bir seviye deðiþmesi gölün yüzölçümünde önemli deðiþiklikler yapmaktadýr. Baraj Gölleri (Yapay Göller) Ýnsanlarýn hidroelektrik üretmek, içme ve kullanma suyu temin etmek, taþkýn kontrolü gibi amaçlarla akarsular üzerinde oluþturduðu yapay set gölleridir. H Hidroelektrik üretimi sadece baraj göllerinde deðil, doðal gölllerde de yapýlabilir, örneðin Türkiye de Tortum, Hazar ve Eðirdir göllerinden enerji üretiminde yararlanýlýr. Ölüdeniz kýyýsýnda bir lagün gölü olmaya çok yakýn bir koy H Bir gölün fazla sularýný boþaltan akarsulara gölün ayaðý (gidegen) denir. Gidegeni bulunan göllerin sularý çoðunlukla tatlý olur. Sularýný yer altýndan deniz ya da okyanusa gönderen göllerin de gidegeni vardýr. Bir göle dökülen akarsuya gelegen denir. Göl suyunun kaybýnda buharlaþma ile göl ayaðýnýn boþalttýðý su en önemli etkiye sahiptir. Manavgat üzerinde Oymapýnar Barajý 54

7 Baþlýca Barajlarýmýz Fýrat üzerinde: Atatürk, Karakaya, Keban Dicle üzerinde: Devegeçidi, Kralkýzý, Ilýsu Yeþilýrmak üzerinde: Almus, Kýlýçkaya, Suat Uðurlu, Hasan Uðurlu Kýzýlýrmak üzerinde: Hirfanlý, Altýnkaya, Kesikköprü Sakarya üzerinde: Sarýyar barajlarýmýzýn en büyüklerindendir. Gediz üzerinde: Demirköprü Büyük Menderes üzerinde: Kemer Manavgat üzerinde: Oymapýnar Seyhan üzerinde: Seyhan Ceyhan üzerinde: Aslantaþ, Kartalkaya H H Doðu Karadeniz Bölümü nde Çoruh Nehri üzerinde bir kýsmý tamamlanmýþ olan baraj projeleri devam etmektedir. Ana nehir üzerinde 10, yan kollarý üzerinde 17 baraj yapýlacaktýr. Bu barajlarýn yapýlmasýndaki birincil hedefler arasýnda sulanan tarým alanlarýný geniþletmek yoktur. Hidroelektrik üretimi temel amaçtýr. Dünya nýn en iyi rafting parkurlarýndan biri kabul edilen Çoruh Nehri, barajlarýn bitmesiyle raftinge olanaksýz hale gelecektir. Su tutma kapasitesi düþük kayaçlarýn kalýn tabakalar halinde bulunduðu ve geniþ alan kapladýðý alanlardaki (Taþeli ve Teke Platolarý gibi) akarsular üzerinde baraj yapýmý zordur. ETKÝNLÝK Aþaðýdaki göllerin fotoðraflarýný ve oluþumlarýný içeren açýklamalara göre adlarýný altlarýna yazýnýz.... Gölü Volkanizma sonucu oluþan çukurlarda meydana gelen göller... Göl Eriyebilen kayaçlarýn geniþ yer tuttuðu alanda oluþan dolin, uvala, polye ve obruk tabanlarýnda geçirimsiz bir katman bulunluðunda oluþan göller.... Gölü Dalgalarýn bir koyun önünü getirdiði maddelerle kapatmasý sonucu oluþan göller Akarsular Bir yataða baðlý olarak akan sulara, genel olarak akarsu denir. Bu akýþ devamlý da kesintili de olabilir. Devamlý akarsular çoðunlukla nemli bölgelerle parallelik taþýr. Mevsimlik akarsular yýlýn kurak ve yaðýþlý olmak üzere iki mevsime ayrýldýðý yerlerde görülür. Akdeniz ikliminin etkili olduðu bölgelerdeki birçok akarsu mevsimlik akarsudur. Yaðýþlarýn çok az ve zaman bakýmýndan belirsiz olduðu bölgelerde ancak geçici akarsular oluþur. Akarsu Rejimi Bir akarsuyun akýttýðý su miktarýnýn yýl içindeki deðiþimine akarsu rejimi denir. Bir akarsuyun debisinde yýl içinde fazla deðiþme olmuyorsa bu akarsuyun rejimi düzenli, yýl içinde debi deðiþimi fazla ise düzensiz rejime sahiptir. Türkiye de özellikle Doðu Karadeniz Bölümü akarsularý ile Dünya genelinde ise Ekvatoral ve Ilýman Okyanus iklimlerinin görüldüðü alanlardaki akarsular düzenli rejime sahiptir. Akarsularýn bir kýsmý sularýný okyanus ve denize ulaþtýrabilirken yani açýk havza sahipken, bir kýsmý ulaþtýramaz yani kapalý havzaya sahiptir. Marmara, Karadeniz ve Güneydoðu Anadolu bölgelerinde hiç kapalý havza yoktur. Kapalý havzalar Ýç Anadolu ve Doðu Anadolu da geniþ alan kaplar. 55

8 Akým (m 3 /sn) E K A O Þ M N M H T A E Aylar Bakýrçay ýn debi diyagramý Ülkemizde yaðmur sularýyla beslenen akarsulara Ege ve Akdeniz bölgesi akarsularý en güzel örnektir. Buralardaki akarsularda kuraklýk ve buharlaþma nedeniyle yazýn debi azalýr, yaðýþlý dönemlerde ve kýþýn debi artar. Akým (m 3 /sn) E K A O Þ M N M H T A E Aylar Fýrtýna deresi debi diyagramý Kaynaklarýný kar yaðýþlý yüksek daðlýk alanlardan alan akarsularda ilkbahar sonu ve yaz baþýnda debi artar, kýþýn karla örtülü, erimenin fazla olmadýðý dönemlerde debi azalýr. Akým (m 3 /sn) E K A O Þ M N M H T A E Aylar Kýzýlýrmak ýn debi diyagramý Ülkemizde Fýrat, Dicle, Sakarya, Kýzýlýrmak ve Yeþilýrmak gibi uzunluðu fazla, birçok kol ile beslenen akarsular karma rejime sahiptir. Karma rejimli akarsularýn yýllýk debi grafiklerinde birden fazla maksimum ve minimum deðer vardýr. Akým (m 3 /sn) E K A O Þ M N M H T A E Aylar Köprüçay ýn debi diyagramý Ülkemizde özellikle kalker arazinin yaygýn olarak bulunduðu Akdeniz Bölgesi nde kaynak sularýyla beslenen akarsular bulunur. Köprüçay ve Manavgat kaynak sularýyla beslendiði için bu akarsularýn debilerinde yýl içinde çok fazla deðiþiklik görülmez. Kaynak Yaðmur Kar-buz Göller Besleyen Kaynaklar AKARSU Akým Düzenine Göre Döküldüðü Yere Göre Düzenli Düzensiz Deniz Okyanus Göl Bataklýk Açýk havza Kapalý havza 56

9 YER ALTI SULARI ve KAYNAKLAR Yer altý suyu oluþumunu etkileyen faktörler Yer altý sularýnda kirlenme Yer altý sularýnýn kullaným alanlarý Kaynaklar Yamaç kaynaklarý Vadi kaynaklarý Karstik kaynaklar Fay kaynaklarý Artezyen kaynaklarý Gayzerler Türkiye de kaplýca ve maden sularý Yeryüzüne düþen yaðýþlar, akarsular, dereler ve yüzey sularý halinde akarak okyanus, deniz ve göllere ulaþýrken, bir kýsmý buharlaþarak atmosfere karýþýr ve bulutlarý oluþturduktan sonra soðumanýn devamý sonucunda yaðýþlarý oluþturarak yeryüzüne tekrar döner. Ýþte yeryüzüne dönen bu yaðýþlarýn bitkiler tarafýndan kullanýlmayan göl, deniz ve okyanuslara gitmeyen bölümü geçirimli bölgelerde yer altýna sýzarak yer altý sularýný oluþturur. Yer altý suyu rezervlerini bitip tükenmez kaynaklar olarak deðerlendirmemek gerekir. Bir yöredeki yer altý sularýnýn yýllýk beslenme miktarý hesaplanarak bu kaynaða zarar vermeden çekilebilecek su miktarý yaklaþýk olarak hesaplanabilmektedir. Yer altý sularýnda kirlenme H Karstik bölgeler ve alüvyal ovalarda geçirimlilik yüksek olduðu için yer altý sularý bakýmýndan zengindir. Yer altý sularýný tutan ve ileten kayaç ortamlarýna akifer denir. Yaðýþlarla yeryüzüne düþen sular, yeryüzüne düþtüðü andan itibaren kirlilik oranýnda artýþ olur. Baþlýca kirleticiler hayvansal ve bitkisel artýklar, doðal ve yapay gübreler, tarýmsal ilaçlar ve mikroorganizmalardýr. Bu sularýn yüzeydeki toprak tabakasýndan süzülmesi sýrasýnda zemin özelliklerine baðlý olarak kalitesinde önemli artýþlar olur. Yer altýna sýzan sulardaki maddelerin çoðu süzülür. Sudaki mikroorganizmalar önemli ölçüde azalýrken, CO 2 miktarý artar, oksijen oraný ise azalýr. Yer altý sularýndaki en önemli kirletici endüstriyel ve evsel atýklarýn arýtýlmadan yer altý sularýnýn beslenme alanlarýna verilmesidir. Ergene Havzasý nda ekonomik geliþim faaliyetlerinin yönü hýzla tarýmdan sanayiye kaymaktadýr. Kontrolsüz bir þekilde geliþen sektörler örneðin tekstil sektörünün yer altý suyuna dayalý olarak geliþmesi, yer altý sularýnda bu havzada aþýrý çekilmelere yol açmaktadýr. Yer altý nehri Bir alanda yer altý suyu oluþabilmesi için; Yaðmur, kar, buzul erimesi sonucu oluþan sularýn bir bölümünün yer altýna sýzmasý Kum, çakýl gibi boþluk içeren ortamlar veya kireç taþlarýndan oluþan katmanlarýn olmasý Geçirimli (kumlu, çakýllý) katmanýn altýnda geçirimsiz bir katmanýn olmasý gerekmektedir. Yer altý sularýnýn baþlýca kullaným alanlarý Elektrik enerjisi üretimi: Yer altý sularýndan sýcaklýðý 60 C nin üstünde olanlar elektrik üretimine uygundur. Yüksek sýcaklýktaki jeotermal kaynaklardan yüksek basýnçlý buhar oluþturulduðundan buhar makinelerini iþleterek elektrik enerjisi elde edilmektedir. Türkiye de Ayfonkarahisar-Gecek, Denizli (Kýzýldere, Sarayköy), Aydýn (Germencik), Ýzmir (Seferihisar, Balçova), Kütahya, Sivas þu anda belirlenmiþ en zengin jeotermal alanlardýr. 57

10 Fakat sadece Denizli-Sarayköy ve Aydýn-Germencik yakýnlarýndaki jeotermal alanlara santral kurulmuþ ve elektrik üretimine geçilmiþtir. Sanayide kullaným: Sýcaklýðý 900 C ve üzerinde olan hidrotermal kaynaklar, sanayide kurutma iþlemlerinde kullanýlabilir. Isýtma iþlerinde kullaným: Merkezi ýsýtma sistemi ile kentlerdeki evler, kamu kuruluþlarý, hava alanlarý, seralar ýsýtýlabilir. Bir kaynaðýn akýmý (debisi): Bir kaynaðýn akýmý, kaynaðý besleyen yer altý su toplama alanýnýn büyüklüðüne ve sýzma þartlarýna baðlýdýr. Su toplama alaný ne kadar geniþ, sýzma ne kadar fazla olursa bir kaynaðýn debisi o kadar fazla olur. Yamaç kaynaklarý Turizm alanýnda kullaným: Türkiye de 1500 ün üzerindeki termal kaynaktan 200 kadarý kaplýca olarak iþletilmektedir ve her geçen gün termal turizme katýlan kaplýca sayýsý artmaktadýr. Balneoterapi, hidroterapi, saðlýk turizmi gibi çeþitli adlar verilen bu turizm biçimi sýcak sularla sýnýrlý deðildir. Ýçme denilen soðuk veya ýlýk þifalý sular ve çamur banyolarý da bu turizm kapsamýndadýr. Yamaç kaynaðý Yamaçlarda geçirimli tabakanýn bir bölümünün yeryüzüne çýktýðý yerlerde oluþur. Türkiye de daðlarýn ve akarsu vadilerinin yamaçlarýnda yaygýndýr. Vadi Kaynaðý Akarsu vadilerinin yeraltý su seviyesine ya da daha derine kadar yarýlmasý sonucu oluþan kaynaklardýr. Vadi kaynaklarý vadi tabanýnýn yamaca yakýn yerlerinde ya da alt kýsmýnda oluþur. Çamur banyosu Kaynak Sulamada kullaným: Yer altý sularý tarýmsal sulamada kullanýlabilir. Ancak kimyasal özellikleri önceden belirlenmeli, tuz ve kireç oraný yüksek olanlar tercih edilmemelidir. Maden suyu olarak kullaným: Yer altý sularýnýn insan saðlýðýna yararlý mineraller içerenleri þiþelenerek yurt içi ve yurt dýþý piyasalarda satýþa sunulur. Kaynaklar Yer altý sularýnýn doðal yoldan, yeryüzüne çýktýðý yerlere kaynak denir. Yer altý sularý yeryüzüne kuyular yoluyla da çýkabilirler. Kaynaklar, yeryüzüne çýkýþ þekillerine göre farklý tiplerde olurlar. Geçirimsiz katman Geçirimli katman Karstik Kaynak Eriyebilen kayaçlarýn geniþ ve kalýn tabakalar halinde bulunduðu karstik bölgelerde yaðýþlarla yeryüzüne düþen sularýn yer altýna sýzarak daha sonra bir maðara aðzýndan yeryüzüne çýkmasý sonucu oluþan kaynaklardýr. Akdeniz Bölgesi nde karstik kaynaklarla beslenen bazý akarsularýn debileri bu yüzden yaz mevsiminde de fazla azalmaz. Karstik kaynaklarda eriyik halde kalker, jips, kaya tuzu gibi maddeler fazladýr. 58

11 Tatlý Suyun Kullanýmýnda Öncelik Ýnsan Yaþamý Olmalýdýr Doðal Hayatý Koruma Vakfý Türkiye (WWF-Türkiye) genel müdürü Dr. Filiz Demirayak, golf turizminin son yýllarda özellikle Türkiye nin Akdeniz kýyýlarýnda giderek yaygýnlaþtýðýný belirterek golf sahalarýnýn yer altý sularýnýn tükenmesi ve kirlenmesi konusunda çok önemli bir tehdit olduðunu belirtti. Golf sahalarýnýn çok fazla su istemesi yanýnda çimenlerin yýl boyu golf oynanabilir durumda tutulmasý için çok fazla kimyasal gübre ve ilaç kullanýlmasý golf sahalarýnýn verdiði ekolojik zararý artýrmaktadýr. 100 hektarlýk bir golf sahasý yýlda m 3 su tüketmektedir ve bu da nüfuslu bir þehrin bir yýllýk su tüketimine eþittir. Golf sahalarý çok fazla su tüketir Dünya genelinde saðlýklý içme suyundan yoksun milyonlarca insan var Karstik Kaynaðýn Yaðýþlý ve Kurak Mevsimdeki Durumu Karstik kaynak Yaðýþlý mevsimde karstik kaynaðý besleyen yer altý suyu sifon çýkýntýsýndan yukarýda olduðu için kaynak sürekli su çýkarýr. Voklüz kaynaklar kalker kayalýklarda görülen genellikle bol debili kaynaklardýr. Kurak mevsimde kaynaðý besleyen yer altý suyu sifon çýkýntýsýndan aþaðýda olduðu için kaynaktan su çýkýþý sona erer. H Karstik kaynaklar devamlý ya da aralýklarla su çýkarýr. 59

12 Fay Kaynaðý Geçirimli ve su dolu katman, bir fay boyunca geçirimsiz tabaka ile ayný hizaya geldiðinde oluþur. Artezyen kaynaklarý, geçirimsiz ve geçirimli katmanlarýn üst üste bulunduðu tekne biçimli arazilerde sondajla yeryüzüne çýkarýlan kaynaklardýr. Fay kaynaðý Yer altý suyu Geçirimsiz katman Fay kaynaðý Fayýn bir tarafýndaki geçirimsiz tabaka, öteki taraftaki geçirimli tabakanýn karþýsýna gelince, yukarýdan süzülen sularýn daha ileriye geçmesi engellenmiþ olur. Sürekli yaðýþlar, kar ve buz erimesiyle beslenme devam ettiðinden basýnç artar, böylece sular kýrýk boyunca yeryüzüne çýkar. H Fay kaynaklarý beslenme kaynaklarýnýn kapasitesine baðlý olarak genellikle bol debili, sürekli kaynaklardýr. Eðer açýlan kuyu yer altý su seviyesinin altýnda ise bu tip artezyen kaynaklarý sularýný belli bir süre basýnçla çýkarýr. Gayzerler Aktif volkanlarýn bulunduðu bölgelerde yer altý gazlarýnýn ve buhar basýncýnýn etkisiyle yeryüzüne fýþkýrarak çýkan sýcak suya sahip kaynaklardýr. Gayzerlerde durgun yani fýþkýrma olmayan zamanlar ile fýþkýrma zamanlarý vardýr. H H H Yeryüzünün derin kýsýmlarýndaki sularýn yeryüzüne çýkmasýna olanak verdiði için sýcak su kaynaklarýnýn önemli bölümü fay kaynaðýdýr. Bursa, Yalova, Afyon, Denizli yörelerinde kaplýcalarýn ve sýcak su kaynaklarýnýn yaygýn olmasý bu yörelerde jeolojik yapýnýn kýrýklý olmasý ile ilgilidir. Sularý sýcak olan fay kaynaklarý yeryüzüne çýkarken geçtikleri arazilerdeki eritebildikleri unsurlarý içine aldýklarý için mineral bakýmýndan zengindir. Artezyen Kaynaklarý Gayzer Yeni Zellanda, Ýzlanda, ABD (Wyoming-Yellowstone), Japonya, Meksika yeryüzündeki baþlýca gayzer bölgeleridir. Artezyen kaynak 60

13 TOPRAÐIN OLUÞUMU Kayaçlarýn Çözülmesi Yer kabuðunu oluþturan kayaçlarýn sýcaklýk farklarý, donma-çözülme olaylarý, yer altý ve yer üstü sularýnýn etkisiyle kimyasal ve fiziksel özelliklerinin deðiþikliklere uðramasý sonucu, kayacý oluþturan unsurlar arasýndaki baðýn gevþemesine kayaçlarýn çözülmesi denir. Kayaçlarýn çözülmesiyle taþlar kolayca taþýnabilecek hale getirilip, dýþ kuvvetlerin aþýným ve birikim faaliyetleri kuvvetlenir. Dýþ kuvvetlerin yeryüzünü aþýndýrarak düzleþtirmeye çalýþmasý sýrayla þu süreçler halinde geliþir: Çözülme sonucu oluþan malzemenin taþýnmaya hazýr hale gelmesi (çözülme) Çözülme sonucu oluþan maddelerin taþýnmasý Dýþ kuvvetler tarafýndan ya da dýþ kuvvetlerin taþýdýðý maddelerin etkisiyle yeryüzünün aþýnmasý. Taþýnan maddelerin dýþ kuvvetlerin güçlerinin azaldýðý yerlerde biriktirilmesi Yüksek daðlar ve kutba yakýn yerlerde mekanik çözülme olaylarýnda donma-çözülme olaylarýnýn etkisi fazladýr. Yeryüzü dýþ kuvvetler sonucu ancak deniz seviyesine kadar alçaltýlabilir. Deniz seviyesine taban seviyesi de denir. Bir yöre deniz seviyesinden ne kadar yüksek ise o yörede dýþ kuvvetlerin yeryüzünü düzleþtirme aktivitesinin hýzý da o kadar fazla olur. Kayaçlarýn Çözülmesi 2 ye ayrýlýr: a. Mekanik (Fiziksel) Çözülme Kayaçlarýn donma-çözülme olaylarý ile gece-gündüz arasýndaki sýcaklýk farklarý sonucu kimyasal yapýlarýnda deðiþim olmadan çözülüp, zamanla parçalanmasýna mekanik çözülme denir. H Mekanik çözülme en çok çöllerde, karasal bölgelerde, yüksek daðlarda ve kutuplara yakýn bölgelerde yaygýndýr. Mekanik Çözülme 61

14 Eðimin fazla olmasý mekanik çözülmenin hýzýný artýrýr. Çünkü eðimli yerlerde ufalanmýþ kayaçlar devamlý aþaðýlara taþýndýðý için sürekli yeni kayaçlar mekanik çözülmeye neden olan faktörlerin etkisinde kalýr. II Toprak Katmaný Anakaya (Yukarýdaki yamaçta I. alanda mekanik çözülme II. alandan fazladýr.) I Toprak Oluþumunda Etkili Olan Baþlýca Faktörler 1. Ýklim 2. Bitki örtüsü 3. Topoðrafya (arazinin eðimi, yükselti, baký) 4. Kaya yapýsý (ana kaya) 5. Zaman Toprak oluþumu kýsaca aþaðýdaki formülle gösterilebilir: TOPRAK = Ýklim + bitki örtüsü + topoðrafya þartlarý + ana kaya + zaman b. Kimyasal çözülme Özellikle sýcak ve nemli bölgelerde taþlarý oluþturan minarellerin sular, havadaki oksijen ve karbondioksitin etkisiyle deðiþime uðrayarak yeni minarellerin oluþmasýdýr. % 45 Ýnorganik % 25 Hava % 5 Organik madde % 25 Su Bitki yetiþmesine uygun bir topraktaki maddelerin yaklaþýk oranlarý H Karstlaþma kimyasal çözülmeye örnektir Kimyasal çözülme en çok Ekvatoral iklim, Okyanusal iklim ve Muson iklim bölgelerinde yaygýndýr. Kimyasal çözülme olaylarý donma noktasý altýnda pek oluþmaz fakat suyun olmasý koþuluyla sýcaklýk arttýkça genel olarak kimyasal çözülme olaylarý artar. Taþlarýn mekanik ve kimyasal olaylar sonucu parçalanýp, daha sonra ise parçalanan bu unsurlar arasýna bitki ve hayvan artýklarýnýn çürümesi sonucu meydana gelen organik maddelerin katýlmasý ile oluþan ve yer kabuðunun yüzeyini çoðu yerlerde örten katmana toprak denir. 1. Ýklim ve bitki örtüsü Ýklim þartlarý hem o bölgedeki topraðýn yýkanma durumu etkiler. Hemde bitki örtüsü yoðunluðunu etkileyerek topraktaki organik madde birikimini etkiler. Nemli bölge topraklarýnda yýkanma sonucu tuz ve kireç A horizonunda azalýrken, kayaçlardaki demir ve alüminyum nemin etkisiyle oksitlenir. Nemli bölgelerde demir oraný çok olan topraklar bu yüzden kiremit kýrmýzýsý rengindedir. Çöllerde toprak oluþumunun yavaþ olmasýna fiziksel çözülmenin fazla olmasýna raðmen, kimyasal çözülmenin sýcak ve kurak iklim þartlarýnýn etkisiyle az olmasý yol açmýþtýr. 2. Topoðrafik þartlar Topoðrafik þartlarýn toprak oluþumuna etkisine bazý örnekler: Etrafý daðlarla çevrili kapalý havzalarda genellikle tuz ve kireç bakýmýndan zengin topraklar oluþur. Eðimli arazilerde oluþan toprak örtüsü sürekli taþýndýðý için toprak kalýnlýðý daðlarýn yamaçlarýnda az, ovalarda fazladýr. 62

15 3. Kaya yapýsý Toprak, kayaçlarýn mekanik ve kimyasal çözülmesi sonucu oluþtuðu için bir alandaki kayaçlarýn içerdiði minarellerin o bölgedeki toprak örtüsünde de bol miktarda olduðu görülür. 4. Zaman Toprak sadece ufalanmýþ kaya parçalarý deðildir. Bir bölgedeki topraklar yüzlerce hatta binlerce yýllýk bir süreç sonucunda genç, olgun ve yaþlý özellikleri kazanarak aþama aþama oluþur. Toprak þu kadar zamanda oluþur gibi kesin bir süre verilemez çünkü toprak oluþumuna yol açan faktörlerin etkileri ve hýzlarý her iklim bölgesinde ayný deðildir. Örneðin; Ege Bölgesi ndeki Kula da yaklaþýk 10 bin yýl önceki volkanizma sonucu oluþmuþ bazalt ana kaya üzerinde ancak 2-3 cm lik toprak tabakasý oluþabilmiþtir. Horizon: Normal bir toprak kesitinde yukarýdan aþaðýya doðru oluþan toprak katlarýna horizon denir. Baþlýca toprak tipleri ve bu topraklarýn coðrafi daðýlýþý Topraklarýn sýnýflandýrýlmasý farklý toprak tiplerinin davranýþlarý hakkýnda doðru tahminler yapmak, en iyi kullaným biçimlerini saptamak ve verimliliklerini belirlemek için yapýlýr. Taþýnmýþ (Azonal) Topraklar Akarsu, rüzgâr, buzul gibi dýþ kuvvetlerin aþýndýrmasý ve daha sonra aþýndýrdýklarý maddeleri güçlerinin azaldýðý yerlerde biriktirmesi sonucu oluþan topraklardýr. Azonal topraklar, Türkiye de geniþ yer kaplamaz. Türkiye nin sadece % 10 kadarý azonal topraklarla kaplýdýr. Taþýnmýþ topraklar farklý yörelerden deðiþik mineraller içeren maddelerin birikmesi sonucu oluþtuðu için verimlidir. Vadi tabanlarý, deltalar ve hafif eðimli yamaçlarda yaygýn olan bu topraklarda horizonlaþma görülmez. Baþlýca azonal toprak türleri Alüvyonlar Morenler (Buzutaþ) Lösler Kolüvyal topraklar Regosoller Alüvyal topraklar A horizonu: Organik madde bakýmýndan zengin kattýr. Bitki ve hayvan artýklarýnýn toprakta birikmesi sonucu oluþan humus, A horizonun üstünde bulunur. A horizonu genellikle yýkanma horizonu olarak adlandýrýlýr. B horizonu: Nemli bölgelerde A horizonundan yýkanma yoluyla taþýnan maddelerin biriktiði horizondur. C horizonu: Toprak profilinin en alt kýsmýdýr. Bu kýsýmda kayaçlar çözülmeye uðramýþ fakat ana kayanýn temel özellikleri deðiþip toprak oluþumu tamamlanmamýþtýr. C horizonunun altýnda henüz hiçbir özelliði deðiþmemiþ ana kaya (ya da R horizonu) bulunur. Alüvyal topraklar, akarsularýn taþýyýp güçlerinin azaldýðý yerde biriktirdiði topraklardýr. Delta ovalarý alüvyal topraklardan oluþur. Bir ülkede delta ovalarý hýzlý bir þekilde büyüyorsa bu ülkede toprak erozyonu fazladýr. 63

16 Moren (buzul taþ) topraklarý Genellikle bitki örtüsünden yoksun yamaçlar boyunca çözülmeler sonucu ufalanan maddelerin yüzeysel akýþlarla ya da derelerin kýsa mesafelerden taþýyarak getirdiði maddeleri daðlarýn eteklerinde biriktirmesi sonucu oluþan ince ve iri unsurlarýn bir arada görüldüðü topraklardýr. Kolüvyal materyali oluþturan jeolojik maddeler yumuþak kil ve marndan sert kalkere, asit püskürük tüflerden bazalta kadar deðiþebilmektedir. Ayrýca kolüvyal topraklar deðiþik iklim kesimlerinde yer alabilir ve buna baðlý olarak da üzerindeki bitki örtüsü deðiþebilir. Daðlarýn yamaçlarýnda oluþan ince maddelerin taþýnmasý sonucu geriye kalan taþlý topraklara ise litosol denir. Regosol topraklar Moren topraklarý Buzullarýn taþýyýp biriktirdiði topraklardýr. Kutuplara yakýn yerler ile daðlarýn yüksek kýsýmlarýnda bulunur. Lös topraklarý Rüzgârlarýn kurak bölgelerden yarý kurak bölgelere yani çöllerden çölün çevresindeki bölgelere taþýyýp biriktirdiði topraklardýr. Volkanik bölgelerde kum boyutlu malzemeler ile akarsularýn getirdiði maddelerin yamaçlarda kolüvyal topraklar üzerinde birikmesi sonucu oluþan topraklardýr. Yerli (zonal) Topraklar Ýklim, bitki örtüsü ve ana kaya özelliklerine baðlý olarak oluþan topraklardýr. Zonal topraklarýn A, B, C horizonlarý normal geliþmiþtir. Lös Laterit topraklar Kolüvyal topraklar Baþlýca zonal toprak türleri Podzol topraklar Kýrmýzý renkli topraklar (Terra-Rossalar) Kahverengi orman topraklarý Kestane ve kahverengi step topraklarý Çernozyom (kara toprak) topraklar Tundra topraklarý 64

17 Laterit topraklar Kanada, Sibirya ve Ýskandinav Yarýmadasý nda geniþ alan kaplayan tayga ormanlarý bölgesinde podzolik topraklar geniþ alan kaplar. Türkiye de podzol topraklar Doðu Karadeniz daðlarý, Bolu daðlarý, Aladaðlar ve Alaçam daðlarýnýn nemli soðuk bölgelerinde sarýçam, ladin ve kayýn ormanlarý altýnda yaygýndýr. Kýrmýzý topraklar (Terra- Rossa) Sýcak ve nemli bölgelerin yýkanmýþ topraðýdýr. Kuvvetli yýkanma bu topraklarda tuz ve kireç gibi eriyebilen maddelerin A horizonundan B horizonuna taþýnmasýna, demir minarellerinin ise oksitlenip topraða kýrmýzý bir renk vermesine neden olmuþtur. Ekvatoral iklimin görüldüðü Amazon ve Kongo havzalarýnda, Endonezya ve Malezya adalarýnda yaygýn olarak görülen laterit topraklara Türkiye de en yakýn örnek Doðu Karadeniz kýyýlarýnda görülen çay tarýmý yapýlan topraklardýr. Laterit topraklarýn bulunduðu Ekvatoral iklim alanlarýnda bitki örtüsü gür olduðu halde bitkisel artýklarýn çürümesi sonucu oluþan humus bu topraklarda hemen hemen yoktur. Çünkü toprakta nemli ve sýcak iklimin etkisiyle yoðun olarak bulunan bakteriler yere dökülen bitkisel döküntünün hepsini çürümeye fýrsat vermeden tüketmektedirler. Terra-Rossa Akdeniz ve Ege kýyýlarýnda kalker ana kaya üzerinde çözünme þekilleri olan uvala ve polye tabanlarýnda oluþmuþ, rengi demir oksitten dolayý kýrmýzý renkli topraklardýr. Bu topraklarda kalker oraný yüksek olduðu için sulama ile verimli hale gelir. Organik madde bakýmýndan fazla zengin olmayan bu topraklarda genellikle zeytin, turunçgil ve baðcýlýk tarýmý yapýlýr. Kahverengi orman topraklarý Podzol topraklar Kahverengi orman topraðý Podzol topraklar tayga ormanlarýnýn altýnda geliþmiþ topraklardýr Þiddetli ve uzun kýþlarýn, kýsa ve serin yazlarýn yaþandýðý iðne yapraklý ormanlarla kaplý alanlarýn topraðýdýr. Podzolik topraklarýn bulunduðu alandaki iklim koþullarý humus oluþumunu zorlaþtýrmýþtýr. Ilýman kuþaðýn geniþ ve karýþýk yapraklý orman bölgelerinde görülen, humus bakýmýndan zengin olduðu için koyu renkli verimli topraklardýr. Kahverengi orman topraklarý, podzol ve laterit topraklar kadar yýkanmamýþtýr. Organik maddeler A horizonunda cm kalýnlýkta bir tabaka oluþturmuþtur. 65

18 Kahverengi orman topraklarý Karadeniz Bölgesi nde, Trakya da Yýldýz daðlarýnda, Ýçbatý Anadolu eþiðindeki daðlýk yüksek alanlar ile Güneydoðu Toroslar üzerindeki orman alanlarýnda görülür. Kuzey Anadolu Daðlarý nýn denize bakan yamaçlarýndaki kahverengi orman topraklarýnda yýkanma fazla olduðu için kireçsiz ve asitlidir. Kahverengi orman topraklarý çay ve kivi yetiþtirmek için oldukça elveriþlidir. Çöl topraklarý Tropikal çöl alanlarýnýn aþýrý tuzlu ve kireçli topraðýdýr. Bitki örtüsünün fakir olmasý organik madde birikiminin yok denecek düzeyde olmasýna neden olmuþtur. Kestane ve Kahverengi Step topraklarý Step bitki örtüsü Çöl topraðý Çernozyom (Kara toprak) topraklarý Step topraðý Yarý kurak iklim þartlarýnýn görüldüðü step sahalarýnýn topraklarýdýr. Yýllýk yaðýþýn 400 mm nin altýnda olduðu yerlerde organik madde bakýmýndan fazla zengin olmayan kahverengi orman topraklarý, yýllýk yaðýþýn mm olduðu yerlerde ise kahverengi bozkýr topraklarýna göre organik madde bakýmýndan daha zengin kestane renkli bozkýr topraklarý oluþmuþtur. Bu topraklar genellikle çernozyomlar ile çöl topraklarý arasýndaki geçiþ bölgelerinde görülür. Bitki örtüsü fakir olduðundan humus azdýr. Yaðýþ az olduðu için ise tuz ve kireç birikimi fazladýr. Ýç Anadolu, Güneydoðu Anadolu ve Doðu Anadolu nun güneyindeki tektonik ovalar kestane ve kahverengi step topraklarýnýn en yaygýn görüldüðü yerlerdir. Bu topraklarda genellikle tahýl tarýmý ve küçükbaþ hayvancýlýk yapýlýr. Çernozyom topraklarý ýlýman kuþaktaki gür çayýrlarla kaplý bölgelerde görülür. Görüldüðü alanlar genellikle yarý nemlidir. Çernozyom topraklarýnda yýkanma düþük olduðundan bu toprak bitki besin maddeleri bakýmýndan zengindir ve Dünya nýn en verimli topraklarý arasýndadýr. Erzurum, Kars, Ardahan çevresinde gür çayýr örtüsü altýnda çernozyom topraklarý geliþmiþtir. Çernozyom topraklarýn bulunduðu alanlar gür çayýrlarla kaplý olduðu için büyükbaþ hayvancýlýða elveriþlidir. Erzurum-Kars Bölümün de karasallýk þiddetinin yüksek olmasý bu topraklarýn tarýmsal açýdan deðerlendirilebilmesini sýnýrlamýþtýr. 66

19 Tundra topraklarý Ýntrazonal Topraklar Yerli toprak kuþaklarýnýn sýnýrlarý içinde ana kaya ve topoðrafya þartlarýna baðlý olarak farklý özellikler gösteren topraklardýr. Ýntrazonal topraklarda genellikle toprak katlarý tam geliþmemiþtir. Sadece A ve C horizonlarý vardýr. Halomorfik topraklar Kurak ve yarý kurak bölgelerde fazla sularýn drenajý yetersiz olan, yüzey buharlaþmasý yüksek olduðu için üst toprakta tuz birikimi fazla olan topraklardýr. Bu durum birçok kültür bitkisinin yetiþmesine elveriþsizdir. Halomorfik topraklar Ýntrazonal Topraklar Hidromorfik topraklar Tundra topraklarý yýlýn 8-10 ayýnda donmuþ durumda olan, yazýn topraktaki buzun çözülmesi sonucu bataklýk hale gelen topraklardýr, verimsizdir enlemleri arasýnda görülür. Kalsimorfik topraklar 1. Vertisoller 2. Redzinalar Türkiye de doðal faktörlerin yanýsýra sulu tarýma geçilen bölgelerde uygun sulama ve drenaj sistemlerinin yapýlmamasý, çiftçilere sulama tekniði hakkýnda gerekli bilgilerin verilmemesi gibi nedenler tuzlu ve sodyumlu topraklarýn oluþumunu hýzlandýrmýþtýr. (Güneydoðu Anadolu Bölgesi nde olduðu gibi) 1. Rendzina Rendzina Kalker bakýmýndan zengin olan kayalar üzerinde nemli ve yarý nemli alanlarda oluþan az derin, humuslu, kireçli topraklardýr. Yýkanma fazla olduðu halde kalkerin hepsi topraktan uzaklaþtýrýlamamýþtýr. Rendzina topraklarýn profilinde renk üst kýsýmda esmer-gri veya siyahtýr. Bu topraklarýn aþaðý kýsmýnda ise gri veya sarýmsý renkte kalkerli bir horizon bulunur. Rendzina topraklara dikkatli bakýldýðýnda kireç parçacýklarý hemen görülür. Türkiye de en çok Trakya da görülen rendzinalar, dar þeritler halinde Karadeniz Bölgesi nin batýsýnda ve Marmara Bölgesi nin güneyinde bulunur. 2. Vertisol (Grumosol) Vertisol Dönen topraklar da denilen bu topraklar eski göl tabaný ovalarýnda killi ve marnlý (killi kireç taþý) ana kayaya baðlý oluþur. Hidromorfik topraklar Taban suyu seviyesi yüksek veya bataklýk alanlarýn topraðýdýr. Sulak alanlar ve göl kenarlarýnda yaygýn olarak görülür. Kalsimorfik topraklar Killi kireç taþý (marn) ve yumuþak kireç taþý depolarý üzerinde oluþurlar. Kireç bakýmýndan zengindir. Vertisol ve rendzinalar bu gruba dahildir. 67

20 DÜNYA YI KAPLAYAN ÖRTÜ: BÝTKÝLER Yeryüzünde Bitki Örtüsünün Daðýlýþýný Etkileyen Faktörler Ýklim Yer þekilleri Toprak Ýnsan Ýklimin Etkisi Ýklim, bitki örtüsünün yeryüzünde daðýlýþýný etkileyen en önemli etken olmasýnýn yanýnda toprak türünü ve toprak oluþum hýzýný belirlediði için bitki örtüsü daðýþýlýnda önemli etkiler yapar. Yaðýþ rejimi düzenli ve yýllýk yaðýþ miktarý fazla olan bölgelerde bitki örtüsü gür, kurak bölgelerde seyrektir. Doðu Karadeniz Bölümü nde yer alan gür bitki örtüsü yýllýk yaðýþ miktarýnýn fazla ve yaðýþ rejiminin düzenli olmasýnýn etkisiyle oluþmuþtur. 68

21 Tropikal ve Orta Kuþak çöllerinde yaðýþýn çok az ve düzensiz olmasýnýn etkisiyle kurakçýl ve seyrek bazý otlara ve çalýlara rastlanýr. Kurak bölgelerde bitkiler su eksikliðinin zararlarýný azaltmak için küçük ve dikensi yapraklara sahiptir. Kutuplara ve yüksek daðlara gidildikçe bitkiler önce cýlýzlaþýr, sonrada ortadan kalkar. Yer þekillerinin Etkisi Yeryüzü þekillerinin bitki topluluklarýnýn yayýlýþýnda çeþitli etkileri vardýr. Dað sýralarýnýn uzanýþý, bakýsý, yükseltisi ve eðim deðerleri bitki topluluklarýnýn daðýlýþýný etkiler. Yükselti arttýkça sýcaklýk ve basýnç azalýr, yaðýþ ise belli bir yükseltiye kadar artar, sonra ise azalýr. Bu yüzden daðlýk alanlarda dikey yönde sýralanmýþ bitki kuþaklarý oluþmaktadýr. Daðlarýn nemli hava kütlelerine bakan yamaçlarýnda yaðýþ isteði daha fazla bitkiler, kara içlerine bakan yamaçlarýnda daha kurakçýl bitkiler vardýr. Dað sýralarýnýn kýyý çizgisine göre konumu, denizel etkilerin ulaþabileceði bölgeyi ve kýyý kesiminin yaðýþ miktarýný etkilediði için bitki örtüsünü de etkiler. Topraðýn Etkisi Toprak, mineral ve organik maddelerin karýþýmýndan oluþan bitkiler, canlýlar ve mikroorganizmalar için besin kaynaðý olan yapýdadýr. Bir bölge topraklarýnýn azot miktarý, asitlik derecesi, tuz oraný, kil oraný, kalýnlýðý... gibi birçok özelliði bitkisel hayat bakýmýndan önemlidir. Ýnsanýn Etkisi Ýnsanlar tarla açmak, yakacak elde etmek, aþýrý hayvan otlatmak, sanayileþme, þehirleþme ve savaþlar gibi birçok nedenle tarih boyunca doðal bitki örtüsünü tahrip etmiþlerdir. Yeryüzündeki Baþlýca Bitki Formasyonlarý Aðaç Formasyonu Çalý Formasyonu Ot Formasyonu Ekvatoral Yaðmur Ormanlarý Muson Ormanlarý Orta Kuþaðýn Karýþýk Ormanlarý Tayga Ormanlarý Maki Garig Psödomaki Savan Step (Maki) Preri Çayýr Tundra Sýcaklýk, yaðýþ ve toprak þartlarýnýn uygun, yetiþme devresinin uzun olduðu her yerde aðaç yetiþir. Çöllerde ve step sahalarýnda yaðýþ azlýðý, kuraklýk ve þiddetli buharlaþma aðaç yetiþmesine engel olur. Kutuplarda ve yüksek daðlarda ise, düþük sýcaklýk aðaç yetiþmesini engeller. Boylarý 1-3 metre civarýnda olan odunsu türlerden oluþan bitki topluluklarýna çalý denir. Akdeniz iklimi ve benzer iklimlerin etkili olduðu alanlarda çalý formasyonu yaygýndýr. Ot formasyonu çoðunlukla kýsa boylu yýllýk bitkilerden oluþur. Ýklim, toprak ve yer þekillerinin aðaç yetiþmesini engellediði yerlerde belirli dönemlerde düþen yaðýþa ya da tundra örneðinde olduðu gibi tamamý topraða sýzmayan suya baðlý olarak ot formasyonu geliþir. 69

22 Bitki Topluluðu Ekvatoral yaðmur ormanlarý Bitki Topluluðunun Özellikleri 10 Kuzey ve 10 Güney enlemleri arasýnda görülen yaðmur ormanlarý uzun ve sýk aðaçlardan oluþur. Tropikal yaðmur ormanlarý deniz seviyesinden baþlayarak genelde 1000 metre ve bazý yerlerde 1500 metrelere kadar çýkar. Bu ormanlar uzun boylu, sýk, yayvan yapraklý ve yapraklarýný dökmeyen aðaçlardan oluþur. Yaðmur ormanlarý dikey yönde en az üç kattan oluþur. En üst katta boylarý metreyi bulan aðaçlar, ikinci katta ise boylarý metre arasýnda olan aðaçlar, üçüncü katta ise 5-15 metre arasýnda kýsa boylu, ince gövdeli aðaçlar vardýr. Üç kat altýnda incelenen bu aðaçlarýn altýnda ise boylarý 3 metre civarýnda olan gölge bitkileri vardýr. Yaðmur ormanlarý bölgesinde yýllýk sýcaklýk farký 2-3 C civarýnda, yýllýk sýcaklýk ortalamasý 25 C kadardýr. Bu bölgenin yýllýk yaðýþý ise mm kadardýr. Coðrafi Daðýlýþý Tropikal yaðmur ormanlarýnýn yeryüzündeki coðrafi daðýlýþý sürekli yaðýþ ve yüksek sýcaklýða baðlýdýr. Amazon ve Kongo havzalarý, Gine Körfezi çevresi, Endonezya ve Malezya adalarý yaðmur ormanlarýnýn baþlýca görüldüðü alanlardýr. Bitki Topluluðu Bitki Topluluðunun Özellikleri Muson ormanlarý Ekvatoral yaðmur ormanlarýna göre daha seyrek, iri gövdeli, kalýn kabuklu ve kýsa boyludur. Aðaçlarýn seyrek olmasý güneþ ýþýðýnýn orman alt kesimine ulaþmasýný kolaylaþtýrmýþ, bu durum orman altý bitki topluluklarýnýn Ekvatoral yaðmur ormanlarýna göre daha iyi geliþmesini saðlamýþtýr. Muson ormanlarý bölgesinde yaz aylarýnda yaðýþ yüksek, kýþ aylarýnda düþüktür. Kýþ mevsiminde yaðýþlarýn düþmesinde kýþ musonunun karadan denize doðru esmesi etkilidir. Mevsimlik sýcaklýk farklarý Ekvatoral yaðmur ormanlarý bölgesine göre biraz artmýþtýr. Coðrafi Daðýlýþý Muson ormanlarýnýn baþlýca yayýlýþ alanlarý Hindistan ýn güneybatý kýyýlarý, Myammar, Tayland, Kamboçya, Bangladeþ ve Sri Lanka dýr. Muson ormanlarý Bitki Topluluðu Bitki Topluluðunun Özellikleri Kuzey Yarým Küre karalarýnda geniþ yer tutan karýþýk ormanlar, kýþýn yapraðýný döken geniþ ve iðne yapraklý aðaçlardan oluþur. Soðuða duyarlý olan geniþ yapraklý aðaçlar kýþýn vejetasyon dönemine ara verir. Meþe, akçaaðaç, kestane, kayýn, diþbudak geniþ yapraklý ormanlar içinde bulunan hakim aðaç türleridir. Yýllýk yaðýþ Orta Kuþak karýþýk orman bölgesinde 750 ile 2000 mm arasýndadýr. Coðrafi Daðýlýþý Kuzey Amerika nýn ve Avrupa nýn batý kýyýlarý ile Çin in kuzey kesimleri bu ormanlarýn baþlýca yayýlýþ alanlarýdýr. Orta Kuþaðýn karýþýk ormanlarý 70

23 Bitki Topluluðu Bitki Topluluðunun Özellikleri Özellikle Kuzey Yarým Küre de ýlýman orta enlemler ile Tundra arasýnda bulunan iðne yapraklý aðaçlardan oluþan taygalar düz gövdeli, koni þekilli, kýsa dallý ince iðne yapraklý aðaçlardýr. Orman altý bitki örtüsü seyrektir. Diken ve yosunlar geniþ yer kaplar. Tayga ormanlarý kuzeyinde aðaçtan yoksun bir kuþak olan Tundra yer alýr. Coðrafi Daðýlýþý Genellikle enlemleri arasýnda Kuzey Amerika nýn, Avrupa nýn ve Asya nýn kuzeyinde geniþ bir alanda görülür. Tayga ormanlarý Bitki Topluluðu Maki Bitki Topluluðunun Özellikleri Akdeniz ikliminin hüküm sürdüðü sahalarda kýzýlçam ve karaçam ormanlarýnýn tahribinden sonra özellikle kýyý bölgelerinde geliþen, yaz kýþ yapraðýný dökmeyen türlerden oluþan çalý topluluðudur. Kocayemiþ, defne, akçakesme, kermez meþesi, mersin, yabani zeytin (delice), keçiboynuzu, süpürge çalýsý, erguvan maki içindeki baþlýca türlerdir. Türkiye de Akdeniz kýyýlarýndan kuzeye doðru gidildikçe makinin tür sayýsý azalýr, üst sýnýrý ise alçalýr. Akdeniz kýyýlarýnda türden oluþan, metrelere kadar çýkan maki, Ege kýyýlarýnda metrelere kadar görülebilir ve türe iner. Marmara Bölgesi nde ise metrelere çýkabilen maki 8-10 türde kalýr. Coðrafi Daðýlýþý Maki enlemleri arasýnda Akdeniz ikliminin etki sahasýnda görülür. Baþlýca görüldüðü yerler Güney Avrupa kýyýlarý, Balkan Yarýmadasý kýyýlarý, Kuzey Afrika da Fas, Cezayir, Tunus kýyýlarý, Doðu Akdeniz de Suriye, Lübnan, Ýsrail kýyýlarý, Güney Afrika da Kap yöresi, Avustralya nýn güneybatý kýyýlarý, Kuzey Amerika da Kaliforniya kýyýlarý, Güney Amerika da Orta Þili kýyýlarý Bitki Topluluðu Bitki Topluluðunun Özellikleri Savan, tropikal bölgede yaklaþýk enlemleri arasýnda yayýlýþ gösteren uzun boylu otlar ile aralarýndaki tek tük aðaçlardan oluþur. Savan bölgesinde yazlar yaðýþlý, kýþlar kurak geçmektedir. Mevsimler Ekvatoral yaðmur ormanlarý bölgesine göre biraz belirginleþmiþtir. Yýllýk yaðýþ miktarý 1500 mm kadardýr. Coðrafi Daðýlýþý Avustralya nýn kuzeyi, Çad, Nijer ve Sudan ýn güneyi, Kolombiya, Venezuella, Brezilya da Amazon Havzasý nýn güneyinde savan iklimi geniþ alan kaplar. Savan 71

24 Bitki Topluluðu Bozkýr (Step) Bitki Topluluðunun Özellikleri Bozkýr, Orta Kuþaðýn yýllýk yaðýþý az ve karasal iklim görülen yerlerinde yayýlýþ gösteren kýsa boylu, seyrek ve otsu bitkilerdir. Step sahalarýnda yýllýk yaðýþ mm arasýndadýr. Þiddetli yaz kuraklýðýnýn etkisiyle bozkýr içindeki bitkiler kuraklýða dayanabilen türlerden oluþmaktadýr. Bozkýr topluluklarý kýþ ve bahar aylarýnda yeþil, yazlarýn sýcak ve kurak olmasý sebebiyle bu mevsimde kurudur. Baþlýca bozkýr bitkileri; üzerlik otu, yavþan otu, geven, yumak otu, çoban yastýðý, ada çayý ve sýðýr kuyruðudur. Coðrafi Daðýlýþý Step formasyonu Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya nýn orta enlemlerinde yaygýndýr. Rusya Federasyonu nun güneyi, Ukrayna, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Moðolistan, Suriye ve Türkiye bozkýr bitkilerinin en yaygýn olduðu ülkelerdir. Bitki Topluluðu Bitki Topluluðunun Özellikleri Orta Kuþak ta yarý nemli alanlarda ve yüksek daðlarda görülen yaz boyu yeþil kalan, bozkýrlara göre daha gür ot topluluklarýdýr. Yaz mevsiminin serin ve yaðýþlý olmasý çayýrlarýn geliþimini saðlamaktadýr. Daðlarda orman üst sýnýrý ile kalýcý kar arasýnda yetiþen çayýrlara dað çayýrlarý (Alpin çayýr) denir. Coðrafi Daðýlýþý ABD de Preri Bölgesi, Arjantin de Pampalar Bölgesi, Brezilya, Uruguay ve Yeni Zellanda çayýr bitki örtüsünün en yaygýn olduðu bölgelerdir. Çayýr Bitki Topluluðu Tundra Bitki Topluluðunun Özellikleri enlemleri arasýnda görülen en sýcak ayýn ortalama sýcaklýðýnýn 10 C yi geçmediði bölgelerde görülen tundra bitki örtüsü mus ve likenlerden oluþur, yer yer çalýlar ve kýsa aðaçlarda bulunur. Tundra sahasýnda sýk sýk tekrarlayan don, bitkilerin kök sistemine zarar verdiðinden uzun boylu vejetasyon geliþemez. Yýlýn 8-10 ayýnda topraðýn birkaç metre kalýnlýða kadar donmuþ olduðu tundra bölgesinde yýllýk yaðýþ miktarý mm civarý olup, buharlaþma düþüktür. Yýlýn önemli bölümünde toprakta su donmuþ olduðu için bitkiler tarafýndan kullanýlamaz. Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya nýn kuzeyinde görülen tundra vejetasyonuna arktik tundra, yüksek daðlarda görülen tundra vejetasyonuna alpin tundra denir. Coðrafi Daðýlýþý Kuzey Amerika nýn kuzeyi, Grönland Adasý kýyýlarý, Avrupa ve Asya nýn kuzeyinde yaklaþýk enlemleri arasýnda tundra bitki örtüsü yaygýn olarak görülür. Güney Yarýmküre de ise Antarktika nýn büyük bölümü buzlarla kaplý olduðu için tundra bitki örtüsü çok sýnýrlýdýr. 72

25 Bitki Topluluðu Çöl bitkileri Bitki Topluluðunun Özellikleri Çöl bitkileri, kuraklýða dayanýklý türlerden oluþur. Bitkiler kýsa süren yaðýþlar sýrasýnda büyüme gösterir. Yýlýk yaðýþ çoðunlukla 200 mm nin altýnda olduðu için bitki örtüsü çöl bölgelerinde çok seyrektir. Çöl bitkileri genellikle küçük ve dikensi yapraklara sahip olduklarý için buharlaþma ve terleme yoluyla su kayýplarý az olur. Çöl bitkilerinin kök sistemleri de çok iyi geliþmiþtir. Derinlere kadar ulaþan bitki kökleri topraðýn alt kýsýmlarýnda bulunan sulardan bitkinin faydalanmasýný saðlar. Sýcak ve kuru çöl rüzgârlarýnýn yüzeyi sürekli süpürmesi, kumullarýn hareketi çöl sahalarýnda bitki örtüsünün geliþmesini engellemiþtir. Coðrafi Daðýlýþý Dönenceler ve 30 enlemleri çevresindeki dinamik yüksek basýnç alanlarýnda tropikal çöller vardýr. Sahra, Kalahari, Victoria, Tanami, Simpson, Namibya, Atakama baþlýca tropikal çöllerdir. Orta Kuþak ta ise deniz etkisini alamamanýn etkisiyle oluþmuþ çöller vardýr. Baþlýca Orta Kuþak çölleri Gobi, Taklamakan, Kýzýlkum ve Karakum çölleridir. ETKÝNLÝK Aþaðýdaki bitki topluluklarý ile iklim grafiklerini eþleþtiriniz. Savan... 1 Yaðýþ (mm) Sýcaklýk ( C) O Þ M N M H T A E E K A 0 A Sýcaklýk Yaðýþ 2 Sýcaklýk ( C) 30 Yaðýþ (mm) 300 B Sýcaklýk Yaðýþ Çöl bitkileri O Þ M N M H T A E E K A Aylar 0 Ekvatoral yaðmur ormaný... 3 Yaðýþ (mm) Sýcaklýk ( C) O Þ M N M H T A E E K A 0 C Sýcaklýk Yaðýþ 73

26 LÜ ÖRNEKLER 1. Moren topraklarý aþaðýdaki göllerden hangisinin yaygýn olduðu ülkelerde daha fazla görülür? A) Karstik göllerin B) Sirk göllerinin C) Lagün göllerinin D) Tektonik göllerin E) Kýyý set göllerinin Buzullarýn taþýdýðý topraklara moren denir. Kanada, Norveç, Ýsveç ve Finlandiya gibi yüksek enlemlerde topraklarý olan ülkelerde buzul aþýndýrmasý sonucu oluþan çukurlarýn sularla dolmasý sonucu oluþan sirk gölleri yaygýn olarak görülür. Böylece bir ülkede sirk gölleri yaygýn olarak bulunuyorsa moren topraklarý fazladýr yorumu yapýlabilir. Yanýt B 3. I. Vertisoller II. Rendzinalar III. Podzol IV. Laterit Yukarýda verilen zonal ve intrazonal toprak türlerinden hangileri kireç yönünden zengindir? A) Yalnýz I B) Yalnýz III C) I ve II D) II ve III E) III ve IV Podzol ve laterit nemli bölgelerde görülen zonal topraklardandýr ve kireç bakýmýndan fakirdir. Rendzina kalker bakýmýndan zengin olan kayalar üzerinde oluþtuðu için, vertisoller de eski göl tabaný ovalarýnda killi ve marnlý ana kayaya baðlý oluþtuðu için kireç bakýmýndan zengindir. Yanýt C 2. Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisinin yaygýn olduðu bölgelerde tatlý su canlýlarýna ait fosillere daha sýk rastlanýr? A) Rendzina B) Kolüvyal toprak C) Regosol D) Vertisoller E) Çernezyom Vertisol (dönen topraklar) topraklar eski göl tabaný ovalarýnda killi veya marnlý ana kayaya baðlý oluþurlar. Bu durum vertisol topraklarýn yaygýn olduðu arazilerde tatlý su canlýlarýna ait fosillerin daha sýk görülmesini saðlar. Yanýt D 4. Daðlýk sahalarda eðimli yamaçlar boyunca ufalanan malzemenin daðlarýn eteklerinde birikmesi ile oluþan topraklara kolüvyal topraklar denir. Kolüvyal topraklarýn oluþmasýný; I. Mekanik çözülmenin þiddetli olmasý II. Bitki örtüsünden yoksun olma III. Sýcak ve nemli iklim þartlarý faktörlerinden hangileri kolaylaþtýrýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) I ve II D) I ve III E) II ve III Mekanik çözülmeyle ufalanan kayaç parçalarý bitki örtüsünün fakir olmasý durumunda sel sularý veya akarsular tarafýndan daðlarýn yamaçlarýndan eteklerine daha kolay taþýnarak kolüvyal topraklarý oluþturur. Yanýt C 74

27 5. Bir ülkenin kýyý bölgelerinde aþaðýdaki göllerden hangisinin yaygýnlýðý bu ülkede gelgit genliðinin fazla olmadýðýný kanýtlar? A) Heyelan set göllerinin B) Tektonik göllerin C) Sirk göllerinin D) Karstik göllerin E) Lagün göllerinin Lagün gölleri bir koy ya da körfezin giriþinin dalga ve akýntýlarýn getirdiði maddelerle kapatýlmasý sonucu oluþur. Bu tip gölleri gelgit genliðinin az olduðu iç denizlerde yaygýn olarak görebiliriz. Yanýt E Hidromorfik topraklar genel olarak taban suyu seviyesi yüksek sulak alanlarýn topraðý olduðu için hidromorfik topraklarýn olduðu yerlerde biyoçeþitlilik genelde yüksektir. 8. Bir bölgede yakýn bir jeolojik zamanda oluþmuþ aþaðýdaki göl çeþitlerinden hangisi yaygýnsa bu bölgede kaplýca ve sýcak su kaynaklarýnýn bulunma ihtimali daha fazladýr? A) Heyelan set gölü B) Karstik göl C) Alüvyal set gölü D) Tektonik göl E) Sirk gölü Yanýt B 6. Bitki örtüsünün maki ve garig olduðu bir iklim bölgesinde aþaðýdaki toprak türlerinden hangisi yaygýndýr? A) Terra-Rossa B) Podzol C) Laterit D) Çernezyom E) Rendzina Maki ve garig, Akdeniz ikliminin görüldüðü alanlarýn bitki örtüsüdür. Akdeniz iklim alanlarýnda çözünme sonucu oluþmuþ uvala ve polye tabanlarýnda terrarossa topraklarý yaygýndýr. 9. Tektonik göller, tektonik hareketler sonucu meydana gelen faylanmalarla oluþan grabenler içinde bulunurlar. Bir ülkede yakýn bir jeolojik devirde bu göller oluþmuþ ise bu ülke genç oluþumludur. Genç oluþumlu bir ülkede ise kaplýcalar ve sýcak su kaynaklarý yaygýndýr. Yanýt D Yanýt A II III 0 7. Aþaðýdaki topraklardan hangisi tarýmsal verimin yüksek olduðu bir toprak türü olmamasýna raðmen, bu topraklarýn yaygýn olduðu bölgelerde biyoçeþitlilik genelde yüksektir? A) Halomorfik topraklar B) Hidromorfik topraklar C) Rendzinalar D) Kolüvyal topraklar E) Tundra I Haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangilerinde yaðýþ azlýðý ve þiddetli buharlaþma nedeniyle kireç toprak yüzeyinde birikerek sert bir kabuk meydana getirir? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV IV 75

28 Haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden tropikal çöl ikliminin etkisindeki II. ve IV. bölgelerde sýcak ve kurak iklim þartlarý soruda belirtilen durumu meydana getirmektedir. 10. Aþaðýdaki göllerden hangisinin farklý yükselti basamaklarýnda yaygýn olarak bulunduðu ülkelerde kalýcý kar sýnýrý kesin olarak deniz seviyesine daha yakýndýr? A) Alüvyal set göllerinin B) Tektonik göllerin C) Karstik göllerin D) Lagün göllerinin E) Sirk göllerinin Yanýt D 12. I. Pleistosen buzullaþmasýnýn etkisinde çok fazla kalmasýyla II. Yüksek enlemlerde topraklarý bulunmasýyla III. Tayga ormanlarýnýn geniþ alan kaplamasýyla IV. Yarýmadalar üzerinde topraklarý bulunmasýyla Finlandiya da buzul aþýndýrmasý sonucu oluþmuþ çukurlarda sularýn birikmesi sonucu oluþmuþ çok sayýda göl bulunmasýný yukarýdakilerden hangileriyle açýklayabiliriz? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) III ve IV Pleistosen buzullaþmasý yüksek enlemlerde topraklarý bulunan ülkeleri çok fazla etkilediði için Finlandiya da binlerce buzul gölü vardýr. Yanýt D Sirk gölleri, yüksek enlemlerde bulunan ülkelerde yaygýndýr. Kutup kuþaðýnda topraklarý bulunan bu ülkelerde kalýcý kar sýnýrý deniz seviyesine yakýndýr. Yanýt E 11. I. Fazla sularýnýn dýþarýya boþaltamayan göllerin sularý tuzlu, acý ya da sodalýdýr. II. Afrika Kýtasý nýn doðusundaki göller genel olarak tektanik oluþumludur. III. Yeryüzündeki en derin ve yüz ölçümü büyük göller genel olarak alüvyal set gölleridir. Göllerin genel özellikleriyle ilgili yukarýdakilerden hangileri söylenemez? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) II ve III Yeryüzündeki en derin göller tektonik hareketler sonucu meydana gelen çanaklarda oluþan göllerdir. Yanýt C 13. I. Karstlaþma II. Heyelan III. Volkanizma IV. Akarsular Yukarýda verilenlerden hangileri doðal set göllerinin oluþumunda etkili olabilmektedir? A) I ve II B) II ve III C) II ve IV D) I, II ve III E) II, III ve IV Volkanizma, akarsular ve heyelan olaylarý doðal set göllerinin oluþumunda etkili olmaktadýr. Karstlaþma olaylarý sonucunda oluþan dolin, polye ve obruk gölleri doðal set gölü deðildir. Yanýt E 76

29 14. Aþaðýdaki yer þekillerinden hangisinin içinde oluþan göller karstik göl olarak nitelendirilebilir? A) Krater B) Kaldera C) Obruk D) Graben E) Sirk Krater ve kaldera içinde oluþan göllere volkanik göl, graben içinde oluþmuþ ise tektonik göl, sirk içinde oluþmuþ göllere buzul gölü denir. Obruk, karstik bir aþýným þeklidir.bu nedenle obruk denilen çukurlarda oluþan göllere karstik göl denir. Yanýt C 16. Yaðýþýn yýl içinde düzenli düþtüðü alanlardaki nehirlerin akýmý düzenli, yaðýþýn yýlýn bir döneminde yoðunlaþtýðý alanlardaki nehirlerin akýmý düzensizdir. Buna göre; I. Amazon II. Ganj III. Ýndus IV. Kongo Yukarýdaki nehirlerin bulunduðu bölgelerde yaðýþýn mevsimlere daðýlýþý dikkate alýnýrsa hangi akarsularýn akýmlarýnýn daha düzenli olduðunu söyleyebiliriz? A) I ve II B) I ve IV C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV 15. Kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsü cýlýz olduðundan toprak humus bakýmýndan fakir, bitki örtüsünün gür olduðu yerlerde ise topraklar genel olarak humus bakýmýndan zengindir. Ekvatoral iklim bölgesinde yaðýþ rejimi düzenli olduðu için Amazon ve Kongo akarsularýnýn akýmlarý da düzenlidir. Yanýt B IV III 17. Aþaðýdaki fotoðrafta Akdeniz Bölgesi ndeki Teke Platosu nda karstik bir arazi görülmektedir. I II V 0 Buna göre, haritada numaralandýrýlan alanlardan hangisindeki topraklar bulunduklarý bölgede bitki örtüsü zengin olmasýna raðmen humus bakýmýndan fakirdir? A) I B) II C) III D) IV E) V Tropikal yaðmur ormanlarýnýn bulunduðu I. bölgede sýcak ve nemli iklim þartlarý toprakta mikroorganizma faaliyetini artýrdýðý için bu bölgede bulunan laterit topraklar humus bakýmýndan fakirdir. Yanýt A Türkiye de bu arazilerde yaygýn olarak görülen zonal toprak çeþidi aþaðýdakilerden hangisidir? A) Laterit B) Çernezyom C) Podzol D) Lös E) Terra-Rossa V.Boynueðri Türkiye de Teke ve Taþeli platolarý gibi kalker ana kaya üzerinde Terra-rossa topraklar yaygýndýr. Yanýt E 77

30 18. Aþaðýdaki þekilde oluþumunu tamamlamýþ bir toprak kesitindeki horizonlar gösterilmiþtir. 20. Aþaðýda verilen iklim grafiklerinden hangisinde kimyasal çözünme daha fazladýr? Sýcaklýk A) Sýcaklýk ( C) Yaðýþ (mm) OÞMNMH T AEEK A -30 Aylar 0 B) Yaðýþ Yaðýþ (mm) Sýcaklýk ( C) O Þ M N M H T A E E K A Aylar C) Sýcaklýk ( C) Yaðýþ (mm) D) Yaðýþ (mm) Sýcaklýk ( C) Aþaðýdaki toprak çeþitlerinden hangisinde horizonlaþma yoktur? OÞMNMH T AEEK A Aylar O Þ M N M H T A E E K A Aylar 5 0 A) Laterit B) Podzol C) Terra-Rossa D) Regosol E) Çernezyom E) Sýcaklýk ( C) Yaðýþ (mm) Taþýnmýþ (azonal) topraklar arasýnda olan regosol topraklarda horizonlaþma yoktur OÞMNMH T AEEK A Aylar Yanýt D 19. Aþaðýda fotoðrafý verilen bitki örtüsü özellikle enlemleri arasýndaki bölgelerde görülen soðuða dayanýklý otsu bitki topluluklarýdýr. Bu bitki örtüsü kýsa ve serin geçen yaz mevsiminde yeþerir. Yýl boyu sýcak ve nemli iklim þartlarýnýn etkisindeki Ekvatoral iklim bölgelerinde kimyasal çözünme fazladýr. Yanýt B 21. I. Savan II. Bozkýr (step) III. Tundra Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde yukarýda bazý özellikleri ve fotoðrafý verilen bitki örtüsüne rastlayamayýz? A) Avustralya B) Norveç C) Kanada D) Ýsveç E) Rusya Federasyonu Avustralya nýn coðrafi konumu tundra bitki örtüsüne uygun deðildir. Yanýt A Ot formasyonu içinde bulunan yukarýdaki bitki topluluklarýndan hangileri tropikal yaðmur ormanlarýna komþu alanlarda görülür? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) II ve III Savan, tropikal kuþakta Ekvatoral iklime komþu alanlarda yaklaþýk enlemleri arasýnda yayýlýþ gösteren uzun boylu otlar ile aralarýndaki tek tük aðaçlardan oluþur. Yanýt A 78

31 22. II I 0 Tropikal çöllerde hava kütleleri çok az nem içerdiði için günlük sýcaklýk farklarý çok fazladýr. Yanýt D I. bölgede II. bölgeye göre bitki türlerinin daha zengin olmasýnda aþaðýdakilerden hangisi etkilidir? A) Sýcaklýk ve yaðýþýn az olmasý B) Topraklarýn yýkanmýþ olmasý C) Yaðýþ rejiminin düzenli ve yýllýk sýcaklýk ortalamasýnýn yüksek olmasý D) Yýllýk sýcaklýk farklarýnýn fazla olmasý E) Yaðýþlarýn oluþum þekli bakýmýndan konveksiyonel olmasý I. bölgede Ekvatoral iklim, II. bölgede karasal iklim etkilidir. I. bölgede bitki ve hayvan çeþitliliðinin daha fazla olmasýnda sýcak ve nemli iklim þartlarý etkilidir. Yanýt C 23. Aþaðýdaki þekilde gösterilen bitki örtüsü dönenceler ve 30 enlemleri çevresindeki tropikal çöllerde görülmektedir. 24. Zonal topraklarýn oluþumunda en önemli faktör iklimdir. Fiziksel çözülme ve kimyasal ayrýþma olaylarý, bitki örtüsünün yeþerip geliþmesi, topraðýn yýkanmasý ve topraktaki organizma faaliyetleri iklime baðlýdýr. Özellikle nemli ve sýcak bölgelerde kimyasal ayrýþma ön plandadýr. I IV II III 0 V Bu bitki örtüsünün yaygýn olarak görüldüðü iklim bölgesi için aþaðýdakilerden hangisi söylenemez? A) Kayaçlarýn mekanik çözülmesi fazladýr. B) Yýllýk yaðýþ miktarý 200 mm nin altýndadýr. C) Bitki örtüsünün canlanabildiði süre çok kýsýtlýdýr. D) Günlük sýcaklýk farklarý çok azdýr. E) Topraklar aþýrý tuzlu ve kireçlidir. Buna göre, haritada numalandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde kimyasal çözünme en fazladýr? A) I B) II C) III D) IV E) V Haritada verilen bölgelerden Amazon Havzasý ndaki II. bölgede kimyasal çözünme en fazladýr. Yanýt B 79

32 25. Haritada taralý bölgelerde görülen bitki topluluðunun özellikleri arasýnda aþaðýdakilerden hangisi yoktur? A) Bodur aðaç ve çalýlardan oluþur. B) Sürekli yeþildir. C) Yaz kuraklýðýna dayanýklý türlerdir. D) Düþük kýþ sýcaklýklarýna dayanýklý deðildir. E) Genellikle bulunduklarý bölgelerde orman üst sýnýrýndan sonra görülürler Renklendirme yöntemine göre haritasý yapýldýðýnda ülkenin tamamýnýn yeþilin tonlarýyla gösterildiði bir ülkede aþaðýdaki göl çeþitlerinden hangisinin yaygýn olmasý bu ülkenin kutba yakýn olduðunu kanýtlar? A) Tektonik göllerin B) Karstik göllerin C) Sirk göllerinin D) Lagün göllerinin E) Lav set göllerinin Ülkenin her yerinde yükseltinin 500 metreyi aþmadýðý bir ülkede buzul aþýndýrmasý sonucu oluþan çukurlarda geliþmiþ sirk göllerinin yaygýn olmasý bu ülkenin kutba yakýn olduðunu kanýtlar. Çünkü buzullarýn görüldüðü yükselti Ekvator dan kutuplara doðru alçalýr. Yanýt C Taralý bölgelerde Akdeniz iklimi etkilidir. Akdeniz ikliminde bitki örtüsü deniz kýyýsýndan baþlayarak yaklaþýk metre yükseltilere kadar makidir. Daha sonra kýzýlçam ve karaçam ormanlarý görülür. Yanýt E 28. Atmosfer yükseldikçe gazlarýn yoðunluðu aðýr gazlarýn oraný ve atmosferin kalýnlýðý azaldýðý için atmosfer basýncý azalýr. 26. Marmara Bölgesi nin jeolojik ve jeomorfolojik özellikleri göz önüne alýndýðýnda, bu bölgede aþaðýdaki göl tiplerinden hangisine rastlanmaz? A) Buzul B) Kýyý set C) Tektonik D) Krater E) Lagün Marmara Bölgesi nde volkanik daðlarýn zirveye yakýn kýsýmlarýnda patlama sonucu oluan krater oluþumlarýna rastlanmadýðý için krater gölü de yoktur. Yanýt D Buna göre, aþaðýdaki doðal set göllerinden hangisinin kýyý kesimlerinde atmosfer basýncýnýn daha fazla olma olasýlýðý diðer göl çeþitlerinden yüksektir? A) Lagün göllerinin B) Volkanik set göllerinin C) Heyelan set göllerinin D) Moren set göllerinin E) Lav set göllerinin Verilen göllerden lagün gölleri sadece kýyý yörelerinde görüldüðü için bu göllerin kýyý yörelerinde atmosfer basýncý fazladýr. Yanýt A 80

33 ÖLÇME ve DEÐERLENDÝRME TESTÝ Aþaðýda verilen boþluklarý uygun kelimelerle doldurunuz. 1. Çatalca Kocaeli Bölümü ndeki Büyük ve Küçükçekmece gölleri... göllerine örnektir. 2. Bir gölün fazla sularýný denize ya da okyanusa boþaltan... varsa sularý tatlýdýr. 12. Aktif volkanik bölgelerde yer altý gazlarýnýn ve buhar basýncýnýn etkisiyle yeryüzüne fýþkýrarak çýkan sýcak su kaynaklarýna... denir. 13. Kayaçlarýn donma-çözülme olaylarý ile gecegündüz arasýndaki sýcaklýk farklarý sonucu zamanla parçalanmasýna... çözülme denir. 3. Türkiye de yýl içinde seviyesi en çok deðiþen göl... Gölü dür. 4. Ýç kuvvetler sonucu oluþan çukurluklarda geliþen göllere... göl denir. Güney Marmara Bölümü ndeki Manyas, Ulubat ve Ýznik gölleri bu göllere örnektir. 5. Karstik bölgeler ve alüvyal ovalarda geçirimlilik yüksek olduðu için... sularýnca zengindir. 6. Yer altý sularýný tutan kayaç ortamlarýna... denir. 14. Sýcak ve nemli bölgelerde taþlarý oluþturan minerallerin, su, havadaki oksijen ve CO 2 in etkisiyle deðiþime uðrayarak yeni minerallerin oluþmasýna... çözülme denir toprak oluþumunun yavaþ olmasýna fiziksel çözülmenin fazla olmasýna raðmen, kimyasal çözülmenin sýcak ve kurak iklim þartlarýnýn etkisiyle az olmasý yol açmýþtýr. 16. Eðimin fazla olmasý... çözülmenin hýzýný artýrýr. 7. Yer altý sularýnýn doðal yoldan yeryüzüne çýktýðý yerlere... denir. 17. Oluþumunu tamamlamýþ bir toprak kesitinde yukarýdan aþaðýya doðru olan toprak katlarýna... denir. 8. Çözünebilen kayaçlarýn geniþ alanlarda ve kalýn tabakalar halinde bulunduðu nemli bölgelerde... kaynaklar yaygýn olarak bulunur. 18. Akarsu, rüzgâr, buzul gibi dýþ kuvvetlerin yeryüzünü aþýndýrmasý ve daha sonra aþýndýrdýklarý maddeleri biriktirmeleri sonucu... topraklar oluþur. 9. Yeryüzünün derin kýsýmlarýndaki sularýn yeryüzüne çýkmasýna olanak verdiði için sýcak su kaynaklarýnýn önemli bölümü... kaynaðýdýr. 10. Bursa, Yalova, Afyon, Denizli yörelerinde kaplýcalarýn ve sýcak su kaynaklarýnýn yaygýn olmasý... kýrýklý olmasý ile ilgilidir. 11. Geçirimsiz ve geçirimli tabakalarýn üst üste bulunduðu tekne biçimli arazilerde sondajla yeryüzüne çýkabilen kaynaklara... denir topraklar farklý yörelerden deðiþik mineraller içeren maddelerin birikmesi sonucu oluþtuðu için... görülmez. 20. Kurak ve yarý kurak bölgelerde fazla sularýn drenajý yetersiz olan, yüzey buharlaþmasý yüksek olduðu için ise üst toprakta tuz birikimi fazla olan... topraklar yaygýndýr.

34 21. Dýþ görünüþleri birbirine benzeyen bitkilerin oluþturduðu topluluklara bitki... denir. 22. Erzurum, Kars ve Ardahan çevresinde gür çayýr örtüsü altýnda... topraklarý geliþmiþtir. 23. Akdeniz ve Ege kýyýlarýnda kalker ana kaya üzerinde çözünme sonucu meydana gelmiþ uvala ve polye tabanlarýnda yaygýn olan, rengi demir oksitten dolayý kýrmýzý olan topraklara denir. 24. Laterit topraklarýn bulunduðu Ekvatoral iklim alanlarýnda bitki örtüsü gür olduðu halde bitkisel artýklarýn çürümesi sonucu oluþan... bu topraklarda hemen hemen yoktur Orta Kuþaðýn yýllýk yaðýþý az ve karasal iklim görülen yerlerinde yayýlýþ gösteren kýsa boylu, seyrek ve otsu bitkilerdir. 33. Kocayemiþ, defne, akçakesme, kermez meþesi, mersin, zeytin, keçiboynuzu, süpürge çalýsý, erguvan... bitki örtüsü içindeki baþlýca türlerdir enlemleri arasýnda görülen, en sýcak ayýn ortalama sýcaklýðýnýn 10 C yi geçmediði bölgelerde görülen...; mus ve liken, yer yer çalýlar ve kýsa aðaçlardan oluþur bitkileri kuraklýða dayanýklý türlerden oluþur. Bitkiler kýsa süren yaðýþlar sýrasýnda büyüme ve geliþme gösterir. 25. Etrafý daðlarla çevrili kapalý havzalarda yýllýk yaðýþ az olduðu için genellikle tuz ve kireç bakýmýndan... topraklar oluþur. 36. Amazon ve Kongo havzalarý, Gine Körfezi çevresi, Endonezya ve Malezya adalarý... ormanlarýnýn baþlýca yayýlýþ alanlarýdýr. 26. Eðimli arazilerde oluþan toprak örtüsü sürekli taþýndýðý için toprak kalýnlýðý daðlarýn yamaçlarýnda..., ovalarda Alüvyonlar, morenler, lösler, regosoller ve kolüvyal topraklar baþlýca... topraklardýr. 28. Ýklim ve bitki örtüsü farklýlýklar gösterebildiðinden ayný ana kaya üzerinde farklý topraklar Kuzey ve 10 Güney enlemleri arasýnda görülen... ormanlarý uzun boylu, sýk ve yapraklarýný dökmeyen aðaçlardan oluþur ikliminin hüküm sürdüðü sahalarda kýzýlçam ve karaçam ormanlarýnýn tahribinden sonra özellikle kýyý bölgelerinde geliþen, yaz-kýþ yapraðýný dökmeyen türlerden oluþan çalý topluluðuna maki denir tropikal bölgede yaklaþýk 10 ile 20 enlemleri arasýnda yayýlýþ gösteren aralarýnda tek tük aðaçlarýn bulunduðu uzun boylu ot topluluðudur sahasýnda sýk sýk tekrarlayan don, bitkilerin kök sistemine zarar verdiðinden uzun boylu vejetasyon geliþemez bitki örtüsünün üst sýnýrý Akdeniz kýyýlarýndan Ege ve Marmara kýyýlarýna doðru enlemin etkisiyle alçalýr. 39. Maki, garig ve psödomaki... formasyonu içindeki baþlýca bitki topluluklarýdýr. 40. Aþaðýdaki toprak türlerinin yanýna azonal ya da zonal toprak olduðunu yazýnýz. Tür Zonal Azonal Alüvyon Terra- Rossa Laterit Podzol Regosol Moren Çernozyom Lös 82

35 Doðadaki üç unsur: su, toprak, bitki ile ilgili olarak verilmiþ aþaðýdaki durumlarý doðru ( ) ve yanlýþ ( )þeklinde gruplandýrýnýz. 41. Yer kabuðu hareketleri sonucunda çöken alanlarda oluþan çukurluklarda biriken su kütlelerinin oluþturduðu göllere tektonik göl denir. 42. Kanada, Finlandiya, Norveç ve Ýsveç gibi ülkelerde buzul aþýndýrmasý sonucu oluþmuþ çukurlarda sularýn birikmesiyle meydana gelen karstik göller yaygýndýr. 43. Endonezya, Ýtalya, Japonya, Türkiye gibi volkanik faaliyetlerin yaygýn olarak yaþandýðý ülkelerde, krater ve kaldera gölleri yaygýndýr. 44. Özellikle iç denizlerin kýta sahanlýðý geniþ kýyýlarýnda koy ve körfezlerin dalga ve akýntýlarýn etkisiyle oluþan kýyý kordonlarý tarafýndan kapatýlmasý sonucunda oluþan göllere alüvyal set gölü denir. 45. Yer altý sularýný tutan ve ileten kayaç ortamlarýna akifer denir. 46. Kayaçlarýn donma-çözülme olaylarý ile gecegündüz arasýndaki sýcaklýk farklarý sonucunda kimyasal yapýlarýnda deðiþim olmadan çözülüp, zamanla parçalanmasýna mekanik çözülme denir. 47. Volkanik bölgelerde yerin derinliklerindeki volkanik gazlarýn uyguladýðý basýncýn etkisiyle yeryüzüne su ve buhar püskürten kaynaklara artezyen denir. 48. Ýki geçirimsiz tabaka arasýndaki geçirimli tabakada biriken sularýn sondaj uygulanarak yeryüzüne çýkarýlmasýyla oluþan kaynaklara gayzer denir. 49. Alüvyal ve kolüvyal topraklar, dýþ kuvvetler tarafýndan taþýnan malzemelerin oluþturduðu azonal topraklardýr. 50. Nemli sýcak iklim bölgelerinde kayaçlarýn bileþimindeki minerallerin ayrýþmasýna kimyasal çözünme denir. 51. Herhangi bir bölgede etkili olan iklim ve bitki örtüsü þartlarýna göre oluþmuþ ve normal profil özelliðine sahip topraklara zonal topraklar denir. 52. Halomorfik, hidromorfik ve kalsimorfik topraklar topoðrafya ve ana materyal etkisiyle oluþmuþ olan bütün horizonlarý geliþmemiþ genellikle A ve C horizonlarýna sahip intrazonal topraklardýr. 53. Tropikal bölgedeki daðlýk sahalarda eðimli yamaçlar boyunca ufalanan malzemenin daðlarýn eteklerinde birikmesiyle moren topraklar oluþur. 54. Tayga ormanlarý bölgesinde yýllýk sýcaklýk farký savan bölgesine göre daha azdýr. 55. Maki, garig ve psödomaki çalý formasyonu içindedir. 56. Muson ormanlarý bölgesinde yaz aylarýnda yaðýþ yüksek, kýþ aylarýnda düþüktür. 57. Karalar ayný yükseklikte ve engebesiz olsaydý bitki türleri aralýksýz kuþaklar oluþtururdu. 58. Tundra bölgesinde sýcaklýk yetersiz olduðundan aðaçlara rastlanmamaktadýr. 59. Savanlarýn ve muson ormanlarýnýn görüldüðü yerlerde kýþlar yaðýþlý, yazlar kuraktýr. 60. Tropikal çöllerde yaðýþ azlýðý ve yetersizliði ile þiddetli buharlaþma aðaç yetiþmesine engel olur. 83

36 BÖLÜM 3 TEST 1 1. Aþaðýdaki fotoðrafta eriyebilen kayaçlarýn geniþ alanlarda ve kalýn tabakalar halinde bulunduðu yerlerde erime ya da çökmeler sonucu oluþan çanaklarýn sularla dolmasý sonucu oluþan bir göl verilmiþtir. 3. I. Volkanik göller II. Tektonik göller III. Heyelan set gölleri IV. Karstik göller Yukarýdaki verilen göl tiplerinden hangilerinin oluþumunda iç kuvvetlerin etkisi fazladýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) I ve II D) II ve III E) III ve IV I II IV V III Buna göre, haritada numaralanmýþ alanlarýn hangilerinde bu oluþuma sahip göller daha yaygýn olarak bulunur? 4. Yüksek enlemlerde veya orta enlemlerde kalýcý kar sýnýrýnýn üstündeki yükseltilerde buzul aþýndýrmasý sonucu oluþan çukurlarda aþaðýdaki göllerden hangisi daha yaygýn olarak bulunur? A) Tektonik Göller B) Sirk Gölleri C) Lagün Gölleri D) Karstik Göller E) Volkanik Göller 5. Alüvyal ovalar taban sularý bakýmýndan zengindir. Özellikle alüvyal alanlarda altta geçirimsiz bir tabakayla sýnýrlanan kum, çakýl gibi geçirimli katmanlar belli bir seviyeye kadar suyla doymuþ durumda bulunur. A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) III ve IV E) IV ve V III I II IV V 2. Göller, beslenmenin çok olduðu dönemde yükselerek daha fazla karayý kaplar ve gölün yüz ölçümü artar. Kurak ve yarý kurak bölgelerde göllerin seviye deðiþimi daha fazla, yaðýþ rejimi düzenli veya belirgin bir kurak devrenin olmadýðý bölgelerdeki göllerde seviye deðiþimi azdýr. Buna göre, aþaðýdaki göllerden hangisinde yýl içinde yüz ölçümü deðiþimi daha fazladýr? A) Abant Gölü nde B) Tuz Gölü nde C) Uzungölde D) Sera Gölü nde E) Sapanca Gölü nde Buna göre, yukarýdaki haritada numaralanmýþ yörelerden hangisinin taban suyu bakýmýndan daha zengin olmasý beklenir? A) I B) II C) III D) IV E) V 6. Aþaðýdaki bitki örtülerinden hangisinin bulunduðu bölgelerde yýllýk sýcaklýk farký daha fazladýr? A) Tayga ormanlarý B) Muson ormanlarý C) Ekvatoral yaðmur ormanlarý D) Maki E) Savan 84

37 7. BÖLÜM: 3 Kalker 10. Aktif volkanlarýn bulunduðu bölgelerde yer altý gazlarýnýn ve buhar basýncýnýn etkisiyle yeryüzüne fýþkýrarak çýkan aþaðýdaki kaynaklara gayzer denir. Yukarýda verilen kaynak türü aþaðýdaki bölümlerden hangisinde daha yaygýn olarak görülür? A) Antalya Bölümü nde B) Ergene Bölümü nde C) Doðu Karadeniz Bölümü nde D) Yukarý Sakarya Bölümü nde E) Orta Fýrat Bölümü nde 8. Yer in derinliklerinden gelen bir kaynakla ilgili aþaðýdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir? A) Sýcaklýðýnýn yýl içinde fazla deðiþmediði B) Kurak mevsimde sularýnýn azaldýðý C) Debisinin yýl içinde artýp, azaldýðý D) Tropikal Kuþak ta bulunduðu E) Sularýnda eriyik halde mineral tuzlar bulunmadýðý Bu kaynak türü aþaðýdaki bölgelerden hangisinde daha yaygýndýr? A) Pasifik Ateþ Çemberi çevresindeki ülkelerde B) Arap Yarýmadasý nda C) Doðu Avrupa da D) Ýskandinav Yarýmadasý nda E) Amazon ve Kongo havzalarýnda 11. Alüvyon, moren ve lös gibi topraklar taþýnmýþ topraklardýr. Taþýnmýþ topraklardan morenler aþaðýdaki ülkelerden hangisinde daha yaygýndýr? A) Kanada B) Almanya C) Cezayir D) Kazakistan E) Fransa 9. Aþaðýdaki þekilde verilen kaynak türü aktif fay hatlarýnýn bulunduðu bölgelerde geçirimli ve su dolu bir katman, bir fay boyunca geçirimsiz bir tabaka ile ayný hizaya geldiðinde oluþur. 12. Aþaðýdaki haritada Türkiye deki önemli jeotermal sahalar ve sýcak su kaynaklarýnýn bulunduðu alanlar gösterilmiþtir. Fay kaynaðý Yeraltý suyu Geçirimsiz katman Aþaðýda verilen illerin jeolojik özellikleri dikkate alýnýrsa hangisinde bu tür kaynaklar daha yaygýn olarak bulunur? A) Adana B) Mardin C) Antalya D) Denizli E) Edirne 85 Bu alanlarýn aþaðýdakilerden hangisiyle paralellik gösterdiði söylenebilir? A) Sýradaðlarýn bulunduðu bölgelerle B) Jeolojik yapýnýn kýrýklý olduðu alanlarla C) Yazlarýn sýcak ve kurak geçtiði alanlarla D) Karstik yapýnýn yaygýn olduðu alanlarla E) Kapalý havzalarýn bulunduðu alanlarla

38 BÖLÜM 3 TEST 2 1. I. Yaðmur sularýnýn üzerine düþerek bir kýsmýnýn yer altýna sýzacaðý bir saha II. Kum, çakýl gibi taneli formasyonlar veya kaya çatlaklarý gibi boþluklu bir ortam III. Boþluklu veya çatlaklý ortama sýzan sularýn yer altýnda depolanabileceði bir yapý IV. Arazi yüzeyinde kil içeren kalýn katmanlarýn olmasý Bir sahada yer altý suyu oluþumunu yukarýda verilenlerden hangileri kolaylaþtýrýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz IV D) I ve II E) I, II ve III 2. Bir yörede eðim ve engebe fazla olmamasýna raðmen erozyonla çok miktarda toprak kaybý oluyorsa, bu yörede bitki örtüsü fakirdir. 4. Ýðne yapraklý ormanlarla kaplý soðuk nemli bölgelerde podzol topraklar yaygýndýr. Podzol topraklarýn oluþumunu þiddetli ve uzun kýþlar, kýsa ve serin yaz mevsimi kolaylaþtýrýr. Buna göre, aþaðýdaki ülkelerden hangisinde podzol topraklar daha yaygýndýr? A) Suriye B) Kanada C) Meksika D) Avustralya E) Portekiz 5. I. Etrafý daðlarla çevrili kapalý havzalarda genellikle tuz ve kireç bakýmýndan zengin topraklar bulunur. II. Eðimli arazilerde oluþan toprak tabakalarý sürekli taþýndýðý için toprak kalýnlýðý daðlarýn yamaçlarýnda az, ovalarda fazladýr. III. Toprak oluþumuna yol açan faktörlerin etkileri ve hýzlarý her iklim bölgesinde benzerdir. I II Toprak oluþumunda etkili olan faktörlerle ilgili yukarýdakilerden hangilerinin doðru olduðu söylenemez? III IV V A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) II ve III Yukarýda özellikleri verilen yöreye haritada numaralanmýþ yörelerden hangisi en uygundur? A) I B) II C) III D) IV E) V 3. I. Topraklarda humus oranýnýn düþük olduðu II. Topraklarda kalsiyum karbonat ve tuz birikiminin fazla olduðu III. Organik kalýntýlarýn çokluðundan dolayý topraklarýn koyu renkli olduðu IV. Topraklardaki yýkanmanýn çok hafif veya hiç olmadýðý Kurak veya yarý kurak iklim þartlarýnýn etkisindeki bölge topraklarýyla ilgili yukarýdakilerden hangileri söylenemez? A) Yalnýz III B) Yalnýz IV C) I ve II D) II ve III E) III ve IV 6. I. Bataklýklarda veya taban suyu seviyesinin yüksek olduðu sahalarda oluþan topraklardýr. II. Volkanik bölgelerde kum boyutlu malzemeler ile akarsularýn getirdiði maddelerin yamaçlardaki kolüvyal topraklar üzerinde birikmesi sonucu oluþan topraklardýr. III. Rüzgârlarýn kurak bölgelerden yarý kurak bölgelere, yani çöllerden çölün çevresindeki bölgelere taþýyýp biriktirdiði topraklardýr. Yukarýda özellikleri verilen topraklar aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir? I II III A) Regosol Lös Hidromorfik B) Hidromorfik Lös Regosol C) Lös Regosol Hidromorfik D) Regosol Hidromorfik Lös E) Hidromorfik Regosol Lös 86

39 7. Kalker bakýmýndan zengin olan kayalar üzerinde, nemli ve yarý nemli alanlarda oluþan az derin, humuslu, kireçli topraklardýr. Yýkanma fazla olduðu halde kalkerin hepsi topraktan uzaklaþtýrýlmamýþtýr. Yukarýda özellikleri verilen kalsimorfik toprak türü aþaðýdakilerden hangisidir? A) Rendzina B) Vertisol C) Terra-rossa D) Regosol E) Moren 8. I. Maki II. Tundra III. Garig IV. Psödomaki Yukarýda verilen bitki topluluklarýndan hangileri çalý formasyonu içindedir? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) I ve II D) II ve III E) I, III ve IV 9. I. Kýsa ve serin geçen yaz döneminde yeþerirler. II. Kýzýlçam ve karaçam ormanlarýnýn tahribinden sonra özellikle kýyý bölgelerinde geliþen, yaz ve kýþ yapraðýný dökmeyen türlerden oluþan çalý topluluðudur. III. Tamamý topraðýn derinliklerine sýzmayan suya baðlý olarak yetiþen ot cinsinden bitkilerin oluþturduðu topluluktur. Yukarýda verilenlerden hangileri tundra bitki örtüsünün özellikleri arasýndadýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) I ve III 10. Aþaðýdakilerden hangisi Ekvatoral yaðmur ormanlarýnýn özellikleri arasýnda deðildir? A) Uzun boylu ve sýk aðaçlardan oluþur. B) Deniz seviyesinden baþlayarak metrelere kadar çýkar. C) Baðýl nemin % larý bulduðu yaðmur ormanlarýnda yýllýk yaðýþ ortalamasý mm kadardýr. D) Kuzey Amerika ve Avrupa nýn batý kýyýlarý ile Çin in kuzeyinde görülür. E) Yayvan yapraklý ve yapraklarýný dökmeyen aðaçlardan oluþur Aþaðýdakilerden bitki topluluklarýndan hangisinin Tropikal Kuþak ta görülme olasýlýðý yoktur? A) Savan B) Step C) Muson ormanlarý D) Çöl bitkileri E) Psödomaki 12. Aþaðýdaki bölgelerden hangisi Ekvatoral yaðmur ormanlarýnýn baþlýca yayýlýþ alanlarý içinde deðildir? A) Amazon Havzasý B) Gine Körfezi çevresi C) Avustralya nýn güneyi D) Endonezya ve Malezya adalarý E) Kongo Havzasý 13. Aþaðýda verilen bitki örtüsü türlerinden hangisi ot formasyonu içinde deðildir? A) Savan B) Step C) Garig D) Çayýr E) Tundra 14. I. Defne II. Mersin III. Keçiboynuzu IV. Geven V. Yavþan otu Yukarýda verilen bitki türlerinden hangileri maki içindedir? A) I ve II B) I ve III C) II ve IV D) I, II ve III E) III, IV ve V 15. En sýcak ayýn ortalama sýcaklýðýnýn 10 C yi geçmediði bölgelerde görülen tundra bitki örtüsü mus, liken yer yer de çalýlar ve kýsa aðaçlardan oluþur. Buna göre, aþaðýdaki ülkelerden hangisinde tundar bitki örtüsü görülmez? A) Kanada B) Norveç C) Finlandiya D) Ukrayna E) Rusya Federasyonu

40 BÖLÜM 3 TEST 3 1. Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisinin bulunduðu yerlerde kesin olarak taban suyu seviyesi yüksektir? 2. A) Halomorfik topraklar B) Kalsimorfik topraklar C) Hidromorfik topraklar D) Kolüvyal topraklar E) Podzol topraklar 4. I. Kaynaç kaynaklar II. Fay kaynaðý III. Artezyen kaynaklarý IV. Vadi kaynaðý Yukarýda verilen kaynak çeþitlerinden hangilerinin bulunduðu alanlarda jeolojik yapý kesin olarak kýrýklýdýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz III C) I ve II D) II ve III E) III ve IV Yukarýdaki haritada görüldüðü gibi birbirine çok uzak ve Akdeniz e kýyýsý olmayan iki bölgede Akdeniz iklimi görülmesini aþaðýdakilerden hangisiyle açýklayabiliriz? A) Ýki bölgede okyanus akýntýlarýnýn etkili olmasýyla B) Ýki bölgenin de enlemleri arasýnda olmasýyla C) Ýki bölgenin de deniz kýyýsýnda olmasýyla D) Ýki bölgenin de okyanus kýyýsýnda olmasýyla E) Ýki bölgenin de benzer yer þekillerine sahip olmasýyla 0 5. Toprak yüzeyine düþen dal, yaprak ve meyve gibi organik kalýntýlarýn iklim þartlarýna göre birkaç ay ile birkaç yýl arasýndaki sürelerde bakteri ve mantarlar tarafýndan parçalanarak humusa dönüþtürülür. IV III I Haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisinde bitki ve hayvanlar tarafýndan oluþturulan organik kalýntýlarýn bakteri ve mantarlar tarafýndan parçalanma süresi daha uzundur? II V 0 A) I B) II C) III D) IV E) V 3. I. Savan II. Step III. Tundra IV. Maki Yukarýda verilen bitki topluluklarýndan hangileri sürekli yeþil deðildir? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) I, II ve III E) II, III ve IV 6. Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisinin görüldüðü alanlar 30 ile 40 enlemleri arasýnda ve kireçli arazilerdir? A) Laterit B) Terra-rossa C) Podzol D) Çernezyom E) Tundra 88

41 7. II III V I IV I. Bir daðýn ayný yamacý boyunca toprak özellikleri ayný deðildir. II. Genel olarak eðim arttýkça toprak tabakasýnýn kalýnlýðý artar. III. Ana kayanýn cinsi ve bileþimi toprak oluþumunu doðrudan etkiler. IV. Toprak oluþumunda en önemli faktör iklimdir. Yukarýdaki haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisinde sürekli yeþil, kuraklýða dayanýklý ama soðuða dayanýksýz bitkiler vardýr? A) I B) II C) III D) IV E) V Toprak oluþumunu etkileyen faktörler ve etkileriyle ilgili yukarýdaki bilgilerden hangileri doðrudur? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) I, III ve IV 8. I. Laterik topraklar II. Terra-Rossa topraklarý III. Çernezyom topraklar IV. Çöl topraklarý Yukarýdaki zonal topraklardan hangileri demirin oksitlenmesinden dolayý kýrmýzý renklidir? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV 11. Topraktaki humus miktarý iklime baðlýdýr. Kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsü cýlýz olduðundan toprak humus bakýmýndan fakir, bitki örtüsünün gür olduðu yerlerde ise topraklar humus bakýmýndan genel olarak zengindir. III I 9. I. Granit II. Kalker II 0 III. Andezit IV. Alçý taþý Yukarýdaki kayaç türlerinden hangilerinin yaygýn olduðu alanlarda kayaç ayrýþmasý daha hýzlýdýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve III E) II ve IV 89 Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerin topraktaki humus miktarý en çok olandan en az olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir? A)I-II-III B) I-III-II C)II-I-III D) II-III-I E) III-I-II

42 Heyelan sýrasýnda sürüklenen malzemenin bir çukurluðun önünü kapatmasý sonucu oluþan göllere heyelan set gölü denir. III IV I. Ekvatoral yaðmur ormaný II. Tayga ormanlarý II I V 0 III. Maki Yukarýdaki bitki topluluklarýnýn görüldüðü bölgelerin yýllýk sýcaklýk farký en çok olandan en az olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir? A)I-II-III B) I-III-II C)II-I-III D) II - III - I E) III - II - I 15. Haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde heyelan set göllerinin oluþma ihtimali daha fazladýr? A) I B) II C) III D) IV E) V I II IV III V Dünya haritasýnda numaralandýrýlmýþ bölgelerle aþaðýdaki seçeneklerde verilen fotoðraflarý eþleþtirirsek hangi seçenekte haritadaki numaralardan herhangi biri eþleþmez? A) B) 0 Haritada taralý bölgede görülen bitki topluluðu için aþaðýdakilerden hangisi söylenemez? A) Yýllýk yaðýþýn 2000 mm üzerinde olduðu yerlerde görülür. B) Bu bitki örtüsünün görüldüðü yerlerde yýllýk yaðýþýn yaklaþýk % 85 i yazýn düþer. C) Tropikal yaðmur ormanlarý gibi boylarý metreyi bulan aðaçlardan oluþur. D) Yaz yaðýþlarýyla yeþeren ormanlar, kýþýn yapraklarýný döker. E) Tropikal yaðmur ormanlarýna göre türce daha fakirdir. C) D) E) 90

43 BÖLÜM 3 TEST 4 1. I. Dünya daki suyun yaklaþýk %97 si tuzlu su, yaklaþýk %3 ü tatlý sudur. II. Dünya daki tatlý yüzey sularýnýn büyük kýsmý nehirler ve bataklýklardadýr. III. Dünya daki tatlý suyun yaklaþýk %68 i buz daðlarý ve buzullardadýr. Dünya daki su daðýlýmýyla ilgili yukarýdakilerden hangisi söylenemez? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) II ve III 4. Buzullardan çýkan sularýn önünün yine buzullarýn getirdiði morenlerle kapatýlmasý sonucu oluþan göllerdir. IV II III Haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangilerinde moren set gölleri yaygýn olarak görülür? I V 0 A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) III ve IV 2. I. Ergene 5. Akarsuyun yataðý içinde yýl boyunca göstermiþ olduðu akým deðiþimine akým düzeni veya rejimi denir. II. Doðu Karadeniz III. Hakkâri IV I IV. Orta Fýrat Yukarýdaki bölümlerden hangilerinde sirk göllerine rastlanmaz? III II V 0 A) I ve II B) I ve IV C) II ve III D) I ve IV E) III ve IV Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangilerinde akarsularýn rejimi düzenlidir? A) Yalnýz I B) Yalnýz III C) I ve IV D) II ve IV E) III ve V 3. Aþaðýdaki faaliyetlerden hangisi set göllerinin oluþumuna neden olmaz? A) Volkanizma B) Alüvyal birikmeler C) Dalgalar ve akýntýlar D) Rüzgârlar E) Moren setleri Akarsularýn baþlýca beslenme kaynaklarý; göl, yaðmur, kar, buz ve yer altý sularýdýr. Çok uzun yol kateden bazý akarsular birden fazla kaynakla beslenmekte ve karma rejimli akarsular olarak adlandýrýlmaktadýr. Buna göre, aþaðýdaki akarsulardan hangisinin karma rejimli olduðu söylenebilir? A) Kýzýlýrmak B) Gediz C) Bakýrçay D) Ceyhan E) Ergene

44 7. Akarsularýn baþlýca beslenme kaynaklarý göl, yaðmur, kar, buz ve yer altý sularýdýr. 10. I. Ýçinde yer altý suyu bulunduran tabakadýr. II. Gözenekliliði az olan tabakadýr. V II III. Ýki geçirimsiz tabaka arasýndaki geçirimli tabakada biriken sularýn sondaj yapýlarak yeryüzüne çýkarýlmasýyla oluþur. I III IV IV. Volkanik alanlarda Yer in derinliklerindeki sýcak gazlarýn uyguladýðý basýncýn etkisiyle yeryüzüne su ve buhar püskürten kaynaklardýr. Haritada numaralandýrýlmýþ yörelerden hangilerindeki akarsularýn beslenme kaynaklarýnda kar ve buz erimelerinin etkisi daha fazladýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) II ve III E) II ve IV Yukarýda verilen açýklamalar arasýnda aþaðýdakilerden hangisi yoktur? A) Akifer B) Kaynak C) Artezyen D) Gayzer E) Geçirimsiz tabaka 8. Yeryüzünde bol yaðýþ alan ve geçirimli arazilere sahip alanlar, yer altý suyu bakýmýndan zengindir. V I Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisi yer altý sularý bakýmýndan daha zengindir? III II IV 11. I. Günlük sýcaklýk farklarý II. Sýcaklýðýn 0 C nin altýna düþüp, 0 C nin üstüne çýktýðý gün sayýsý III. Mutlak nem Yukarýdakilerden hangilerinin artmasý kayaçlarýn mekanik (fiziksel) çözülme hýzýný artýrýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) II ve III A) I B) II C) III D) IV E) V 9. I. Sýcaklýk ortalamasý II. Yýllýk sýcaklýk farký III. Atmosfer nemliliði IV. Don olaylarý Yukarýdakilerden hangilerinin artmasý kayaçlarýn kimyasal çözünme hýzýný azaltýr? A) Yalnýz II B) Yalnýz III C) I ve II D) II ve III E) II ve IV 12. Laterit topraklarla ilgili aþaðýdakilerden hangisi söylenemez? A) Dönenceler arasýnda görülür. B) Sýcak-nemli iklim bölgesinin topraðýdýr. C) Rengi kiremit kýrmýzýsýdýr. D) Kalker ana kaya üzerinde oluþmuþ topraklardýr. E) Humus bakýmýndan fakirdir. 92

45 13. Kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsü cýlýz olduðundan toprak, humus bakýmýndan fakir. Bitki örtüsünün gür olduðu yörelerde ise toprak humus bakýmýndan zengindir. 15. Podzol topraklar, soðuk nemli bölgelerin iðne yapraklý orman sahalarýnda oluþan topraklardýr. Yýkanma fazla olduðundan podzol topraklar mineral bakýmýndan fakirdir. I IV I V II III V 0 II III IV 0 Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde bitki örtüsü gür olduðu halde topraklar humus bakýmýndan fakirdir? A) I B) II C) III D) IV E) V Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangilerinde podzol topraklar yaygýn olarak bulunur? A) I B) II C) III D) IV E) V 16. Bir ülkede yakýn bir jeolojik zamanda oluþmuþ aþaðýdaki göllerden hangisinin yaygýn olarak bulunmasý bu ülkenin genç oluþumlu bir ülke olduðunu kanýtlar? A) Karstik göl B) Buzul gölü C) Tektonik göl D) Heyelan set gölü E) Alüvyal set gölü 14. Laterit topraklar, sýcak-nemli iklim bölgesinin topraðýdýr. Bitki örtüsünün gür olduðu alanlarda görülen bir toprak olmasýna raðmen aþýrý yýkanma ve humusun büyük kýsmýnýn tüketilmesinden dolayý bu topraklar humus bakýmýndan fakirdir. II V I Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangilerinde laterit topraklar yaygýn olarak bulunur? A) I B) II C) III D) IV E) V III IV Aþaðýdaki göl çeþitlerinden hangisinin tamamýna yakýný Türkiye de Karadeniz Bölgesi ndedir? A) Tektonik göl B) Sirk gölü C) Lagün gölü D) Heyelan set gölü E) Alüvyal set gölü 18. Bir ülkede aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisinin bulunmasý bu yörenin günümüzde ya da geçmiþte buzul faaliyetlerinin etkisinde kaldýðýný gösterir? A) Moren B) Alüvyon C) Lös D) Kolüvyal E) Regosol

46 BÖLÜM 3 TEST 5 1. Tundra topraklarý, kýþýn donmuþ durumdadýr. Yazýn yüzey tabakasýndaki don çözülünce bu topraklar bataklýk halini aldýðý için tarýma elveriþli deðildir. I IV II Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangilerinde tundra topraklarý yaygýn olarak bulunur? A) I B) II C) III D) IV E) V III V 0 4. Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisinin bulunduðu yerlerde taban suyu seviyesi kesin olarak yüksektir? A) Rendzina B) Vertisoller C) Kalsimorfik topraklar D) Çernezyom E) Hidromorfik topraklar 5. Tundra iklim þartlarýnýn yaygýn olduðu bir bölgede aþaðýdaki azonal toprak tiplerinden hangisinin bulunma olasýlýðý daha yüksektir? A) Kolüvyal topraklar B) Alüvyal topraklar C) Regosoller D) Morenler E) Lösler 2. Aþaðýdaki toprak türlerinin görüldüðü bölgelerden hangisine güneþ ýþýnlarý daha eðik gelir? A) Çernozyom topraklar B) Kýrmýzý topraklar C) Tundra topraklarý D) Podzol topraklar E) Laterit topraklar 3. Kurak ve yarý kurak bölgelerde, sularýn içindeki çeþitli tuz ve karbonatlarýn suyun buharlaþmasýyla topraðýn yüzeyinde ve çeþitli derinliklerde birikmesiyle oluþan topraklardýr. Yukarýda bazý özellikleri verilen intrazonal toprak türü aþaðýdakilerden hangisidir? A) Halomorfik topraklar B) Hidromorfik topraklar C) Kalsimorfik topraklar D) Kolüvyal topraklar E) Regosoller 6. Oluþumunu tamamlamýþ bir toprak kesitinde yüzeyden derine doðru birbirinden farklý özellikler gösteren katlara horizon denir. Horizonlar geliþmiþ topraklar normal profil özelliði taþýyan topraklardýr. Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisi normal profil özelliðine sahip deðildir? A) Podzol topraklar B) Laterit topraklar C) Kolüvyal topraklar D) Çernezyom topraklar E) Bozkýr topraklarý 7. I. Terra-Rossa II. Podzol III. Kalsimorfik topraklar IV. Laterit Yukarýdaki toprak türlerinden hangileri kalkerler üzerinde geliþmiþtir? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve III E) II ve IV 94

47 8. Daðlýk sahalarda eðimli yamaçlar boyunca ufalanan malzemenin daðlarýn eteklerinde birikmesi ile oluþan topraklara kolüvyal topraklar denir. Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde kolüvyal topraklarýn oluþumu beklenemez? A) Hollanda B) Ýsviçre C) Avusturya D) Türkiye E) Kanada 9. I. Laterit topraklar II. Kahverengi orman topraklarý III. Çernezyom topraklar IV. Bozkýr topraklarý Yukarýdaki zonal toprak tiplerinden hangileri humus bakýmýndan daha zengindir? A) Yalnýz II B) Yalnýz III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV 10. Aþaðýdaki bitki topluluklarýndan hangisi ot formasyonu içinde yer almaz? A) Savan B) Step C) Çayýr D) Tundra E) Tayga 11. I. Tayga II. Savan III. Tundra IV. Maki 13. I. Kanada II. Norveç III. Mýsýr IV. Kazakistan Yukarýdaki ülkelerden hangilerinde tundra bitki örtüsünün görüldüðü alanlar yoktur? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) III ve IV E) I, II ve IV 14. Yeryüzünde geniþ kum örtüleri veya kayalýklardan oluþan, yýllýk yaðýþýn genel olarak 200 mm nin altýnda olduðu bölgelerde çok seyrek olarak daðýlmýþ bulunan kurakçýl otlar, çalýlar ve kaktüsler en yaygýn bitki türleridir. IV III II I Haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangilerinde yukarýda açýklanan bitki örtüsüne rastlanmaz? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) I ve II D) II ve IV E) III ve IV 15. Aþaðýdaki haritada Akdeniz Bölgesi nde baþlýca daðýlýþ alaný gösterilen bitki örtüsünün bu bölgedeki üst sýnýrý yaklaþýk metredir. V 0 Yukarýdaki bitki topluluklarýndan hangileri düþük sýcaklýklara daha dayanýklýdýr? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV 12. Bir dað yamacý boyunca yükseldikçe bitkiler yükseltisýcaklýk iliþkisine baðlý olarak kuþaklar oluþturur. Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde dað yamaçlarýnda iðne yapraklý ormanlarýn üst sýnýrý daha alçaktýr? A) Norveç B) Ýsviçre C) Türkiye D) Ýtalya E) Ýspanya 95 Bu bitki örtüsünün özellikleriyle ilgili aþaðýdakilerden hangisi söylenemez? A) Bodur aðaç ve çalýlardan oluþur. B) Sürekli yeþil yapraklýdýr. C) Kuraklýða dayanýklýdýr. D) Üzerlik, geven, çoban yastýðý ve yavþan otu gibi bitkilerden oluþur. E) Düþük sýcaklýklara dayanýklý deðildir.

48 BÖLÜM 3 TEST 6 1. Ýklim, toprak ve yer þekilleri gibi þartlarýn aðaç yetiþmesine imkân vermediði yerlerde belirli zamanlarda yaðan yaðýþa veya tamamý topraðýn derinliklerine sýzmayan suya baðlý olarak yetiþen bitkilere ot formasyonu denir. I. Savan 4. Yaklaþýk 35 ile 75 kuzey enlemleri arasýnda görülen Avrupa Kýtasý nda aþaðýdaki bitki topluluklarýndan hangisi görülmez? A) Maki B) Orman C) Çayýr D) Tayga E) Savan II. Tundra III. Step Buna göre, ot formasyonu içindeki yukarýdaki bitkilerin görüldüðü bölgelerin yýllýk sýcaklýk ortalamalarýnýn en yüksek olandan en düþük olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir? A)I-II-III B) I-III-II C)II-I-III D) II - III - I E) III - II - I 5. Afrika Kýtasý nda aþaðýdaki bitki topluluklarýndan hangisi görülmez? A) Çayýr B) Savan C) Step D) Orman E) Tundra 6. I. Afrika II. Güney Amerika III. Asya IV. Okyanusya 2. Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisi eski göl tabanlarýnýn bulunduðu arazilerde yaygýn olduðu için bu topraklarýn bulunduðu alanlarda balýk fosillerine sýkça rastlanýr? A) Podzol B) Çernezyom C) Regosol D) Vertisol E) Terra-Rossa Yukarýdaki kýtalardan hangilerinde çöl bitkilerinin kapladýðý alan daha geniþ, hangisinde daha dar alan kaplar? Daha geniþ Daha dar A) I II B) I III C) II III D) II I E) I IV 3. I. Laterit topraklar II. Podzol topraklar III. Tundra topraklarý IV. Çernezyom topraklar Yukarýdaki zonal toprak tiplerinden hangisinin görüldüðü alanlarda bitki örtüsü ormandýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) III ve IV 7. I. Savan II. Tundra III. Tayga Yukarýdaki bitki topluluklarýnýn görüldüðü bölgeleri yýllýk yaðýþ miktarý en çok olandan en az olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir? A)I-II-III B) I-III-II C)II-I-III D) II - III - I E) III - II - I 96

49 8. Yeryüzünde yýllýk yaðýþ miktarýnýn fazla, arazinin engebeli olduðu bölgelerde heyelan sýrasýnda sürüklenen malzemenin bir akarsu vadisini kapatmasý sonucu meydana gelen göllerdir. 10. Aþaðýdaki bitki örtülerinden hangisinin Kuzey Yarým Küre de güney kesimlerinde, Güney Yarým Küre de kuzey kesimlerinde yaðmur ormanlarý geniþ yer kaplar? A) Tundra B) Tayga C) Maki D) Savan E) Step 11. I. Tropikal yaðmur ormanlarý II. Savan III. Maki III IV. Bozkýr IV Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangisinde bu göller daha yaygýn oluþur? A) I B) II C) III D) IV E) V 9. Bir yörede fazla sularýn drenaji iyi deðilse bu yörede bataklýk alanlar fazladýr ve taban suyu seviyesi yüksektir. II Yukarýda özellikleri verilen drenajýn iyi olmadýðý alanlarda oluþan toprak türü aþaðýdakilerden hangisidir? A) Hidromorfik topraklar B) Kalsimorfik topraklar C) Rendzina D) Regosol E) Çernezyom Yukarýdaki bitki örtülerinden hangileri sürekli yeþildir? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve III E) II ve IV I V Orta Kuþaðýn yarý kurak iklim bölgelerinde görülen seyrek ve cýlýz ot topluluklarýdýr. Steplerin görüldüðü yerlerde yýllýk yaðýþ miktarý mm arasýndadýr. Aþaðýdaki bitki türlerinden hangisi baþlýca step bitkileri arasýnda deðildir? A) Yavþan otu B) Üzerlik otu C) Geven D) Zakkum E) Çoban yastýðý 13. Bu bitki örtüsünün; I. Görüldüðü bölgelerin tamamýna yakýný Kuzey Yarým Küre dedir. II. Soðuða dayanýklý otsu bitkilerdir. III. Kýsa ve serin geçen yaz döneminde yeþerirler. Yukarýda bazý özellikleri verilen bitki topluluðu aþaðýdakilerden hangisidir? A) Tundra B) Bozkýr C) Garig D) Savan E) Tayga 14. I. Tropikal yaðmur ormanlarý II. Savan III. Step IV. Tundra Yukarýdaki bitki örtülerinden hangisinin görüldüðü iklim bölgelerinde yýl içinde kar þeklinde yaðýþlar görülmez? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) I ve II D) II ve III E) III ve IV 15. I. Tundra II. Savan III. Tropikal yaðmur ormanlarý IV. Bozkýr Yukarýdaki bitki örtülerinden hangisinin görüldüðü iklim bölgelerde yýllýk yaðýþ miktarý genel olarak 500 mm nin altýndadýr? A) I ve II B) I ve IV C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV 97

50 BÖLÜM 3 TEST 7 1. Bir bölgede III. ve IV. zamanda oluþmuþ tektonik göller yaygýn olarak bulunmaktaysa bu bölgede aþaðýdaki kaynaklardan hangisi daha fazla bulunabilir? A) Fay kaynaðý B) Artezyen C) Vadi kaynaðý D) Karstik kaynak E) Yamaç kaynaðý 2. Aþaðýdaki zonal toprak tiplerinden hangisinin yaygýn olarak bulunduðu yerlerde kayaçlarýn kimyasal ayrýþmasý daha fazladýr? A) Podzol B) Terra-Rossa C) Laterit D) Çernezyom E) Tundra 3. I. Laterit II. Çernezyom III. Podzol Yukarýdaki toprak tiplerinden hangisinin yaygýn olduðu bölgelerde bitki örtüsü genel olarak ormandýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) I ve III 5. Yer kabuðu hareketleri sonucunda çöken alanlarda oluþan çukurluklarda biriken su kütlelerinin oluþturduðu göller genellikle yeryüzündeki en derin göllerdir. Yukarýda bazý özellikleri açýklanan göl çeþidi aþaðýdakilerden hangisidir? A) Tektonik göl B) Karstik göl C) Buzul gölü D) Volkanik göl E) Heyelan set gölü 6. Nemli bölgelerde toprakta yýkanma fazla iken kurak bölgelerde azdýr. Aþýrý yýkanma sonucunda topraðýn üst kýsmýndaki besin maddeleri, sýzma yoluyla alt kýsýmlara taþýndýðýndan toprak besin maddeleri yönünden fakir kalýr. Buna göre, I. Laterit topraklar II. Podzol topraklar III. Tundra topraklarý IV. Kahverengi step topraklarý Yukarýdaki toprak tiplerinden hangileri bitki besin maddeleri yönünden fakirdir? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) I ve II D) I ve III E) III ve IV 4. Bitki örtüsü Toprak tipi I. Yaðmur ormaný Laterit II. Maki Terra-Rossa III. Bozkýr Çernezyom IV. Tayga Podzol Yukarýda verilen bitki örtüsü ve toprak tipi eþleþtirmelerinden hangileri doðru deðildir? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz IV D) II ve III E) III ve IV 7. Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisi sýcak-nemli iklim bölgelerinin humus bakýmýndan fakir topraðýdýr? A) Bozkýr topraklarý B) Çernezyom topraklar C) Laterit topraklar D) Podzol topraklar E) Tundra topraklarý 98

51 8. Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisinin görüldüðü yerlerde bitki örtüsü kesinlikle yýl boyunca yeþildir? A) Podzol B) Terra-Rossa C) Laterit D) Çernezyom E) Tundra 11. I. Alüvyal toprak II. Kolüvyal toprak III. Litosoller IV. Vertisoller Yukarýda verilen toprak tiplerinden hangileri azonal (taþýnmýþ) topraklar arasýnda deðildir? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz IV D) I ve II E) III ve IV 9. Oluþumunu tamamlamýþ bir toprak kesitinde yüzeyden derine doðru birbirinden farklý özellikler gösteren horizon olarak adlandýrýlan katlar vardýr. Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisinin horizonlarý yoktur? 12. Aþaðýdaki haritada yeryüzünde toprak tabakasýnýn altýndaki ana kayayla birlikte eðim yönünde yer deðiþtirmesi olaylarýnýn en sýk oluþtuðu alanlar gösterilmiþtir. A) Laterit B) Terra-Rossa C) Podzol D) Çernezyom E) Regosol I II Yukarýdaki haritada numaralandýrýlmýþ I. ve II. bölgelerde görülen toprak tipleri ve özellikleriyle ilgili aþaðýdakilerden hangisi söylenemez? 0 Buna göre, haritada verilen bölgelerde aþaðýdaki göl çeþitlerinden hangi bu olay sonucu oluþur? A) Tektonik göl B) Karstik göl C) Heyelan set gölü D) Volkanik göl E) Lagün gölü A) II. bölgedeki topraklar sýcak nemli iklimlerin topraðýdýr. B) Her iki bölge topraðý da orman sahalarýnýn altýnda geliþmiþtir. C) Her iki bölge topraðý da mineral bakýmýndan fakirdir. D) II. bölgede görülen topraklarýn rengi kiremit kýrmýzýsýdýr. E) I. bölge topraklarýnda kireç toprak yüzeyinde birikerek sert bir tabaka meydana getirir Buzullardan çýkan akarsularýn önünün buzullarýn taþýdýðý topraklar olan morenlerin oluþturduðu setlerle kapatýlmasý sonucu moren set gölleri oluþur. Aþaðýdaki ülkelerin matematik ve özel konumlarýný dikkate alýrsak bu oluþuma sahip göllerin hangisinde oluþamayacaðýný söyleyebiliriz? A) Kanada B) Norveç C) Ýsveç D) Finlandiya E) Bangladeþ

52 14. I. Ýçinde yer altý suyu bulunduran tabakadýr. II. Aktif volkanlarýn bulunduðu alanlarda Yer in derinliklerindeki sýcak gazlarýn uyguladýðý basýncýn etkisiyle yeryüzüne su ve buhar püskürterek çýkan kaynaklardýr. III. Ýki geçirimsiz tabaka arasýndaki geçirimli tabakada biriken sularýn sondaj yapýlarak yeryüzüne çýkarýlmasýyla oluþur. IV. Kolay çözünen kayaçlarýn bulunduðu arazilerde biriken sularýn bir yamaç ya da vadiden yeryüzüne çýkmasýyla oluþan kaynaklardýr. Yukarýda verilen tanýmlar arasýnda aþaðýdakilerden hangisi yoktur? A) Akifer B) Artezyen C) Fay kaynaðý D) Gayzer E) Karstik kaynak 17. Bilimsel bir araþtýrma gezisi için Pasifik Okyanusu ndaki bir adaya giden bir iklim bilimci öðrencilerine bu adaya birkaç düzine insan ilk yerleþtiðinde adanýn çoðu yerinin ormanlarla kaplý olduðunu söylemiþtir. Klimatolog bu görüþünü aþaðýdakilerden hangisine dayandýrmýþ olabilir? A) Adanýn yaðýþ rejiminin düzenli olmasýna B) Adada bulunan göl dibi sedimentlerinde bulunan polen araþtýrmalarýna C) Adada volkanik topraklarýn yaygýn olmasýna D) Adada toprak erozyonunun hýzlý olmasýna E) Adada yaþayan nüfusun genel olarak balýkçýlýkla geçinmesine 15. Vadi, tektonik çukurluk veya koy gibi yer þekillerinin önünün kapanmasý sonucu meydana gelen gölleri aþaðýdaki dýþ kuvvetlerden hangisi oluþturmaz? A) Volkanizma B) Akarsular C) Buzullar D) Rüzgârlar E) Dalgalar ve akýntýlar 18. Aþaðýdaki göllerden hangisi doðal setleþmeler sonucu oluþmamýþtýr? A) Köyceðiz B) Bafa C) Abant D) Oymapýnar E) Tortum 16. I. Beslenme kaynaðý güçlü olan göller, fazla sularýný bir gidegen yardýmýyla denizlere boþaltýr. II. Göller, hem yer altý hem yer üstü sularýyla beslenebilir. 19. Aþaðýdaki göllerden hangisi doðal setleþmeler sonucu oluþmuþtur? A) Sera B) Karakaya C) Demirköprü D) Oymapýnar E) Ýznik III. Göllerin oluþumunda iç ve dýþ kuvvetler etkili olabilir. IV. Krater, kaldera ve maarlar içinde geliþen göller Avustralya, Suudi Arabistan, Norveç ve Ýsveç te yaygýn olarak bulunur. Göllerle ilgili olarak verilen yukarýdaki ifadelerden hangileri doðru deðildir? A) Yalnýz I B) Yalnýz III C) Yalnýz IV D) I ve II E) III ve IV 100

53 ... ANADOLU LÝSESÝ EÐÝTÝM-ÖÐRETÝM YILI 10. SINIFLAR 1. DÖNEM 2. YAZILI SINAVI SORULARI ADI SOYADI :... SINIF-NO :... Aþaðýdaki ifadelerde boþluk býrakýlan yerlere uygun kelimeleri yazýnýz. 1. Aral, Hazar, Baykal ve Lut gölleri... oluþumlu göllerdir. 2. Buzul aþýndýrmasý sonucu oluþan çukurlarda biriken sularýn meydana getirdiði göllere... gölü adý verilir ,... ve... denilen çanaklarda sularýn birikmesi ile oluþmuþ göllere volkanik göl denilir. 4. Ýç denizlerdeki alçak kýyýlarda dalga ve akýntýlarýn etkisiyle meydana gelen kýyý kordonlarýnýn bir koy veya körfezin önünü kapatmasý sonucu... gölleri oluþur. 5. Ýçinde yer altý suyu bulunduran tabakalara... denir. 6. Ýki geçirimsiz tabaka arasýndaki geçirimli tabakada biriken sularýn sondaj yapýlarak yeryüzüne çýkarýlmasýna... denir. 7. Volkanik alanlarda yerin derinliklerindeki sýcak gazlarýn uyguladýðý basýncýn etkisiyle yeryüzüne su ve buhar þeklinde püskürerek çýkan sulara... denir. 8. Dönenceler arasýndaki sýcak nemli iklim bölgelerinde... topraklar yaygýndýr. Aþaðýdaki ifadeleri doðru ( ) ya da yanlýþ ( ) olarak belirleyiniz. 11. Maki, garig ve psödomaki çalý formasyonu içindedir. 12. Eski göl tabanlarýndaki killi ve kireçli depolar üzerinde halomorfik topraklar bulunur. 13. Sert karasal iklim alanlarýnda görülen iðne yapraklý ormanlara tayga ormanlarý denir. 14. Oluþumunu tamamlamýþ bir toprak kesitinde yüzeyden derine doðru birbirinden farklý özellikler gösteren toprak katlarýna horizon denir. 15. Kolay çözünebilen karstik arazilerin bulunduðu alanlarda erime sonucu meydana gelen boþluklarda biriken sularýn yeryüzüne çýkmasý sonucu vadi kaynaklarý oluþur. 16. Herhangi bir bölgede etkili olan iklim ve bitki örtüsü þartlarýna göre oluþmuþ ve normal profil özelliðine sahip topraklara azonal topraklar denir. 9. Karasal iklimin yarý nemli sahalarýnda, çayýr bitki örtüsü altýnda... topraklar yaygýndýr. 10. Bataklýk alanlarýnda veya taban suyu seviyesinin yüksek olduðu sahalarda... topraklar yaygýndýr Kýrýklý yapýlarýn bulunduðu yerlerde fay hattý boyunca yüzeye çýkan sularýn oluþturduðu kaynaklara fay kaynaðý denir.

54 18. Oluþumunda topoðrafya ve ana materyalin etkili olduðu topraklara intrazonal topraklar denir. 19. Bir bölgede gayzerler yaygýn olarak bulunuyorsa bu bölge volkaniktir. 20. Kayaçlarýn sýcaklýk farklarý ile donma-çözülme olaylarýnýn etkisi ile parçalanmasýna kimyasal ayrýþma denir. 24. II I IV Haritada numaralandýrýlmýþ alanlardan hangileri bitki türleri bakýmýndan daha zengindir? A) I ve II B) I ve III C) II ve IV D) II ve IV E) III ve IV III I. Bir daðýn ayný yamacý boyunca farklý karakterde topraklar görülebilir. II. Zonal topraklarýn oluþumunda en önemli faktör iklimdir. III. Ekvatoral iklimin görüldüðü bölgelerdeki topraklar tropikal yaðmur ormanlarýnýn etkisiyle humus bakýmýndan zengindir. Toprak oluþumuyla ilgili yukarýdakilerden hangileri söylenemez? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve II E) II ve III 22. I. Atlas II. Hint III. Pasifik Yukarýdaki okyanuslarýn yeryüzünde kapladýðý alan en büyük olandan en küçük olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir? A)I-II-III B) I-III-II C)II-I-III D) II-III-I E) III-I-II 25. Aþaðýdaki seçeneklerden hangisinde sýrasýyla zonal topraklar içinde en verimli olanla, azonal topraklar içinde en verimli olan verilmiþtir? Zonal Azonal A) Çernezyom Kolüvyal B) Laterit Regosol C) Çernezyom Alüvyal D) Podzol Alüvyal E) Terra-Rossa Vertisol 26. I. Orta kuþaðýn yarý kurak alanlarýnda görülür. II. Yaðýþ azlýðý nedeniyle kireç B horizonuna taþýnamayýp, A horizonunun alt kýsmýnda birikmiþtir. III. Kýþýn donmuþ olan toprak, yazýn çözülerek bataklýk halini alýr. Kestane ve kahverengi step topraklarýyla ilgili yukarýdakilerden hangileri söylenebilir? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 23. Aþaðýdaki toprak türlerinden hangisi bir bölgede iklim ve bitki örtüsüne göre oluþmuþ ve normal profil özelliðine sahip topraklardandýr? A) Terra-Rossa B) Vertisol C) Rendzina D) Regosol E) Moren 27. Aþaðýdaki toprak tiplerinden hangisinin oluþumunda topoðrafya ve ana materyalin etkisi daha fazla olup, topraktaki bütün horizonlar geliþememiþtir? A) Rendzina B) Podzol C) Çernezyom D) Laterit E) Kahverengi orman 102

55 28. Daðlýk alanlarda eðimli yamaçlar boyunca ufalanan malzemenin daðlarýn bitki örtüsündenn yoksun yamaçlarýnda birikmesi ile oluþan kolüvyal topraklara aþaðýdaki ülkelerden hangisinde daha fazla rastlanýr? A) Mýsýr B) Libya C) Avustralya D) Avusturya E) Ukrayna 30. I. Terra-Rossa II. Çernezyom III. Tundra Yukarýdaki zonal toprak türlerinin humus oraný en çok olandan en az olana doðru sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisinde verilmiþtir? A)I-II-III B) I-III-II C)II-I-III D) II - III - I E) III - II - I 29. Dünya topraklarýnýn ph derecesi 2,9-11 arasýnda deðiþmektedir. 7 nötr durumu gösterir. Bu deðer azaldýkça toprak asitliðe, arttýkça alkaliliðe gider. ph derecesi çeþitli etkenlere baðlý olmakla birlikte en çok iklimden etkilenir. Fazla yýkanmýþ topraklar genellikle asidik, kurak bölge topraklarý ise alkalidir. I II IV III 0 Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ bölgelerden hangisinde sýrasýyla asidik, hangisindeki topraklar ise alkalidir? Asidik Alkalik A) I II B) I III C) II IV D) IV III E) III IV NOT BAREMÝ 1-20 arasý sorular : 3 puan arasý sorular : 4 puan Sýnav süresi 35 dakikadýr. Coðrafya Öðretmeni Veysel Boynueðri 103