Mobil Test Sonuç Sistemi. Nasıl Kullanılır?

Transkript

1

2 Mobil Test Sonuç Sistemi Nasıl Kullanılır?

3 Takdim Sevgili Öğrenciler ve Değerli Öğretmenler, Eğitimin temeli okullarda atılır. İyi bir okul eğitiminden geçmemiş birinin hayatta başarılı olması beklenemez. Hedefe ulaşmaksa sadece çalışmakla olmaz. Çalışılacak materyallerin de doğru seçilmiş olması gerekir. Bunun bilincinde olan Zambak Yayınları okul yayıncılığında uzman kadrosuna bu yayınları hazırlattı. Zambak Yayınlarının temel amacı, öğrencinin okulda gördüğü derslere yardımcı olmak, bu derslerle ilgili bilgilerini artırmak ve öğrendiklerini pekiştirmektir. Bu kitaplar hem sınıf içi etkinliklerde hem öğrencinin kişisel çalışmalarında vazgeçilmez bir kaynaktır. Zambak Yayınları okul yayıncılığına yeni bir bakış açısı getirdi. Kitaplardaki üslup, bir okul kitabı kadar kavratıcı, bir dershane kitabı kadar pratiktir. Zambak Yayınları öğrencilerin düzeylerindeki farklılığı dikkate alarak kitap içinde her öğrenciye uygun yöntemler geliştirdi. Anlatımda anlaşılırlık hedef alınarak dil ve anlatımda yalınlıktan asla taviz verilmedi. Değerlendirme bölümlerinde her öğrencinin düzeyine uygun sorular hazırlandı. Sorular kolaydan zora doğru gidecek biçimde düzenlendi. Böylece öğrencilerin hedeflerine emin adımlarla yaklaşmaları amaçlandı. Zambak Yayınları, okul yayıncılığında kendini kanıtlamış yazarlar tarafından hazırlandı. Yıllarını öğrenci yetiştirmekle geçirmiş bu deneyimli kadro, öğrencilerin ve öğretmenlerin ihtiyaçlarını göz önüne alarak onlara en yüksek verimi kazandıracak bir yöntemle kitaplarını hazırladı. Bu kitaplar sayesinde hem okul derslerinde başarıyı yakalayacak hem de sınavlar için iyi bir temel oluşturacaksınız. Zambak Yayınları hazırlanırken birçok öğrencinin ve öğretmenin önerileri dikkate alındı. Onların ihtiyaçları doğrultusunda sürekli kendini yeniledi. Yayıncılıkta görselliğin önemini bilen Zambak Yayınları, anlamayı kolaylaştıran ve çalışmayı zevk haline getiren her türlü görsel materyali kitaplarına yansıttı. Bu kitaplarla çalışırken sıkılmayacak, öğrenmeyi eğlenceli hale getireceksiniz. Zambak Yayınları okul öncesinden Lise son sınıfa kadar, okulun her kademesine seslenen yayınlarıyla geleceğin başarılı öğrencilerini yetiştirmeyi kendisine bir görev bildi. Zambak Yayınlarını tercih eden değerli öğrenci ve öğretmenlerimize teşekkür eder, başarılar dileriz. YAYINEVİ

4 On Soz Değerli Öğrenciler, Ülkemizde, öğrenim hayatları boyunca pek çok sınavdan geçen öğrenciler için bu sınavların en önemlisi üniversite giriş sınavlarıdır. Çünkü, üniversite sınavları sonucunda yüz binlerce genç mesleğini ve gelecekteki yaşamını büyük oranda belirlemiş olacaktır. Günümüzde liseden yükseköğretime geçişte iki aşamalı bir sınav sistemi uygulanmaktadır. Bunlar Yükseköğretime Geçiş Sınavı (YGS) ile Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS)dır. Yükseköğetime Geçiş Sınavı (YGS) tek ve ortak bir sınavdır. Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS) da 5 ayrı sınavdan oluşmaktadır. YGS de 14 coğrafya sorusu çıkarken, LYS sınavlarında 38 coğrafya sorusu çıkmaktadır. 38 sorunun 24 ü LYS - 3 ün Coğrafya -1 testinde, 14 ü LYS - 4 ün Coğrafya - 2 testinde yer almaktadır. Üniversite sınavlarında çıkan coğrafya sorularının niteleği incelendiğinde soruların üç tipte olduğu görülür. Birincisi bilgiyi ölçmeye yönelik olan sorular, ikincisi bilgiyi yorumlamaya veya analiz etmeye yönelik olan sorular ve üçünsü bilgilerin birbirleriyle sentezlenmesine dayanan sorular şeklindedir. Zambak Yayınları nın coğrafya yazarları olarak elinizde bulunan Coğrafya YGS - LYS soru bankasında tüm bu soru tiplerine ait örnekler fazlasıyla yer almaktadır. Zambak Yayınları Coğrafya YGS - LYS Soru Bankası nı diğer soru bankalarından ayrıcalıklı kılan bir özelliği de sayfa yanlarında bölümle ilgili konuların özet olarak verilmesidir. Böylelikle soruların çözümünde karşılaşılan bilgi eksiklikleri başka bir kaynağa müracaat edilmeden kolaylıkla giderilebilecektir. Size tavsiyemiz soruları çözmeye başlamadan verilen özet bilgileri okumanızdır. Zambak Yayınları Coğrafya YGS - LYS Soru Bankası 32 bölümden oluşmaktadır. İlk 19 bölümden hem YGS hem de LYS de soru gelebilmektedir. 20. bölüm ve sonrasından ise sadece LYS de soru gelmektedir. Sevgili öğrenciler, bu kitabın geleceğe hazırlanan sizler için bir kapı ve geçit olacağı ümidi içindeyiz. İstediğiniz üniversiteyi kazanmanızı ve tüm hayatınız boyunca başarılı olmanızı dileriz. Coğrafya Yayın Kurulu Hakan ÖCAL Murat EROĞLU Ali ÖZDEMİR Beytullah KAVAK Abdurrahman ATAKUL

5 i,cindekiler BÖLÜM 1 : DOĞA ve İNSAN... 7 BÖLÜM 2 : HARİTA BİLGİSİ BÖLÜM 3 : COĞRAFİ KONUM BÖLÜM 4 : DÜNYA NIN ŞEKLİ ve HAREKETLERİ BÖLÜM 5 : İKLİM BİLGİSİ BÖLÜM 6 : YER İN ŞEKİLLENMESİ BÖLÜM 7 : DOĞADAKİ ÜÇ UNSUR : SU, TOPRAK ve BİTKİ BÖLÜM 8 : BEŞERÎ YAPI BÖLÜM 9 : NÜFUSUN GELİŞİMİ, DAĞILIŞI ve NİTELİKLERİ BÖLÜM 10 : GÖÇLERİN NEDENLERİ ve SONUÇLARI BÖLÜM 11 : GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE EKONOMİK FAALİYETLER BÖLÜM 12 : TÜRKİYE NİN YER ŞEKİLLERİ BÖLÜM 13 : TÜRKİYE NİN İKLİMİ BÖLÜM 14 : TÜRKİYE NİN SU, TOPRAK ve BİTKİ VARLIĞI BÖLÜM 15 : TÜRKİYE DE NÜFUS ve YERLEŞME BÖLÜM 16 : ORTAK PAYDA : BÖLGE

6 BÖLÜM 17 : KITALARIN KEŞFİ ve KÜÇÜLEN DÜNYA BÖLÜM 18 : İNSAN ve ÇEVRE BÖLÜM 19 : DOĞAL AFETLER ve ETKİLERİ BÖLÜM 20 : EKOSİSTEM ve MADDE DÖNGÜSÜ BÖLÜM 21 : DOĞADAKİ EKSTREM OLAYLAR BÖLÜM 22 : İLK UYGARLIKLAR, ŞEHİRLERİN FONKSİYONLARI ve NÜFUS POLİTİKALARI BÖLÜM 23 : EKONOMİK FAALİYETLER TÜRLERİ BÖLÜM 24 : GÖÇ ve ŞEHİRLEŞMENİN EKONOMİYLE İLİŞKİSİ BÖLÜM 25 : TÜRKİYE NİN KONUMU, JEOPOLİTİK ÖNEMİ, TÜRKİYE DE BÖLGE SINIFLANDIRMASI BÖLÜM 26 : TÜRKİYE DE EKONOMİK FAALİYETLER BÖLÜM 27 : TÜRKİYE DE NÜFUSUN GELECEĞİ ve TÜRKİYE NİN BÖLGESEL KALKINMA PROJELERİ BÖLÜM 28 : ÜLKELER ARASI ETKİLEŞİM BÖLÜM 29 : ÜLKELERİ TANIYALIM, ÜLKELERİN GELİŞMİŞLİK DÜZEYLERİ ve DOĞAL KAYNAKLARI BÖLÜM 30 : KÜRESELLEŞMENİN ETKİLERİ BÖLÜM 31 : DOĞAL KAYNAKLAR ve ÇEVRE BÖLÜM 32 : DOĞAL KAYNAKLARIN KÜRESEL ETKİLERİ CEVAP ANAHTARI

7 Test 1. Aþaðýda verilen topoðrafya haritasýnda, eþ yükselti eðrileri 50 metre yükselti farký oluþturacak þekilde çizilmiþtir Aþaðýda, izohipslerin genel özellikleriyle ilgili bilgiler karýþýk hâlde verilmiþtir. Bir yer şeklinin tarama yöntemiyle gösterilmesi Haritadaki bilgilere göre, aþaðýdaki yargýlardan hangisine varýlamaz? A) Tepe, yamaç, boyun ve vadi gibi yer þekilleri görülür. A) 1 c B) K noktasýnýn yükseltisi M noktasýnýnkinden fazladýr. Aynı yer şeklinin izohips yöntemiyle gösterilmesi Buna göre, kutulardaki bilgiler aþaðýdaki şekilde eþleþtirildiðinde ortaya çýkan hangi bilgi yanlýþtýr? B) 2 d C) 3 e D) 4 a E) 5 b C) M ve L noktalarý arasýnda 250 metrelik yükselti farký vardýr. 3. Gölgelendirme Yöntemi Yeryüzü şekillerinin bir yönden eğik olarak aydınlatıldığı düşünülür. Haritaların genellikle sağ üst köşesinden 45 lik açıyla bir ışık geldiği varsayılarak çizim yapılan bir yöntemdir. Buna göre, ışık alan yamaçlar ve yerler açık, ışık almayan yerler koyu renkte gösterilmişlerdir. D) Ana akarsularýn beslenmesinde mevsimlik akarsular etkilidir. 4. E) K ve L noktalarý arasýndaki yükselti farký, L ve M noktalarý arasýndaki yükselti farkýndan fazladýr. 2. Gölgelendirme yönteminde yükselti basamakları bulunmadığından, tam bir yükselti tespit etmek ve profil çıkarmak olanaksızdır. Bu nedenle modern haritacılıkta yardımcı bir yöntem olarak kullanılır. Coðrafya öðretmeni, aþaðýdaki topoðrafya haritasýný göstererek: "Çocuklar izohips çizgileri üzerinde bulunan rakamlar neyi ifade etmektedir?" þeklinde bir soru yöneltmiþtir. Eþ yükselti eðrileriyle çizilmiþ yukarýdaki haritada numaralandýrýlan noktalarýn, yükseltisi fazla olandan az olana sýralanýþý aþaðýdakilerden hangisidir? A) I, II ve III Yer şekillerinin gölgelendirme yöntemiyle gösterilmesi 4. Kabartma Yöntemi 5. A) Ýzohips çizgileri arasýndaki eðim deðerini B) Ýzohips çizgisinin kilometre olarak uzunluðunu D) Ýzohips çizgisinin bulunduðu yerdeki yaðýþ deðerlerini E) Ýzohips çizgisinin geçtiði yerin deniz seviyesine göre metre olarak yüksekliðini Bu yöntem yer şekillerinin üç boyutlu olarak belirli bir oranda küçültülmüş maketi gibidir. Üç boyutlu olarak hazırlanmaları nedeniyle yer şekillerini gerçeğe en yakın gösteren yöntemdir. Ancak yapımının maliyetli ve zor olması, taşınma zorlukları gibi nedenlerden dolayı çok yaygın bir yöntem değildir. Yukarıdaki açıklamada sözü edilen yöntem aşağıdakilerden hangisidir? C) Ýzohips çizgisinin kapladýðý alanýn yüz ölçümünü YGS - LYS E) III, I ve II 20 D) III, II ve I C) II, III ve I Buna göre, öðrencilerin verdiði aþaðýdaki cevaplardan hangisi doðrudur? Yeryüzü şekillerinin belirli bir ölçek dahilinde küçültülerek oluşturulan maketleridir. Renklendirme yöntemine göre boyanan bu haritalar, yer şekillerinin gerçeğe yakın yansıtılmasını sağlar. Ancak, kabartma haritaların yapılışı ve taşınması zor olduğundan kullanım alanı dardır. B) II, I ve III A) Tarama B) Gölgelendirme D) Renklendirme C) İzohips E) Kabartma Harita Bilgisi

8 Test Aþaðýda, bir yörenin eþ yükselti eðrileriyle çizilen haritası gösterilmiþtir. I Deniz Yörede, yükseltisi 200 metrenin altýnda olan yerlerde imar izni bulunmamaktadýr. Yani buralarda konut yapýlamamaktadýr. Buna göre, haritada taranarak numaralandýrýlan alanlarýn hangileri, konut yapýlabilecek alanlar arasýnda yer almaz? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E)III ve IV 7. Derin akarsu vadileri tarafından yarılmış yüksek düzlüklerdir. Engebelilikleri az olduğundan bu alanlarda izohipsler seyrekleşir. Yukarıdaki açıklamada sözü edilen yer şekli aşağıdakilerden hangisidir? A) Kapalı çukur B) Delta ovası C) Plato D) Sırt 8. Aþaðýdaki haritada, bir yöredeki yer þeklinin tarama yöntemiyle hazýrlanan haritasý gösterilmiþtir. Deniz Buna göre, haritadaki çizgilerin uzun ya da kýsa olmasýna bakarak yöreyle ilgili, aþaðýdakilerden hangisi hakkýnda bilgi edinilebilir? A) Yaðýþ ve sýcaklýk deðerleri B) Toprak tiplerinin özellikleri C) Eðimin fazla ya da az olduðu bölümler D) Bitki örtüsünün cýlýz ya da gür olduðu alanlar E) Nüfusun kalabalýk ya da seyrek olduðu alanlar II E) Boyun IV III 9. Renklendirme yöntemiyle hazýrlanmýþ Dünya fiziki haritasýnda Grönland Adasý nýn iç kesimleri ile Antarktika Kýtasý beyaz renkle gösterilmiþtir. Aþaðýdakilerden hangisi, bu durumun baþlýca nedenidir? A) Yükseltilerinin az olmasý B) Kalýcý buzullarýn bulunmasý C) Ormanlýk alanlarýn bulunmamasý D) Önemli yerleþmelerin bulunmamasý E) Yüz ölçümlerinin diðer kýtalarýnkinden küçük olmasý 10. Aþaðýda, bir yörenin iki farklý dönemdeki izohips haritalarý gösterilmiþtir Kurak Dönem Yaðýþlý Dönem GÖL GÖL Haritalardaki bilgilere göre, yöredeki gölün kurak dönem ile yaðýþlý dönem arasýndaki seviye deðiþimi kaç metredir? A) 5 B) 10 C) 15 D) 20 E) 25 Yer şekillerinin kabartma yöntemiyle gösterilmesi 5. Renklendirme Yöntemi Fiziki haritalarda yeryüzü şekillerinin yükseltilerini ifade etmek için renkler kullanılır. Kullanılan renklerin ne anlama geldiği haritaların lejant bölümünde belirtilir. Mavi tonları derinlikleri, beyaz renkler buzul alanlarını, diğer renk tonları ise yükseltileri ifade eder Koyu Kahverengi Kahverengi 1500 Turuncu 1000 Sarý 500 Açýk Yeþil 200 Yeþil 0 Açýk Mavi Mavi Koyu Mavi Fiziki haritalarda yükselti ve derinlik basamaklarını ifade etmede kullanılan renkler Not Renklendirme yöntemiyle hazırlanmış haritalarda kullanılan renkler bitki örtüsü ve toprak türü gibi özellikleri yansıtmaz. Bu yöntemde amaç sadece yükseltileri belirlemektir. HARİTALARDAN YARARLANMA 1. Harita İşaretleri Haritalarda dağılışı gösterilen olayların tamamının yazı ile ifade edilmesi olanaksızdır. Bu nedenle haritadaki bilgiler bazı işaretlerle gösterilir. Harita işaretleri haritanın dilidir. Harita işaretlerini ve bunların anlamını gösteren tabloya harita anahtarı(lejant) denir. Not Haritaların ölçeği lejant bölümünde belirtilir. Haritanın ölçeği hem kesir ölçek, hem de çizgi ölçek olarak verilmektedir. Harita Bilgisi Coğrafya Soru Bankası 21

9 4. Boylam Meridyenlerin Greenwich(Başlangıç meridyeni) e olan uzaklığının açı cinsinden değerine ise boylam denir. Bu açı değeri derece ( ), dakika (') ve saniye (") olarak ifade edilir. Örneğin Ankara, 32 49' 54" doğu boylamında yer alır. Buna göre Ankara, başlangıç meridyeninden 32 derece 49 dakika 54 saniye doğuda bulunur. ANKARA Boylam Test 1. Yılmaz, coğrafi konumla ilgili etkinliği aşağıdaki şekilde işaretlemiştir. I II III Kutuplarda birleþirler. Aralarýndaki uzaklýk 111 km dir. Doðu batý doðrultusunda uzanýrlar. IV Sayýlarý 180 tanedir. V Aralarýndaki zaman farký 4 dakikadýr. Meridyenlerin özelliði Paralellerin özelliði 3 5. Enlem derecesi deðiþtikçe, baþka bir ifade ile Ekvator dan kutuplara doðru gidildikçe farklýlaþan olaylara enlemin etkisi denir. Buna göre, aþaðýdakilerden hangisi bir yerin enlem derecesinden etkilenmez? A) Kalýcý kar sýnýrý B) Yerel saat farký C) Nüfus ve yerleþme D) Deniz suyu sýcaklýðý E) Tarým ve hayvancýlýk Boylamın Etkisi Ankara nın boylamı Boylam, bir yerin yerel saatini belirler. Çünkü zaman ölçüsü Yer in hareketine göre ayarlanır. Güneş in herhangi bir andaki konumu, çeşitli boylamlarda farklı olduğundan günün saati de boylamlara göre farklılık gösterir. Boylamın etkileri enlem kadar fazla değildir. Not Boylam, Greenwich e olan uzaklığı açı cinsinden ifade ettiği için meridyenleri de kapsar. Bu nedenle her meridyen aynı zamanda bir boylamdır. Ancak her boylam meridyen değildir. Çünkü, meridyenler birer derece açı farkı oluşturacak şekilde çizildiği varsayılan çizgilerdir. Yer üzerindeki H noktasının enlem ve boylamının gösterilmesi. H noktası 30 kuzey enlemi ile 90 batı boylamının kesiştiği yerde bulunur. Not Herhangi bir alanın Ekvator a ve başlangıç meridyenine göre yerine matematik konum denilmektedir. Bir yerin matematik konumu paraleller ve meridyenler yoluyla tespit edilir. Bir yerin matematik konumla ilgili olmayan bütün özellikleri o yerin özel konumu ile ilgilidir. Buna göre, Yılmaz numaralandırılan özelliklerden hangisini yanlış işaretlemiştir? A) I B) II C) III D) IV E) V 2. I. Güneş ışınlarının düşme açısı II. Kalıcı kar sınırı III. Yerel saat IV. Orman üst sınırı V. Gece ve gündüz süresi Bir yere ait yukarıdaki özelliklerden hangisinin belirlenmesinde, o yerin boylamından yararlanılır? A) I B) II C) III D) IV E) V doðu boylamýnda yer alan Ýzmit te 21 Mart günü, Güneþ da doðmuþtur. Ayný anda, baþka bir merkezde Güneþ da doðduðuna göre, bu merkezin boylamý aşağıdakilerden hangisidir? A) 19 doðu B) 36 doðu C) 41 doðu D) 44 doðu E) 74 doðu 4. Her yerin kendine özgü yerel saati vardýr. Ancak bunlardan biri ya da birkaçý ortak saat olarak kullanýlýr. Türkiye de güneþ enerjisinden daha çok yararlanmak amacý ile yazýn ileri saat uygulamasýna geçilmektedir. Buna göre, ileri saat uygulamasýna geçildiðinde, aþaðýdaki merkezlerin hangisinde yerel saat ile ortak saat arasýndaki fark en fazladýr? A) Iðdýr B) Ýzmit C) Ankara D) Gaziantep E) Edirne doðu boylamý ile 40 kuzey enleminin kesiþtiði noktadan havalanan uçak; 30 enlem güneye ve 20 boylam batýya gidiyor. Daha sonra 10 enlem kuzeye giderek iniyor. Buna göre, uçaðýn indiði havaalanýnýn koordinatları aþaðýdakilerden hangisidir? A) Ekvator, 10 batý B) Ekvator, 30 batý C) 20 kuzey, 30 batý D) 20 kuzey, 10 batý E) 20 güney, 10 doðu 7. Aþaðýdaki þekilde, A þehrinin yerel saati ve ayný anda A þehrinde yaþanan özellikler gösterilmiþtir. 9 Güneþ, gökyüzünde en tepe noktasýndadýr A ÞEHRÝNÝN YEREL SAATÝ 5 Gün içinde cisimlerin gölgelerinin en uzun olduðu andýr Güneþ A þehrinden geçen meridyenin tam karþýsýndadýr. (I) (II) (III) Buna göre, A þehrinde yaþanan özelliklerden hangisi yanlýþtýr? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve III E) II ve III 32 YGS - LYS Coğrafi Konum

10 8. Yeryüzünde, birbirinden farklý konumlara sahip iki merkezin boylamlarýnýn ayný olmasý aşağıdakilerden hangisini gösterir? A) Yükseltilerinin ayný olduðunu B) Yerel saatlerinin ayný olduðunu C) Kuzey Yarým Küre de yer aldýklarýný D) Ayný enlem üzerinde bulunduklarýný E) Güneþ in doðuþ saatlerinin yýl boyunca ayný olduðunu 9. Aþaðýdaki þekilde, beþ ayrý bölgenin matematik konumlarý gösterilmiþtir Buna göre, numaralandýrýlan bölgelerle ilgili aþaðýdaki yargýlardan hangisi yanlýþtýr? A) 4 ve 5 numaralý bölgelerin iz düþüm alanlarý eþittir. B) 1 numaralý bölge baþlangýç meridyeninin batýsýnda yer alýr. C) 1 numaralý bölge, 3 numaralý bölgenin kuzeybatısında yer alýr. D) 4 numaralý bölgenin sýnýrlarý içinden Yengeç dönencesi geçmektedir. E) 1 ve 3 numaralý bölgelerin güney sýnýrlarýndan geçen paralellerin uzunluklarý aynýdýr. 10. Coðrafi koordinat sistemiyle ilgili, aþaðýdaki bilgilerden hangisi yanlýþtýr? A) Baþlangýç yeri olarak baþlangýç meridyeni ve Ekvator alýnmýþtýr. B) Ekvator ve kutup noktalarý arasýnda özel isim alan bazý enlemler bulunur. C) Koordinat sistemi, hayalî olarak oluþturulan paralel çemberleri ile meridyen yaylarýndan oluşur. D) Paralellerin Ekvator a yaklaþtýkça, meridyenlerin ise baþlangýç meridyenine yaklaþtýkça numaraları büyür. E) Paraleller ve meridyenler Dünya nýn yatay ve dikey olarak birer derecelik açýlarla dilimlere ayrılmasıyla oluþturulmuþtur. 11. Aþaðýdaki þekilde, beþ ayrý noktanýn konumlarý gösterilmiþtir Boylam, bir yerin yerel saatini belirler. Çünkü zaman ölçüsü Yer in hareketine göre ayarlanmaktadır. Güneş in herhangi bir zamandaki konumu çeşitli boylamlarda farklı olduğundan günün saati de boylamlara göre farklılık gösterir. Aşağıdaki tabloda, aynı enlemdeki beş ayrı merkezin yerel saatleri gösterilmiştir. Merkezler I II III IV V 10 Yerel saat Buna göre, merkezlerin hangilerinde Güneş in gökyüzündeki konumu birbirine daha yakındır? A) I ve II B) I ve III C) II ve III X Y Z P R Buna göre, aralarýndaki yerel saat farký en az ve en fazla olan noktalar aþaðýdakilerin hangisinde doðru eþleþtirilmiþtir? En az En fazla A) P R X P B) Z P Y P C) X R Y Z D) P R Z X E) Z P X R D) II ve IV E) III ve V Test.. 3 YEREL SAAT Belirlenen bir yere göre, Güneş in ufuk düzlemi üzerinde en yüksek noktaya ulaştığı zamana öğle vakti denir. Bu anda güneş ışınları bir meridyen yayı üzerindeki bütün noktalara en büyük açıyla gelmektedir. Bu meridyen yayı üzerinde bulunan her yerde saat olarak kabul edilir. Bu şekilde belirlenen saate yerel saat denir. Batı Gölgenin hareket yönü Doğu Yerel saatin belirlenmesinde, Güneş in gökyüzündeki hareketi ile cisimlerin gölge boyu değişiminden yararlanılır. Aynı meridyen üzerinde bulunmayan yerlerde yerel saat farklıdır. Farklı yerler arasındaki yerel saat farkını hesaplamak için bazı bilgilere ihtiyaç duyulur. Aynı meridyen üzerinde bulunan bütün yerlerin öğle vakitleri aynı anda olur ve yerel saatleri birbirine eşittir. Aynı meridyen üzerinde bulunan yerlerin yerel saatleri aynı olmasına rağmen, 21 Mart ve 23 Eylül günleri dışında Güneş in doğma ve batma saatleri farklıdır. Yerel Saat Problemleri Yerel saati istenilen merkezlerin her ikisi de Greenwich in batısında ya da doğusunda ise, boylam numarası büyük olandan küçük olan çıkarılır. İstenilen merkezlerin biri Greenwich in doğusunda, diğeri batısında ise boylamlar toplanır. Buna göre, boylam farkı bulunarak sabit zaman farkı olan 4 ile çarpılır ve yerel saat farkı hesaplanır. (L + M) x 4 K L M N (K L) x 4 BATI MERÝDYENLERÝ Greenwich Ekvator (N M) x 4 DOÐU MERÝDYENLERÝ Not Meridyenler arasındaki 4 dakikalık sabit zaman farkının nedeni, Güneş in önünden bir günde yani 24 saat içinde 360 meridyenin sırayla geçmesidir. 24 saatlik süre dakika çevrildiğinde 1440 dakika eder. Bu süre toplam meridyen sayısına bölündüğünde (1440 : 360) = 4 dakika bulunur. Coğrafi Konum Coğrafya Soru Bankası 33

11 Dünya nın yörüngesindeki hızı sabit değildir. Hız, günberi tarihinde artarken, günöte tarihinde azalır. Bunun sonucunda; Mevsim süreleri farklıdır. Şubat ayı iki gün kısa sürer. Eylül ekinoksu iki günlük gecikmeyle gerçekleşir. Not Dünya nın yıllık hareketi sırasında, Dünya nın ekseni ile yörünge düzlemi arasındaki 66 33' lık açı hiçbir zaman değişmez. Bu nedenle yıllık harekete bağlı olarak meydana gelen sonuçların oluşmasında, bu açı yani eksen eğikliği temel etkendir. Yeryüzünde dönencelerin(yengeç ve Oğlak) 23 27' enlemlerinden, kutup dairelerinin 66 33' enlemlerinden geçmesi eksen eğikliğinin bir sonucudur. Yer ekseninin ekliptik ve ekvator düzlemlerine göre durumu Dünya nın Güneş etrafında dönmesi sonucunda şu durumlar meydana gelir: Yıl (sene) ve mevsimler meydana gelir. Yeryüzündeki bir noktaya güneş ışınları her gün farklı açılarla düşer. Yatay düzleme dik olarak yerleştirilen bir cismin öğle vakitlerindeki gölge boyu her gün değişir. Yıl içinde farklı sıcaklık dönemleri olan mevsimler oluşur. Buna bağlı olarak esiş yönleri mevsimler arasında değişen muson rüzgârları oluşur. Gece ve gündüz uzunlukları yıl içinde değişir. Bu nedenle bir merkezde Güneş in doğduğu ve battığı yerlerde yıl içinde değişmeler olur. Gece ve gündüzü ayıran aydınlanma çizgisinin teğet geçtiği enlemler, kutup noktaları ile kutup daireleri arasında yer değiştirir. Not Ekvator çizgisi üzerinde yıl boyunca gece ve gündüz süreleri değişmez. Bunun nedeni, aydınlanma çemberinin yıl boyunca Ekvator u iki eşit parçaya bölmesidir. 42 YGS - LYS Test 1. Bir ülkenin ayný tarihte kuzey kesimlerinde gündüz süreleri artarken, güney kesimlerinde gündüz süreleri azalmaktadýr. Buna göre, bu ülke ile ilgili aþaðýdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir? A) Orta kuþakta bulunur. B) Ortalama yükseltisi fazladýr. C) Doðu batý yönündeki geniþliði fazladýr. D) Her iki yarým kürede topraklarý bulunur. E) Kutup noktalarýna göre Ekvator a daha yakýndýr. 2. Aþaðýda verilen birinci þekilde, bir merkeze yýl içinde bazý tarihlerde güneþ ýþýnlarýnýn öðle vakti yatay düzleme düþme açýlarý gösterilmiþtir. Açý ( ) Þekil - 1 Þekil Aralýk 23 Eylül 21 Haziran 21 Mart K P 90 R 90 N M 66 33' 66 33' 23 27' ' Buna göre, göre söz konusu merkezin ikinci þekilde gösterilen küre üzerindeki merkezlerden hangisi olduðu söylenebilir? A) K B) R C) M D) P E) N 3. Dünya üzerindeki aydýnlýk ve karanlýk bölgeleri birbirinden ayýran sýnýra aydýnlanma çizgisi adý verilir. Buna göre, aydýnlanma çizgisinin kutup dairelerine teðet geçtiði bir günde aþaðýdakilerden hangisi görülmez? A) Dünya da en uzun gündüz ve gecenin yaşanması B) Her iki yarým kürede de bahar mevsiminin başlaması C) Güneþ ýþýnlarýnýn Ekvator a 66 33' lýk bir açýyla düþmesi D) Ekvator da gece ve gündüz sürelerinin birbirine eþit olmasý E) Dönencelerden birine güneþ ýþýnlarýnýn öðle vakti dik olarak düþmesi I. Kuzey Kutup Dairesi nde bir gün süreyle Güneş in batmamasý II. Güney Kutup Noktasý nda altý ay gündüz süresinin baþlamasý III. Yengeç dönencesinde en uzun gece yaþanmasý Yukarýdaki durumlarýn yaþandýðý tarihler, aşağıdakilerin hangisinde doðru eþleþtirilmiþtir? I II III A) 21 Aralýk 21 Mart 21 Haziran B) 21 Haziran 21 Aralýk 21 Mart C) 21 Mart 21 Aralýk 21 Haziran D) 23 Eylül 21 Mart 21 Haziran E) 21 Haziran 23 Eylül 21 Aralýk 6. Aşağıdaki grafik, 50 kuzey enleminde yer alan A merkezinde belli bir aydaki gündüz sürelerinin değişimini göstermektedir. Gündüz süresi(saat) 18 sa. 17 sa. 45 dk. 17 sa. 30 dk. 17 sa. 15 dk. 17 sa Günler Buna göre, A merkezinde gündüz sürelerinin değişimini gösteren grafik, aşağıdaki ayların hangisine aittir? A) Aralık B) Mart C) Haziran D) Nisan E) Eylül Haziran da, yukarıdaki şekilde verilen noktalardan hangisinde gece ve gündüz süresi arasındaki fark daha fazladır? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) Dünya nın Şekli ve Hareketleri

12 Test Aþaðýda, Arjantin de mevsimlerin baþlangýç ve bitiþ tarihlerini ifade eden bir pano gösterilmiþtir. 23 Eylül - 21 Aralýk 21 Aralýk - 21 Mart (1) (2) 21 Mart - 21 Haziran 21 Haziran - 23 Eylül (3) (4) 10. I. Sürekli rüzgârlarýn sapma yönleri II. Tarih deðiþtirme çizgisinin doðusunda veya batısında olmasý III. Dünya nýn kendi ekseni etrafýndaki dönüþ hızının az veya fazla olmasý IV. Akarsularýn rejimlerinin düzensiz olmasý Yukarýda verilen özelliklerden hangileri, bir bölgenin bulunduðu yarým küre hakkýnda bilgi verir? A) Yalnýz I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) III ve IV MEVSİMLER ve ÖZELLİKLERİ Dünya nın Güneş etrafında dönmesi ve eksen eğikliğine bağlı olarak dört önemli gün ortaya çıkar. Bu günler aynı zamanda mevsimlerin başlangıcıdır. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerine ekinoks(gece - gündüz eşitliği) tarihleri, 21 Haziran ve 21 Aralık tarihlerine de solstis(gün dönümü)tarihleri denir. Mevsimler şu şekilde oluşmaktadır: Mart Buna göre, panoda 2 ve 3 ile numaralandýrýlan bölümlere yazýlmasý gereken mevsimler, aşağıdakilerin hangisinde doðru eþleþtirilmiþtir? 2 3 A) Kýþ Ýlkbahar B) Sonbahar Kýþ C) Yaz Sonbahar D) Ýlkbahar Kýþ E) Sonbahar Yaz 8. Bir bölgede güneþ ýþýnlarýnýn yere düþme açısının deðiþmesi, aþaðýdakilerden hangisini etkilemez? A) Gölge boylarýný B) Yerel saat farklarýný C) Sýcaklýk deðerlerini D) Birim alana düþen enerji miktarýný E) Iþýnlarýn atmosferdeki tutulma oranýný 9. Dünya nýn yýllýk hareketi ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlýştır? A) 21 Aralýk ta Güney Yarým Küre de yaz mevsimi baþlar. B) 21 Mart ta güneþ ýþýnlarý Yengeç dönencesine dik gelir. C) Güneþ ýþýnlarý yýl içinde yalnýzca dönenceler arasýna dik gelir. D) Dünya yýllýk hareketini elips þeklindeki bir yörüngede tamamlar. E) 21 Haziran da Kuzey Yarým Küre de gündüzler gecelerden uzundur. 11. Aþaðýdaki grafikte, bir merkezde belli tarihlerde güneş ýþýnlarýnýn yatay düzleme düþme açýlarý gösterilmiştir. Güneþ ýþýnlarýnýn düþme açýsý (derece) Mart 21 Haziran 23 Eylül 21 Aralýk 21 Mart Buna göre, merkezin coðrafi konumuyla ilgili aþaðýdaki yargýlarýn hangisine ulaþýlabilir? A) Ekvator üzerindedir. B) Dönenceler arasýndadýr. C) Oðlak dönencesi üzerindedir. D) Güney Kutup Dairesi üzerindedir. E) Yengeç dönencesi ile Kuzey Kutup Dairesi arasındadır. Dünya nın 21 Mart taki konumu 21 Mart günü, güneş ışınları Ekvator a dik olarak gelir. Bu günde aydınlanma çemberi kutup noktalarından geçtiği için gece ve gündüz süreleri eşitlenir. Bu duruma ilkbahar ekinoksu adı verilir. 21 Mart tarihinde Kuzey Yarım Küre de ilkbahar mevsimi başlarken, Güney Yarım Küre de sonbahar mevsimi başlar. Bu tarihten itibaren, Kuzey Yarım Küre de gündüzler gecelerden uzun olmaya başlar. Güney Yarım Küre de ise tam tersi olur. Ayrıca bu tarih, Kuzey Kutbu nda 6 aylık gündüzün, Güney Kutbu nda 6 aylık gecenin başlangıcıdır Haziran Dünya nın 21 Haziran daki konumu 21 Mart tan sonra, güneş ışınları her geçen gün Ekvator un daha kuzeyindeki yerlere dik gelmeye başlar. 21 Haziran tarihinde, güneş ışınları Kuzey Yarım Küre deki Yengeç dönencesine dik gelir. Bu tarih, Kuzey Yarım Küre de yaz gün dönümüdür. 21 Haziran da aydınlanma çemberi, Kuzey Kutup Dairesi ni aydınlıkta, Güney Kutup Dairesi ni karanlıkta bırakacak şekildedir. Kuzey Kutup Çemberi içindeki alanda 24 saat gündüz, Güney Kutup Çemberi içindeki alanda ise 24 saat gece yaşanır. 21 Haziran da güneş ışınları Kuzey Yarım Küre yi daha çok ısıttığı için burada yaz mevsimi başlar. Buna karşılık Güney Yarım Küre de kış mevsimi başlamaktadır. 21 Haziran da Kuzey Yarım Küre de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır. Dünya nın Şekli ve Hareketleri Coğrafya Soru Bankası 43

13 Test 9 Yere dokunan yoğuşmalarda sis oluşur. Yükseklerde ise bulutlar oluşur. Sis Yoðuþma Seviyesi Bulut Bulut Sıcak cephelerden, alttaki soğuk hava içine olan yağış, yerde sis oluşturur. Sýcak Hava Cephe Yaðmur 5. Yağış ve Yağış Çeşitleri Sis Soðuk Hava Havadaki su buharının yoğuşarak sıvı ya da katı biçimde yeryüzüne düşmesine yağış denir. Yağışlar plüviyometre adı verilen bir aletle ölçülür. Yağışın ölçü birimi metrekareye kg ve mm dir. Yeryüzündeki yağışların büyük bir bölümü yağmur olarak düşer. Havadaki yoğuşma 0 C nin altında gerçekleşirse su buharı donarak kristalleşir. Böyle yağışlara kar adı verilir. Bazen havanın dikey olarak hızlı yükselmesi sonucu, su damlacıkları donarak buz taneleri hâlinde yere düşer. Bu tür yağışlara da dolu denir. Havadaki su buharının soğuk zeminler üzerinde, su tanecikleri şeklinde yoğuşmasıyla çiy meydana gelir. Özellikle ilkbahar aylarında görülür. Genellikle sonbaharda ve kış başlarında soğuk zeminlerde buz kristalleri görülür. Buna da kırağı denir. Yine havadaki su buharının çok soğumuş ağaç dalları, tel, saçak vs. cisimler üzerinde yoğuşarak buz tabakası hâline gelmesine ise kırç adı verilmektedir. a. Hava Kütleleri ve Cepheler Atmosferin sıcaklık ve nem bakımından aynı özellik gösteren büyük parçalarına hava kütlesi adı verilir. Hava kütlesinin oluşum alanı, deniz yüzeyine rastlıyorsa bu hava kütlesine denizel hava kütlesi denir. Kara üzerinde oluşan hava kütlelerine de karasal hava kütlesi denilmektedir. Hava kütleleri oluştukları yere göre de isim alırlar. Başlıcaları tropikal ve kutup hava kütleleridir. Farklı özellikteki hava kütlelerini birbirinden ayıran sınıra hava cephesi denir. Ayrı özelliklerdeki hava kütleleri (nemli, kuru, sıcak veya soğuk) karşılaştıklarında, aralarında bir cephe meydana gelir. Cepheler boyunca bulut, sis veya yağış oluşur. 1. Aşağıdaki şekilde, bir yağışın oluşumu gösterilmiştir. Yoðuþma ve bulut oluþumu Sýcak hava kütlesi Yeryüzü Cephe Yaðýþ Soðuk hava kütlesi Buna göre, bu tür yağışlarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz? A) Genellikle orta kuşak ülkelerinde görülen yağışlardır. B) Soğuk ve sıcak hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında oluşan yağışlardır. C) Sıcak hava kütlesi, daha soğuk olan hava kütlesinin üstüne doğru hareket eder. D) Yer şekillerinin neden olduğu bu tür yağışlar daha çok sıradağların denize dönük yamaçlarında görülür. E) Bir cephe boyunca yükselerek soğuyan havanın nem bulundurma kapasitesi düşer, bağıl nem oranı artar. 2. Kara ve denizlerin dağılışının aşağıdakilerden hangisi üzerinde etkili olduğu söylenemez? A) İzoterm eğrilerinin uzanışı B) Enlem sıcaklık ilişkisinin bozulması C) Kuzey Yarım Küre nin daha sıcak olması D) Kutuplara doğru gidildikçe sıcaklığın düşmesi E) İklim kuşaklarının yarım kürelere göre farklılık göstermesi 3. Akdeniz e kıyısı olan bir ülke, yazın genellikle tropikal kökenli hava kütlelerinin etkisi altına girer. Bu durum, söz konusu ülkede yazın aşağıdakilerden hangisine yol açar? A) Toprak neminin artmasına B) Havanın sıcak ve kurak olmasına C) Havanın bol yağışlı ve serin olmasına D) Karın yerde kalma süresinin uzamasına E) Sıcaklığın ve buharlaşmasının azalmasına 4. Yıllık sıcaklık farkları azdır. Genellikle hava her gün yağışlıdır. Bitki örtüsü geniş yapraklı ormanlardan oluşur. Yukarıdaki özelliklerin görüldüğü iklim kuşağı ile ilgili, aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz? A) Akarsuların debisi yüksektir. B) İnsanların ısınma sorunu yoktur. C) Yıl boyunca bağıl nem oranı yüksektir. D) Yapılan barajlar tarımda sulamaya yöneliktir. E) Konutlar genellikle ahşap malzemelerden yapılır. 5. Gündüz ısınan karalar, gece ışıma yoluyla enerji kaybeder. Bu kayıp her yerde aynı oranda olmaz. Yükseltinin fazla olduğu alanlarda, havanın yoğunluğu ve su buharı daha az olduğu için alçak alanlara göre enerji kaybı daha çok olur. Buna göre aşağıdaki bölgelerin hangisinde, geceleri enerji kaybı diğerlerine göre daha fazladır? A) Tibet Platosu B) İngiltere ovaları C) Bengal Deltası D) Hollanda kıyıları 6. Aşağıdaki şekilde, A ile B noktaları arasındaki yatay ve dikey uzaklık ile 21 Haziran da öğle vakti güneş ışınlarının düşme açısı verilmiştir. Güney Deniz E) Çukurova Deltası A m B 1000 m Kuzey Yalnızca şekilde verilen bilgilere dayanarak, A ile B noktalarının; I. eğim durumları, II. yağış miktarları, III. doğal bitki örtüleri, IV. bulundukları yarım küre özelliklerinden hangilerine ulaşılabilir? A) I ve II B) I ve III C) I ve IV D) II ve III E) III ve IV 64 YGS - LYS İklim Bilgisi

14 Test "Hava sıcaklığı mevsim normallerinin altına düştü. Kuzeybatıdan esen orta şiddetteki rüzgâr sıcaklığın daha da düşük hissedilmesine neden olurken aralıksız yağan yağmur birçok yerde su baskınına yol açtı." Yukarıda verilen hava durumunun yaşandığı bölgeyle ilgili olarak; I. alçak basınç koşulları etkilidir. II. konveksiyonel yağış görülmektedir. III. bağıl nem yağışsız günlere göre yüksektir. IV. Kuzey Yarım Küre de yer alır. yargılarından hangilerine varılabilir? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV 8. ve 9. SORULARI AŞAĞIDA VERİLEN PARÇAYA GÖRE CEVAPLAYINIZ. "Myanmar ın (Burma) güney kesimlerinde yaşıyorum. Pirinç tarımıyla uğraşıyorum. Yaşadığım yerde yıllık ortalama sıcaklık C, yıllık sıcaklık farkı ise 10 C civarındadır. Rüzgârların esme yönüne paralel olarak yazlar yağışlı, kışlar kurak geçer. Yağışların % 85 i yaz aylarında düşer. Yıllık yağış miktarı ortalama mm civarındadır. Yamaç yağışları yaygın olarak görülür. Kıyı bölgelerde ve dağların denize bakan yamaçlarında yağış miktarı artar. Kıyı kesimlerinde kışın yaprağını döken ormanlar, kuzeye doğru ise savanlar görülür." 8. Bu parçaya göre, çiftçinin yaşadığı yerde aşağıdaki iklim tiplerinden hangisi etkili olmaktadır? A) Ekvatoral B) Tundra C) Muson D) Akdeniz E) Karasal 9. Bu parçadaki sözü edilen yerde, yağışın yıl içindeki dağılımını belirleyen en önemli etmen aşağıdakilerden hangisidir? A) Toprak özellikleri B) Sıcak su akıntıları C) Doğal bitki örtüsü D) Rüzgârların esme yönü E) Güneş ışınlarının düşme açısı 10. Aşağıda, Dünya nın temmuz ayı ortalama indirgenmiş sıcaklık haritası gösterilmiştir Haritadaki bilgilere göre, aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Güney Yarım Küre de kış mevsimi yaşanmaktadır. B) Güney Yarım Küre nin temmuz ayı sıcaklık ortalaması daha yüksektir. C) Temmuz ayı sıcaklık ortalamaları en yüksek Kuzey Yarım Küre dedir. D) En yüksek sıcaklık ile en düşük sıcaklık arasındaki fark 30 C den fazladır. E) 10 izoterm eğrisi, Güney Yarım Küre de Kuzey Yarım Küre dekine göre Ekvator a daha yakın geçer. 11. Bir ülkede çeşitli iklimlerin görülmesi aşağıdakilerden hangisini en az etkiler? A) Orman dağılışını B) Toprak çeşitlerini C) Ulaşım hizmetlerini D) Akarsu uzunluklarını E) Tarım ürünlerinin çeşitliliğini b. Yağışların Oluşma Biçimleri(Oluşum Nedenlerine Göre Yağışlar) Yamaç Yağışları(Orografik Yağışlar) Deniz Dað Yamaç yağışları Bir dağ yamacı boyunca yükselen nemli havanın, soğuyarak yoğuşması sonucunda meydana gelen yağışlardır. Dünya da en çok Güneydoğu Asya da, orta kuşaktaki karaların batı kıyılarında, Kuzey Amerika nın Kayalık Dağları nda ve sıcak kuşaktaki karaların doğu kıyılarında görülür. Konveksiyonel Yağışlar(Yükselim Yağışları) Isýnan Yeryüzü Konveksiyonel yağışlar Güneşli ve rüzgârsız günlerde, ısınan hava dikey doğrultuda yükselerek soğur. Belli bir yükseltiden sonra nemin yoğuşması ile yağış meydana gelir. Dünya da en çok ekvatoral bölgede meydana gelir. Cephe Yağışları(Depresyon Yağışları) sýcak hava cephe Cephe yağışları soðuk hava Sıcaklık ve nem bakımından farklı özellikteki hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında oluşan yağışlardır. Dünya da en çok orta kuşakta ve 60 enlemleri civarında görülür. Kış mevsiminde kutuplardan kaynaklanan soğuk hava ile Ekvatoral bölgeden kaynaklanan sıcak hava kütleleri Akdeniz üzerinde karşılaşırlar. Böylece Akdeniz Tali Cephesi meydana gelir. Cephe boyunca da yağışlar görülür. Anadolu üzerinde de Sibirya yüksek basıncı ve Asor yüksek basıncına bağlı cephe yağışları görülür. İklim Bilgisi Coğrafya Soru Bankası 65

15 6. Yer Şekillerinin Diğer Oluşum Süreçleri Test 10 a. Kütle Hareketleri Eğimli yamaçlarda çeşitli faktörlerin etkisiyle toprağın bir bölümü adeta bir hamur gibi yamaç boyunca yer değiştirir. Buna toprak kayması denir. Bazı durumlarda da, yer kabuğunun bir bölümü üzerindeki taş, toprak ve bitki tabakası ile birlikte dikey doğrultuda hareket edebilir. Buna da yer göçmesi(heyelan) denir. Toprak I Heyelan oluşumu Yer göçmelerini ve toprak kaymalarını oluşturan etkenler şunlardır: Doğal Faktörler Şiddetli yağış ve kar erimeleri Yer çekimi Fazla eğim Jeolojik yapı Şiddetli depremler Beşerî Faktörler Bitki örtüsünün tahrip edilmesi Arazinin yanlış kullanımı b. Çözülmenin Yer Şekillerine Etkisi Taşların çözülmesi iki yolla gerçekleşir. Fiziksel Çözülme Taşların, kimyasal yapıları değişmeden, yalnızca fiziki yapılarında görülen parçalanma, ufalanma ve ayrışma olayıdır. Gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farklarının fazla olduğu kurak iklim alanlarında yaygındır. Gündüz aşırı derecede ısınarak genleşen taşlar, gece havanın soğuması ile büzülür ve çatlayarak parçalanır. Fiziksel çözülmenin bir başka şekli de, taşların arasına giren sıvıların, soğuk havalarda donarak taşları parçalamasıdır. Kimyasal Çözünme Taşları oluşturan unsurların eriyerek, kimyasal bileşimlerinin değişmesi sonucundaki parçalanma, ufalanma ve ayrışma olayıdır. Kimyasal çözünme daha çok, sıcaklık farkının az olduğu sıcak ve nemli iklim bölgelerinde görülür. II 1. Barkan, hörgüç kaya ve tombolo gibi yer şekillerinin oluşumunda etkili olan kuvvetler, aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak sıralanmıştır? _ Hörgüç Barkan kaya Tombolo A) Dalgalar Rüzgârlar Buzullar B) Rüzgârlar Buzullar Dalgalar C) Buzullar Dalgalar Rüzgârlar D) Buzullar Rüzgârlar Dalgalar E) Rüzgârlar Dalgalar Buzullar 2. Kurak iklim bölgelerinde dirençli bir kaya olan granitler, nemli iklim bölgelerinde zayıf bir kayaca dönüşür. Kütle hâline gelen granitler, fiziksel ve kimyasal ayrışmaya uğradıklarında değişik boyut ve şekillerde bloklara dönüşür. Granitlerin ayrışması sonucu birbiri üzerinde yer alan irili ufaklı ve köşeleri yuvarlaklaştırılmış bloklardan oluşan bir topoğrafya şekli meydana gelir. Üst üste binmiş granit bloklarından oluşan bu şekle tor topoğrafyası adı verilir. Buna göre, tor topoğrafyasının oluşumunda; I. kayacın özellikleri, II. iklim koşulları, III. bitki örtüsü, IV. ortalama yükselti gibi faktörlerden hangilerinin etkisi daha fazladır? _ A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV 3. Yer şekillerinin oluşum süreçleriyle ilgili verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? _ A) Morenler, rüzgârýn biriktirmesi sonucu meydana gelen hilal biçimindeki þekillerdir. B) Tombolo, denizdeki bir adanýn kýyý oklarý ile karaya baðlanmasý sonucu oluþan þekillerdir. C) Menderesler, akarsuların yatak eğimlerinin azaldığı yerlerde oluşturduğu büklümlü şekillerdir. D) Falez veya yalıyar adı verilen yer şekilleri, kıyı bölgelerde dalgaların aşındırması sonucu oluşur. E) Skyer tipi kıyılar, buzullarýn etkisi ile oluþan hörgüç kaya ve morenlerin sular altýnda kalmasýyla meydana gelir. 4. K 100 L Deniz Yukarıdaki haritada, akarsu yatağı boyunca K noktasından L noktasına geçildiğinde, akarsuda aşağıdaki değişikliklerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez? _ A) Akış hızının artması B) Yatak eğiminin artması C) Daha yükseklerden akması D) Ulaşıma elverişli hâle gelmesi E) Ana akarsudan kolların birine geçilmesi 5. Aşağıda, yeryüzünü şekillendiren kuvvetlerin etkisi iki grup hâlinde verilmiştir. Yeryüzünü şekillendiren kuvvetler 1. grup Enerjisini Yer in iç kısmından alan ve yeryüzünde kıtaları, dağları, depremleri, volkanizmayı oluşturan kuvvetlerdir. Levhaların birbirine yaklaşması, uzaklaşması, lavların püskürmesi, yer sarsıntıları, kıtaların yatay veya dikey yönde hareket etmesi bu kuvvetlerle ilgilidir. 2. grup 1. grubun oluşturduğu yer şekillerini aşındırarak yeni şekiller oluştururlar. Bu faaliyetlerini aşındırma, taşıma ve biriktirme olarak üç aşamada gerçekleştirirler. Aşındırmanın olduğu yerlerde aşınım şekilleri, biriktirmenin olduğu yerlerde de birikim şekilleri meydana gelir. Buna göre, aşağıdaki yer şekillerinden hangisi oluşum bakımından 2. grupta yer alır? _ A) Deprem dalgaları B) Tombolo C) Mağmatik faaliyetler D) Senklinal E) Kıvrımlı dağlar 88 YGS - LYS Yer in Şekillenmesi

16 Test Aşağıda bazı yer şekilleri ile bunların oluşumunda etkili olan kuvvetler verilmiştir. I II Fay III Yer þekli Horst Graben Horst Kýrýlan bloklar Episantr (Dýþ merkez) Deprem dalgalarý Hiposantr (Ýç merkez) Fay Odak derinliði Oluþturan kuvvet Ýç kuvvetler (Orojenez) Ýç kuvvetler (Depremler) Ýç kuvvetler (Epirojenez) 8. Depremin oluşturduğu titreşimler, yerin iç merkezinden yeryüzüne doğru deprem dalgaları ile taşınmaktadır. Depremin yıkıcı etkisi deprem dalgalarına göre farklılık gösterir. Aşağıdaki şekillerde, enerji hatları ve kara yollarının dalgaların etkisiyle nasıl hasar görebileceği gösterilmiştir. İlk hâli Şekil I 7. Kıyı Tipleri ve Oluşum Süreci Orojenez, epirojenez, buzullar, akarsular, dalga ve akıntıların dolaylı veya doğrudan etkileriyle yeryüzünde birbirinden farklı kıyı tipleri oluşmaktadır. Kıyılar, dalga ve akıntıların etkisiyle işlenmekte ve şekil değişikliğine uğramaktadır. Not Dalgaları oluşturduklarından rüzgârlar, kıyı biçimlenmesinde dolaylı etkiye sahiptir. a. Enine Kıyılar Dağların denize dik uzandığı yerlerde enine kıyılar görülür. Bu kıyılarda girinti ve çıkıntı son derece fazladır. Deniz etkisi iç kesimlere sokulabilir. Kıyı ile iç kesimler arasındaki kara ve demir yolu ulaşımı kolaydır. Ege Denizi IV V Deniz Krater Lav akýntýsý Koni Magma Koni Baca Lav akýntýsý Dýþ kuvvetler (Dalgalar) Ýç kuvvetler (Volkanizma) Buna göre, eşleştirmelerden hangisi yanlıştır? _ A) I B) II C) III D) IV E) V 7. Aşağıdakilerden hangisinin oluşumunda etkili olan dış kuvvet diğer dördünden farklıdır? _ A) Kanyon vadi B) Menderes C) Birikinti konisi D) Seki(taraça) E) Tombolo Şekil II Şekil III Buna göre, şekil I, II ve III de gösterilen dalgalar aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak eşleştirilmiştir? _ Şekil I Şekil II Şekil III A) P dalgaları S dalgaları L dalgaları (Boyuna) (Enine) (Yüzey) B) S dalgaları P dalgaları L dalgaları (Enine) (Boyuna) (Yüzey) C) L dalgaları P dalgaları S dalgaları (Yüzey) (Boyuna) (Boyuna) D) P dalgaları L dalgaları S dalgaları (Boyuna) (Yüzey) (Enine) E) S dalgaları L dalgaları P dalgaları (enine) (Yüzey) (Boyuna) 9. Kireçli sular, mağara tavanından yavaş yavaş sızarken içindeki kirecin bir kısmı çökelir ve sarkıtları oluşturur. Suyun damladığı yerde kalan kirecin birikmesiyle de dikitler meydana gelir. Zaman içinde mağaralardaki sarkıt ve dikitler birleşebilir. Buna göre, mağaralarda sarkıt ve dikitlerin zamanla birleşmesiyle meydana gelen şekillere ne ad verilir? _ A) Traverten B) Dolin C) Krater D) Baca E) Sütun b. Boyuna Kıyılar Enine kıyılar Dağların denize paralel uzandığı yerlerde boyuna kıyılar görülür. Bu kıyılarda girinti ve çıkıntı son derece azdır. Deniz etkisi kıyıdan iç kesimlere fazla sokulamaz. c. Limanlı Kıyılar Akdeniz Toroslar Boyuna kıyılar Alçak kıyılardaki geniş vadilerin sular altında kalması ve bunların önünün kıyı setleriyle kapatılması sonucunda oluşmuştur. Dünya daki en iyi örnekleri Ukrayna nın Karadeniz kıyılarındaki Odessa Limanı dır. Odessa Karadeniz Limanlı kıyılar Yer in Şekillenmesi Coğrafya Soru Bankası 89

17 1 Test 3 Ekvatoral bölgede yer alan Amazon ve Kongo nehirlerinin havzaları açıktır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerde hangisidir? A) Atlas Okyanusu na dökülmeleri B) Çok sayıda kollarla beslenmeleri C) Havzalarındaki bitki örtüsünün gür olması D) Havzalarının her mevsim bol ve düzenli yağış alması E) Havzalarındaki yer şekillerinin engebesinin az olması Çözüm.. Sularını deniz veya okyanuslara ulaştıran akarsuların havzaları açık, ulaştıramayan akarsuların havzaları ise kapalıdır. Amazon ve Kongo nehirleri de sularını Atlas Okyanusu na boşalttıkları için havzaları açıktır. B, C, D ve E seçeneklerinde verilenler Amazon ve Kongo nehirlerinin açık havzaya sahip olmasının nedenleri arasında gösterilemez. Cevap A 2. Yer Altı Suları ve Kaynaklar Yer altı suları, yeryüzüne düşen yağışların bir bölümünün yer altına sızarak geçirimsiz tabakalar arasındaki boşluklarda depolanmasıyla oluşur. Bu şekilde oluşan yer altı suları taban suyu olarak da adlandırılır. İçinde yer altı suyunun bulunduğu tabakaya akifer adı verilir. Yer altı sularının bir bölümü yer altında akışa geçtiğinde yer altı akarsularını oluşturur. Arazinin geçirimliliği ve kayaçların gözenekliliği yüzey sularının yer altına sızma miktarını etkiler. Alüvyal ovalar gibi geçirimli araziler ile kireç taşları gibi gözenekli kayaçların yaygın olduğu arazilerde yağışlarla gelen suların yer altına sızması daha kolaydır. Bu nedenle bu tür araziler yer altı suları bakımından zengin alanlardır. Akifer içindeki yer altı sularının yeryüzüne çıktığı yerler kaynak olarak adlandırılır. Kaynaklar oluştukları yere göre çeşitli isimler alır. a. Karstik Kaynak Kireç taşlarının çatlaklarından sızan suların, yer altı boşluklarında toplanması ve bunların vadi tabanı ile yamaçlarında bol debili akmasıyla oluşan kaynaklardır. Karstik kaynaklar, kalkerli arazide oluştuğu için suları bol miktarda kireç içerir. 1. Toprağın rengi kiremit kırmızısıdır. Dönenceler arasında sıcaklığın ve yağışın fazla olduğu nemli bölgelerde görülür. Topraklar aşırı yıkanmanın etkisiyle humusça fakir hâle gelmiştir. Kimyasal çözünmenin etkili olduğu, gür orman örtüsü altında oluşur. Yukarıda bazı özellikleri verilen toprak türü, aşağıdakilerden hangisidir? _ A) Laterit topraklar B) Alüvyal topraklar C) Terra rossa topraklar D) Çernezyom topraklar E) Kahverengi orman toprakları 2. Lösler, rüzgârlar tarafından taşınmış olan malzemelerin biriktirilmesiyle oluşur. Buna göre, aşağıdaki yerlerin hangisinde löslere daha çok rastlanır? _ A) Dik yamaçlarda B) Çöllerde C) Dağ doruklarında D) Delta ovalarında E) Erozyona açık yamaçlarda 3. Podzollar, iğne yapraklı ormanlarla kaplı, soğuk ve nemli bölgelerin topraklarıdır. Toprak, yıkanmış olduğundan mineral bakımından zengin değildir. Humusça da fakir olan bu topraklar fazla verimli değildir. Ekvator I II III IV 4. Taşınmış topraklar içinde yer alan ve akarsuların uzun mesafelerde taşıdığı malzemelerin eğimin azaldığı yerlerde birikmesiyle oluşmuş topraklara alüvyal topraklar denir. Bu topraklar içinde akarsuyun taşıdığı kum, çakıl, mil ve kil gibi küçük boyutlu malzemeler yer alır. Buna göre, aşağıdaki yerlerin hangisinde alüvyal toprakların daha yaygın olduğu söylenebilir? _ A) Delta ovalarında B) Sıradağların yükseklerinde C) Çok dik vadi yamaçlarında D) Falezlerin bulunduğu kıyılarda E) Volkanik dağların üzerindeki kraterlerde 5.? Litosol (taþlý) topraklar Alüvyal topraklar Azonal (Taþýnmýþ) topraklar Regosol topraklar Kolüvyal topraklar Yukarıdaki kavram haritasında soru işareti olan yere aşağıdakilerden hangisi yazılabilir? _ A) Moren toprakları B) Halomorfik topraklar C) Çernezyom toprakları D) Kahverengi orman toprakları E) Kırmızı topraklar (Terra - rossa) 6. Kahverengi orman toprakları humus bakımından zengindir. Karstik kaynak Kaynak İklim koşulları göz önüne alındığında, haritada numaralandırılan bölgelerin hangilerinde podzol toprakların yaygın olarak görülmesi beklenir? _ A) I ve II B) I ve IV C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV Bu durum, söz konusu toprakların aşağıdaki özelliklerinden hangisiyle daha çok ilgilidir? _ A) Koyu renkli olmalarıyla B) Yer altı su seviyeleriyle C) Kimyasal çözünme sonucu oluşmalarıyla D) Üzerlerindeki bitki örtüsünün gür olmasıyla E) Düzenli bir horizonlaşma sonucu oluşmalarıyla 96 YGS - LYS Doğadaki Üç Unsur: Su, Toprak ve Bitki

18 Test Başlıca Toprak Tipleri (...I...) Topraklar Halomorfik topraklar Hidromorfik topraklar Kalsimorfik topraklar 9. Kayaçlarýn çatlamasý, parçalanmasý ve ufalanmasý þeklinde olan fiziksel ayrýþma, soðuk ve kurak iklim bölgelerinde etkilidir. Sýcaklýk farklarýndan dolayý genleþme ve büzülme hareketlerine maruz kalan kayaçlar, bir süre sonra çatlar. Donma olaylarýnýn görüldüðü alanlarda ise kayaçlardaki çatlaklara yerleþip donan suyun hacmi geniþler ve çevresine basýnç yapar. Bu basýnç çatlaklarýn büyümesine ve kayaçlarýn parçalanmasýna neden olur. Buna göre; I. çöl, II. tundra, III. Akdeniz, IV. Ekvatoral (...II...) Topraklar (...III...) Topraklar Lateritler Alüvyal topraklar Terra rosa topraklar Kahverengi orman Lösler toprakları Morenler (buzultaş) Podzollar Tundra toprakları Kolüvyal topraklar Çöl toprakları Çernezyomlar Litosoller Kahverengi ve kestane renkli bozkır Regosoller toprakları Yukarıdaki şemada I, II ve III ile gösterilen yerlere aşağıdakilerden hangileri yazılmalıdır? _ I II III A) Azonal Zonal İntrazonal B) Zonal Azonal İntrazonal C) İntrazonal Zonal Azonal D) Azonal İntrazonal Zonal E) İntrazonal Azonal Zonal 8. Aşağıdakilerden hangisi üzerinde, toprak verimliliği ve toprak çeşidinin etkisi en azdır? A) Tarla tarımı B) Seramik üretimi C) Kara yolu ulaşımı D) Çimento üretimi E) Büyükbaş hayvancılık iklim tiplerinden hangilerinin görüldüğü bölgelerde fiziksel ayrışma daha fazla görülür? _ A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV 10. Toprak oluşumunda en önemli faktör iklimdir. Çünkü fiziksel ve kimyasal ayrışma olayları, bitki örtüsünün yerleşip gelişmesi, toprağın yıkanması ve topraktaki organizma faaliyetleri iklime bağlıdır. Topraktaki humus miktarı da iklime bağlıdır. Kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsü cılız olduğundan toprak humus bakımından fakir, bitki örtüsünün gür olduğu yerlerde ise zengindir. Humus, toprağın rengini koyulaştırır. Buna göre, aşağıdaki toprak tiplerinden hangisindeki verimliliğin daha az olduğu söylenebilir? _ A) Kahverengi orman B) Podzol C) Çernezyom D) Çöl E) Terra rossa 11. Esra, "Topraklar" konusunu bitirdikten sonra aşağıda verilen etkinlikteki soruların cevaplarını karşısına yazmış, ancak bir sorunun cevabında yanlışlık yapmıştır. I II III IV V Soru Akdeniz ikliminin etkili olduğu yerlerde görülen kırmızı renkli (terra rossa) topraklar, hangi kayaç türlerinin üzerinde oluşur? Yumuşak kireç taşları üzerinde oluşan koyu renkli topraklara ne ad verilir? Dönenceler arasında sıcak ve nemli iklim koşulalrında oluşan kırmızı renkli topraklara ne ad verilir? Bitki artıklarının çürümesiyle toprağa karışan ve toprağın verimliliğini artıran organik maddelere ne ad verilir? Akarsuların taşıyıp biriktirdiği, tarımsal faaliyetler için oldukça elverişli topraklara ne ad verilir? Cevap Kalker (Kireç taşı) Rendzina Laterit Horizon Alüvyal toprak Buna göre, Esra nın yanlışlık yaptığı soru hangisidir? _ A) I B) II C) III D) IV E) V b. Yamaç Kaynağı Dağ ve vadi yamaçlarında geçirimsiz bir tabakanın yüzeyi kestiği kısımlarda oluşan kaynaklardır. Kaynak Kaynak Su c. Fay Kaynağı Su Geçirimsiz tabaka Yamaç kaynağı Yer kabuğundaki kırık hatları üzerinde bulunmaları nedeniyle fay kaynakları olarak adlandırılır. Bu kaynakların suları Yer in derinliklerinden geldiği için, suları hem sıcak, hem de çeşitli tuz ve mineraller bakımından zengindir. Sularının derinlerden gelmesi nedeniyle akımları da yıl içinde pek fazla değişmez. Kaynak FAY Fay kaynağı d. Artezyen Kaynağı Yer altý suyu Geçirimsiz tabaka Özellikle kıvrımlı yapılarda, iki geçirimsiz tabaka arasında bulunan geçirimli tabakalarda basınçlı yer altı suları birikir. Bu suların bulunduğu alanlar sondajla açılırsa, bu sular basınçlı bir şekilde fışkırır. Artezyen kuyusu e. Gayzer (Kaynaç) Artezyen kaynak Volkanik alanlarda Yer in derinliklerindeki gazların uyguladığı basıncın etkisiyle yeryüzüne su ve buhar şeklinde püskürerek çıkan sulardır. Dünya da bu tür kaynakların en yaygın olduğu ülkeler Yeni Zelanda ve İzlanda dır. Doğadaki Üç Unsur: Su, Toprak ve Bitki Coğrafya Soru Bankası 97

19 15. ve 16. yüzyılda toplumlar arasındaki ticaretin gelişmesiyle ülkeler arasındaki ekonomik ilişkiler gelişmiştir. Ticaretin deniz aşırı ülkelerle yapılması özellikle Avrupa açısından önemli sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Batı Avrupa da buhar makinesinin icadıyla ekonomik yaşam değişmeye başladı. Önceden kırsal bölgede yaşayan, tarım ve hayvancılıkla uğraşan insanlar ekonomik hayata yön verirken, Sanayi Devrimi yle toplumların yaşamlarında, üretim ve ulaştırma araçlarında büyük değişmeler olmuştur. Dünya hızla yayılan bir makineleşmeye yönelmiş, nüfus daha hızlı artmaya başlamıştır. Teknoloji alanındaki gelişmeler üretimi artırırken, insan gücüne duyulan ihtiyacı azaltmıştır. Makine kullanımının artmasıyla üretimde insan gücüne duyulan ihtiyaç azalmıştır. Bilgisayarın icadı, bilgi paylaşımında önemli bir adım olmuştur. Bilgisayarın ve internetin en önemli özelliği değişimlerden küçük bir grubun değil, toplumun tamamının çok kısa bir sürede yararlanabilmesidir. Örneğin, Sanayi Devrimi nin yaşandığı dönemlerde bir makinenin verimli çalışması, yalnızca o işletmeyi ya da bölgeyi etkilerken, günümüzde bilişim teknolojilerindeki küçük bir buluş tüm Dünya yı hızla etkilemektedir. Günümüzde birbirinden çok uzaktaki fabrikalar bir yerdeki kontrol merkezinden kolayca yönetilebilmektedir. Yirminci yüzyılın sonlarına doğru biyoteknoloji alanında önemli gelişmeler olmuş, bu gelişmeler tarımsal ürün ihtiyacının karşılanmasına yansımıştır. Son yıllarda, biyoteknoloji ile gen aktarımı yapılarak hastalıklara daha dayanıklı ürünler elde edilmiştir. Biyoteknolojinin temel amaçları arasında yeni tarım ürünleri geliştirmek ve mevcutlarda genetik çeşitlilik oluşturmak sayılabilir. Günümüzde biyoteknoloji ile kaybolmakta olan türlerin korunması, çoğaltılması zor olan türlerin üretilmesi ve çeşitli doku kültürü yöntemleri uygulanmaktadır. Biyoteknoloji Dünya daki tarımsal gıda ihtiyaçlarını karşılamada etkili bir yöntem olsa da, bu yöntemin insan sağlığını tehdit eden yönleri de vardır. Buna rağmen, hızla artan Dünya nüfusunun ihtiyacını karşılamak için tohum geliştirmede kullanılan bu teknik ve yöntemlerin vazgeçilmez olduğu görülmektedir. EKONOMİK FAALİYETLERİN SINIFLANDIRILMASI İnsanlar hayatlarını sürdürebilmek ve ihtiyaçlarını karşılayabilmek için çeşitli ekonomik faaliyetlerde bulunur. İnsanların çalıştığı bu faaliyetler birincil, ikincil ve üçüncül ekonomik faaliyetler olmak üzere üçe ayrılır. 142 YGS - LYS Test 1. Bir ülkede sanayi ve hizmet sektöründe çalışanların oranının yükselmesi, aşağıdakilerden hangisini göstermez? _ A) İşsiz insan sayısının arttığını B) Ülkenin gelişmekte olduğunu C) Eğitim düzeyinin yükselmekte olduğunu D) Şehirleşmenin ve şehir nüfusunun arttığını E) Tarım sektöründe çalışan nüfusun payının azaldığını 2. Bir mesleğin ikincil ekonomik faaliyetler içinde olup olmadığı, aşağıdaki sorulardan hangisinin karşılığında anlaşılabilir? _ A) Bir şey imal ediliyor mu? B) İnsanlara hizmet ediliyor mu? C) Kapalı mekânlarda çalışılıyor mu? D) Herhangi bir eğitim gerektiriyor mu? E) Topraktan veya denizden mi elde ediliyor? 3. Aşağıdakilerden hangisi, gelişmiş ülkelere ait özelliklerden biridir? _ A) Okuryazar oranının düşük olması B) Doğal afetlerin etkisinin fazla olması C) Çocuk ölüm oranlarının yüksek olması D) Kişi başına düşen millî gelirin düşük olması E) Kişi başına tüketilen enerji miktarının fazla olması 4. Aşağıdaki grafikte, beş ülkede çalışan nüfusun ekonomik sektörlere göre dağılımı (% olarak) verilmiştir. Ülkeler I II III IV V Tarým Sanayi Hizmet Çalışan nüfusun sektörlere göre dağılımı ekonomik kalkınmışlık hakkında bilgi verdiğine göre, hangi ülkenin ekonomik bakımdan daha fazla geliştiği söylenebilir? _ A) I B) II C) III D) IV E) V 2 5. Aşağıdaki grafikte, üç ülkede çalışan nüfusun ekonomik faaliyet kollarına göre dağılışı gösterilmiştir. I II III Birincil Ýkincil Üçüncül Grafiklerdeki bilgilere göre, bu ülkelerin gelişmiş olandan geri kalmış olana doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? _ A) I, II ve III B) I, III ve II C) II, III ve I D) III, I ve II E) III, II ve I 6. K. Ham maddenin işlenip insanların kullanabileceği ürünlere dönüştürüldüğü faaliyetlerdir. Sanayi faaliyetleri bu gruptadır. Kimya sanayii, tarıma dayalı sanayi, metalurji, makine sanayi, orman ürünleri sanayii, taşa - toprağa dayalı sanayi, inşaat ve bayındırlık, enerji üretimi vb. faaliyetler başlıcalarıdır. L. Ürünün doğrudan doğadan elde edilmediği, atölye ya da fabrikaya dayalı üretim süreci gerektirmeyen tüm faaliyetler bu gruptadır. Eğitim, sağlık, yargı, ulaşım, ticaret, turizm, bankacılık, sigortacılık, pazarlama, muhasebe, basın - yayın, güvenlik gibi insanlara hizmet sunan sektörler bu ekonomik faaliyetler grubunda yer alır. Günümüzde en fazla gelişme gösteren ekonomik sektördür. Ülkelerin gelişme düzeyi arttıkça bu sektörün ülke ekonomisindeki oranı da artmaktadır. M. Doğrudan doğa üzerinde yürütülür. Tarım, hayvancılık, madencilik, balıkçılık ve ormancılık gibi ekonomik faaliyetler bu gruptadır. Bu faaliyetlerden elde edilen ürünler genellikle sanayide ham madde olarak kullanılır. Günümüzde bu sektörde çalışan nüfus oranı giderek azalmaktadır. Yukarıda K, L ve M olarak ifade edilen ekonomik faaliyetler, aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak eşleştirilmiştir? _ K L M A) Birincil İkincil Üçüncül B) Üçüncül Birincil İkincil C) İkincil Birincil Üçüncül D) Birincil Üçüncül Birincil E) İkincil Üçüncül Birincil Geçmişten Günümüze Ekonomik Faaliyetler

20 Test Aşağıdaki grafiklerde, 2010 yılına göre üç ülkede çalýþan nüfusun ekonomik faaliyetlere göre daðýlým oranlarý gösterilmiştir. 9. Turizm, günümüzün en gözde ekonomik faaliyetleri arasında yer alır. Birçok ülke için iç ve dış turizm gelirleri önemlidir. Turizm son yıllarda çok çeşitlenmiştir. Kıyı, kış, kültür, sağlık, kongre turizmleri bunların başlıcalarıdır. Turizmde çok sayıda iş kolları ve meslekler vardır. Bunlar arasında seyahat acenteliği, otel işletmeciliği, rehberlik, animatörlük, garsonluk, aşçılık ve kayak öğretmenliği sayılabilir. Buna göre, turizm faaliyetlerinin daha çok aşağıdaki ekonomik faaliyetlerden hangisinde yer aldığı söylenebilir? _ A) İkincil ekonomik faaliyetler C) Beşincil ekonomik faaliyetler D) Üçüncül ekonomik faaliyetler E) Dördüncül ekonomik faaliyetler 10. Aşağıda, ekonomik faaliyet kollarına göre çalışan bazı meslek grupları verilmiştir. Grafiklerdeki bilgiler, ülkelerin aşağıdaki özelliklerinden hangisi hakkında daha fazla bilgi verir? _ A) İklim koşulları B) Doğal kaynakları C) Nüfus yoğunlukları E) Ortalama yaşam süreleri?? Gelişmiş ülkelerin özellikleri? Ekonomik faaliyetlerin sınıflandırılması 1. Birincil Ekonomik Faaliyetler Birincil ekonomik faaliyetlerde ürünlerin ilk olarak işlenmeden temin edilmesi söz konusudur. Elde edilen ürünler daha çok ham madde olarak kullanılır. Geri kalmış ülkelerde birincil ekonomik faaliyetlerde çalışanların oranı fazladır. Buna göre K, L ve M olarak gösterilen meslek gruplarının birincil, ikincil ve üçüncül ekonomik faaliyetlerin hangisinde yer aldığı, aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak eşleştirilmiştir? _ K L M D) Kalkınma düzeyleri 8. Madencilik, balıkçılık, hayvancılık ve tarım ürünleri yetiştiriciliği bu sektörün temel faaliyetleridir. B) Birincil ekonomik faaliyetler A) Birincil İkincil Üçüncül B) İkincil Birincil Üçüncül C) Üçüncül Birincil İkincil D) Birincil Üçüncül İkincil E) İkincil Üçüncül Birincil Tarımsal etkinlikler birincil ekonomik faaliyetlerde yer alır. 2. İkincil Ekonomik Faaliyetler Ham maddelerin ya da yarı işlenmiş maddelerin işlendiği ve değerli ürünlere dönüştürüldüğü sanayi ile ilgili faaliyetler bu grupta yer alır. Örneğin, tekstil atölyelerinde kumaşın işlenerek elbise hâline getirilmesi ikincil ekonomik faaliyetler arasında yer alır.? Yukarıdaki şemada, soru işareti ile gösterilen kutucuklara aşağıdakilerden hangisi yazılamaz? _ A) Doğum oranlarının düşük olması B) Çalışan nüfusun oranının yüksek olması C) Eğitim ve sağlık hizmetlerinin gelişmiş olması D) Nüfusun büyük bir kısmının kentlerde yaşaması E) Birincil ekonomik faaliyetlerde çalışanların oranının yüksek olması Geçmişten Günümüze Ekonomik Faaliyetler Tekstil işçiliği ikincil ekonomik faaliyetler arasında yer alır. Coğrafya Soru Bankası 143

21 Test 3 Karaların önemli ölçüde buzullarla kaplanması, bu bölgelerde yaşayan hayvan türlerinin yayılış alanlarını daraltmıştır. Bu zamanın sonunda ise iklim ve deniz seviyesi bugünkü duruma gelmiştir. Bu değişmeler deniz kıyılarında yaşayan birçok canlı türünün yok olmasına neden olmuştur. Deniz seviyesi değişmeleri sırasında kıtaları birbirine bağlayan boğazların sular altında kalması ya da zaman zaman kara hâline geçmesi kıtalar arasında hayvan göçlerine neden olmuştur. EKOSİSTEMLERİN İŞLEYİŞİ EKOSÝSTEMLER CANLI ÖGELER CANSIZ ÖGELER Bitkiler Hayvanlar Mikroorganizmalar Kimyasal Etmenler Fiziksel Etmenler Iþýk, sýcaklýk, rüzgâr, yaðýþ Organik Ýnorganik Canlýlar tarafýndan Su, oksijen, üretilen yað, protein, karbondioksit vb. karbonhidrat ve vitamin içeren maddeler Ekosistemleri oluşturan ögeler Çevre, canlının içinde yaşadığı ortamdır. Bu ortam, canlı ve cansız faktörlerden oluşur. Örneğin; hava, ışık, su, toprak, insanlar, diğer canlılar ve cansız bütün varlıklar çevreyi oluşturmaktadır. Ekosistem, canlılar ile bunların çevreleri ve aralarındaki ilişkilerden oluşur. En büyük ekosistem Dünya yani ekosferdir. Ekosfer; kara, deniz ve tatlı su olmak üzere üç büyük ekosistemden oluşur. Bu ekosistemlerin içinde çok sayıda küçük ekosistemler yer alır. BESİN ZİNCİRİ Bir yaşama birliğinde yer alan canlıların birbirlerini tüketmelerine göre sıralanmasıyla elde edilen halkaya besin zinciri denir. Besin zinciri; üretici, tüketici ve ayrıştırıcılardan oluşur. 1. Üreticiler Güneş enerjisini kimyasal enerjiye çevirip depolayabilen, klorofil bulunduran bakteri ve bitkiler üreticileri oluşturmaktadır. Bu canlılar, besin zincirinin ilk halkasını oluşturur. Bu nedenle karasal ortamda besin zinciri genelde çiçekli bitkilerle, sucul ortamda ise mikroskobik alglerle başlar. Yeşil bitkilerin karbondioksit ve suyu kullanarak güneş enerjisi yardımıyla glikoz ve oksijen üretmesi olayına fotosentez adı verilir. Fotosentez oluşumu 1. Aşağıdaki durumlar oksijen üretimi ve tüketimi bakımından gruplandırılırsa hangisi farklı bir grupta yer alır? A) İnsanların solunum yapması B) Hayvanların solunum yapması C) Klorofilli canlıların fotosentez yapması D) Vücuttaki besin maddelerinin yakılması E) Kömür, petrol ve doğal gaz gibi maddelerin yanması 2.? Litosferde fosil yakýtlarýn ve kalker gibi bazý kayaçlarýn bileþiminde karbon olarak Atmosferde karbondioksit olarak Biyosferdeki tüm canlýlarýn yapýsýnda karbon olarak Hidrosferde karbondioksit ve bikarbon olarak Yukarýdaki þemada soru iþareti olan yere, aşağıdakilerden hangisi yazýlmalýdýr? A) Besin zincirinin aþamalarý B) Karbon döngüsünün aþamalarý C) Doðada karbonun bulunuþ þekilleri D) Biyosferde oksijenin tüketildiði durumlar E) Karbon oranýnýn artmasýna ya da azalmasýna neden olan durumlar 3. Bitkiler, algler ve bazý bakteriler gündüz fotosentez yoluyla inorganik maddeleri organik maddelere dönüþtürerek diðer canlýlarýn yaþamý için gerekli olan besinleri üretirler. Buna göre, fotosentez olayýnýn gündüz gerçekleşmiş olmasý aþaðýdakilerden hangisinin göstergesidir? A) Geceleri bitkilerin terlemesinin azaldýðýnýn B) Havadaki oksijen miktarýnýn gece arttýðýnýn C) Fotosentez olayýnda güneþ ýþýnlarýnýn etkili olduðunun D) Gece düþen sýcaklýktan fotosentez yapan canlıların olumsuz etkilendiðinin E) Sýcak ve kurak bölgelerde daha fazla fotosentez yapan canlý bulunduðunun 4. Aþaðýdaki þekilde, ekosistemdeki besin zincirinin bir bölümü gösterilmiþtir. Toprakta ve havada bulunan inorganik maddeler Hayvanlarýn kullanabileceði besin maddeleri 5. Canlýlarýn yaþamlarýný sürdürebilmesi için gerekli maddelerden biridir. Atmosferdeki oraný sabit olup % 78 dir. Bazý bakteriler dýþýnda canlýlar doğrudan kullanamazlar. Nitrat tuzuna dönüþünce bitkiler tarafýndan kullanýlabilir. Bitkiler, bu tuzu kullanarak besin üretir. Üretilen besin ise bitkiyi yiyen diðer canlýlara geçer. Bu maddenin nitrata dönüþmesi yýldýrým, þimþek ve volkanik patlamalar sonucu açýða çýkan yüksek enerji sayesinde gerçekleþmektedir. Yukarýdaki açýklamada sözü edilen madde aşağıdakilerden hangisidir? A) Oksijen B) Su C) Fosfor X Þekil, inorganik maddelerin besin maddelerine dönüştürülme sürecini ifade etmektedir. Buna göre, söz konusu dönüþüm sürecinde X ile gösterilen yere aþaðýdakilerden hangisinin yazýlmasý gerekir? A) Bitkiler B) Ayrýþtýrýcýlar C) Etçil hayvanlar D) Otçul hayvanlar E) Su ve madensel tuzlar D) Karbondioksit E) Azot 6. Aþaðýdaki þemada, fotosentez süreci gösterilmiþtir. Güneþ Karbondioksit + Su enerjisi Glikoz + Oksijen Buna göre, fotosentez sürecinde; I. Su üretilir. II. Güneþ enerjisinden yararlanýlýr. III. Oksijen açýða çýkar. yargýlarýndan hangileri doðrudur? A) Yalnýz I B) Yalnýz II C) Yalnýz III D) I ve III E) II ve III 236 YGS - LYS Ekosistem ve Madde Döngüsü

22 Test Fotosentez sürecinde Canlýlarýn solunumunda Açýða çýkar? Tüketilir Fosil yakýtlarýn yanmasýnda Suyun fotolizi sýrasýnda Organik maddelerin oksidasyonunda Yukarýdaki þemada, soru iþareti olan yere, aşağıdakilerden hangisi yazýlmalýdýr? A) Oksijen B) Karbondioksit C) Azot D) Hidrojen E) Fosfor 8. Aþaðýdaki enerji piramidinde, % 10 yasasý olarak ifade edilen durum gösterilmiþtir. A B C D E 1 kalori 10 kalori 100 kalori 1000 kalori kalori Sözü edilen yasaya göre, enerji piramidinde yukarý çýkýldýkça enerjinin ancak % 10 u aktarýlabilir. Geri kalan enerji ortama ýsý enerjisi olarak verilir. Buna göre, yukarýdaki þekli daha iyi açýklamak için A, B, C, D ve E harfleriyle gösterilen bölümlere sýrasýyla aþaðýdakilerin hangisinin yazýlmasý daha uygundur? A) Kartal, bitki, çekirge, kurbaða, yýlan B) Bitki, çekirge, kurbaða, yýlan, kartal C) Çekirge, kurbaða, yýlan, kartal, bitki D) Yýlan, kartal, bitki, çekirge, kurbaða E) Kurbaða, yýlan, kartal, bitki, çekirge 9. Canlýlarýn yaþamlarýný sürdürmeleri enerjiye baðlýdýr. Yeryüzünde canlýlar için gerekli olan besinleri üretmek için su, oksijen, azot vs. gibi birçok madde vardýr. Ancak bu maddelerin canlýlar tarafýndan kullanýlabilmesi için organik besinlere dönüþtürülmesi gerekir. Bu dönüþtürülme iþleminde en önemli görevi... üstlenir. Yukarýdaki metinde boþ býrakýlan yere, aşağıdakilerden hangisinin yazýlmasý daha uygundur? A) Bitkiler B) Ayrýþtýrýcýlar C) Etçil hayvanlar D) Otçul hayvanlar E) Mikroskobik canlýlar 10. Aþaðýdaki tabloda, doðada doðal döngüsü olan bir gazýn tüketim ve açýða çýkma alanlarý verilmiþtir. Tüketim alaný Fotosentez olayý Deniz hayvanlarýnýn kabuk oluþumu Kömür ve petrol oluþumu Kimyasal tortul kayaçlarýn oluþumu Canlýlarýn solunumu Ölen canlýlarýn çürümesi Kireç taþlarýnýn ayrýþmasý Sularýn havayla temas etmesi Tüketim ve açýða çýkma alanlarý göz önüne alýndýðýnda, bu gaz aþaðýdakilerden hangisidir? A) Azot B) Hidrojen C) Oksijen D) Fosfor E) Karbondioksit Açýða çýkmasý 2. Tüketiciler a. Birincil Tüketiciler Bitkileri besin olarak kullanan hayvanlardır. Bunlara genellikle otobur denir. Böcekler, kemirici memeliler ve geviş getiren hayvanlar bu grupta yer alır. Deniz ve tatlı sularda ise, planktonik canlılarla beslenen yumuşakçalar ve kabuklular otoburdur. Besin zincirinin unsurları b. İkincil ve Üçüncül Tüketiciler Otobur hayvanları besin olarak kullanan hayvanlar ikincil tüketiciler, ikincil tüketicileri besin olarak kullanan hayvanlar da üçüncül tüketicileri oluşturur. Her iki gruba giren hayvanlar, avlarını yakalayan ve yemeden önce öldüren, parçalayıcı özelliğe sahiptir. 3. Ayrıştırıcılar Bunların başında bakteri ve mantarlar gelir. Bu canlıların ekosistemlerdeki rolü, son derece önemlidir. Örneğin, ormanlarda her yıl tonlarca yaprak dökülmektedir. Yaprakların oluşturduğu bu örtüyü eğer mikroorganizmalar ayrıştırıp, toprağa karıştırmasaydı, her yıl biriken bu yapraklar ağaçların üstünü kapatır, ölümlerine sebep olurdu. Ayrıca ağaçlar, azot eksikliği çekerdi. Bunun dışında bu canlılar, hayvanların ölülerini de ayrıştırarak büyük bir tehlikenin (kirlilik gibi) ortaya çıkmasını önler. Besin zincirinin en alt basamağından olmak şartıyla dikey dizilimine ise enerji piramidi denir. Enerji piramidinin en alt basamağında bitkiler yer alır. Üst tabakalarda ise sırasıyla, bitkilerle beslenenler ve bitkilerle beslenenlerle beslenenler şeklindedir. Kilo/ kalori Üst tüketiciler 3 30 Et oburlar ENERJİ AKIŞI Otçullarla beslenenler 3. besin seviyesini oluþturur. (Aslan, leopar vb.) Bitkilerle beslenenler Ot oburlar 2. besin seviyesini o- luþturur.(geyik, tavþan vb.) Bitkiler,1. besin Bitkiler seviyesini oluþturur. (Aðaçlar, otlar) Enerji piramidi Canlıların hayatını sürdürebilmesi için, enerjinin bir şekilden, diğer şekline dönüşmesi gerekir. Örneğin bir insanın yürümesi, besinlerdeki kimyasal enerjinin mekanik enerjiye çevrilmesiyle olmaktadır. Ekosistem ve Madde Döngüsü Coğrafya Soru Bankası 237

23 Test 5 Doğal gaz çevreye en az zarar veren fosil yakıttır. b. Petrol Yerküre içerisinde organik maddelerin başkalaşımı ile oluşmuş ve gözenekli kayaçlar içerisinde depolanmış sıvı hâldeki hidrokarbonlara ham petrol adı verilir. Katı olanlara ise asfalt, parafin veya bitüm adı verilmektedir. c. Kömür Kömürler % 55 ile % 95 arasında serbest ve bileşim hâlinde karbon içeren katı kökenli organik kayaçlardır. Kömürler genellikle bitkisel kökenlidirler. d. Madenler Yer kabuğunun yapısında bulunan ekonomik değeri olan mineral bileşikleridir. 1 Doğal kaynaklar tükenebilirlik özelliklerine göre üç gruba ayrılır. Bunlar; yenilenebilen, belirli koşullar dahilinde yenilenebilen ve yenilenemeyen kaynaklardır. Buna göre; I. rüzgâr, II. kömür, III. güneş, IV. petrol, V. doğal gaz gibi doğal kaynaklar tükenebilirlik özelliklerine göre gruplandırılırsa, hangileri aynı grupta yer alır? A) I ve II B) I ve III C) I ve IV D) III ve IV E) III ve V Çözüm.. Soruda verilen kaynakların tükenebilirlik özellikleri şu şekildedir: Rüzgâr: Tükenmez Kömür: Tükenebilir Güneş: Tükenmez Petrol: Tükenebilir Doğal gaz: Tükenebilir Seçenekler incelendiğinde I ve III eşleştirmesindeki doğal kaynakların her ikisi de tükenmez kaynak grubunda yer almaktadır. Cevap B Doğal Kaynakların Yararları İnsanlar da doğadaki her canlı gibi yaşamak için madde ve enerji kullanmak zorundadır. Canlılar madde ve enerji ihtiyaçlarını doğal kaynakları kullanarak karşılarlar. İnsanlar ilk çağlardan itibaren doğal kaynaklardan farklı şekillerde yararlanmışlar, bunun sonucunda da medeniyetler ortaya çıkmıştır. 1. Sanayi tesisleri genellikle ham madde kaynaklarının yakınında kurulmaktadır. Ancak son yıllarda sanayi tesisleri ham madde kaynaklarının uzağına da kurulabilmektedir. Bu durum, aşağıdaki gelişmelerden hangisi ile daha fazla ilgilidir? A) Ulaşım sistemlerinin gelişmesiyle B) Sanayi ürünlerine olan talebin artmasıyla C) Yeni ham madde kaynaklarının bulunmasıyla D) Sanayi tesislerinin kentlerin uzak çevrelerine taşınmasıyla E) Doğal kaynakların tükenme tehlikesi ile karşı karşıya kalmasıyla 2. Yüksek ve engebeli arazilerde, sanayi faaliyetlerinin gelişememesinin başlıca nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) Ulaşım koşullarının sınırlı olması B) Yazların serin ve yağışlı geçmesi C) Doğal bitki örtüsünün zayıf olması D) Ham madde kaynaklarının yetersiz olması E) Akarsuların hidroelektrik potansiyellerinin yüksek olması 3. Aşağıdaki grafikte, bir ülkenin ekonomik sektölere göre dağılımı gösterilmiştir. Diðer sektörler Tarým % 16 % 8 Ýnþaat(yapý) % 8 % 3 Taþýmacýlýk ve iletiþim Petrol sektörü % 65 Ülkelerin ekonomileri ile sahip olduğu doğal kaynaklar arasında sıkı bir ilişki olduğu bilindiğine göre, bu ülkenin aşağıdaki doğal kaynaklardan hangisi bakımından daha zengin olduğu söylenebilir? A) Toprak kaynakları B) Turizm kaynakları C) Yer altı kaynakları D) Orman kaynakları E) Akarsu kaynakları 4. Aşağıdaki diyagramda, pamuğun üretim, dağıtım ve tüketim aşamaları numaralandırılarak gösterilmiştir. Ekilen pamuðun hasat edilmesi V Konfeksiyon atölyesinde kumaþlardan çeþitli giysilerin yapýlmasý VI Giysilerin maðazalara satýlmak üzere ulaþtýrýlmasý I II Toplanan pamuðun dokuma fabrikasýna götürülmesi Fabrikada pamuktan kumaþ dokunmasý III IV Kumaþlarýn konfeksiyon atölyesine ulaþtýrýlmasý VII Maðazalarda sergilenen ürünlerin satýþa sunulmasý Buna göre, numaralandırılan aşamalardan hangileri üretim faaliyetlerine aittir? A) I, II ve VI B) I, III ve V C) II, IV ve VI D) III, IV ve VII E) III, V ve VII 5. Demirin ergitilmesinde yüksek sıcaklık gerektiğinden Sanayi Devrimi nin ilk yıllarında demir çelik fabrikaları taş kömürü yataklarının çevresinde gelişme göstermiştir. Ancak ulaşım sistemlerindeki gelişmeler sayesinde günümüzde bu zorunluluk ortadan kalkmış ve demir çelik fabrikaları taş kömürü yataklarından uzak bölgelerde de kurulmaya başlanmıştır. Buna göre aşağıdakilerin hangisi, demir çelik fabrikaları ile ulaşım arasındaki ilişkiye benzer bir durumdur? A) Orman bölgelerinin yakınında kâğıt fabrikalarının yaygın olması B) Buğday tarımı yapılan bölgelerde un fabrikalarının yaygın olması C) Linyit yataklarının yaygın olduğu bölgelerde termik santrallerin bulunması D) Zeytin ve ayçiçeği tarımı yapılan bölgelerde bitkisel yağ fabrikalarının yaygın olması E) Petrol çıkmayan bölgelerde, işlek limanların çevresinde petrol rafinerilerinin bulunması 272 YGS - LYS Ekonomik Faaliyet Türleri

24 Test Doğal kaynak ve ekonomi ilişkisi göz önüne alındığında, Japonya için aşağıdaki nitelemelerden hangisi yapılabilir? A) Büyük sermaye ve zengin doğal kaynaklara sahip gelişmiş ülke B) Doğal kaynaklar bakımından zengin iş gücü az olan gelişmiş ülke C) Doğal kaynaklar, sermaye ve teknoloji açısından fakir gelişmemiş ülke D) Zengin doğal kaynaklara sahip, teknik bilgi ve sermaye bakımından yetersiz gelişmemiş ülke E) Doğal kaynaklar yönünden fakir ancak sermaye, iş gücü ve teknoloji açısından zengin gelişmiş ülke 7. I. Kalay II. Antrasit III. Toprak IV. Dalga Yukarıdaki doğal kaynakların hangilerinden enerji elde edilir? A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV 8. Ekonomik faaliyet türleri üretim, dağıtım ve tüketim olmak üzere üç grup altında toplanır. Ekonomik faaliyet türleri birçok faktörden etkilenir. Bu faktörlerden biri de iklimdir. Aşağıda, iklimin ekonomik faaliyetler üzerindeki etkisiyle ilgili açıklamalar verilmiştir. I. Şiddetli kış koşullarının yaşandığı yörelerde yolların kapanması nedeniyle ürünlerin taşınmasında gecikmeler yaşanır. II. Yazların yağışlı geçtiği yörelerdeki mera hayvanlarından alınan süt verimi yüksektir. III. Yaz mevsiminin uzun sürdüğü yörelerde dondurma ve soğuk meşrubat satışları fazladır. Buna göre, numaralandırılarak verilen açıklamalar iklimin hangi ekonomik faaliyet türlerini etkilediğine örnektir? I II III A) Üretim Tüketim Dağıtım B) Üretim Dağıtım Tüketim C) Tüketim Üretim Dağıtım D) Dağıtım Üretim Tüketim E) Dağıtım Tüketim Üretim 9. Üretimin çevre koşullarına uygun olarak yapılması için, aşağıdaki bilim dallarının hangisinden yararlanılması daha uygundur? A) Biyocoğrafya B) Teknocoğrafya C) Beşerî coğrafya D) Klimatoloji 10. Aþaðýdaki tabloda, bazý ülkelerdeki yýllýk balýk üretim miktarlarý verilmiþtir. Çin Ülkeler Endonezya Hindistan ABD Peru E) Jeomorfoloji Balýk üretimi(bin ton) Japonya Buna göre, tablodan çýkarýlabilecek en doðru sonuç aþaðýdakilerden hangisidir? A) Balýk üretimi ülke nüfuslarýna göre değişmektedir. B) Ýç denizlere komþu ülkelerde balýkçýlýk gelişmiştir. C) Açýk deniz balýkçýlýðý her ülkede ayný düzeyde yapýlýr. D) Balýkçýlýðýn geliþtiði ülkelerde sanayi faaliyetleri azalmýþtýr. E) Okyanus kýyýsýndaki ülkelerde açýk deniz balıkçılığı geliþmiþtir. 11. Aşağıdakilerden hangisi, üretimin tüketimi etkilemesine örnek gösterilebilir? A) Yeni nesil cep telefonlarının üretilmesiyle birlikte cep telefonu satışlarının artması B) Yeni kurulan bir sanayi tesisinin çevresinde gecekondu yerleşmelerinin ortaya çıkması C) Soğutuculu taşıma araçlarının geliştirilmesiyle kısa sürede bozulabilen ürünlerin uzak bölgelere taşınabilmesi D) Nar meyvesine olan talebin artmasıyla birlikte, çiftçilerin tarım arazilerinin büyük kısmını nar üretimine ayırması E) İzmir ve çevresinde kara yolu ve deniz yolu ulaşımının gelişmesiyle birlikte, incir ve üzüm gibi tarım ürünlerinin üretim miktarının geçmiş dönemlere göre artması DOÐAL KAYNAKLAR Belirli Koþullar Dâhilinde Kendini Yenileyebilen Doðal Kaynaklar Orman Toprak Hava Jeotermal Enerji Tükenmeyen (Yenilenebilen) Doðal Kaynaklar Rüzgâr Dalga Güneþ Gelgit Su (Akarsu, Göl, Deniz, Yer Altý Suyu) Tükenebilen (Yenilenemeyen) Doðal Kaynaklar Kömür Petrol Doðal gaz Madenler (Demir, bakýr, krom, bor, mermer vs.) Doğal kaynakların sınıflandırılması Ekonomik Faaliyet Türleri Coğrafya Soru Bankası 273

25 Test.. 5 Doğal Kaynaklar ve Ekonomi İlişkisi Büyük sermaye ve doğal kaynaklara sahip ülkeler doğal kaynaklardan etkin biçimde faydalanma yollarını aramaktadır. Örneğin, Rusya Federasyonu zengin petrol, doğal gaz ve demir yataklarını verimli biçimde kullanmaktadır. Zengin doğal kaynaklara sahip bazı ülkeler teknik bilgi ve sermaye bakımından yetersiz oldukları için yeterince gelişememişlerdir. Örneğin, Afrika nın en fazla petrol üreten ülkelerinden olan Nijerya da halkın geliri ve yaşam standardı oldukça düşüktür. Doğal kaynaklar yönünden fakir ancak sermaye, iş gücü ve teknoloji açısından zengin olan ülkeler dışarıdan ham madde alıp bu açıklarını kapatmaktadır. Örneğin, Japonya doğal kaynaklar yönüyle fakir olmasına rağmen, yukarıda sözü edilen özellikleri kullanarak bu açığını kapatmıştır. Geri kalmış ve doğal kaynaklar yönünden fakir olan ülkeler ise zaten yetersiz olan kaynaklarından teknik ve sermaye eksikliği yüzünden yeterince yararlanamamaktadır. Bu ülkelere Moğolistan örnek olarak verilebilir. Dünya nüfusunun artışı ve sanayideki teknik gelişmeler doğal kaynaklara olan ihtiyacı her geçen gün artırmaktadır. Nüfus artışı, pazar alanları oluştururken teknik icatlar ve üretim hızının artması farklı doğal kaynakalara yönelme ihtiyacını artırmıştır. Sınırsız olan insan ihtiyaçları sınırlı düzeydeki doğal kaynakların işletilmesi ile karşılanmaya çalışılmaktadır. DOĞAL KAYNAKLAR ve KALKINMA Yetişmiş insan gücünün olmadığı bir yerde zengin doğal kaynaklar bir anlam ifade etmez. Çünkü kaynakları çıkartan, şekillendiren, başka kaynaklarla birleştirerek yeni kaynak üreten ve bütün bunları kendi ihtiyaçları için kullanan insandır. İnsan, varoluşundan bugüne kadar doğal kaynaklardan yararlanmıştır. Sanayi İnkılabı yla doğal kaynakların önemi daha da artmıştır. Teknik icatlar ve gelişmeler kaynakların kullanımını daha da kolaylaştırmıştır. Bazı toplumlarda ulaşılan refah düzeyi doğal kaynakların en akılcı biçimde kullanılmasından kaynaklanmaktadır. Doğal kaynaklar, ülkelerin en önemli ekonomik güçlerini oluşturmaktadır. Kalkınma modellerini öncelikle öz kaynaklarına dayandıran ve eksiklerini dış kaynaklarla destekleyen ülkeler, kalkınma sürecini istikrarlı bir şekilde alabilmişlerdir. 12. Soğutuculu taşıma araçlarının geliştirilmesinin, aşağıdaki ürünlerden hangisinin üretim miktarının artmasına daha fazla katkı yapması beklenir? A) Balık B) Kereste C) Pamuk D) Buğday E) Çimento 13. Aşağıda, petrolün üretimden tüketime kadar geçen aşamaları numaralandırılarak verilmiştir. Sondajlarla petrol kuyularında çıkarılan ham petrol (I), boru hatları ile petrol rafinerilerine taşınır(ii). Buralarda benzin, motorin, motor yağı gibi türevlere ayrılır(iii). Rafineriden tankerler aracılığı ile akaryakıt istasyonların taşınır(iv). Akaryakıt istasyonlarında ise motorlu taşıt sahiplerine satışa sunulur(v). Buna göre, numaralandırılarak verilen aşamalardan hangileri dağıtım faaliyetleri içinde yer alır? A) Yalnız II B) I ve II C) II ve IV D) II ve V E) IV ve V 14. Aþaðýda, iklim ile üretim, tüketim ve daðýtým arasındaki iliþkiyi ifade eden bir þema gösterilmiþtir. Ýklim (A) (C) (B) üretimi etkiler. tüketimi etkiler. daðýtýmý etkiler. Tabloda A, B ve C harfleriyle gösterilen yerlere; I. ulaþýmý etkilediði için, II. bitki ve hayvanlarý etkilediði için, III. ihtiyaçlarý etkilediði için ifadeleri yazýlacaktýr. Buna göre, A, B ve C harfleriyle gösterilen yerlere yazýlmasý gereken ifadeler, aþaðýdakilerin hangisinde doðru eþleþtirilmiþtir? A B C A) I II III B) I III II C) II I III D) II III I E) III II I 15. Bu sene yaðýþlarýn azlýðý buðday rekoltesinin düþmesine neden oldu. Doðu Anadolu daki þiddetli kýþ soðuklarý sanayi tesislerinin ýsýtma giderlerini artýrdýðýndan fabrikalarýn üretim maliyetlerini artýrmaktadýr. Yaz sýcaklýklarýnýn fazla olmasý klima satýþlarýný adeta patlattý. Karadeniz kýyýsýndaki limanlar, kýyý gerisinde uzanan yüksek daðlar nedeniyle geliþememiþtir. Yukarýda verilen olay ve durumlarýn tamamý, aşağıdakilerden hangisine örnek oluþturur? A) Tüketimin üretimi etkilemesine B) Daðýtým sektörünün üretim sektörü üzerindeki etkisine C) Doðal koþullarýn ekonomik faaliyetler üzerindeki etkisine D) Ekonomik faaliyetlerin doðal kaynak tüketimi üzerindeki etkisine E) Birbirine benzer doðal koþullara sahip bölgelerde benzer ekonomik faaliyetlerin yürütülmesine 16. Tüketim sektöründeki gelişmeler yeni sektörlerin ortaya çıkmasında etkilidir. Aşağıdakilerin hangisinde, böyle bir durum görülmez? A) İnsanların barınma ihtiyacının inşaat sektörünü oluşturması B) İnsanların giyinme ihtiyaçlarının moda sektörünü oluşturması C) Sebze ve meyveye olan talep nedeniyle ambalaj sanayiinin gelişmesi D) Şeker, bitkisel yağ, süt gibi ürünlerin üretiminin iklim koşullarına göre dalgalanması E) Motorlu kara araçlarının kullanımının artmasıyla birlikte araç tamir servislerinin oluşması 274 YGS - LYS Ekonomik Faaliyet Türleri

26 Test 1 KÜRESEL ÖRGÜTLER 1. Siyasi Örgütler a. Birleşmiş Milletler Birleşmiş Milletler, 29 Ekim 1945 te kurulmuştur. Bu kuruluşun temel amacı; ülkeler arasındaki barış ve güvenliği korumak, barışı bozacak her türlü anlaşmazlığı çözmek, ulusların kendi kaderlerini belirleme haklarını sağlamak, ülkeler arasındaki dostluk ilişkileri ile ekonomik, kültürel ve toplumsal ilişkileri geliştirmektir. BM Teşkilâtı nın 179 üyesi bulunmaktadır. Andorra, Taywan, Monaco, Tonga, Nauru, Vatikan ve İsviçre BM Teşkilâtına üye olmayan ülkelerdir. BM, amaçlarını yerine getirebilmek için çeşitli organlar kurmuştur. Bu organlar şunlardır: Genel Kurul Bir tartışma ve karar organıdır. Genel kurulda her üye devletin bir oy hakkı vardır. Genel kurul kararları tavsiye niteliğindedir. Hiçbir ülke için bağlayıcılığı yoktur. Yılda bir kez olağan toplanır. Gerekli görüldüğü anlarda olağanüstü de toplanabilir. Ekonomik ve Sosyal Konsey ile Vesayet Konseyi doğrudan Genel Kurul un denetimindedir. Güvenlik Konseyi Beş daimî ve on geçici üyeden oluşur. Daimî üyeler; ABD, Fransa, İngiltere, Çin ve Rusya dır. Bu üyelerin veto hakları vardır. Kararlara uymayan ülkelere karşı konsey kararı ile yaptırımlar uygulanabilir. Güvenlik Konseyi her ay toplanır. Sırayla daimî üyeler toplantıya başkanlık eder. Kararlarını beş daimî üye ile birlikte dokuz olumlu oyla alır. BM Güvenlik Konseyi çatışmanın olduğu bölgelere gözlemci gönderebilir, gerekirse de barış gücü askerleriyle müdahale edebilir. Uluslararası Adalet Divanı Genel Kurul ve Güvenlik Konseyi tarafından dokuz yıl için seçilen on beş üyeden oluşmaktadır. Merkezi Hollanda nın Lahey şehrindedir. Ülkeler arasındaki hukukî anlaşmazlıklarda görüş bildirir. Vesayet Konseyi İkinci Dünya Savaşı ndan sonra sömürge topraklarıyla ilgilenmek amacıyla kurulmuştur. Günümüzde sömürgecilik ortadan kalktığı için eski önemini kaybetmiştir I... Örgütler Birleþmiþ Milletler (BM) Ýslâm Ýþ Birliði Teþkilâtý KÜRESEL ÖRGÜTLER...II... Örgütler NATO...III... Örgütler OPEC IMF Dünya Bankasý OECD G 8 Çevre Örgütleri Greenpeace Yukarıdaki şemada I, II ve III numaralı yerlere aşağıdakilerin hangisi getirilmelidir? I II III A) Askeri Ekonomik Siyasal B) Ekonomik Askeri Siyasal C) Siyasal Askeri Ekonomik D) Ekonomik Siyasal Askeri E) Askeri Siyasal Ekonomik 2. "Uluslararası ilişkilerde savaşın tarihi kadar eski olan tarafsızlık, devletler tarafından hem savaş zamanlarında savaşa girmemek hem de savaşın söz konusu olmadığı durumlarda askeri ittifaklara katılmamak şeklinde tanımlanmaktadır. Genel olarak tarafsızlık, geçici ve daimi şeklinde sınıflandırılmaktadır. Geçici tarafsızlık sadece savaş dönemlerinde gerçekleşen kısa süreli bir tutumdur. Daimi tarafsızlık ise hem savaş hem de bir barış zamanı durumudur ve uluslararası antlaşmalarla belirlenmektedir. Daimi tarafsız devlet, meşru müdafaa durumu haricinde bir savaşa katılamaz. Ancak kendi bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumak için kendi silahlı kuvvetlerini oluşturmak hakkına sahiptir. Bununla birlikte, daimi tarafsız devletin silahlı kuvvetlerinin savunma için gerekli olan makul silahlanma kapasitesini aşmaması gerekir." Parçaya göre, aşağıdaki ülkelerden hangisi günümüzde daimi tarafsızlık statüsünde yer almaktadır? A) İngiltere B) Fransa C) İtalya D) Almanya E) İsviçre 3. Birleşmiş Milletler Örgütü nün bir özel kurumu olarak, İkinci Dünya Savaşı ndan sonra, 1946 yılında kurulmuştur. Bu Kurumun Yasası 1945 yılı Kasım ayında Londra da 44 ülkenin temsilcilerinin katıldıkları bir toplantıda kabul edilmişti. Türkiye, bu yasayı imzalayan ilk yirmi devlet arasında onuncudur. Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu dur. Yukarıda sözü edilen kurum, aşağıdakilerden hangisidir? A) UNICEF B) UNESCO C) Dünya Bankası D) Uluslararası Adalet Divanı E) Ekonomik ve Sosyal Konsey 4. Dünya Bankası na üye ülkelerin kurumdaki söz sahipliği, kurumun sermayesindeki payları oranındadır. Buna göre, aşağıdaki ülkelerden hangisinin Dünya Bankası fonlarının yönlendirilmesindeki etkisinin daha az olması beklenir? A) Rusya B) ABD C) İngiltere D) Güney Kore E) Japonya 5. "24 Ekim 1945 tarihinde New York ta kurulmuştur. İlk kuruluş amacı, İkinci Dünya Savaşı sonrasında çıkabilecek anlaşmazlıkları çözmektir. Günümüzde, ülkeler arasındaki barış ve güvenliği korumaya, barışı bozabilecek her türlü anlaşmazlığı çözmeye, ülkeler arasındaki dostluk ilişkileri ile ekonomik, kültürel ve toplumsal ilişkileri geliştirmeye çalışmaktadır. Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Genel Sekreterlik, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Uluslararası Adalet Divanı gibi alt çalışma organları vardır." Yukarıdaki parçada tanıtılan küresel örgüt, aşağıdakilerden hangisidir? A) UN(Birleşmiş Milletler) B) IMF(Uluslararası Para Fonu) C) NATO(Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü) D) NAFTA(Kuzey Amerika Serbest Ticaret Birliği) E) OECD(Ekonomik Kalkınma ve İş Birliği Örgütü) 366 YGS - LYS Küreselleşmenin Etkileri

27 Test yılda bir düzenlenen BM En Az Gelişmiş Ülkeler Konferansı İstanbul da yapıldı. En Az Gelişmiş Ülkeler Konferansı, bu ülkelerin kalkınma çabalarına özel bir destek sağlamayı amaçlıyor. Birleşmiş Milletler Örgütü, bu konferansı düzenlemekle en az gelişmiş ülkelerde aşağıdaki alanların hangisinde iyileştirme yapmayı amaçlamış olamaz? A) İstihdam B) Sosyal güvenlik C) Eğitim hizmetleri D) İnanç değerleri E) Ekonomik kalkınma 7. IMF, üyelerini desteklemek için birçok alanda harekete geçerek, ülkelere daha fazla kredi imkânı sunmaya, uygulanacak politikalar hakkında çok sayıda ülkeye tavsiyelerde bulunmuş olmanın getirdiği tecrübeyi kullanmaya ve faaliyetlerini modernleştirmek ve üye ülkelerin ihtiyaçlarına daha iyi cevap verebilmek için reformlar uygulamaya başladı. IMF nin bu tür uygulamalara gitmesinin başlıca nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) Enerji taleplerini sınırlandırmak B) Gelişmiş ülkelerin ekonomilerini daraltmak C) Küresel ekonomik krizin etkilerini azaltmak D) Kıtalar arasındaki gelişmişlik farkını artırmak E) Az gelişmiş ülkelerin kullandıkları kredileri azaltmak 8. "Uluslararası barış ve güvenliği korumak ve bu amaçla; barışın uğrayacağı tehditleri önlemek ve bunları boşa çıkarmak, saldırı ya da barışın başka yollarla bozulması eylemlerini bastırmak üzere etkin ortak önlemler almak ve barışın bozulmasına yol açabilecek nitelikteki uluslararası uyuşmazlık veya durumların düzeltilmesini ya da çözümlenmesini barışçı yollarla, adalet ve uluslararası hukuk ilkelerine uygun olarak gerçekleştirmek." Birleşmiş Milletler Örgütü nün, yukarıdaki amaç doğrultusunda iç karışıklıkları önleme adına müdahale ettiği ülkeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz? A) Afganistan B) İsviçre C) Libya D) Bosna - Hersek E) Kosova 9. Türkiye nin Avrupa Birliği ne üyeliğine Almanya ve Fransa gibi ülkeler karşı çıkıyor. Oysa İspanya, Portekiz ve İtalya gibi ülkeler bu üyelik adaylığını destekliyor. Almanya ve Fransa nın Türkiye nin Avrupa Birliği üyeliğine karşı çıkmalarında aşağıdakilerden hangisi ortak nedendir? A) Şehirleşme oranlarının yüksek olması B) Bazı coğrafi özelliklerinin Türkiye ye benzemesi C) 2008 yılında küresel ekonomik krizin yaşanması D) Türkiye nin dış ticaretinde önemli paya sahip olmaları E) Çalışan nüfusları içinde önemli oranda olan Türk nüfusun uyum sorunlarının bulunması 10. Aşağıdaki tabloda, üç Avrupa ülkesinin üye olduğu bazı uluslararası kuruluşlar verilmiştir. AB üyeliði BM Güvenlik Konseyi Daimi Üyeliði G-8 Üyeliði Buna göre, tabloda X, Y ve Z ile gösterilen ülkeler aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak sıralanmıştır? X Y Z A) Almanya Fransa Rusya B) Rusya Almanya Fransa C) Fransa Rusya Almanya D) Almanya Rusya Fransa E) Fransa Almanya Rusya X Y Z Ekonomik ve Sosyal Konsey Genel Kurul tarafından üç yıl için seçilmiş 54 üyeden oluşur. Ekonomik ve sosyal konularda genel kurula yardımcı olur. Genel Sekreterlik BM Teşkilâtı nın en üst organıdır. Genel Sekreter, Genel Kurulca seçilir. BM nin idarî işlerini yürütmek ve arabuluculuk yapmak yetkilerine sahiptir. BM Teşkilâtı nın uluslararası sorunlarla ilgilenmek ve Genel Kurul a yardımcı olmak için birçok yardımcı organı da vardır. BM Bilim ve Kültür Örgütü (UNES- CO), BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), BM Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF), Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Uluslar Arası Çalışma Örgütü (ILO) ve Uluslararası Para Fonu (IMF) bunların başlıcalarıdır. b. İslam İş Birliği Teşkilatı İslam ülkelerini çatısı altında toplamak amacıyla 1969 yılında Fas ın başkenti Rabat ta kurulmuştur. İslam Konferansı Örgütü olan adı 2011 yılında İslam İş Birliği Teşkilatı olarak değişmiştir. Günümüzde 57 üyeye sahip olan teşkilât, Avrupa Konseyi veya Birleşmiş Milletler gibi uluslararası hukuk tüzel kişiliğine sahiptir. 2. Askeri Örgütler a. NATO(Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü) Kuzey Atlantik Antlaşması Teşkilâtı nın kısa adı olan NATO, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Doğu Bloku ülkelerinden gelebilecek herhangi bir saldırıya karşı ABD, Kanada, Belçika, Hollanda, Fransa, Danimarka, İngiltere, İzlanda, İtalya, Lüksemburg, Norveç ve Portekiz tarafından 1949 yılında kurulmuştur. Daha sonra Türkiye, Yunanistan, Almanya ve İspanya NATO ya üye olmuştur tarihinde yürürlüğe giren bir anlaşma gereğince, üye devletlerden herhangi biri saldırıya uğradığında bu bütün NATO üyesi devletlere yapılmış sayılacak, bütün NA- TO kuvvetleri o ülkenin savunmasına yardımcı olacaklardır. NATO nun en yüksek sivil organı Kuzey Atlantik Konseyi dir. Merkezi Belçika nın başkenti Brüksel dedir. Yılda iki ya da üç kez bakanlar düzeyinde, haftada bir kez de sürekli temsilciler düzeyinde toplanır. Genel Sekreter konseye başkanlık eder. NATO nun en yüksek askerî organı ise Askerî Komite dir. Üye devletlerin genel kurmay başkanlarından oluşur. Barış döneminde üyelerin ortak savunmaları ile ilgili görüş bildirir. Küreselleşmenin Etkileri Coğrafya Soru Bankası 367