ULAfiTIRMA S STEMLER

Transkript

1 T.C. ANADOLU ÜN VERS TES YAYINI NO: 2505 AÇIKÖ RET M FAKÜLTES YAYINI NO: 1476 ULAfiTIRMA S STEMLER Yazarlar Yrd.Doç.Dr. Ergün KAYA (Ünite 1) Ö r.gör. Erkin KARADAYI (Ünite 2) Yrd.Doç.Dr. Meserret NALÇAKAN (Ünite 3) Yrd.Doç.Dr. Ender GEREDE (Ünite 4) Doç.Dr. Haydar ARAS (Ünite 5, 8) Yrd.Doç.Dr. Ünal BATTAL (Ünite 6) Yrd.Doç.Dr. Ferhan KUYUCAK (Ünite 7) Editörler Doç.Dr. Nil ARAS (Ünite 2, 4, 5, 8) Yrd.Doç.Dr. Ender GEREDE (Ünite 1, 3, 6, 7) ANADOLU ÜN VERS TES

2 Bu kitab n bas m, yay m ve sat fl haklar Anadolu Üniversitesine aittir. Uzaktan Ö retim tekni ine uygun olarak haz rlanan bu kitab n bütün haklar sakl d r. lgili kurulufltan izin almadan kitab n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay t veya baflka flekillerde ço alt lamaz, bas lamaz ve da t lamaz. Copyright 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University. UZAKTAN Ö RET M TASARIM B R M Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend K l ç Genel Koordinatör Yard mc s Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Ö retim Tasar mc lar Yrd.Doç.Dr. Figen Ünal Çolak Dr. Kadriye Uzun Grafik Tasar m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö r.gör. Cemalettin Y ld z Ö r.gör. Nilgün Salur Ölçme De erlendirme Sorumlusu Ayhan Tufan Dil Yaz m Dan flman Okt. Gönül Yüksel Grafikerler Mehmet Emin Yüksel Nihal Sürücü Ayflegül Dibek Ufuk Önce Kitap Koordinasyon Birimi Yrd. Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö r.gör. Cemalettin Y ld z Dizgi Aç kö retim Fakültesi Dizgi Ekibi Ulaflt rma Sistemleri ISBN Bask Bu kitap ANADOLU ÜN VERS TES Web-Ofset Tesislerinde adet bas lm flt r. ESK fieh R, May s 2012

3 çindekiler iii çindekiler Sunufl... ix Ulaflt rma Kavram ve Önemi... 2 ULAfiIM GEREKS N M VE ULAfiTIRMA KAVRAMI... 3 Ulafl m Gereksinimi... 3 Ulaflt rma Kavram... 4 Ulaflt rman n Tan m... 4 Ulaflt rma Hizmetinin Özellikleri... 4 Ulaflt rma Sisteminin Temel Unsurlar... 6 Ulaflt rmada Taraflar... 7 ULAfiTIRMANIN ÖNEM VE YARARLARI... 8 Ulaflt rman n Önemi... 8 Ulaflt rman n Tarihsel Önemi... 8 Ulaflt rman n Ekonomik Önemi Ulaflt rman n Sosyal Önemi Ulaflt rman n Çevresel Önemi Ulaflt rman n Politik Önemi Ulaflt rman n Yararlar ULAfiTIRMA TÜRLER Karayollar n n Önemi Demiryollar n n Önemi Deniz ve ç Su Yollar n n Önemi Hava Yollar n n Önemi Boru Hatlar n n Önemi Bilgi ve letiflim A lar n n Önemi ULAfiTIRMA VE LOJ ST K L fik S Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Yararlan lan nternet Kaynaklar Karayolu Tafl mac l KARAYOLU TAfiIMACILI ININ ÖNEM Karayolu Tafl mac l n n Di er Tafl mac l k Türlerine Göre Üstünlükleri Karayolu Tafl mac l n n Ülke Ekonomisine Katk s KARAYOLU TRAF Karayolu Trafi inin Genel Özellikleri Karayolu Trafi inde Görüfl Uzunluklar Karayolu Trafik Elemanlar Karayolu Trafi ini Etkileyen Faktörler Karayolu Trafi inin De iflimleri ÜN TE 2. ÜN TE

4 iv çindekiler KARAYOLU TAfiIMACILI INA L fik N TEMEL KAVRAMLAR KARAYOLU YOLCU TAfiIMACILI I Yolcu Tafl mac l nda Tafl mac, Yolcu, Sürücü ve Hizmetlilerin Sorumluluklar Yolcu Tafl mac l nda Kullan lacak Tafl tlar KARAYOLU EfiYA VE KARGO TAfiIMACILI I Sürücü Sürücü Kaza liflkisi Sürücülerin Trafik çinde Sorumluluklar Tafl t Motorlu Tafl tlar Tafl t Boyutlar (Gabari) Yük KARAYOLU TAfiIMACILIK SEKTÖRÜNDEK KURUL VE KURULUfiLAR Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Yararlan lan nternet Kaynaklar ÜN TE Demiryolu Tafl mac l DEM RYOLU TAfiIMACILI INA GENEL BAKIfi RAYLI S STEM VE DEM RYOLU TAfiIMACILI I Kenti çi Rayl Tafl mac l k Sistemleri Demiryolu Tafl mac l Tren Trafi i Bilgilerinin Tutulmas Trenlerin S n fland r lmas DEM RYOLU TAfiIMACILI ININ B LEfiENLER Demiryolu Tafl tlar Çeken Araçlar (Lokomotifler) Çekilen Araçlar Motorlu Vagonlar (Otomotris) ve Tren Setleri stasyon ve Terminaller Enerji Sistemi Trafik Yönetim Sistemleri Demiryolu flletmeleri DEM RYOLU TAfiIMACILI I VE LOJ ST K Demiryolu Tafl mac l n n Lojistik Faaliyetler çindeki Rolü ve Avantajlar Demiryolu Tafl mac l n n Lojistik Faaliyetler çindeki Rolü Demiryolu Tafl mac l n n Avantajlar... 63

5 çindekiler v Demiryolu Tafl mac l nda Taraflar Demiryolu ile Tafl nan Yükler Demiryolu Yük Tafl mac l n n Türleri Konteyner Tafl mac l Ro-La Tafl mac l Blok Tren Tafl mac l Özel Vagon Tafl mac l Topla-Da t A Yap s ile Tafl mac l k Kombine Demiryolu Tafl mac l Fiyatland rma Lojistik Köyler Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Yararlan lan nternet Kaynaklar Hava Tafl mac l HAVA TAfiIMACILI INA L fik N TEMEL KAVRAMLAR HAVA TAfiIMACILI I SEKTÖRÜNÜN B LEfiENLER Hava yolu flletmeleri Havaalanlar Yer Hizmeti flletmeleri Di er Bileflenler HAVA KARGO TAfiIMACILI I VE LOJ ST K Hava Kargo Tafl mac l n n Ekonomik Faydalar ve Avantajlar Hava Kargo Tafl mac l n n Ekonomik Faydalar Hava Kargo Tafl mac l n n Avantajlar Hava Kargo Tafl mac l n n Lojistik Faaliyetler çindeki Rolü Hava Kargo ile Tafl nan Yükler Hava Kargo Tafl mac l n n Bileflenleri Tafl ma flleri Komisyoncular Hava yolu flletmeleri Havaalanlar ve Kargo Terminalleri Yer Hizmeti flletmeleri Hava Kargo Tafl mac l Süreci Tafl ma htiyac n n Ortaya Ç kmas Yüklerin Toplanmas Hava yolu Konflimentosunun Düzenlenmesi Havaalan na Gelifl ve Güvenlik Kontrolleri Gümrük Kontrolü ve fllemleri Kargo Terminalindeki fllemler Kargonun Uça a Yüklenmesi ÜN TE

6 vi çindekiler Hava Kargo Hizmetinin Pazarlanmas Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar ÜN TE 6. ÜN TE Deniz ve Su Yolu Tafl mac l DEN Z YOLU TAfiIMACILI ININ ÖNEM DEN Z TAfiIMACILI I TÜRLER Kabotaj Tafl mac l Aç k Deniz Tafl mac l Yolcu Tafl mac l Modern Deniz Tafl mac l Çoklu Tafl mada Kullan lan Kombinasyonlar DEN Z YOLU TAfiIMACILI INA L fik N TEMEL KAVRAMLAR GEM T PLER Yük Gemileri Parça Yük Gemileri Dökme Yük Gemileri Yolcu Gemileri Kruvaziyer Gemiler Feribotlar SU YOLU TAfiIMACILI I DEN Z YOLU TAfiIMACILI INDA TESL M fiek LLER DEN Z TAfiIMACILI I SEKTÖRÜNDEK KURUM VE KURULUfiLAR Uluslararas Denizcilik Örgütü (IMO) Uluslararas Deniz Ticaret Odas (ICS) Denizcilik Müsteflarl Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Yararlan lan nternet Kaynaklar Di er Tafl mac l k Türleri BORU HATTI TAfiIMACILI I Boru Hatt Tafl mac l na Genel Bak fl Boru Hatt Tafl mac l n n Bileflenleri Boru Hatlar n n Döflenmesi Boru Hatt Tafl mac l n n Avantaj ve Dezavantajlar Boru Hatlar nda Sahiplik Petrol Boru Hatlar

7 çindekiler vii Do al Gaz Boru Hatlar Di er Boru Hatlar Boru Hatt Tafl mac l ve Lojistik B LG LET fi M A LARI Bilgi ve Bilgi Yönetiminin flletmeler çin Önemi Bilgi Teknolojileri ve Bilgi Tafl mac l Bilgisayar A lar ve Bilgi Tafl mac l Bilgi Teknolojileri ve Lojistik Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Yararlan lan nternet Kaynaklar Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu LOJ ST KTE ENTEGRASYONUN ÖNEM ULAfiTIRMADA ENTEGRASYON Ulaflt rma Entegrasyonu Kavram Tek Türlü (Unimodal) Tafl mac l k Çok Türlü (Multimodal) Tafl mac l k Türler Aras ( ntermodal) Tafl mac l k Kombine Tafl mac l k Ulaflt rmada Entegrasyon Gereksinimi Ulaflt rma Entegrasyonunda Ulafl m Sistemlerinin Rolü Ulaflt rmada Entegrasyonun Yararlar Ulaflt rmada Entegrasyon Önündeki Engeller Ulaflt rmada Entegrasyon çin Gereklilikler Ulaflt rmada Entegrasyona liflkin Düzenlemeler ULAfiTIRMA TÜRLER N N ENTEGRASYONUNA DÜNYADAN VE TÜRK YE DEN ÖRNEKLER Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Tafl mac l k Düzenlemeleri TAfiIMACILIKTA TÜRK YE DEK DÜZENLEMELER Karayolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Deniz Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Demiryolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Hava Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler TAfiIMACILIKTA ULUSLARARASI DÜZENLEMELER ÜN TE 8. ÜN TE

8 viii çindekiler Avrupa Birli inde Karayolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Avrupa Birli inde Deniz Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Avrupa Birli inde Demiryolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Avrupa Birli inde Hava Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Yararlan lan nternet Kaynaklar

9 Sunufl ix Sunufl Ulaflt rma, insanl k tarihi boyunca, ekonomik ve sosyo-kültürel geliflim için yaflamsal bir faktör olagelmifltir. Suyun kald rma gücünün fark edilmesi, tekerle in icad, buhar gücüyle çal flan lokomotiflerin yap lmas, petrol türevleriyle çal flan motorlar n gelifltirilmesi ve havaaraçlar n n icad insanl k tarihinin en önemli geliflmeleri aras ndad r. Uygun ulaflt rma olanaklar n n varl ya da yoklu u nedeniyle; uluslar, bölgeler, flehirler, endüstriler, kurumlar, iflletmeler geliflmifl ya da geri kalm flt r. Di er yandan, günümüzde yaflanan küreselleflme süreci ulaflt rman n önemini daha da art rmaktad r. Çünkü küreselleflme; iflletmeleri, ifl yapma biçimlerini, iflletme çevresini, insanlar, tüketicileri ve müflterileri önemli biçimde etkilemektedir. Günümüz iflletmeleri küresel bir ölçekten tedarik etmekte, küresel bir ölçekte üretmekte ve küresel bir ölçekte pazarlamaktad r. Rekabet art k küreselleflmifl durumdad r. Bu geliflmelere ba l olarak zaman n önemi insanlar ve iflletmeler için giderek artmaktad r. Ulaflt rman n önemi insanl k için tart fl lmayacak kadar aç kt r. Lojisti in tarihi de insanl k tarihi kadar eskidir. nsanl k için fayda sa layacak mallar n ve hizmetlerin üretilmesinde, savafllar n yap lmas nda bilinçli ya da bilinçsiz bir flekilde lojistik faaliyetlerden yararlan lm flt r. Lojistik, günümüzün küreselleflen dünyas nda, iflletmeler için vazgeçilemezdir. Ulaflt rma ise lojisti in olmazsa olmaz unsurudur. Kitab m zda farkl ulaflt rma sistemlerini, lojistik penceresinden bakarak, ele ald k. Ulaflt rma türlerini basit ve mümkün oldu unca anlafl l r biçimde tan t p; özelliklerini, üstün ve zay f yanlar n aç klad k, bunlar birbirleriyle k yaslad k. Ulaflt rma türlerinin lojistikle iliflkisini ortaya koyduk. Ayr ca, günümüz koflullar n n bir gere i olarak ortaya ç kan ve kap dan kap ya ulaflt rma hizmeti sa layan entegre tafl mac l k üzerinde durduk. Bu sayede ulaflt rma planlay c lar na, tek bir kitap içinde, de erli bilgiler vermifl oldu umuzu düflünüyoruz. Yazarlar m za ve kitab m z n haz rlanmas nda eme i geçen herkese flükranlar - m z sunuyoruz. Lojistik gibi önemli bir sektörde görev alacak ö rencilerimize yararl olmas dileklerimizle Editörler Doç.Dr. Nil ARAS Yrd.Doç.Dr. Ender GEREDE

10 1ULAfiTIRMA S STEMLER Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Ulafl m gereksinimini ve ulaflt rma kavram n tan mlayabilecek, Ulaflt rman n önemini ve yararlar n aç klayabilecek, Ulaflt rma türlerini s ralayarak her birinin önemini aç klayabilecek, Ulaflt rman n ekonomik - ticari sonuçlar ile lojistik aras ndaki iliflkiyi aç klayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar Ulaflt rma/ Tafl mac l k Ulaflt rman n Önemi Ulaflt rman n Yararlar Ulaflt rman n Özellikleri Ulaflt rma Türleri Ulaflt rma ve Lojistik liflkisi çerik Haritas Ulaflt rma Sistemleri Ulaflt rma Kavram ve Önemi ULAfiIM GEREKS N M VE ULAfiTIRMA KAVRAMI ULAfiTIRMANIN ÖNEM VE YARARLARI ULAfiTIRMA TÜRLER ULAfiTIRMA VE LOJ ST K L fik S

11 Ulaflt rma Kavram ve Önemi ULAfiIM GEREKS N M VE ULAfiTIRMA KAVRAMI Ulafl m Gereksinimi Günlük yaflant m z düflündü ümüzde, insan n evinden ç k p, yaflad flehrin içinde veya flehirler aras ya da ülkeler aras seyahat etme durumu art k son derece do- ald r. Baz insanlar için hareketlilik günlük yaflamda s kça görülürken baz lar için ömür boyu hiç yer de ifltirmeden, ayn yerleflim yerinde yaflam sonland rmak mümkündür. Ancak günümüzde daha çok yer de ifltiren, seyahat eden ve bunu daha h zl ulafl m araçlar yla s kça gerçeklefltiren insan profili öne ç kmaktad r. Bunun nedenleri; ticaret, ifl, e itim, sa l k, spor, kültürel etkinlikler, toplumsal gereklilikler, vb. olabilmektedir. Sürekli geliflen ulaflt rma, insanlar n hayat nda yüzy llard r ekonomik ve sosyokültürel geliflim için yaflamsal bir faktör olmufltur. Uygun ulaflt rma olanaklar n n varl ya da yoklu u nedeniyle; uluslar, bölgeler, flehirler, endüstriler, kurumlar, iflletmeler geliflmifl ya da geri kalm flt r. Ulaflt rma, insanlar n medeni yaflam gereksinimini karfl layan temel araçlardan birisi durumundad r. Ulaflt rma olmadan bir al flverifl merkezinin faaliyetlerinin yürütülmesi ya da bir savafl n kazan lmas mümkün de ildir. Ulaflt rma co rafi noktalar aras nda mekân ve zaman iliflkilerinin kurulmas n sa lar. Ulaflt rmay gerektiren faaliyetler; üretim, tüketim, ticaret, savunma, sosyal yaflam ve hizmetler (turizm, finansal, e itsel, sportif, dini hizmetler, vb.) gibi yaflam n her noktas nda, her an nda karfl m za ç kmaktad r. Ulaflt rma gereksinimi; farkl araçlarla ve farkl yüzeylerde (karada, suda, havada), insan n gerek kendisini, gerekse ihtiyaç duydu u mallar ve hizmetleri bir yerden di er bir yere çok miktarda ve h zl flekilde ulaflt rma zorunlulu undan kaynaklan r. Dünyada bar fl ortam gelifltikçe, gelir da l m dengeli biçimde yayg nlaflt kça, ticaret ve üretim hacimleri büyüdükçe, e itim-kültür-spor amaçl talepler, bilgilenme ve bilgi yayma olanaklar, sa l k, güvenlik gibi hizmetlere eriflilebilirlik artt kça, bunun sonucunda ortalama yaflam süreleri uzad kça; h zl, emniyetli, ekonomik ulaflt rmaya olan talep de artmaktad r. Bunlar n ço u günümüzde yaflanan olaylard r. Nüfus art fl, insan haklar n n ve do al çevrenin korunmas kayg s ise bu geliflmeyi ve artan talebi bask alt na alarak k s tlamaktad r. Ulafl m gereksinimi insan n do al yaflam n sürdürebilmesi için yer de ifltirmeyi gerektiren herhangi bir nedenle ortaya ç kmakta ve nüfus, ekonomik, ticari, sosyal ve politik hareketlili e ba l olarak sürekli artmaktad r.

12 4 Ulaflt rma Sistemleri Ulaflt rma Kavram Ulaflt rma: nsan n ve eflyan n belli bir amaç do rultusunda, sa l kl ve sa lam olarak bir ulafl m arac yla yer de ifltirmesini sa lamakt r. Ulaflt rma hizmet paketi tafl ma, paketleme, etiketleme, depolama, aktarma, teslim, koruma, konaklama, fiyatlama, tahsilat gibi bir dizi hizmeti bir arada sat n almakt r. Ulaflt rman n Tan m Ulaflt rma (tafl mac l k) insan n, canl ve cans z di er varl klar n bir noktadan di- er bir noktaya belli bir amaçla yer de ifltirmesini sa layan bir hizmettir. Baflka bir deyiflle ulaflt rma, bir yarar sa lamak üzere, kiflilerin ve eflyan n uygun ve ekonomik biçimde yer de ifltirmelerini sa lamakt r. Bu yer de iflimi yeryüzünde (kara, hava ve su yüzeylerinde), yer alt nda (tünel, metro, iletim hatlar ) veya dünya s - n rlar d fl nda (uzay yolculu u) olabilir. Söz konusu yer de ifliminin belli araçlar kullan larak belli amaçlar do rultusunda yap lmas, ulaflt rman n ekonomik bir kavram olarak ele al nmas n gerektirir. Yer de ifltirmeyi gerektiren hemen her durum için ulaflt rma sistemlerinden yararlan l r. Olay n büyüklü ü, etki alan ve aciliyetine göre gereksinim duyulan ulaflt rma altyap s, ulafl m arac ve ulafl m h z talebi de de iflebilir. ngilizcede; transport, transportation kelimeleriyle ifade edilen ulaflt rma, Osmanl cada münakale, münakalat kelimelerine karfl l k gelir. Günümüzde ayn anlama gelen nakliye ve tafl mac l k kelimeleri de kullan lmaktad r. Kitab m zda bu kavrama iflaret etmek için hem ulaflt rma hem de tafl mac l k kelimelerini kullanaca z. Di er yandan ulaflt rmay, insan n ve eflyan n basitçe yer de ifltirmesi fleklinde görmemiz do ru olmaz. Ulaflt rman n zaman tasarrufu ve yer faydas sa lama özelliklerini dikkate almal y z. Ulaflt rma, zaman faydas yan nda, elveriflli ve ekonomik yer de iflimine olanak verdi i ölçüde de er kazan r. Ulaflt rma Hizmetinin Özellikleri Ulaflt rman n belirgin özelli i, onun hareket eden bir hizmet olmas d r. Bu hareket özelli i h z faktörünü ve kap dan kap ya ya da terminalden terminale, güvenilir ve belli s kl kta ulafl m kapsar. Di er bir faktör hem yolcu hem de yük için ulaflt rma arac kullan lmas d r. Yolcu için bu arac n emniyetli ve rahat olmas önemlidir. Yük için tafl maya haz rl k, kapasite, yükleme ve boflaltma için uygunluk ve bunun maliyeti, araçlar kapsam nda ele al n r. Üçüncü faktör ulaflt rma hizmetinin maliyetidir. Maliyet as l tafl y c taraf ndan belirlenen ya da s n rland r lm fl ücreti ve kullan c n n katland herhangi bir di er d flsal gideri kapsar. Maliyetlerin; toplama, da tma, paketleme, hasar, gecikme ve di er hizmetlerin (örne in so utma, s tma gibi) maliyetini kapsad n söyleyebiliriz. Ulaflt rma hizmet paketini pek çok tafl y c ve farkl ulaflt rma türü aras ndan farkl fiyat ve hizmet sunum s kl gibi seçenekler etkiler. Ulaflt rma hizmetinin özelliklerini, ulafl m arac ve maliyet faktörleri çerçevesinde, afla da inceleyelim. Ulaflt rma hizmeti stoklanamaz: Ulaflt rma bir hizmettir ve tüm hizmetlerde oldu u gibi stoklanamaz. Ulaflt rma hizmeti gereksinim duyuldu unda haz r olmal ve hemen kullan lmal d r. Önceden haz r tutulan at l kapasite veya talep edildi- inde haz r olmayan ulaflt rma hizmeti, gelir getirmeyece i, fayda sa lamayaca gibi gereksiz bir maliyete katlanmay, kaynak israf n ya da kapasite yetersizli inin oluflturdu u f rsat maliyetini getirir. Ulaflt rma tafl nabilir bir hizmettir: Ulaflt rma tüm hizmetlerde oldu u gibi soyut özelliklere sahip olan, yer de ifltirebilen ve farkl yerlere tafl narak s n rlanabilen bir hizmettir. Tafl nanlar ya gereksinim duyulan mal ve hizmetlerdir ya da gereksinim sahipleridir.

13 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi 5 Ulaflt rma hizmetlerinde sabit maliyetler yüksektir: Ulaflt rma altyap yat r mlar genellikle; bir defal k, uzun vadeli ve büyük tutarl yat r mlard r. Dolay - s yla ulaflt rma hizmeti içinde sabit maliyetin pay, ulaflt rma türüne göre de iflmekle birlikte, genellikle çok yüksektir. Bafllang çta yüksek olan sabit maliyetlerin, ulaflt rma hizmetini olabildi ince genifl alana yayarak ve uzun zaman içinde sürekli gerçeklefltirerek birim kullan c bafl na maliyetin düflürülmesine çal fl l r. Kullan - c /tüketici say s art kça birim bafl na maliyet düfler. Ulaflt rma yat r mlar jeopolitik ve co rafik yap ya göre flekillenir: Ulaflt rma yat r mlar n n gerçeklefltirilmesi ve farkl ulafl m türleri aras nda tercihler genellikle do al çevreye ba l olarak flekillenir. Denize k y s olan, iç su yollar tafl maya uygun ülkelerde su yolu tafl mac l iyi bir yat r m tercihi olabilir. Engebeli da l k arazi yap s na sahip bölgelerde hava yolu uygun bir tercih olacakt r. Demiryollar için nispeten yükseltisi az, tünel ve köprülere fazla gereksinim duyulmayan genifl alanlarda yap lacak yat r mlar daha rasyoneldir. Karayollar yat r mlar ise kap dan-kap ya tafl mac l, k sa mesafe ve uç noktalara ulafl m sa lamak amac yla yap l r. Ülkenin jeopolitik ve co rafik özellikleri bunlardan hangisini öne ç kar yorsa ona yönelmek gerekir. Tüm ulafl m türlerinin bir arada, ba lant l, entegre bir flekilde uygulanabilmesi ise kuflkusuz en olumlu etkiyi oluflturacakt r. Ulaflt rma sistemlerinde genellikle tek yönlü tafl ma yap l r: Boru hatlar, yap s gere i yaln zca tek yönlü ak fl sa lar. Di er ulafl m türlerinde de, genellikle ayn zaman diliminde ters yönlü talep yetersizdir. Bu nedenle, her iki yöne do ru, her zaman uygun dolulu u sa lamak çok zordur. Örne in sabah bir yöne akan trafik akflam saatlerinde ters yöne yo unlafl r. Belli mallar genellikle kayna ndan ya da üretildi i yerden, tüketim ve iflleme merkezlerine do ru akar. Ayn mallar n ters yönde ak fl yoktur. Ayr ca ulaflt rma türlerinin kendi aralar nda çapraz talep esnekli i vard r. Örne in yüksek h zl trenlerle yap lan demiryolu tafl mac l ; h zl, emniyetli ve görece ucuz olufluyla karayolu ve hava yolu tafl mac l na rakip olabilmektedir. Ulaflt rma tarifesini etkileyen pek çok faktör vard r: Tarifede; güzergâh, zaman, s kl k ve fiyat gibi unsurlar tan mlan r. Kullan c y do rudan etkileyen en dikkat çekici unsur olan fiyat genellikle ne tekel ne de kâr amaçl d r. Fiyat n belirlenmesinde, genel yarar dengesi ve kamu yarar önceli i söz konusudur. Tarifelerin belirlenmesinde devlet düzenlemeleri görülür. Ulaflt rman n yönlendirici etkisi önemlidir: Ulaflt rma hizmetinin yeterli miktarda ve gerekli standartta sunulmas, bulundu u yeri çekim alan na dönüfltürür. Üretim yeri, hedef pazar, kaynaklar ve ifl birli i yap lacak ortaklar n seçimi ulaflt rma olanaklar yla anlaml hale gelir. Herhangi bir yere yap lacak yat r m karar nda, ulaflt rma hizmetinin varl ve maliyeti önemli bir etkendir. Ulaflt rma hizmeti birleflik mal özelli i tafl r, hem yolcu hem de yük tafl mac l birlikte yap labilir. Ortak tüketim unsuru olan ulaflt rma hizmeti, ekonomik kalk nma ve sosyal ilerleme için gereklidir. Ulaflt rma yat r mlar n n yönünü teknolojik geliflmeler belirler: Özellikle tafl tlar n h z, kapasitesi, emniyeti ve yak t verimlili i ile ilgili teknolojik geliflmeler ulaflt rman n belirleyicisi durumundad r. Bunun yan nda altyap yat r mlar ndaki geliflmeler, dayan kl l k, elverifllilik ve seyir kolayl sa layan cihazlar, teknolojik geliflmeler kapsam nda ulaflt rmay etkilemektedir.

14 6 Ulaflt rma Sistemleri SORU Ulaflt rma hizmetinin sunumu meteorolojik koflullardan etkilenir: Çok s cak ve çok so uk iklim kufla ndaki yerlerde ulaflt rma maliyetlerini artt ran ek çal flmalar n yap lmas zorunludur. Ortalama iklim kuflaklar nda da ani ya fllar, kar, buz, sis, bulut, vb. meteorolojik olaylar ulaflt rman n ak fl n ve h z n etkiler. Özellikle hava tafl mac l gibi uzun mesafelere gökyüzünde ulafl m olana sunan sistemlerde anl k meteorolojik bilgiler, faaliyetin sürdürülebilirli i aç s ndan son derece önemlidir. Ulaflt rman n SIRA özellikleri S ZDE nelerdir? S ralay n z. Ulaflt rma Sisteminin Temel Unsurlar Ulaflt rma kavram içinde ele almam z gereken di er bir konu bu süreçte yer alan unsurlard r. Ulaflt rman n gerçekleflebilmesi için mutlaka bir ulafl m yolu, ulafl m arac, tafl yan SORU ve tafl nan olmal d r. Tafl nan yolcu ya da tafl nan yükün sahibi (tafl - tan) ile tafl yan (iflletmeci) aras ndaki hukuki iliflkiyi kuran, tafl ma koflullar n ve sorumlulu un s n rlar n belirleyen tafl ma sözleflmesine de gereksinim duyulur. Bu unsurlar afla da k saca aç klayal m. Ulafl m yolu (tafl ma yolu), üzerinde veya içinde uygun ulafl m araçlar yla yolcu ve yükün SIRA birlikte S ZDE veya ayr ayr tafl nd hatlard r. Bunlar yer yüzeyinde, yeralt nda, suda veya havada yap land r lm fl yollard r. Karayolu ve demiryolu ulafl m hatlar yeryüzünde veya k smen yer alt nda infla edilir. Denizlerde, iç sularda ve okyanuslarda deniz araçlar n n belli geçifl yollar ve kontrol noktalar mevcuttur. Gökyüzünde hava araçlar n n ulafl m n kolaylaflt ran uçufl yollar (koridorlar) ve seyrüsefer cihazlar yla K T A P donat lm fl kontrol noktalar vard r. Hangi tür ulaflt rma seçene i tercih edilirse edilsin hepsinde düzenlenmifl, iflaretlenmifl, izlenen ve denetlenen yollar vard r. Ayr ca bu düzenlemeleri ve yeni geliflmeleri uygulamakla görevli yerel, TELEV ZYON ulusal ve uluslararas örgütler mevcuttur. Ulafl m arac /tafl t, yolcu ve yükü bir yerden baflka bir yere tafl maya yarayan araçlard r. En ilkel tafl ma arac olan arabal ve arabas z hayvanlardan, motorsuz kara tafl t bisikletten, ilkel deniz tafl t saldan, kamyon, gemi, uçak ve h zl trenlere kadar kara, NTERNET deniz, hava ve demiryolu tafl tlar n n tümü ulafl m arac kavram içindedir. Ulafl m arac, ulaflt rman n fleklini ve boyutlar n belirleyen en önemli unsurdur. Çünkü ulaflt rma mutlaka bir tür tafl t üzerinde gerçekleflir. Tafl t araçlar n n h z, flekli, kullan m kolayl, kapasitesi, elverifllili i, yak t tüketimi, verimli kullan m ömrü, vb. özellikleri hem kendi bafl na bir tasar m, üretim ve kullan m uzmanl oluflturma hem de teknolojinin ulaflt rma sistemleri üzerindeki etkisini anlama aç - s ndan önem tafl r. Tafl nan, her türlü yük ve yolculard r. Tafl nanlar, özelliklerini vurgulamak, önem derecesini belirtmek ve fiyat n saptamak aç s ndan tür ve de er itibariyle s - n fland r l r. Yolcu için normal, öncelikli, k s tl, özellikli gibi birtak m s fatlarla s - n flama yap labilirken bazen de yolcuya sunulan hizmetin içeri i, konfor ve uygulanan fiyat tarifesi bu ayr m belirler. Yük, ulafl m araçlar yla bir noktadan di erine tafl nan, insan d fl ndaki her türlü canl ve cans z varl klard r. Yük s n flamas nda farkl yaklafl mlar olabilmektedir. Bazen insan d fl nda kalan eflya, posta, canl hayvan gibi tüm unsurlar n yük kavram içine al nd görülür. Bazen de yaln zca hammadde-malzeme-mamul-mal, araç-gereç-makine, maden ve enerji maddelerinin yük olarak ele al nd, yolcu ile birlikte tafl nan eflyan n (bagaj) ve postan n (mektup ve k ymetli evrak) ayr de er- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON Tafl t: nsanlar ve yükleri tafl yan; tren, otobüs, gemi, uçak, vb. ulafl m araçlard r. NTERNET 1

15 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi 7 lendirildi i görülür. Örne in flehir içi tafl mac l nda yük ve eflya tafl n r ibaresiyle s k s k karfl lafl l r. Hava ulaflt rma istatistiklerinde kargo, posta, bagaj a rl klar ayr ayr izlenir. Yük tafl mac l nda muhatap tafl nan yerine tafl tan olmaktad r. Tafl yan (ulaflt rmac, tafl y c ), yolcu ve/veya yükü belli bir yerden ulafl m arac ile al p belli bir yere emniyetli, sa lam, tam ve zamanl olarak götürecek, tafl - may gerçeklefltirecek iflletmecidir. Otobüs veya taksi iflletmecisi, hava yolu veya demiryolu iflletmecisi buna örnek verilebilir. Ulaflt rma sektörünün hedefi ekonomik, emniyetli, h zl, güvenli bir ulaflt rma iflletmecili ini gerçeklefltirerek ekonomik ve sosyal geliflmeyi desteklemektir. Ulaflt rma iflletmecili i, altyap n n ve araçlar n uygun koflullarda iflletilmesidir. Tafl ma sözleflmesi, tafl yan ile tafl nan ya da tafl tan aras nda yolcu ve yükün tafl ma kurallar na ve anlaflma koflullar na uygun flekilde tafl nmas n sa lamay amaçlayan yaz l belgedir. Tafl yan n taahhüdünü yerine getirmesine karfl l k, tafl - nan/tafl tan hizmetin bedelini ödemekle yükümlüdür. Yolcu tafl mac l nda yolcu bileti bu ifllevi yerine getirirken, yük tafl mac l nda irsaliye, fatural irsaliye, konflimento gibi belgeler bu amaçla kullan l r. Tafl ma sözleflmesi nedir? Örneklerle aç klay n z. Ulaflt rmada Taraflar Ulaflt rman n taraflar kullan c lar, hizmeti sunanlar ve devlettir. Ulaflt rma kullan c - lar genel olarak yolcular, hammadde-malzeme-mal tedarikçileri ve al c lard r. Bunlar aras nda ulaflt rmadan en çok etkilenen kullan c grubu iflletmeler SORU olmaktad r. Ulaflt rman n ekonomik etkisi do rudan iflletmeler üzerinedir. flletmeler mallar n en az zaman ve maliyet etkisiyle kullan c lara, tüketicilere ulaflt rmak sorumlulu undad r. Kullan c lar kendileri ile ilgili olmak üzere; tafl nabilir mal, pazarlama, sat n alma, yerleflim (konumlanma) ve fiyatlama gibi konulara iliflkin kararlar verirken ulaflt rman n etkisini hesaba katmak zorundad rlar. Toplumlarda özellikle, yetiflkin nüfus bir flekilde (gönderici, al c ya da yolcu olarak) ulaflt rma hizmeti kullan c s d r. Ulafl ma olan talep; insan n yafl, mesle i, ekonomik durumu, sahip oldu u bilgi ve kültür düzeyi, tutumlar, al flkanl klar ve yaflad yer gibi birçok unsurun etkisinde kal r. Kullan c lar n talepleri devlet ya da tafl y c lar taraf ndan yap lacak ulaflt rma yat - r mlar n da yönlendirir. Dolay s yla kullan c lar n istek ve ihtiyaçlar K T önemlidir. A P Ulaflt rma ile ilgili taraflardan ikinci önemli grup ulaflt rma hizmet sunucular - d r. Bunlar, ulaflt rma hizmetlerini bireysel olarak ya da bir iflletme veya örgüt (dernek) çat s alt nda sürdüren tafl y c lard r. Demiryollar, kamyon TELEV ZYON ve otobüs iflletmecileri, gemi iflleticileri, hava yolu iflletmeleri tafl y c lara örnek olarak verilebilir. Tafl y c lar bireysel olarak ya da çok say da iflletme ya da organizasyon bünyesinde sahip olduklar kamyon, uçak, otomobil ya da di er araçlarla yük ve yolcu tafl mac l yapar. Yük tafl mac l nda tafl nana iliflkin a rl k ve NTERNET hacim önemli ölçütlerdir. A rl kta kg, ton, groston gibi, hacimde ise; litre, m 3 gibi ölçü birimlerine göre fiyatland rma yap l r. Üretim miktar genellikle yolcu ya da yükün ne kadar mesafeye tafl nd dikkate al narak ölçülür. Buna göre tafl nan yolcu-km veya ton-km ölçümleri anlaml sonuçlar verecektir. Tafl ma fiyatlar, ulafl m araçlar n n h z ve kapasitesi ile iliflkilidir. Dolay s yla h zl fakat tafl ma kapasitesi az olan hava yolu ulaflt rmas n n görece daha pahal, buna karfl l k yavafl fakat tafl ma kapasitesi fazla olan deniz tafl mac l n n ucuz bir tafl ma türü olarak ortaya ç kmas bu yüzdendir. Ulaflt rma hizmet kullan c lar, yolcular ve yük sahipleridir. SORU AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ 2 K T A P Tafl y c lar, ulaflt rma TELEV ZYON hizmetini bir ulafl m modu üzerinde bir ulafl m arac n kullanarak sunan, baflkas ad na yolcu ve yük tafl mac l yapan NTERNET iflletmelerdir.

16 8 Ulaflt rma Sistemleri Ulaflt rma ile ilgili üçüncü taraf devlettir. Devlet, önemli bir ekonomik katalizör, istihdam kayna, milli savunma arac, ayn zamanda çevre ve enerji kaynaklar üzerinde ve çeflitli sosyal etkileri olan bir güç alan olmas dolay s yla ulaflt rma ile yak ndan ilgilenir. Devletin ulaflt rmadaki en önemli rolü yönlendirici ve düzenleyici olmas d r. Ulaflt rma devlet taraf ndan en çok desteklenen sektörlerin bafl ndad r. Ekonominin ve toplumsal geliflmenin ihtiyac n karfl layacak flekilde ulafl m kapasitesini yaratmak, günün koflullar na uyabilen, ülke ç karlar na en uygun tafl ma sistemlerini kurmak ve bunlar aras nda gerekli koordinasyonu sa lamak devletin temel görevidir. Bunlar Devletin ortaya koydu u ulaflt rma politikalar ile yap l r. Bu görevi yerine getirmek için makro hedeflere uygun enerji, yerleflim, konut, nüfus, kentleflme politikalar ile uyum içinde uzun dönemli bir ulaflt rma planlanmas gerekir. Devlet ulusal veya yerel boyutta pek çok ulaflt rma tesisi altyap s n ; örne in caddeleri, otoyollar, limanlar, havaalanlar n çeflitli düzeylerde oluflturur ve kullan c lara, hizmet sa lay c lara sunar. Devlet, ulaflt rma hizmetlerinin kesintisiz sunulabilmesi için yat r mlar planlar, yönlendirir, teflvik eder, uygular ve denetler. Bu amaçla borçlan r veya borçlanmaya garantiler verir, finansman kayna ay r r, para harcar. Son dönemde kamu-özel ifl birli i modelleriyle daha güçlü ulaflt rma yat r mlar n n daha h zl, ekonomik ve rasyonel flekilde gerçeklefltirilebildi i görülmektedir. Ulaflt rma hizmetlerinin amaca uygun yürütülmesinde devletin düzenleyici rolü çok önemlidir. Ulaflt rma hizmetlerinin; emniyetli, güvenli ve ekonomik olmas için, standartlar n sa lanmas bak m ndan bu kaç n lmazd r. Devlet ulaflt rma endüstrisi pazar na giriflleri kontrol eder, yerine göre ücretleri ve sunulan kapasiteyi düzenler, tafl y c lar ve tafl man n süreçlerini belli standartlara uymaya zorlar. SORU 3 Devletin ulaflt rmadaki rolü nedir? ULAfiTIRMANIN ÖNEM VE YARARLARI Ulaflt rman n Önemi Ulaflt rman n SORU önemini bu bölümde tarihsel geliflim, ekonomik, sosyal, çevresel ve politik etkiler çerçevesinde ele alaca z. Ulaflt rman n Tarihsel Önemi Ulaflt rman n tarihsel geliflimi anlafl ld nda önemi de aç kça ortaya ç kacakt r. lk ça larda geçici yer de ifltirme hareketlerinin temel nedenlerini beslenme, ticaret, spor ve inançlar oluflturmufltur. nsanlar önce avlad klar hayvanlar, daha sonra da ürettikleri tar msal ve endüstriyel mallar tafl mak durumunda kalm fllard r. Yüzy llar önce ulaflt rma insan, hayvan ve do al enerji (rüzgâr, ak nt, yer çekimi) yard m yla araçs z ya da basit araçlar kullan larak gerçeklefltirilebilmifltir. Tekerle in icad, K Tinsan A P yaflant s n derinden etkileyen, insanl k tarihinin en önemli bulufllar ndand r. nsanlar tekerle in bulunmas yla basit de olsa bir ulafl m arac kullanmaya bafllam fllard r. Bu sayede kendileri daha az kas gücü kullanarak, daha fazla insan TELEV ZYON ve yükü, daha uzak mesafelere, daha h zl bir flekilde tafl ma olana- elde etmifllerdir. lk ça larda en önemli ulafl m yüzeyi kara parças (toprak) ve zamanla bunun üzerinde yap lan iflaretlemelerle kullan lan karayolu (patika) olmufltur. Bunu hayvan s rt nda tafl malar ve motorsuz ulafl m araçlar izlemifltir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET NTERNET

17 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi Zamanla suyun da bir ulafl m yüzeyi olarak kald rma kuvvetinin keflfedilmesiyle, ulafl m kolaylaflt r c özelli inden yararlan lm flt r. Böylece adalar, yar madalar, k talar aras seyahatler su üzerinde gerçeklefltirilir olmufltur. Suyun ulaflt rmada sa lad fayda dikkate al narak, tarihte büyük flehirler genellikle deniz ve su yolu ulafl m olan yerlerde yap land r lm fl, modern flehirleflme de ulaflt rma olanaklar yla birlikte geliflmifltir. Bu durum ulaflt rman n ne denli önemli oldu unu gösterir. Ulaflt rma faaliyetinin baflkalar taraf ndan ücret karfl l tafl ma fleklinde yap lmaya bafllamas, yüzy llar sonra ticaret ve turizm hareketleriyle olmufltur. Bilinen ilk düzenli ticari seferler Mezopotamya ile Anadolu aras ndad r. M.Ö y llar nda teknolojide nispeten ileri olan Sümerler ve Akadlar bak r ve demir yönünden zengin olan Anadolu ya düzenli kervanlar yollayarak ticaret yapm fllard r. Ayn dönemde M s r, bir ticaret merkezi olarak ünlenmifltir. Nil Nehri, M s r n savunmas nda, haberleflmede ve mal tafl mac l nda önemli rol oynam flt r. Roma mparatorlu u döneminde ise hem turistik hem de ticari amaçl seyahatin geliflmesi, nitelikli karayolu yap m na önem verilmesine neden olmufltur. Bu dönemde yollar mermer ve benzeri sert ve dayan kl maddelerle kaplanm flt r. Romal lar günümüzdekine benzer toplama ve aktarma merkezleri ve tüm yerleflim yerlerini Roma ya ba layan yollar yapm flt r. Bütün yollar Roma ya ç kar. sözü bu durumun sonucudur. Roma döneminde yol a n n ve paran n geçerli oldu u alan n genifllemesi, güvenli in ve refah n artmas yla ticaret ve turizm hareketlerinde büyük art fl yaflanm flt r. Bu durum bizlere ulaflt rman n önemini bir kez daha göstermektedir. Türkler, yollara ihtiyaç duymadan ve arabal tafl tlara göre çok daha esnek ve k vrak yap da ulafl m olana sunan at üstünde seyahat etmeyi ve savaflmay tercih etmifllerdir. Bu sayede Anadolu ya ve çevresindeki çok genifl bir alana yüzy llarca hükmedebildikleri söylenebilir. Osmanl lar 18. yüzy la kadar, Romal lardan kalan yollar ve bunlara ba lant l stanbul merkezli ticaret yollar n deve kervanlar ve atl seferler için kullanm flt r. Bu dönemde ahflap, metal ve ustal k bileflimiyle üretilen, basit yap s ve ifllevselli iyle bir tasar m harikas olan ka n temel ulafl m arac olma rolünü üstlenmifltir. Roma mparatorlu u nun bir karayolu medeniyeti oldu u ifade edilir. 9 lk örnekleri Anadolu da olmas na ra men karayollar n n Anadolu daki gelifliminin çok yavafl olmas n n nedenleri nelerdir? 4 Buhar gücünün gemilere uygulanmas yla deniz tafl mac l nda yeni bir ç r aç lm fl, bu sayede h z, emniyet ve kitle tafl mac l sa lanm flt r. K sa zamanda dünyan n hammadde bölgeleri su yollar yla üretim merkezlerine SORUba lanm fl ve SORU böylece mallar ucuzlam flt r. Sanayi Devrimi ne kadar co rafi uzakl k, insan için önemli bir sorun olmufltur. Demiryolu, buharl lokomotif ve buharl gemi ile insanl k en uç noktalara kadar ulafl m olana n yakalayarak co rafi uzakl n üstesin- den gelmifltir. Böylece lojistik faaliyetler içinde ulaflt rman n önemi iyice kendini göstermeye bafllam flt r. Karayolu tafl mac l kap dan-kap ya ulafl m sa lamas yla, en eski ulafl m türü özelli i tafl r. Fakat endüstriyel tafl mac l kta demiryollar en önemli AMAÇLARIMIZ etkiyi gösteren ulafl m türü olmufltur. Bafllang çta kervan yollar n izleyerek kurulan demiryolu AMAÇLARIMIZ hatlar ticaretin ve pazarlar n geliflmesine önemli katk sa lam flt r. Demiryolu ile birlikte sanayide h zl bir geliflme elde edilmifltir. K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

18 10 Ulaflt rma Sistemleri Buhar gücünün SIRA keflfi, S ZDEinsan yaflam n nas l etkilemifltir? 5 Orta Ça da ana ulafl m türü su yollar olmufltur. 17. ve 18. yüzy llarda nehirlerin debilerinin kontrol alt na al nmas, kanallar aç lmas ve sonuçta suyun tafl ma- c l k amaçl kullan m sayesinde genifl karasal alanlar birbirine ba lanarak belli SORU oranda ekonomik SORUentegrasyon sa lanm flt r. Ulaflt rma etkinli inin bu flekilde artmas ndan sonra limanlara ve demiryollar n n ulaflt noktalara yak n yerlerde büyük pazarlar aç lm fl, tar msal ürünler, ipek, vb. bollaflm fl ve mallar n fiyatlar düflmüfltür. Bunun yan nda seyahat organizasyonu ofisleri, transfer yapan nakliyeciler, hamallar, güvenlik elemanlar, konaklamac lar gibi her kesimde bu iflten geçimini sa layanlar n say s artm flt r te petrol türevi yak tla çal flan ilk otomobil Alman mühendis Benz taraf ndan yap lm fl olmas na ra men, 1908 de ABD li Ford un T modeli ad ndaki ilk seri AMAÇLARIMIZ üretim otomobili AMAÇLARIMIZ yapmas ve ilk üretim band fikrinin de sahibi olan Ford un 1913 y l nda günde 1000 araba üretmeye bafllamas yla, motorlu tafl tlarla bireysel tafl mac l k yap labilir K Thale A Pgelmifl ve ulaflt rman n farkl kulvarlarda geliflimi 2. Dünya Sa- K T A P vafl na kadar a r aksak sürmüfltür. Ulaflt rmada as l h zl geliflim, 2. Dünya Savafl ndan sonraki dönemde yaflanm flt r. Savafltan TELEV ZYON sonra askeri uçaklar n sivil amaçlarla kullan lmaya bafllamas yla, TELEV ZYON hava tafl mac l da sahnedeki çok önemli rolünü üstlenmifltir. Bu dönemde, esnek yap s ve her noktaya ulaflabilme özelli iyle karayollar n n önemi de dünya genelinde öne ç km flt r. Bundan sonraki dönemde gerçekleflen tarihsel geliflmeler NTERNET NTERNET ulaflt rma türleri içinde, yeri geldikçe aç klanacakt r. Ulaflt rma ekonomisi, yolcular n ve yük sahiplerinin ulaflt rma talebi, ulaflt rma gelirleri, istihdam etkisi, yat r mlar ve finansman, iflletme maliyetleri, enerji tüketimi, fiyat ve kapasite ile pazara girifllere yönelik düzenlemelerin etkilerini kapsamaktad r. Ulaflt rma hizmeti, mallar n, do al kaynaklar n, yerleflim yerlerinin de erini art r r, istihdam, rekabet ve ekonomik geliflme konusunda katk sa lar. flletme, insan gereksinimlerini karfl lamak amac yla, üretim faktörlerini bilinçli ve sistemli flekilde bir araya getirerek mal ve hizmet üretimi ve da t m faaliyetlerini gerçeklefltiren ekonomik birimdir. Ulaflt rman n Ekonomik Önemi Ekonomik faaliyetler; tar m, sanayi ve hizmetler fleklinde s n fland r l r. Ulaflt rma faaliyetleri hizmetler kapsam nda ele al n r ve son y llarda en h zl geliflim gösteren sektörlerden birisidir. Dünya Ticaret Örgütü nün 12 grup hizmet s n flamas ndan biri ulaflt rma hizmetleridir. Bir ekonominin büyümesi özellikle ulaflt rma ve haberleflme alt sektörlerinin geliflimine ba l d r. Çünkü bunlar, di er pek çok sektörün faaliyetlerinde neredeyse, olmazsa olmaz sa lay c durumundad r. Ulaflt rma ekonomisi genel olarak talep, arz ve düzenlemeler üzerinde durur. Ulaflt rma, insan hayat ve ekonomik geliflme üzerinde önemli etkiye sahiptir. Her gün binlerce insan n yiyecek,içecek, giyecek, kitap, gazete, dergi, akaryak t, araba, araç, gereç, mobilya, vs. s n rs z denebilecek çeflitlilikte gereksinimleri olur. Bu gereksinimler ancak ulaflt rma ile karfl lanabilir. fiehirlerin sürekli yaflam nda ulaflt rman n yoklu u düflünülemez. Bir ülkede ulaflt rma altyap s oluflturulmadan ekonomik sistemin gelifltirilmesi olanaks zd r. Çünkü ulaflt rma hizmeti ekonomik faaliyetin her aflamas na katk da bulunur. Yerine zaman nda ulaflt r lamayacak (sat lamayacak) üretimin ekonomik de eri yoktur. Üretim ya da tüketim amaçl sat n alma ve sat fl (yurt içi - yurt d fl ) faaliyetlerini gerçeklefltiren arac iflletmeler mallar, hizmetleri ve bilgiyi bir yerden di- erine tafl yarak sa lad klar yer ve zaman faydas sayesinde temel ifllevlerini gerçeklefltirebilmektedir. Böylece mallar üretildikleri yerlerden, gereksinim duyulan yerlere talep edildi i zamanda ulaflt r lmakta, hizmetler gereksinime uygun yer ve zamanda üretilmekte ve talep sahiplerine sunulabilmektedir.

19 flletme, insan gereksinimlerini karfl lamak amac yla, üretim faktörlerini bilinçli ve sistemli flekilde bir araya getirerek mal ve hizmet üretimi ve da t m faaliyetlerini gerçeklefltiren ekonomik birimdir. ktisat teorisi bak fl aç s yla ulaflt rma, mallar n üretici ve da t c lardan tüketicilere ulaflt r lmas n sa layarak yer ve zaman faydas yaratan önemli bir katalizördür. Mallar esas ç k fl noktalar ndan gereksinim duyulan yerlere tafl nd nda yüksek de erlere kavuflur, yani yer faydas söz konusu olur. Etkin bir ulaflt rma sistemi sayesinde bir noktada düflük de erdeki mallar baflka noktalara tafl narak de erli hale getirilir. Böylece uzak mesafelerdeki üretici ve sat c lardan al flverifl yapmak isteyenler cesaretlendirilir. Zaman faydas n n anlam ise, gereksinim duyuldu u zamanda ulaflt rma hizmetinin haz r olmas d r. Birçok mal için üretim ve tüketim aç s ndan özel zamanlar vard r. Zaman ndan önce ya da sonra bulunan mal de ersiz veya yüksek maliyetli olur. Bu nedenle mallar n tafl nmas h zl ve uygun zaman diliminde yap lmal d r. Bunu da ulaflt rma hizmeti sa lar. Bir bölge ya da flehirde üretilenleri baflka bölgelere/flehirlere eriflilebilir makul fiyatlarla sunabilmek için uygun ulaflt rma sistemlerine gereksinim vard r. Ulaflt rman n etkileri co rafi özelleflmeyi, genifl çapl üretimi ve rekabeti büyük ölçüde flekillendirir. Ulaflt rma olanaklar üretim maliyetlerini düflürerek bölgeler aras farklar ortadan kald r r. Ayn zamanda sermaye, ifl gücü, hammadde ve di er kaynaklar n belli bölgelerde en uygun koflullarda kullan lmas na olanak sa lar. Ulafl m yollar n n geçti i yerlerde ticaret, turizm, sanat, üretim ve tar m faaliyetleri canlan r. Yeni ifl alanlar oluflur, gelir düzeyi ve yaflam kalitesi yükselir. Ulaflt rma yollar n n olmad yerlerde de bunun tersi yaflan r. Ülkelerin önemli gelir kaynaklar ndan biri olan turizm hareketlerinin gerçeklefltirilebilmesi, hedef kitleye uygun ulaflt rma sistemlerinin varl na ba l d r. Burada ulaflt rma yat r mlar n n tercihi kadar bu sistemlerin emniyetli ve ekonomik flekilde iflleyifli, yani ifllevsel olarak çal flt r lmas önemlidir. Bir yerde ulaflt rma sistemlerinin tesis edilmesi, o yerdeki topra n aniden de- erlenmesine neden olur. Çünkü oralara eriflilebilirlik, oralarda çeflitli ifl olanaklar, üretim gücü ve ayn zamanda tüketim kapasitesi artar. Ulaflt rman n sosyoekonomik geliflime etkisi her zaman olumlu olmamaktad r. Bazen afl r flehirleflme, çevre kirlili i, gürültü gibi olumsuzluklar topra n de erini düflürebilir. Ulaflt rma planlamac lar (havaalan, otoyol ve di er) yap lacak yat r mlar n uzun vadede getirece i ekonomik, sosyal ve di er maliyetleri dikkate alarak hareket etmelidir. Ulafl m yollar, geçti i yerleri (güzergâhlar ) nas l etkiler? 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi Ulafl m olanaklar, farkl yerlerde benzer ürünleri üreten ve satanlar aras nda rekabet olana do urur. Uzaktan sat n alma olanaklar, mallar n ikame edilebilme özelli i, yerel tekelleri çökertir, fiyatlar düflürür, tüketimi artt r r. Küresel ekonomik uygulamalar, ulafl m ve iletiflim kanallar sayesinde yaflat labilir. SORU Geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerde, oranlar farkl olmakla birlikte, ekonomik kalk nman n kayna olan üretim, toprak, ifl gücü, sermaye, bilgi gibi unsurlar büyük ulaflt rma yat r mlar yap lmad kça yeterli etkiyi gösterememektedir. Bu durumda ekonomik geliflme sa lanamayabilir. 11 Yer faydas, mallar n üretildi i yerden, onlar n gereksinim duyuldu u, talep edildi i yerlere ulaflt r lmas d r. Zaman faydas, mal ve hizmetin yer de ifltirmesi, tafl nmas gerekti i zamanda ulaflt rma hizmetinin haz r bulunmas d r. 6 SORU Ulaflt rma sayesinde üretim faktörlerinin üretim merkezlerine ulaflt r lmas, ekonomik geliflmenin temel dinami i olmaktad r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

20 12 Ulaflt rma Sistemleri SORU Ulaflt rman n Sosyal Önemi Medeniyetin geliflimi, ulaflt rma sistemlerinin geliflmesiyle do rudan iliflkilidir. Ulaflt rma sistemi yeni bir sosyal yap n n oluflturulmas na yard m eder. yi ulaflt rma sistemleri insanlar n refah n ve ömrünü artt ran etki yapar. Turizm hareketlili- i toplumlar n yaflam biçimlerinin, kültürlerin, dünya de erlerinin, tarihsel miras n ve do al kaynaklar n tan nmas n ; kültürel etkileflimi, evrenselleflmeyi, ifl birli ini, ticareti, ekonomik hareketlili i beraberinde getirir. Turizmin a rl kl etkisi ekonomik olmakla birlikte, sosyalleflme ve küreselleflme olgusunda da pay büyüktür. Bu etkileflim ancak ulaflt rma sistemleri sayesinde yap lan seyahatlerle olur. Bafllang çta yiyecek bulma, temel gereksinimleri giderme, savafl gibi nedenlerle yap lan seyahat maceras, 20. yüzy l n ikinci yar s ndan itibaren daha ziyade zevk ve kültürel geliflim, dünya ile bütünleflme amaçl yap lmaya bafllam flt r. Ulaflt rma, sosyal yaflama ticaret kolayl ve hareketlilik getirerek katalizör etkisinde bulunur. Ulaflt rma, flehirlerin karakteristi ini belirleyici rol oynar. Dolay - s yla ulaflt rma olanaklar n n varl ya da yoklu u o yerin yerleflim (ikamet) yeri olarak seçilip seçilmemesinde temel belirleyicilerden olur. Otoyollar, köprüler, demiryolu hatlar, su yollar, limanlar, terminaller, istasyonlar yerleflim yerlerinin yo unlu unu belirleyen temel yap lard r. Özellikle demiryolu ve karayolu a lar, içinden geçtikleri do al çevreyi geri dönüflü olmayacak flekilde de ifltirir. Bu durumun genellikle çok olumlu etkileri görülür. fiehir içi ulafl m planlamas, bir bütün olarak flehir yerlefliminin ve flehrin yaflan labilir k l nmas n n en önemli yap tafllar ndand r. Nüfus yo unlu una ve ticari hareketlili e ba l olarak pek çok flehir için ulafl m sorunu, acil çözüm gerektiren ve çok tarafl etkisi olan bir konudur. fiehir içi ulafl m yollar n n flehirleraras yollarla ba lant s n n iyi bir flekilde sa lanmas da adeta flehrin kan dolafl m n sa layan damarlar gibidir. Ayn flehirde bir tiyatro, konser, sergi vb. sanatsal etkinli e kat lmak için bile genellikle bir veya daha çok ulaflt rma sisteminden ve arac ndan yararlanmak zorunlu iken, uluslararas bir toplant ya, kongreye, seminere, festivale, panay ra, spor organizasyonuna, vb. kat lmak için flehirler, ülkeler, k talar geçerek uzun mesafelerle seyahat etmek gerekebilmektedir. Dolay s yla ulaflt rma sosyal yaflam n her an nda vazgeçilmez öneme sahiptir. Ulaflt rman n insan yaflam ve sa l üzerindeki olumsuz etkileri de önemlidir. Ulaflt rman n en büyük zararlar ndan biri kazalardaki ölüm ve yaralanmalard r. Yük tafl mac l nda ise, artan h z ve kapasite ile birlikte zarar oran da artmaktad r. Bu tür etkiler önemli bir sosyal ve ekonomik maliyete neden olmaktad r. Ulaflt rma sistemleri arac l yla zararl madde kullan m (alkol, uyuflturucu) ve kötü SORU davran fllar (h rs zl k, terör) genifl alana yay lmaktad r. Ulaflt rma olmadan yaflam n sürdürülebilirli i olanaks zd r. Özellikle günümüzde insan n daha k sa sürede daha çok fleye ulaflma arzusu ve h rs, ulaflt rma h z na ve olanaklar na talebini sürekli art rmaktad r. Sosyalleflmek, toplumsal yaflam sürdürebilmek adeta ulaflt rma ile olanakl d r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON Ulaflt rman n Çevresel Önemi Ulaflt rman n (tafl mac l n) say s z faydalar ve olumlu etkileri yan nda karfl lanamayan maliyetleri de mevcuttur. Ulaflt rma bazen çevreyi ve do al kaynaklar kirletmektedir. K TSon A P y llarda ulaflt rman n çevre üzerindeki olumsuz etkileri dikkat çekmeye bafllam flt r. Örne in; çirkin görünüm, gürültü, hava, su ve toprak kirlili i, do al (vahfli) yaflam dokusuna zarar verme, fiziksel tesislerin yarar n TELEV ZYON NTERNET NTERNET

21 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi harap etme, vb. Ancak ulaflt rma sistemlerinin vazgeçilemez olumlu etkileri ve yararlar bu tür projelerin gerçeklefltirilmesinde çevresel zararlar ndan daha bask n gelmektedir. Toplam tafl mac l k içinde çevre etkisinin (hava kirlili i) yaklafl k 3/4 ü kara tafl tlar ndan kaynaklan r. Bu etki küresel s nmay da artt ran önemli bir faktördür. Gürültü, ulaflt rman n di er bir zararl etkisi olarak ortaya ç kar. Bunun en belirgin örnekleri otoyollar ve havaalanlar d r. Ulaflt rma sistemleri genifl alanlar iflgal etti- inden, ayn zamanda do al yaflam tehdit etmekte ve k s tlamaktad r. Ulaflt rma araçlar do al kaynaklar n en büyük tüketicilerindendir. Toplam enerji kaynaklar n n yaklafl k 1/4 ü ve petrolün yar s ndan fazlas ulaflt rma süreçlerinde tüketilmektedir. En çok enerji tüketimi karayollar nda gerçekleflmektedir. K t enerji kaynaklar n n h zl tüketimi ulaflt rma sistemlerinde yak t maliyetini h zla SORU yükseltmektedir. 13 SORU Ulaflt rman n çevresel etkisi yaln zca olumsuz d flsall klardan ibaret de ildir. Ayn zamanda çevrenin korunmas, do al güzelliklerin ve tarihi mekânlar n turizme aç lmas, enerji kaynaklar n n ekonomiye kazand r lmas, yenilenebilir enerji kaynaklar n n de erlendirilmesi, do al dengenin korunmas, çevrenin bak m, temizli i ve iyilefltirilmesi gibi çal fl- malar da ancak ulaflt rma olanaklar yla gerçeklefltirilebilir. AMAÇLARIMIZ Ulaflt rman n Politik Önemi AMAÇLARIMIZ Ulaflt rman n önemli rol oynad alanlardan birisi de savunma olmufltur. Milli savunma aç s ndan do ru ulaflt rma sistemlerinin seçimi ve desteklenmesi K T A P devletin K T A P önemli bir görevi olagelmifltir. Örne in Türk Kurtulufl Savafl nda demiryollar n n yetersizli inden ve karayollar n n olmamas ndan dolay yaflanan zorluklar tarih Ulaflt rma yüzy llard r sayfalar nda önemli yer tutmaktad r. Orta Ça da denizcili in TELEV ZYON geliflti i dönemlerde savafllar n sonucunu TELEV ZYON ve siyasi otoritenin donanmas güçlü olanlar n savafllarda üstünlük sa lad bilinir. Günümüzde ise sürdürülebilirli ini belirleyen havac l k ve uzay sanayinde önde olan ülkeler avantajl konumdad r. en önemli etkenlerden biri olmufltur. Ayn flekilde ülke içindeki toplumsal birli in ve iç güvenli in sa lanmas, faaliyetlerin ulusal, bölgesel, yerel düzeyde paylafl m ve bunlara bireysel ve örgütsel NTERNET NTERNET kat l m n sa lanmas, k rsal-kentsel nüfus etkileflimi, e itim, sa l k, güvenlik, vb. hizmetlerin yayg nlaflt r lmas ve dengeli da t m ulaflt rma sistemleri sayesinde olabilmektedir. Gidemedi in yer senin de ildir özlü sözü bu önemi aç kça ifade eder. Ulaflt rman n stratejik ve politik önemi nedir? Ulaflt rman n Yararlar Ulaflt rman n önemini de iflik yönleriyle ele al rken yararlar n da yer yer vurgulad k. Tek bir bafll k alt nda ve özet olarak ulaflt rman n yararlar n afla da tekrar ele SORU alal m. Bunlar inceledi inizde ulaflt rma ifllevi olmadan lojistikten söz etmenin olanaks zl n göreceksiniz. Her düzeyde insan gereksinimlerinin karfl lanmas na yard mc olan ulaflt rma, yaflam kolaylaflt r r. Her alanda sektör, flehir, ülke, mevsim, gündüz, gece fark etmeksizin insan n, di er canl ve cans z varl klar n bir SIRA yerden S ZDE di er bir yere tafl nmas n gerektiren her türlü ortamda ulaflt rma fonksiyonu devreye girer ve gereksinimi karfl lar. Böylece her alanda yer ve zaman faydas sa layarak faaliyetleri tamamlay c rol oynar. Konaklama, çal flma, gezi, merak, al flverifl ve benzeri günlük faaliyetlerin bafllang c nda, bitiminde veya herhangi bir an nda ulaflt rma 7 SORU AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

22 14 Ulaflt rma Sistemleri fonksiyonundan yararlan l r. Ulaflt rma olanaklar n n haz r olmas ve onlardan uygun olan n her an kullan labilece i duygusu insan huzurlu k lar, moralini yükseltir, çeflitli faaliyetler için taahhüt alt na girmeyi, planlama yapmay kolaylaflt r r. Ulaflt rma, üretim faktörlerinin, kaynaklar n, girdilerin, üretim ortam - na ak fl n sa layarak üretim yapmay olanakl k lar. Ulaflt rma var olan üretim kapasitesinin artt r lmas n sa lar. Mamullerin, üretim ç kt lar n n ekonomik koflullarda tüketicilere, arac lara, toptanc lara ulaflt r larak de erlenmesini sa lar. Bu yönüyle do rudan üretim faktörü ve üretim sürecinin bir bilefleni olmad halde, üretilenlerin de erlenmesine ve ekonomik hedeflerin gerçeklefltirilmesine katk sa lar, katma de er üretir. Ulaflt rma, ticareti en yak ndan en uzak mesafeye kadar olanakl k lar. Ticari hareketler mal de iflimi, hizmetlerin talep edilen yere ulaflt r larak sunumu ancak ulaflt rma iflleviyle gerçekleflir. Kaynaklar bir araya getirilerek yeterli miktarda üretim yap lm fl olsa bile, üretilenlerin uygun koflullarda dengeli biçimde talep sahiplerine ulaflt r larak gereksinimleri karfl lamas ancak ulaflt rma arac l yla gerçekleflir. Ticaretin yap lmas ; mallar n, hizmetlerin, insanlar n, ödeme araçlar n n yer de iflimine ve bunun gereksinim duyuldu u anda gerçekleflmesine ba l d r. Ulaflt rma olanaklar yla arz ve talep bir araya gelir, pazara eriflim olana do ar. Ulaflt rman n de er art r c etkisi vard r. Ulaflt rma sayesinde mallar ve hizmetler yer de ifltirme, gereksinim duyulan yerlere ulaflt rma olana na kavuflur. Böylece bulundu u yerde de ersiz olan mallar, do al kaynaklar, çevre güzellikleri, yetenekler, bilgi teknolojisi, vb. ya bunlar n talep edilen yere tafl nmas yla ya da talep sahiplerinin bu unsurlar n bulundu u yere getirilmesiyle de erlenirler. Ulaflt rma yollar n n ve tesislerin bulunduklar çevrenin de erini artt r c, yaflam standard n yükseltici etkisi ve yarar olur. Ulaflt rma mallar n, yerlerin, iflletmelerin, ülkelerin de erini artt r r. Ulaflt rman n, maliyetleri düflürücü etkisi vard r. Ulaflt rma asl nda kendisi maliyet do uran bir faktör olmakla birlikte, mal ve hizmet üretimi ve ticaretine sa lad toplam katk sayesinde mal ve hizmetlerin maliyetlerini düflürücü etki yapar. Onlara sa lad katma de er ile toplam maliyet içinde belli bir paya sahip olmakla birlikte, enerji kaynaklar na, hammadde-malzemeye, ifl gücüne, teknolojiye, bilgiye, mamullere, pazarlara, müflterilere, tedarikçilere, vb. üretim ve ticaretle ilgili tüm taraflara eriflimi ve ekonomik de iflimi olanakl k larak, maliyetlerin katlanabilir ve kabul edilebilir, makul düzeylere inmesini sa lar. Ulaflt rma istihdam alan oluflturur. Toplam çal flanlar n yaklafl k 1/5 inin ulaflt rma sektörünün içinde ya da ulaflt rmayla iliflkili bir alanda çal flt belirtilmektedir. Yüzlerce ifl alan içinde ulaflt rman n hemen her noktada varl n kan tlayan bu durum, pek çok insan için iyi bir ifl ve gelecek anlam n tafl r. Ulaflt rma alan ndaki teknolojik geliflmelere paralel yeni ifl ve meslek tan mlar ortaya ç kmakta, istihdam alan da genifllemektedir. Ulaflt rman n gelir artt r c etkisi vard r. Ulaflt rma ekonomik geliflmenin dinamosudur. Pek çok sektöre do rudan ya da dolayl ifl olana sunar. Araç, yedek parça, aksesuar, yak t, ya, boya ve altyap tesis üreticileri, bak m ve onar m hizmeti sa layanlar, iflletmeciler, düzenleyici-denetleyici-planlay c kurulufllar, mimarlar, mühendisler, teknisyenler, muhasebeciler, pazarlamac lar, finans kurulufllar, vs. tüm bunlar ve daha pek çok taraf ulaflt rma yat r m ve iflletme projeleri bir araya getirir. Bu sayede ifl olana ve gelir kayna oluflturur. Ulaflt rma sistemlerinin iyi yap land r ld ve hizmetlerin iyi yürütüldü ü yerlerde gelir artt r c seçenekler artar ve bunlar n de erlendirilmesiyle refah düzeyi iyileflir.

23 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi 15 Ulaflt rma, küresel ekonomiyi ve ça dafl yönetim yaklafl mlar n uygulama olana sa lar. Küresel boyutta ekonomik, sosyal ve politik uygulamalar ulaflt rma sayesinde yap labilir. Entegrasyonu en genifl anlamda uygulama olana sa lar. Örne in hava yollar n n iflbirli iyle kesintisiz uçufl a lar oluflturularak, dünya üzerinde çok genifl bir alana k sa sürede ulafl m olana sunulur. Günümüz iflletme yönetiminde müflteri odakl, stoksuz, d fl kaynak kullan ml, düflük maliyetli, de er odakl üretim, tedarik ve da t m uygulamalar ulaflt rma sistemlerinin sa lad h z, güvenilirlik, yayg nl k ve eriflilebilirlik sayesinde gerçeklefltirilmektedir. Böylece tam zamanl üretim, tedarik zinciri yönetimi, lojistik yönetimi gibi iflletme yönetimi yaklafl mlar hayata geçirilebilmektedir. Ulaflt rma sosyal ve siyasal bütünleflmeyi sa lar. Ulaflt rma olanaklar sayesinde iç güvenlik ve milli savunma hizmetleri genifl bir alanda etkili flekilde uygulanabilir. Toplumda amaç birli i, kaynaklar n adil paylafl m, demokratik haklar n kullan m, yönetime ve gönüllü hizmetlere kat lma duygusu güçlendirilebilir. Toplumsal birlik, beraberlik, yap lanlar koruma ve de erlendirme, eksikleri talep etme arzusu gelifltirilir. Kültürel etkileflim, e itim, ortak de erleri paylaflma, dünya miras n, çevreyi, do al kaynaklar koruma, sürdürülebilirli i sa lama olanakl hale gelir. Her ne kadar olumsuz d flsall klar, dikkat çekici boyutlarda olsa da ulaflt rma toplumsal yaflam n, medeniyetin temel yap tafllar ndand r. Ulaflt rma ola anüstü durumlarda kurtar c rol oynar. Savafl durumunda, do al afetlerde, salg n hastal kta ulaflt rma olanaklar seferber edilerek en k sa zamanda en etkili flekilde sorun çözme yoluna gidilir. Bu durum bir ülkenin iç dinamikleri aç s ndan önemli oldu u kadar uluslararas iliflkilerde de büyük bir iflleve sahiptir. ULAfiTIRMA TÜRLER Daha önce de ele ald m z gibi, insanlar n ve yüklerin h zl, emniyetli, rahat ve ekonomik bir flekilde yer de iflimi önemli bir ihtiyaçt r. Günümüzde bu temel ulaflt rma gereksinimini karfl layacak uygun ulaflt rma türleri (ulafl m modlar ) gelifltirilmifl durumdad r. Bu ulaflt rma türlerine, bunlar n entegrasyonuna ve karfl laflt r lmas na kitab m z n ileriki ünitelerinde daha ayr nt l bir flekilde yer verece iz. Fakat burada, ulaflt rma türlerini k saca tan tarak önemlerine vurgu yapt m zda, bunlar n genel olarak ulaflt rma hizmeti içindeki yerini daha iyi görebiliriz. Ulaflt rma türlerini; karayolu, demiryolu, deniz ve iç su yolu, hava yolu ve boru hatt ulaflt rmas olarak s ral yor, fakat ulaflt rma süreçlerinde son y llarda önemi giderek artan bilgi ve iletiflim hatlar n da bu kapsamda k saca de erlendiriyoruz. Karayollar n n Önemi Karayolu ulafl m sistemleri; tafl tlar, teknoloji, insan, a lar, terminaller, düzenlemeler, bilgi-iletiflim ve lojistik hizmet uygulamalar ndan oluflmaktad r. Karayollar arz ve talebin buluflmas nda, destek hizmetlerin oluflmas nda, devlet hizmetlerinin yürütülmesinde önemli bir etkileflim alan d r. Karayoluyla tafl mac l k en küçük yerleflim biriminde, yerel ya da ulusal düzeyde veya uluslararas olabilmektedir. Yolcu tafl mac l için son derece esnek kullan m olanaklar sunan karayolu, yük tafl mac l nda da hem kendi bafl na bir ulafl m türü olma hem di er ulafl m türlerini birbirine ba layan bir a yap s oluflturma hem de kap dan kap ya en uç noktaya tafl ma yapabilme özellikleriyle vazgeçilmezdir. Karayolu bir iflletmenin kendi iç mekan nda tafl ma ifllevini sa layabilece i gibi, ithalat, ihracat ya da transit tafl mac l kta da etkin rol oynayabilmektedir.

24 16 Ulaflt rma Sistemleri Karayolu y n ve uzun mesafe tafl mac l na elveriflli de ildir. Yak t tüketimi fazla, olumsuz çevresel etkileri çoktur. H z ve trafik ak fl genellikle altyap n n özelliklerine ve yo unluk durumuna ba l d r. Kazalarla olumsuz üne sahip olmas yan nda, meteorolojik koflullar zaman zaman h z düflürmekte, hatta ulafl m durdurmaktad r. Yollar elveriflli olsa bile, yak t tüketimini art rmamak için, h z k s tlamas na gidilmektedir. Afl r yüklemeler de yollar ve araçlar, beklenen ekonomik ömründen daha k sa sürede tüketmektedir. Karayolu her türlü arazi koflullar nda a oluflturmaya uygundur. nflaat maliyetleri demiryoluna göre düflük ve oldukça esnektir. Kademeli yol yap m olanakl d r. Aktarmas z, kap dan kap ya tafl ma olana sunar, yolu kullananlara son derece esnek davranma serbestisi verir. En az ambalajlama gerektirmesi, yolcu ve yükün birlikte veya ayr ayr hemen hemen ayn h zda tafl nabilmesi, çift yönlü ulafl ma olanak sa lamas gibi özellikleriyle karayolu yaflam n her an nda farkl bir ulafl m arac yla karfl m za ç kabilmektedir. Demiryollar n n Önemi Demiryolu, büyük hacimli ve uzak mesafeli tafl malarda en uygun sistemlerden biridir. Yolcu tafl mac l nda hem uzun hem de k sa mesafede, emniyetli ve dakik toplu tafl ma olana sunar. Nispeten genifl ve düz arazi koflullar nda daha uygun bir seçenektir. Demiryolunda demir tekerlek ile demiryol aras ndaki sürtünme, karayolundaki lastik tekerlek ile beton/asfalt yol aras ndaki sürtünmeden daha az oldu undan, birim tafl ma bafl na enerji tüketimi daha azd r. Demiryolunun olumsuz hava koflullar ndan etkilenmemesi de yol emniyetini art rmaktad r. Demiryollar nda yük tafl yan trenlerin h zlar genellikle düflüktür. Bu yüzden dayan ks z ve zamana duyarl mallar n tafl nmas nda uygun bir seçenek de ildir. Demiryolu yat r mlar, arazi e imine ba l olarak s n rl a kurma olana sunan, genellikle yüksek maliyetli tünellerle desteklenmesi gereken sermaye yo un yat r mlard r. Demiryollar n n deniz ve hava limanlar na, kap dan kap ya teslim olana sa layan karayolu a lar na ba lant lar uygun flekilde yap ld nda muazzam ulafl m olanaklar sunar. Ayr ca en çevreci ulafl m türüdür. Deniz ve ç Su Yollar n n Önemi Deniz yolu yolcu tafl mac l daha çok ada ve yar mada üzerine kurulu yerlerde günlük flehir içi (deniz otobüsü) tafl mac l nda ya da okyanus afl r lüks turistik (kurvaziyer) turlar kapsayan iki uç yolcu grubuna hitap eder. Yük tafl mac l nda ise uluslararas ticaretin en önemli unsuru deniz tafl mac l olmaktad r. Deniz tafl mac l a r ve hacimli yüklerin uzak mesafelere tafl nmas nda etkilidir. Dünyada yükler birimlere bölünerek konteynerlerle tafl maya gidilmekte, liman yat r mlar da konteyn r ve Ro-Ro tafl mac l na uygun terminalleri teflkil edecek flekilde yap lmaktad r. ç su yollar ad verilen nehirler, göller ve kanallar deniz kadar etkili olmasa da ekonomik tafl ma türü olarak yararlan lan bir seçenektir. Örne in Tuna nehri dünyan n en ifllek su yollar ndan biridir. Hava Yollar n n Önemi Hava tafl mac l h z avantaj yan nda sürekli artan kapasite, uzun menzil ve emniyet özellikleriyle ça dafl ulafl m türüdür. Hava yolu endüstrisi özel co rafi yollar gerektirmeden, yeryüzüyle en az temas yoluyla, insanlar ve yükleri ç k fl noktas ndan var fl noktas na ulaflt rmaktad r. Yüksek maliyetli olmas na ra men hava yolu-

25 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi 17 na olan talebin h zla artt görülmektedir. Ulaflt rma türleri içinde en son keflfedilen ve en h zl geliflen hava yolu tafl mac l, uzun mesafede yolcu ve acil-de erli kargo tafl mac l nda adeta tek seçenektir. Hava yolu yük tafl mac l di er türlere göre tarihsel geliflim bak m ndan daha yenidir ve sahip oldu u pay çok küçük olmas na ra men son y llarda kullan m oran h zla artmaktad r. Co rafi alan büyük, yerleflim yerleri da n k, do al koflullar yüzey ulafl m a için elveriflli olmayan bölgelerde hava yolu bütünlefltirici ifllev üstlenir. Fakat havaalanlar na inflas, hava arac sat n alma ve iflletim maliyetleri oldukça yüksektir. Hava yolu, dünyadaki en h zl tafl ma türü olarak, h zla artan talebi karfl lamak için çok h zl bir geliflim içindedir. Hava yolu tafl mac l ndaki geliflmenin temel tetikleyicisi küresel ekonomik faaliyetler ve turizm hareketlili i olmaktad r. En önemli ekonomik geliflim dinamiklerinden biri olarak görülen turizm hareketlili ini art rman n ve dünya turizm gelirleri pastas ndan büyükçe bir dilim kapman n tek yolu hava yolu tafl mac l kapasitesini ve h z n gelifltirmektir. leri teknolojisi ile hava yollar hem zaman kazand ran en h zl ulafl m olana - n sunar hem de demiryollar yla birlikte en emniyetli ulafl m türüdür. Buna karfl n hava yolu hâlâ en pahal ulafl m türü olma özelli ini sürdürmektedir. Boru Hatlar n n Önemi Boru hatlar ile tafl mac l k mülkiyet, tafl nan yük ve fiziki görünüm itibariyle özel bir ulaflt rma türüdür. Yaln zca ak flkanl olan veya baflka bir yard mc madde kullan larak uygulanan, bas nçla ak t lan yüklerin tek yönlü olarak tafl nabildi i bir ulafl m alt sektörüdür. Özellikle 1960 lardan sonra ABD, Rusya gibi sanayi ülkelerinde yayg nlaflan boruhatt tafl mac l, 1990 l y llardan itibaren petrol ve türev ürünleri, do algaz, su ve kimyasal maddelerin uzak mesafelere kesintisiz iletiminde önemli rol üstlenmifltir. tici güç pompa istasyonlar ndaki bas nçla elde edilmektedir. Çevreci bir ulafl m türüdür. Ulaflt rma türlerini s ralayarak her birinde kullan lan ulafl m araçlar na SIRA örnekler S ZDE veriniz. Bilgi ve letiflim A lar n n Önemi Bilgi ve iletiflim alan geliflmeye ve yeniliklere en aç k alanlardan biridir. Genellikle ulaflt rma ile birlikte ekonomik etkinli e kat lan, ço u zaman ulaflt rma hizmetine de ulaflmay sa layan bir yard mc hizmet sektörüdür. Bilgi ça SORU iflletmeleri, bilgi ekonomisi faaliyetleri ancak ulaflt rma, bilgi ve iletiflim a lar yla ça dafl ifllevlerini yerine getirebilmektedir. Asl nda bilgi ça özelli i de bilgi ve iletiflim teknolojisinin etki alan ndan kaynaklanan bir adland rmad r. Ça m z n en önemli ekonomik unsuru (ve baz yarg lara göre tek üretim faktörü) haline gelen bilginin tafl nmas da önemli bir sorundur. SIRA Bunun S ZDE için bilgi ve iletiflim teknolojileri ve bu amaçla oluflturulan internet vb. a lar ça m z n en önemli soyut ulafl m kanallar durumundad r. nternet, bilgi ça n n ütopik dünyas nda hayallere s mayan sihirli bir de nek gibidir. Her türlü SORU iletiflim ve bilgi al flverifli olana n en az maliyetle, zaman ve yer k s t olmadan sunan a lar n a olarak tan mlanabilir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ 8 K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

26 18 Ulaflt rma Sistemleri ULAfiTIRMA VE LOJ ST K L fik S Lojistik hem kamu hem de özel sektörde malzeme ve bilgi ak fl ile ilgili planlama ve kontrol anlam nda kullan lmaktad r. Yayg n ifadesiyle lojistik; do ru malzemenin, do ru yere, do ru zamanda getirilmesi ve bunun en uygun maliyetle, en uygun tatmini sa layacak flekilde yap lmas d r. Di er bir deyiflle lojistik sistem, ulaflt rma hizmetleri yoluyla ba lant lar n oluflturulmas d r. Lojistik bafll alt nda tan mlanabilmesi için siparifl iflleme, paketleme, sevkiyat, tafl ma, depolama, stok takip, aktarma, yönlendirme, da t m gibi bir dizi ifllemden en az ikisinin ard fl k biçimde bir arada yürütülmesi gerekmektedir. Kuflkusuz pek çok kavramda oldu u gibi lojistik kavram n n da farkl bak fl aç - lar yla tan mlanmas olanakl d r. Ancak konumuz itibariyle lojisti in ulaflt rma eksenli bir faaliyetler toplulu u oldu unu ifade edebiliriz. Günümüzde lojistik yönetimi ve tedarik zinciri yönetimi kavramlar iflletmecili in merkezine yerleflmifl durumdad r. Küreselleflmeyle birlikte talebin h zla parçalara ayr lmas ve farkl laflmas, ulaflt rma sektörlerine küçük partiler halinde çok say da ve çok h zl tafl mac l k talebi fleklinde yans m flt r. Buna paralel olarak, hava yolu ba lant l, geliflmifl biliflim sistemleri ile destekli lojistik altyap s olan ulaflt rma iflletmeleri ortaya ç km fl ve h zl bir geliflim göstermifltir. Toplama, aktarma ve da t m h z son derece önem kazanm fl, teslimat süreleri saatlere inmifl, uluslararas iflbirlikleri ile da t m alan genifllemifl, yasal düzenlemeler ve sigorta hizmetleri geliflmifl, ulaflt rma ve lojistik sektörlerine do rudan yat r mlar artm flt r. H zl kargo ve kurye hizmetleri sunan pek çok iflletme sektörde yerini almakta veya yap sal de iflikliklerle yeni geliflmelere uyum sa lamaya çal flmaktad r. fiekil 1.1. de görüldü ü üzere lojistik sistemi; ulaflt rma, depolama, stok yönetimi, elleçleme ve di er ifllemlerle mallar n içeri ve d flar do ru fiziksel ak fl n sa layan tüm faaliyetleri kapsar. Bu kapsamda yüklerin lojistik sistemde tafl nmas yaflamsal bir faktördür. fiekil 1.1 Temel iflletme faaliyetleri lojistik ve ulaflt rma iliflkisi Küresel Ekonomi flletme Sistemi e-ticaret Ulusal/Yerel Ekonomik Sistem Sosyo-Ekonomik Yaflam Alan Kaynaklar Tedarik Zinciri Ulaflt rma Üretim-Pazarlama-Finansman- nsan/teknoloji/bilgi Yönetimi Tafl ma flletme Lojisti i Da t m Kanal Ulaflt rma Kullan c lar Uluslararas liflkiler Her Yöne Ulaflt rma Hizmeti Küresel Lojistik Çevre

27 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi Mallar n müflteriye ulaflt r lmas nda ve katlan lan maliyetin büyüklü ünün belirlenmesinde lojistik faaliyetler önemli rol oynar. flletmenin üretim, kullan m ya da sat fl amaçl her türlü malzeme, ara mamul, mal, enerji, vb. girdileri iflletmeye getirirken lojistik zincirinin en kuvvetli halkalar ndan biri olan ulaflt rma ifllevinden yararlanmak zorunlulu u vard r. flletme içerisinde mallar n depolanmas, takibi, korunmas, yer de ifliminin yap lmas yani kullan m/üretim yerine, da t m arac na tafl nmas gibi eylemler iflletme içi lojisti i oluflturur. Bu süreçlerde de ulaflt rma önemli bir ifllev üstlenir. Üretimi tamamlanm fl mamullerin veya müflteriye do rudan sat lan mallar n iflletme d fl na da t m kanal yla tafl nmas ve ilgiliye teslimine kadar devam eden ulaflt rma sistemi yine lojistik faaliyetlerin bir parças olarak gerçekleflir. Bu faaliyet alan n n, ulusal s n rlar aflarak küresel ekonomik faaliyetlerin içinde yer almas durumunda, lojistik faaliyetler de küresel boyut kazan r. Böylece iflletme içi lojistikten küresel lojisti e do ru hem tedarik hem de da t m zincirleri ile ekonomik faaliyet alan genifller. E-ticaret uygulamalar yayg nlaflt kça bu süreçte tedarik zinciri ve lojistik faaliyetlerin etkisi de artmaktad r. flletmelerin tedarik (d flar dan iflletmeye ak fl: inbound) ve da t m (iflletmeden d flar ya ak fl: outbound) faaliyetlerinin yönetimine önceleri endüstriyel trafik yönetimi ad verilirken günümüz iflletme biliminde iflletme lojisti i ve lojistik yönetimi kavramlar önem kazanm flt r. Bu ak fl n sa lanmas için ulaflt rma olmazsa olmaz bir konumdad r. Herhangi büyüklükteki, herhangi bir iflletmenin ulaflt rmayla iliflkisi mutlaka vard r ve genellikle bu iliflki, elde edilmesi umulan faydaya karfl l k ulaflt rman n maliyeti olarak ortaya ç kar. Ulaflt rma maliyeti, birim tafl ma fiyatlar yla tafl nan miktar iliflkilendirilerek oluflan tafl ma bedelidir. Bütün iflletmelerin sat n alma ve sat fl ifllemlerinde, tafl ma mesafesi ve say s, ayn zamanda kullan lan tafl ma sisteminin etkisi olmakla birlikte, toplam maliyetin belli bir yüzdesi ve de er olarak da ifade edilebilecek bir ulaflt rma maliyetine katlanmalar söz konusudur. Baz iflletmeler için en büyük, baz lar için de en küçük maliyet faktörü ulaflt rma olabilmektedir. flletme üst yönetimleri bu konudaki kararlar n, müflteri tatminini artt ran ve stok maliyetlerini azaltan bir etkileflim çerçevesinde vermek zorundad r. Küresel ekonominin ça dafl olanaklar yla, insanlar n yer de ifltirme ve yüz yüze görüflme zorunluluklar k smen ortadan kalm fl olsa da, artan e-ticaret hacmine paralel olarak hammadde-malzeme ve mallar n, evrak n, enerji maddelerinin daha çok miktarda, daha s k ve h zl olarak tafl nmas gerekmektedir. Bu da lojistik ve tedarik zinciri faaliyetlerine duyulan gereksinimi günden güne artt rmaktad r. Küresel ekonomik sistem içinde pazarlara, üretim faktörlerine ulaflabilmek, üretici-tedarikçi-tüketici zincirini çok miktarda, çok s k ve çok h zl tafl ma yaparak gerçeklefltirmek gerekmektedir. Yükselen üçüncü parti (3PL) lojistik hizmetleri, deniz, hava, demiryolu, karayolu konsolidasyonu, sahiplik, sermaye ortakl ve anlaflmalar n entegrasyonu, destek hizmet sunan firmalar n güçlenmesi ve sa l kl yap lanmas, teknolojik ilerlemenin süreklili i, maliyet tasarrufu nedeniyle özel tafl ma miktarlar n n azalmas, daha az ekonomik düzenleme, artan ekonomi yan nda ekonomik olmayan düzenlemeler (çevre, emniyet, zararl madde at klar ), ulaflt rma altyap s n n tesisinde kamu - özel ifl birli i uygulamalar bu yönde beklenen geliflmelere yön vermektedir. 19 Ulaflt rma maliyeti, hammadde-malzememamulün tafl nmas ile ilgili olarak yap lan giderlerin toplam üretim maliyeti içindeki oransal de eridir. Ulaflt rma ve lojistik iliflkisini aç klay n z. 9 SORU SORU

28 20 Ulaflt rma Sistemleri Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Ulafl m gereksinimini ve ulaflt rma kavram n tan mlayabilmek. Ulaflt rmay gerektiren faaliyetler üretim, tüketim, ticaret, savunma, sosyal yaflam ve hizmetler gibi yaflam n her noktas nda her an nda karfl m - za ç kmaktad r. Genel olarak insan n yolcu s fat yla yer de ifltirmek istemesi veya yüklerin bir yerden baflka bir yere tafl nmas ulafl m gereksinimini do urmaktad r. Ulaflt rma veya tafl mac l k insan n, di er canl varl klar n, eflyan n bir noktadan di erine belli bir amaçla yer de ifltirmesini sa lamakt r. Ulaflt rma, bir yarar sa lamak üzere kiflilerin ve eflyan n uygun ve ekonomik biçimde yer de ifltirmesidir. Bu yer de iflimi farkl yüzeylerde ve farkl araçlar kullan larak olabilir. Ulaflt rman n gerçekleflebilmesi için ulafl m yolu, ulafl m arac, tafl yan ve tafl nan olmal d r. Yolcu ya da tafl nan yükün sahibi (tafl tan) ile tafl yan iflletmeci aras nda hukuki iliflkiyi kuran bir tafl ma sözleflmesine gereksinim duyulur. Ulaflt rma ekonomik ve sosyal geliflmenin temel dinami i, katalizörüdür. Ulaflt rman n önemini ve yararlar n aç klayabilmek. Ulaflt rman n insan yaflam ndaki önemini tarihsel geliflim, ekonomik, sosyal, çevresel ve politik etkiler çerçevesinde ele almak mümkündür. Medeniyetler ulafl m yollar ve araçlar yla geliflme göstermifl, bu sayede etkileflim alanlar genifllemifl, ça atlanm flt r. Tekerle in bulunmas ndan buharl makinenin kullan lmas na, denizalt lardan ses h z n aflan uçaklara, uzay araçlar na kadar insanl k tarihinde önemli s çramalar ulafl m araçlar n n ve sistemlerinin geliflmesine paralel bir seyir izlemektedir. Günlük yaflam n sürdürülmesi için yiyecek, içecek, giyim eflyalar na sahip olma, e itim, sa l k, sanat gibi etkinliklere kat lma, üretim ve tüketimin artmas, küresel ekonomik faaliyetler, siyasal haklar n korunmas, evrensel de erlerin paylafl lmas ve benzeri her düzeyde faaliyetlerin yürütülmesinde önemli bir tamamlay c unsur olarak ulaflt rma hizmetleri yer almaktad r. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Ulaflt rma türlerini s ralayarak her birinin önemini aç klayabilmek. Ulaflt rma türleri geleneksel olarak befl bafll k alt nda toplanmaktad r. Bunlar karayolu, demiryolu, deniz ve iç su yolu, hava yolu ve boru hatlar ile iletimden oluflur. Bu çal flmada da bu s n flama esas al nm flt r. Günümüzde flehir içi tafl - mac l n bafll bafl na bir ulaflt rma probleminin çözümünü gerektiren özellikleriyle ayr bir ulafl m modu olarak de erlendirilmesi, bunun yan nda kombine tafl mac l k, entegre (intermodal) tafl mac l k gibi ayr çal flma alanlar n n olufltu u, iç su yollar n n farkl bir tafl ma türü olarak ele al nmas gibi yaklafl mlar da görülmektedir. Ulaflt rma faaliyetleriyle iç içe olmas ve ço u zaman birbirinden ayr lamamas nedeniyle, ça m zda ekonomik faaliyetlerde artan öneminden dolay bilgi ve iletiflim hatlar n n da bu kapsamda ele al nmas söz konusu olmaktad r. Ulaflt rma ve lojistik aras ndaki iliflkiyi aç klayabilmek. Lojistik; do ru malzemenin, do ru yere, do ru zamanda getirilmesi ve bunun en uygun maliyetle, en uygun tatmini sa layacak flekilde yap lmas d r. Dolay s yla lojistik hizmetler ulaflt rman n yer ve zaman faydas sa lama temel özelli iyle ifllevsellik kazanmaktad r. Müflteri odakl, kalite alg s n ön planda tutan, sosyal sorumluluk projelerine kat lan, öz yeteneklerine odaklanarak d fl kaynak kullan m na önem veren, yönetim bilgi sistemlerini kullanarak, tam zamanl üretim ve yönetim yaklafl mlar n maliyet kontrol odakl yürüten ça m z n iflletmelerini ilgilendiren en önemli konulardan biri, ulaflt rma maliyetlerini azaltarak tedarik ve da t m a n geniflletmektir.

29 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi 21 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi artan ulafl m gereksinimini aç klayan nedenlerden biri de ildir? a. Turizme olan ilginin artmas b. Üretim miktar n n artmas c. Yafl ortalamas n n artmas d. Gelir düzeyinin artmas e. Küresel iflbirliklerinin ço almas 2. Gereksinim duyuldu unda ulaflt rma hizmetinin haz r olmas na ne ad verilir? a. Yer faydas b. Zaman faydas c. Ekonomik fayda d. Sosyal fayda e. Teknolojik fayda 3. Afla dakilerden hangisi ulaflt rman n sa lad yararlardan biri de ildir? a. Afl r tüketime neden olmas b. Üretim kapasitesini art rmas c. Pazar fiyat n düflürmesi d. Yak n çevresinde de er art r c etkiye sahip olmas e. Mallar tüketim noktalar na ulaflt rmas 4. Ulaflt rmayla ilgili afla daki ifadelerden hangisi yanl flt r? a. Yönlendirici etkisi önemlidir. b. Sabit maliyetler yüksektir. c. Genellikle tek yönlü tafl ma yap l r. d. Yat r m n amortisman süresi k sad r. e. Teknolojik geliflmeler belirleyicidir. 5. Uzun mesafede büyük hacimli, a r yüklerin tafl nmas için en elveriflli ulaflt rma türü afla dakilerden hangisidir? a. Deniz ve su yolu tafl mac l b. Karayolu tafl mac l c. Boru hatt tafl mac l d. Hava yolu tafl mac l e. Çoklu tafl mac l k 6. I. Hava yolu pahal olmas nedeniyle tercih edilmeyen bir ulafl m türüdür. II. Deniz yolu, noktadan noktaya tafl ma özelli i ile ulafl m sürecini ilk kayna ndan son var fl noktas na kadar destekler. III. Tüm ulafl m türlerinin bir arada kullan lmas her zaman olanakl de ildir. Ulaflt rma türleriyle ilgili yukar daki ifadelerden hangileri do rudur? a. Yanl z I b. Yanl z III c. I ve II d. II ve III e. I ve III 7. Türkiye de hem yolcu hem de yük tafl mac l nda en yayg n olarak kullan lan ulafl m türü afla dakilerden hangisidir? a Demiryolu b. Karayolu c. Deniz yolu d. Hava yolu e. Kombine tafl mac l k 8. Karayolunun di er ulafl m türlerine göre tercih edilmesinin en önemli nedeni afla dakilerden hangisidir? a. Düflük maliyet b. Emniyet c. H z d. Esnekli i e. Kapasitesi 9. Lojistik uygulamalar aç s ndan en önemli ulafl m türü afla dakilerden hangisidir? a. Demiryolu b. Deniz yolu c. Karayolu d. Hava yolu e. Boruhatt 10. Afla dakilerden hangisi ulaflt rma sisteminin temel unsurlar ndan biri de ildir? a. Tafl t b. Tafl ma yolu c. Tafl nan d. Tafl yan e. Devlet

30 22 Ulaflt rma Sistemleri Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise Ulafl m Gereksinimi bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 2. b Ayr nt l bilgi için Ulaflt rman n Ekonomik Önemi konusuna bak n z. 3. a Yan t n z yanl fl ise Ulaflt rman n Yararlar bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 4. d Yan t n z yanl fl ise Ulaflt rma Hizmetinin Özellikleri bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise Deniz ve ç Su Yollar n n Önemi bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 6. b Ayr nt l bilgi için Ulaflt rma Türleri konusuna bak n z. 7. b Yan t n z yanl fl ise Karayollar n n Önemi bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 8. d Yan t n z yanl fl ise Karayollar n n Önemi bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 9. c Ayr nt l bilgi için Ulaflt rma ve Lojistik liflkisi konusuna bak n z. 10. e Yan t n z yanl fl ise Ulaflt rma Sisteminin Temel Unsurlar ve Ulaflt rmada Taraflar bölümlerini tekrar gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Ulaflt rman n özellikleri flunlard r: Stoklanamaz, Tafl nabilir hizmetlerdir, Sabit maliyet yüksektir, Yat r m n geri dönüflü uzun sürer, Yat r mlar jeopolitik ve co rafik yap ya ba l d r, Tafl ma genellikle tek yönlüdür Tarifeyi pek çok faktör etkiler, Yönlendirici etkisi önemlidir, Teknolojik geliflmeler belirleyicidir. Hizmet sunumu meteorolojik koflullardan etkilenir. S ra Sizde 2 Tafl ma sözleflmesi, ulaflt rma hizmetini sunan demiryolu, hava yolu, otobüs, vb. iflletmeci ile bu yollarla tafl - nan yolcunun ve yükün nereden nereye, hangi koflullarda, nas l ve kaça tafl naca n, istenmeyen durumlarda, kazalarda sorumluluklar n karfl l kl olarak neler olaca n ve yükümlülükleri belirleyen belgedir. Farkl tafl ma türlerinde kullan lan tafl ma sözleflmesi örnekleri; yolcu bileti, irsaliye, vb. bulunuz. S ra Sizde 3 Devlet ulaflt rma yat r mlar n n planlay c s, yap m n sa lay c (devlet olanaklar yla, özel sektörle ifl birli i yaparak ya da finansman na kat lmak suretiyle) hizmet sunumunun, pazara girifllerin, izinlerin, iflletme kurallar n n, yerine göre fiyat n düzenleyicisi ve denetleyicisi rollerini üstlenmektedir. Devlet genellikle ulaflt rma altyap yat r mlar n n sa lay c s rolüyle öne ç kmaktad r. Öteden beri kamu hizmeti anlay fl yla sunulan ulaflt rma hizmetlerinde dengenin sa lanmas devletin sorumlulu undad r. S ra Sizde 4 Türkler, Anadolu ya geldiklerinden 20. yüzy l n bafllar - na kadar at üstünde seyahat etmeyi ve savaflmay, deve kervan yla ticaret yapmay tercih etmifltir. Deniz üstünde ulaflabilecekleri k y kentlerine, adalara, deniz afl r yerlere ulafl m da yelkenlilerle yapm fllard r. Süvari birlikleriyle üç k tada fetihler yaparak genifl bir alanda, oldukça h zl ve esnek hareket edebilme yetene ine sahiptirler. Bu esneklik ve h z at üstünde gerçekleflmektedir. Oysa araba için yola, yol için de engebeli bir arazide, insan gücüyle ola anüstü çal flmaya gereksinim vard. Üstelik (atl ) araba hem seyahat h z n düflürmekte hem de manevra yetene ini k s tlamaktayd. Bu yüzden uzun y llar yol yap m ihmal edilmiflti. S ra Sizde 5 Buhar gücünün keflfi, sanayi devriminin bafllang c n Avrupal lar n (baflta ngilizler olmak üzere) dünyada söz sahibi olmas n n ilk ad mlar n getirmifltir. Buharl makineler tar ma dayal ekonomiden 1800 lü y llardan itibaren kömür, demir-çelik ve devam nda petrolü kullanarak, teknolojik ilerlemeye zemin haz rlayan, insanl k tarihinin en önemli geliflmelerinden biridir. Böylece enerji tasarrufu sa lanm fl, üretim kapasitesi art r lm fl ve bunlar n yan nda belki de en önemlisi daha az maliyetle çok daha h zl ulafl m olana elde edilmifltir. Bu etki dünyaya h zla yay lm fl ve önemli bir dönüflüm yaflanm flt r. S ra Sizde 6 Ulafl m yollar varken önemi pek fark edilmeyen, yoklu unda eksikli i her an hissedilen yap lard r. Çünkü ulaflt rma yaflam n her an nda, herhangi bir yöne do ru ilerlemeyi, yer de ifltirmeyi gerektiren her durumda gereksinim duyulan bir altyap hizmeti sunmaktad r. Dolay s yla karayollar n n, demiryollar n n yak n ndan geçti i flehirler, kasabalar, köyler de erlenir. Ulafl labilirlik pek çok mal ve hizmetin buralara akmas n, yerel zenginlikleri tan tmay ve ekonomik de eri olan ürünlere dönüfltürmeyi sa lar, pazarlara eriflimi kolaylaflt r r veya yeni pazar alanlar yarat r, topra n ve çevresel varl klar n de erini artt r r. S ra Sizde 7 Ulaflt rma, tarih boyunca devletlerin, siyasi otoritelerin var olma mücadelesinde çok önemli etken olmufltur.

31 1. Ünite - Ulaflt rma Kavram ve Önemi 23 Ulafl m olanaklar n n h z, kapasitesi, emniyeti ve güvenli i, k saca elveriflli olup olmamas siyasi gücün etki alan n belirleyen ve onu s n rlayan bir araçt r. Ulafl m yollar n kontrol alt nda tutan, ulafl m a n geniflleten, uç noktalara kadar güvenli ini ve ifl birli ini sa layan devletler daha güçlüdür. Çünkü bu yolla ortak amaçlar paylaflmak, vatandafll k bilincini oluflturmak ve gelifltirmek, görev paylafl m n, sosyal sorumlulu u yayg nlaflt rmak, yaflam kalitesini artt rmak, terör ve savafl tehdidini önlemek mümkün olabilmektedir. Ulaflt rma yap s gere i stratejik bir konudur. Çünkü ulaflt rma yat - r mlar genellikle bir kez yap l r ve çok uzun süre kullan l r. lk karar hem genifl etki alan na sahip hem de uzun vadelidir. S ra Sizde 8 Ulaflt rma türleri; karayolu, demiryolu, deniz ve iç su yolu, hava yolu ve boru hatlar ulaflt rmas ndan oluflmaktad r. Bunlar n her birinde kullan lan araçlar örneklendirebilirsiniz. S ra Sizde 9 Ulaflt rma çok çeflitli amaçlarla kullan labilmektedir. flletmenin tedarik ve da t m süreçlerinde birden fazla ard fl k faaliyetin bir arada sunulmas n sa layan lojistik uygulamalar n en önemli ad mlar ndan biri ulaflt rma faaliyeti olmaktad r. Yararlan lan Kaynaklar Ar kan,. ve Ahipaflao lu, S. (2005). Ulaflt rma iflletmeleri ve Türkiye de düflük maliyetli tafl y c lar n yolcu profilini belirlemeye yönelik bir araflt rma. Ankara: Gazi Kitabevi. Barda, S. (1964). Münakale ekonomisi. stanbul: ktisat Fakültesi Ya.No Coyle, J. S., Bard, E. J., Cav nato, J. L. (1990). Transportation, West Publishing Co. 3.Ed. Çak c, L. (1985). Yeni ekonomik politikalar aç s ndan ulaflt rman n sektörel önceli i. Yeni ekonomik politikalar karfl s nda ulaflt rma sektörünün sorunlar semineri, (14-17 Eylül 1984, Turban Abant Otel), stanbul: TEB AT Ya.No.1. Çanc, M. ve Erdal, M. (2003). Uluslararas tafl mac l k yönetimi: Freight forwarder el kitab 2. stanbul: UT - KAD Yay n. Dokuzuncu kalk nma plan (2006). Ankara: Devlet Planlama Teflkilat. Lojistik ve Tafl mac l k Dünyas. (2003). Dünya Lojistik Dosyas. Dünya Yay nc l k. Erdal, M. ve Sayg l M. S. (2007). Lojistik iflletmelerinde yönetim - organizasyon ve filo yönetimi, stanbul: UT KAD Yay n. Ergün,. (1985). Türkiye nin ekonomik kalk nmas nda ulaflt rma sektörü. Ankara: Hacettepe Üniversitesi BF. Ya.No.10. Gh an, G. Laporte, G. Musmanno, R. (2004). Introduction to logistics systems planning and control. John Wiley&Sons, Ltd. Edition. Hall, R. W. (Editör) (2003). Handbook of transportation science. 2.Ed. Kluwer Academic Publishers. Harper, D. V. (1982). Transportation in America: Users, carriers, government, 2.Ed. Prientice-Hall, Inc. nalc k, H. ve Quataert, D. (Editörler) ( ). Osmanl mparatorlu u nun ekonomik ve sosyal tarihi. (1. Cilt: Çeviri H. Berktay; 2. Cilt: Çeviri A. Berktay, S. And ç, S. Alper). stanbul: Eren Yay nc l k. Kaya, E. (2000). Havaalanlar nda fiyatland rma aç - s ndan muhasebe bilgi sistemi. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi - SHYO Ya.No.10. (Yay nlanm fl Doktora Tezi) Karluk, S.R. (2007). Cumhuriyetin ilan ndan günümüze TÜRK YE EKONOM S nde yap sal dönüflüm. (11.Bask ). stanbul: Beta Bas m A.fi. Mccarthy, P.S. (2001). Transportation economics: theory and practices: a case study approach. Blackwell Publishers Inc. Orhon, F. (1983). Ulaflt rma iflletmelerinde maliyet muhasebesi. stanbul: EKO-B L, Ya.No. 7. Özyüksel, M. (2000). Hicaz Demiryolu, stanbul: Tarih Vakf Yurt Yay nlar No.105. Stratejik Plan (2008). Ankara: T.C. Ulaflt rma Bakanl Yay n. fiahbaz, P. ve Yüksel, S. (2006). Avrupa Birli i nde demiryolu ulaflt rmas : Standartlar, politikalar, hedefler. Ankara: Seçkin Yay nlar. Tseng, Y. Yue, W. L. Taylor, M. A. P. (2005). The role of transportation in logistics chain. Proceedings of the Eastern Asia Society for Transportation Studies. (Vol.5 pp ). Türkiye lojistik sektörü altyap analizi. (2006). stanbul Ticaret Odas Ya.No Türkiye uluslararas tafl mac l k ve lojistik sektör raporu.(2007). Uluslararas Tafl mac l k ve Lojistik Hizmet Üretenleri Derne i (UT KAD) Yay n. Y ld r m,. (2001). Cumhuriyet döneminde demiryollar ( ). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Kurumu Atatürk Araflt rma Merkezi Yay n Yararlan lan nternet Kaynaklar

32 2ULAfiTIRMA S STEMLER Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Karayolu tafl mac l n n di er tafl mac l k türlerine göre üstünlüklerini ve ülke ekonomisine katk s n gösterebilecek, Karayolu trafi inin özelliklerini, bileflenlerini ve etkileyen faktörleri de erlendirebilecek, Karayolu tafl mac l nda kullan lan temel kavramlar ifade edebilecek, Karayolu yolcu tafl mac l ile ilgili yasal düzenlemeleri aç klayabilecek, Karayolu eflya ve kargo tafl mac l n n bileflenlerini tan mlayabilecek, Karayolu tafl mac l k sektöründeki iflletme ve kurulufllar tan yabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar Karayolu Tafl mac l Akan Trafik Duran Trafik Görüfl Uzunlu u Trafik Hacmi Trafik Yo unlu u Trafik De iflimi Tafl t Kart Gabari Noktasal H z Sürücü Yük çerik Haritas Ulaflt rma Sistemleri Karayolu Tafl mac l KARAYOLU TAfiIMACILI ININ ÖNEM KARAYOLU TRAF KARAYOLU TAfiIMACILI INA L fik N TEMEL KAVRAMLAR KARAYOLU YOLCU TAfiIMACILI I KARAYOLU EfiYA VE KARGO TAfiIMACILI I KARAYOLU TAfiIMACILIK SEKTÖRÜNDEK KURUL VE KURULUfiLAR

33 Karayolu Tafl mac l KARAYOLU TAfiIMACILI ININ ÖNEM Karayolu tafl mac l, kiflinin veya yükün tafl y c taraf ndan belirli bir ücret karfl l - nda ulaflt r lmak istenen yere güvenli bir flekilde götürülmesidir. Bu durumda karayolu tafl mac l ana unsurlar n ; insan, tafl nacak yük, tafl yan ve karayolu oluflturmaktad r. Karayolu tafl mac l günümüzde h zla geliflmektedir. Ulafl m kolayl sa lamas bak m ndan geliflmifl bir karayolu sistemi, ülkelerin kalk nabilmesi ad na temel flartlardan biridir. Geliflmifl ve yeterli uzunlukta bir yol a, ülkenin her noktas na ulafl m kolayl sa layarak eriflilebilirli i artt r r. Yeni bir yol yap m veya mevcut bir yolun iyilefltirilmesiyle yat r m yap lan bölgenin sosyoekonomik kalk nmas teflvik edilmifl olur. Böylece eriflilebilirli i düflük olan bir bölge veya alan ulafl m ba lant lar n n gelifltirilmesi ile çekici bir konuma gelir. Çekici konuma gelmesi ise o bölgenin ekonomik düzeyde kalk nmas na katk sa lar. Ekonomik kalk nma ve toplum refah n n gelifltirilmesinde büyük önemi olan karayolu tafl mac - l kendi bünyesinde bafll bafl na ekonomik bir faaliyet oldu u gibi, di er sektörlerle de çok yak n iliflkisi olan ve ço u sektörü olumlu yönde etkileyen bir hizmet türüdür. Üretim noktas ndan tüketim noktas na kadar aktarmas z ve h zl tafl ma yap lmas na uygun olmas nedeniyle karayolu tafl mac l daha çok tercih edilmektedir. Dünya istatistikleri incelendi inde; di er tafl ma sistemleri çok geliflmifl ülkeler de dahil olmak üzere birçok ülkede yolcu ve yük tafl mac l nda, karayoluna olan talebin sürekli yükseldi i gözlenmektedir. Ancak, sadece karayoluna dayanan bir ulafl m sistemi, trafik kazalar, trafik yo unlu u ve çevre kirlenmesinde afl r art fl meydana getirece inden, ekonomiye s n rl bir etki sa lar. Ulaflt rma sektörünün ekonomik kalk nmaya etkisi; di er ulafl m sistemlerinin karayollar ile bir denge içinde gelifltirilmesi durumunda daha fazla olur. Karayolu Tafl mac l n n Di er Tafl mac l k Türlerine Göre Üstünlükleri Karayolu tafl mac l di er türlere göre daha az ilk yat r m maliyeti gerektirmektedir. Bunun yan nda hem altyap di er sistemlere göre daha ucuz ve k sa sürede realize edilebilmekte hem de tafl ma araçlar aç s ndan di- er sistemlere oranla daha az sabit yat r m gerektirmektedir. Örne in ka-

34 26 Ulaflt rma Sistemleri rayolu inflaat yap m maliyetleri demiryolu yap m maliyetlerine k yasla daha düflüktür. Karayolu tafl mac l insanlara kap dan kap ya tafl ma imkan vererek di er ulaflt rma sistemlerine göre daha fazla esneklik sunmaktad r. Kap dan kap - ya tafl mac l k tafl nan her birim yükün sat c dan al c ya kadar tek bir araçla ulaflt r lmas kolayl n sa lar. Aktarmas z tafl mac l kta yükleme boflaltma ifllemi asgari düzeyde oldu undan, mallar n zarar görmesi ve de er kaybetmesi minimum seviyeye indirilmifl olur. Tafl ma kapasitesi olarak karayolu araçlar di er ulafl m türü araçlar na göre daha küçüktür. Bu durum mallar n tafl tan iflletmelere, küçük miktarda mal gönderme ve teslim alma imkan sa lar. Böylece iflletmelere daha esnek bir ulafl m alternatifi sunulmufl olur. Esnek yap s itibariyle, karayolunun oldu u her yere ulaflma imkan vermektedir. Karayolu tafl mac l hemen hemen her istenilen bölgeye ulaflabilme özelli i nedeniyle di er tafl ma sistemlerinin bitti i yerde bafllamaktad r. Mesela demiryolu tafl mac l sadece raylar üzerinden sa lanabildi i için karayoluna göre esnekli i oldukça azd r. Karayolu ulaflt rmas her türlü araziye uygulanabilmektedir. Bu yönüyle di- er tafl ma sistemlerine nazaran, ulafl m a kurulmas konusunda karfl laflt - engel ve zorluklar daha azd r. Özellikle ülkenin engebeli yerlerinin di er bölgelere entegrasyonunu sa lar. Özellikle k sa mesafelerde k sa sürede teslim edilmesi gereken yükler için süratli sevkiyat olana sa lar. Karayolu ile daha düzenli ve daha s k sefer imkan sa lan r. Türkiye gibi yük tafl mac l nda karayoluna a rl k veren ülkelerde, rekabetin üst seviyelere ulaflmas sebebiyle müflteri lehine düflük nakliye fiyatlar oluflur. Karayolunun di er tafl ma türlerine göre maliyet avantaj söz konusudur. Alt yap ve bak m-onar m giderlerinin kullananlardan al nm yor olmas önemli bir maliyet avantaj d r. Oysaki uçak, tren ve gemi biletlerinin fiyatlar na bak m-onar m ve gelifltirme gibi giderleri dahildir; çünkü bunlar n yap m ve süreklili inden de ayn iflletmeler sorumludurlar. Karayollar kademeli inflaata uygundur. lerde geliflmesi muhtemel yerlere toprak yada stabilize yol yap labilmekte, daha sonra bu bölgelerin geliflmesi üzerine ayn yollar asfaltlanmak suretiyle daha modern hale getirilebilmektedir. Ancak demiryolu inflas nda bu flekilde kademeli bir çal flma yapmak mümkün de ildir. Karayolu Tafl mac l n n Ülke Ekonomisine Katk s Kendisine ulafl m n zor oldu u bölgeler, kendi içlerine kapal ve izole olduklar için üretim kapasiteleri düflük olur. Oysaki bu bölgelere sa lanacak yol a lar ile izole durum ortadan kalkar ve üretici mal n daha çabuk ve daha uygun fiyatta pazarlama imkan na kavuflur. Bu durum ayn zamanda kullan lmayan kaynaklar n da harekete geçmesini sa lar. Ekonomik tafl ma ortam n n sa lanmas ile her çeflit mal ülke çap nda daha genifl bir bölgeye erifltirilebilir. Böylelikle bir yandan tüketim talebi artarken di er yandan bu durum üretimde art fla sebep olur. Talep ve üretim art fl ise ticari hareketlili i artt rarak ekonomiyi canland r r.

35 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l 27 Tafl ma maliyetlerindeki düflme her zaman için ülkelerin ihracat kapasitelerini yükseltici etki gösterir. yi bir yol a n n sa lad ulafl m kolayl farkl sektörlere ait yat r mlar n tüm ülke geneline yay lmas n sa lar. Böylece ülkenin tüm bölgeleri aras nda daha dengeli bir kalk nma ortam sa lanm fl olur. Yol koflullar ndaki iyileflme, bir bölgeden di er bölgelere gidifl-geliflleri artt rarak, sosyal geliflme ve kültür birli i sa lar. Bu durum bölgeye ekonomik canl l k kazand r r. Ucuz ve kolay karayolu ulafl m a, turizm ve seyahat etkinliklerinin gelifltirilmesine katk da bulunarak, bu sektörlerin ekonomiye olumlu etkilerini artt r r. KARAYOLU TRAF Karayolu Trafi inin Genel Özellikleri Trafik ulafl m isteminin gerektirdi i tafl malar n yap lmas s ras nda ortaya ç kan bir etkinliktir. Ulafl m sistemi hangi modun üzerinde (hava yolu, deniz yolu, demiryolu, boru hatlar ve karayolu) yap l yorsa, trafik kavram onunla bütünleflik olarak kullan l r. Örne in, ulafl m deniz yolu üzerinde gerçeklefliyorsa deniz yolu trafi i denir. Karayolu trafi ine iliflkin baz temel kavramlar afla daki gibi s ralanabilir: Trafik: Yayalar n, hayvanlar n ve araçlar n karayollar üzerindeki hal ve hareketleridir. Genifl anlamdaki tan m ise; yayalar, hayvanlar ve tafl tlar n karayolu, trenlerin demiryolu, uçaklar n hava yolu, gemilerin deniz yolu üzerinde gidifl-gelifl ve hal-hareketleridir. Hareket halindeki trafi e akan trafik, durma halindeki trafi- e ise duran trafik ad verilir. Yolcu: Arac kullanan sürücü ile hizmetliler d fl nda araçta bulunan kiflilerdir. Seyahat: Bir ya da daha fazla yolcunun motorlu veya motorsuz bir araçla yapt hareketlerdir. Her yolculu un bir bafllang ç, bir de var fl noktas vard r. Seyahat Süresi: Bir yolculuk güzergah içinde, nazara al nan iki noktadan (bafllang ç-bitifl) birinden di erine ulaflmak için geçen zamand r. Seyahat süresi belirlenirken iste e ba l duraklamalar (aktarma, dinlenme, bir yere u rama vs.) ve trafik koflullar ndan kaynaklanan duraklamalar n hepsi dikkate al n r. Yani seyahat süresi herhangi bir yolculukta, bafllang ç ve var fl aras nda geçen süredir. Seyir Süresi: Ulafl m s ras nda tafl t n yaln zca hareket halinde bulundu u süredir. Söz konusu süre görüldü ü gibi; seyahat süresinden her türlü duraklama sürelerinin ç kar lmas yla elde edilir. flletme h z belirlenirken seyir süresi kullan l r. Durma Süresi: Seyahat esnas nda yoldaki trafi in yavafllamas ya da durmas ndan dolay geçen toplam zamand r. H z: Trafi in belli bir eleman n n saatte kilometre olarak ifade olunan hareket de eri ya da baflka bir deyiflle araçlar n birim zamanda gitti i mesafe. H z genelde km/saat veya m/saniye olarak ifade edilir. Araç h zlar ; noktasal h z, iflletme h z, ortalama iflletme h z ve seyahat h z olmak üzere dört gruba ayr l r. Karayolu Trafi inde Görüfl Uzunluklar Araç kullanan bir kiflinin ileri istikamette net olarak görebildi i mesafeye görüfl uzunlu u denir. Görüfl uzunlu u bir yolun güvenli i ve kapasitesi aç s ndan büyük önem tafl r. Ya mur, kar, sis gibi iklim flartlar görüfl mesafesini olumsuz etkiler. Bir yatay kurbta (viraj) bulunan yarma flevi ya da baflka bir yap da görüfl mesafesini azalt r. Yollar n tepe düfley kurp diye tabir etti imiz tepe noktalar nda görüfl me- Güzergah (Geçki): Bir yolun arazi üzerinde izledi i do rultu. flletme H z : Bir yolda bafllang ç ve bitifl noktalar aras nda, o yol bölümünün uzunlu unun arac n hareket süresine bölünmesiyle elde edilen h z. Yatay Kurp (viraj): Yol güzergah n n düz k s mlar olan aliymanlar birbirine ba layan e ri parças.

36 28 Ulaflt rma Sistemleri safesi tepeye yaklaflt kça azal r. Görüfl uzunlu u; durufl görüfl uzunlu u, geçifl görüfl uzunlu u ve yatay görüfl uzunlu u olmak üzere üçe ayr l r: Durufl görüfl uzunlu u: Tafl t sürücüsünün yol üzerinde gördü ü bir engele çarpmadan durabilmesi için gerekli minimum görüfl uzakl d r. Ayn zamanda durufl uzunlu u ya da fren emniyet uzunlu u da denir. Bu mesafe, intikal ve reaksiyon uzunlu u ile fren uzunlu unun toplam d r. ntikal ve reaksiyon uzunlu u, sürücünün engeli görmesi, durumu kavramas, al nacak önleme karar vermesi ve frene basmas için geçen sürede, arac n ald yoldur. Fren mesafesi ise, sürücünün frene bast andan itibaren, arac n durmas na kadar geçen zaman içinde katetti i yoldur. Geçifl görüfl uzunlu u: Bir tafl t n önünde giden baflka bir tafl t kurallara uygun ve güvenli bir flekilde geçebilmesi için, sürücünün görebilmesi gereken minimum uzunluktur. ki ve üç fleritli yollarda, h zl giden tafl tlar için yavafl giden tafl tlar sollay p geçme olana n n sa lanmas gereklidir. Aksi halde yavafl giden tafl tlar n arkas nda uzun kuyruklar oluflur ve yolun kapasitesi düfler. Bu duruma özellikle rampalarda rastlan r. Ayr ca bu hallerde, arkadaki sürücülerin sab rs zlan p uygun olmayan koflullarda öndeki tafl tlar geçmeye çal flmalar kazalara sebep olur. Proje h z na göre bulunacak geçifl uzunlu u yol boyunca sa lanmal d r. Geçifl görüfl mesafesi, üç mesafenin toplam ndan oluflur. Bunlar; intikal ve reaksiyon süresinde katedilen mesafe, geçme esnas nda, geçen arac n katetti i mesafe, geçme esnas nda karfl dan gelen arac n katetti i mesafedir. Yatay görüfl uzunlu u: Bir kavfla a yaklaflan sürücünün h z n emniyetli bir flekilde kavfla n durumuna göre ayarlayabilmesi için kavflakta görüflü zorlaflt ran herhangi bir engelin bulunmamas ve kavfla n tümünde iyi bir görüfl alan sa lanm fl olmas na yatay görüfl uzunlu u denir. Sürücü: Karayolunda motorlu bir arac veya tafl t sevk ve idare eden kifli. SORU Karayolu Trafik Elemanlar Trafi in temel SIRA elemanlar ; S ZDE insan, araç, yol ve çevredir. nsan: Trafi in en önemli unsuru insand r. nsan trafikte sürücü, yaya, yolcu olarak veya yönetici, denetleyici olarak karfl m za ç kabilir. Bunlar n içinde en önemlisi karayolunda araç kullanan sürücülerdir. Düzenli ve güvenli bir trafik ak fl bak m ndan sürücüye önemli sorumluluklar düflmektedir. yi bir sürücü; yola iyi konsantre SORU olan, sab rl, çabuk karar verebilen ve sorumluluk sahibi oland r. Sürücü konusu Karayolu Eflya ve Kargo Tafl mac l n n Bileflenleri bafll nda detayl incelenmifltir. Yaya: Genelde herhangi bir tafl tta bulunmayan kimse olarak tan mlan r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON Yolcu: Araçta bulunan sürücü haricindeki kiflidir. Yayalar trafik de herhangi bir ulafl m arac kullanmaks z n hareket ederler. Trafik de güvenlik için yayalar nda üstüne düflen önemli görevler söz konusudur. Kiflisel ve sosyal bir varl k olarak insan ve onun hareketleri ile ilgili bütün özellik ve etmenler yaya güvenli i için önemli olmaktad r. Bu etmenler genifl bir yelpazeye yay l r. Bu yelpaze içinde kiflinin e itim düzeyi, yafl, cinsiyeti tercihleri, gereksinimleri ve K kiflilik T Aözellikleri P yer al r. Bunlar n yan nda hareket edilen alan ve yerlerin, genifl anlamda yerleflim biriminin özelliklerini de dikkate almak gereklidir. Bu özellikler nüfus yo unlu u, trafik düzenleme çal flmalar, yerleflim plan, alt yap gibi özellikleri TELEV ZYON kapsar. Trafik içinde yolcunun da önemli sorumluluklar vard r. Yolcular, trafi in seyir ve güvenli ini tehlikeye düflürecek ve di er yolcular rahats z edecek davran fl ve tutumlardan uzak durmal d r. Yolcunun di er bir sorumlu- NTERNET NTERNET

37 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l lu u da tafl t n teknik donan m olumsuz etkileyecek her türlü elektronik cihaz kullanmamakt r. SORU 29 SORU Yolcu konusu Karayolu Yolcu Tafl mac l bafll alt nda ayr nt l incelenmifltir. Trafi in denetim ve kontrolü; trafik polisi ya da polisin görev alan d fl ndaki yerlerde trafikle ilgili e itim alm fl rütbeli askeri personel taraf ndan yap l r. Araç: Trafikte seyreden araçlar; motorlu ve motorsuz olmak üzere iki grupta ele al n r. Motorlu araçlar makine gücüyle çal fl rken, motorsuz AMAÇLARIMIZ araçlar insan ya da SORU hayvan gücüyle hareket etmektedirler. AMAÇLARIMIZ SORU Araç konusu Karayolu Eflya ve Kargo Tafl mac l n n Bileflenleri bafll nda K T A Pdetayl incelenmifltir. K T A P Çevre: Trafikte çevre faktörü, do an n meydana getirdi i, TELEV ZYON ya mur, sis, kar, TELEV ZYON buz, toz bulutu, günefl, nem, çi düflmesi vb. olaylar n tümüdür. Kazalar n meydana gelmesinde etkili olan bu koflullar n, insanlar taraf ndan göz AMAÇLARIMIZ önünde bulundurulmas ve gerekli önlemlerin al nmas gereklidir. AMAÇLARIMIZ NTERNET NTERNET Yol: Her türlü tafl t ve yaya ulafl m için kamunun yararlanmas na aç k olan arazi flerididir. Kavflak, köprü ve tünel gibi yap lar da yol faktörü K tan m na T A P dahil edilmektedir. K T A P Karayolu Trafi ini Etkileyen Faktörler TELEV ZYON Karayolu trafi ini etkileyen üç temel faktör vard r: trafik hacmi, trafik yo unlu u ve h z. Trafik Hacmi: Bir yoldan veya yolun bir fleridinden birim zamanda geçen araç NTERNET say s d r. Birim zaman olarak saat, gün ve y l en çok kullan lan ölçülerdir. Örne- in; Bir yolun kenar nda durup 1 saat boyunca 340 araç geçti i say l rsa, o yolun hacmi 340 araç/saat tir. Y ll k Ortalama Günlük Trafik-YOGT: Bir y lda bir yoldan geçen araç say s - n n 365 e bölünmesi ile elde edilen de erdir. Yollar aras nda k yaslama yap l rken bu de ere bak l r (bölünmüfl yol haline getirilecek yollar n öncelik s ralamas belirlenmesi gibi). Yeni yap lacak veya iyilefltirilecek yollar n projeleri yap l rken genelde 20 y l sonraki YOGT de erleri göz önüne al n r. Mevsimlik Ortalama Günlük Trafik-MOGT: Bir mevsimde bir yoldan geçen araç say s n n toplam gün say s na bölünmesi ile elde edilen de erdir. Trafik Yo unlu u: Herhangi bir anda, birim uzunluktaki bir yolda bulunan toplam araç say s na denir. Yo unluk tespitinde kullan lan bir yöntem, yolun 1 km. uzunlu undaki bölümünün havadan foto raf n n çekilmesi ve buna göre araçlar n say lmas d r. fiekil 2.1 de görülen örnekte verilen yolun mevcut yo unlu u 5 araç/km dir. TELEV ZYON NTERNET fiekil km 1 km Yol Uzunlu unda Herhangi Bir Zamanda Bulunan Araç Say s =5

38 30 Ulaflt rma Sistemleri H z: Birim zamanda gidilen mesafeye denir. Karayollar nda h z genellikle km/saat veya mil/saat olarak ifade edilmektedir (1 kara mili = 1,609 km). Örne in; 90 km/saat (= 56 mil/sa) h zla giden bir araçtan söz edildi inde, bu arac n bir saat içerisinde 90 km lik bir mesafe katedebilecek h zda oldu u anlafl lmaktad r. Araç h zlar ; noktasal h z, iflletme h z, ortalama iflletme h z ve seyahat h z olmak üzere dört gruba ayr l r: Noktasal H z: Bir tafl t n herhangi bir zamanda yolun herhangi bir noktas ndan geçerken tespit edilen h z. Noktasal h zla SIRA ilgili S ZDE günlük yaflamdan bir örnek veriniz. 1 flletme (ortalama) h z : Bir yolda bafllang ç ve bitifl noktalar aras nda, o yol bölümünün uzunlu unun arac n hareket süresine bölünmesiyle elde edilen h z. Ortalama iflletme h z : Bir yol bölümünden birden fazla araç geçmifl ise her SORU birinin geçti i SORU yol bölümü uzunlu u toplam n n bu araçlar n geçifl süreleri toplam - na bölünmesiyle elde edilen h z. Seyahat (ticari) h z : Araçlar n, bir seyahat da bafllang ç-bitifl noktalar aras nda, o yol bölümünün uzunlu unun, durma süreleri dahil geçirdikleri süreye bölün- mesiyle elde edilen h z (mesafe / seyahat süresi). Ankara-Eskiflehir aras ndaki 240 kilometrelik yolun yar s n 60 km/sa h zla kateden bir 2 araç sonras nda 1 saat mola verip dinleniyor. Arac n kalan yolu 40 km/sa h zla katetmesi AMAÇLARIMIZ durumunda iflletme ve seyahat h zlar ne olur? K T A P H za Etki K Eden T A PFaktörler: H za etki eden faktörleri afla daki gibi s ralamak SORU mümkündür: SORU 1. Tafl t Faktörü TELEV ZYON Yafl (Modeli) TELEV ZYON Çeflidi A rl Motor SIRA Gücü S ZDE NTERNET 2. Sürücü NTERNET Faktörü Sürücünün cinsiyeti AMAÇLARIMIZ Yafl Sa l k durumu K T A P 3. Yol Faktörü K T A P Kaplaman n cinsi fierit say s TELEV ZYON Kavflaklar n yerleflimi TELEV ZYON Yol e iminin uzunlu u Yol cinsi Kald r m geniflli i ve kullan m NTERNET 4. Trafik NTERNET Faktörü Yolun hacmi Ak m Yo unluk Geçme düzeyi Karfl ak m n kontrolü

39 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l 31 H z düzenlemeleri Park durumu Denetleme Karayolu Trafi inin De iflimleri Trafik çeflitli sebeplerden ötürü birtak m de ifliklikler gösterir. Bu sebeplere afla daki örnekler verilebilir: Tatil günlerinde flehir içi trafik azal rken, flehir d fl trafik artar. Trafik güneflin do mas yla bafllar ve güneflin batmas yla azal r, gece ise çok aza iner. So uk iklime sahip bölgelerde yaz n trafik art fl gösterir. Trafik kaza say s, trafik miktar n n artmas yla orant l art fl gösterir. Trafi in de iflimi üç flekilde tan mlanabilir: i) fieritsel De iflim: Trafik fleritlerinin kullan m n n flartlara ba l olarak de iflmesidir. Hangi trafik olay fleritsel de iflime örnek olarak gösterilebilir? 3 ii) Yönsel De iflim: Trafi in yön de ifltirmesidir. Örne in sabahlar flehir merkezine do ru yo un olan trafik ak m, akflamlar ters yönde yo unlafl r. iii) Zamansal De iflim: Trafi in zaman içinde periyodik de iflim göstermesidir. Is, ya mur, kar, sis gibi iklim faktörler ile yolun bulundu u SORU bölgedeki endüstriyel, ticari, kültürel ve turistik faaliyetler neticesinde trafik gün, hafta, ay ve y l SORU içinde zamana ba l olarak periyodik de iflimler gösterir. Bunlar k saca afla daki flekilde aç klamak mümkündür: Günlük De iflim, trafi in gün içinde saatlere göre de iflmelerini ifade eder. Sabah 04:00 gibi erken saatlerde bafllayan trafik 07:00-09:00 aras nda bir maksimum de ere ulaflt ktan sonra yavafl yavafl azal r. Ö le saatlerinde (12:00 / 14:00) hafif bir art fltan sonra tekrar azalmaya bafllar ve akflam 17:00-19:00 saatleri aras nda gene AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ fiekil % TRAF K K T A P TELEV ZYON NTERNET Kentiçi Yollarda K T A P Trafi in Saatlik De iflimi Kaynak: Trafik TELEV ZYON Tekni i, Kemal Kutlu, stanbul, NTERNET ORTALAMA TRAF K SAAT

40 32 Ulaflt rma Sistemleri fiekil 2.3 Trafi in Hafta çinde De iflimi Kaynak: Trafik Tekni i, Kemal Kutlu, stanbul, TRAF K fieh RDIfiI fieh R Ç PE SA CA PE CU CE P Günler bir maksimum de ere ulafl r. Daha sonra tekrar azalmaya bafllayan trafik, 22:00 civar hafif bir art fl yaflar. Gece ise saat 24:00 den sonra tekrar azalan trafik miktar saat 03:00-04:00 aras günün en düflük düzeyine ulafl r (fiekil 2.2). Haftal k de iflim, flehir içi ve flehir d fl nda büyük farkl l klar gösterir. Trafik miktar flehir içinde Pazartesi ve Cumartesi günleri maksimum olurken, Pazar günü minimum olur. fiehir d fl nda ise trafik miktar Pazar günü maksimum de ere ulafl r (fiekil 2.3). Ayl k De iflim, trafi in bir ay içinde haftalara veya ay içindeki baz özel günlere göre de iflmesidir. Özellikle flehir içi yollarda ay n ilk haftas nda ticari faaliyetlerdeki yo unluk sebebiyle trafik miktar nda art fl görülür. Trafik miktar insanlar n maafllar n ald klar veya ödemelerin yo unlaflt günlerde artar. Y ll k De iflim, trafi in y l içindeki de iflimi, gün içindeki de iflimi gibi günefl fl yla ba lant l d r. Güneflin daha fazla tesirli oldu u yaz aylar nda trafik art fl gösterir. Çok s cak iklimli yerlerde ise bunun tersi durum gözlenebilir. Orta iklimli yerlerde may s ve ekim aylar nda ortalama trafi e yak n de erler gözlenir. Trafik say mlar n n bu ortalamaya yak n aylarda yap lmas daha do rudur (fiekil 2.4). fiekil 2.4 Trafi in Y l çinde De iflimi Kaynak: Trafik Tekni i, Kemal Kutlu, stanbul, % TRAF K ORTALAMA TRAF K AYLAR O fi M N M H A E E K A O

41 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l 33 KARAYOLU TAfiIMACILI INA L fik N TEMEL KAVRAMLAR Karayolu Tafl ma Yönetmeli inde yer alan tan mlardan, karayolu tafl mac l ile ilgili olan kavramlar afla da s ralanm flt r. Ambar: Eflyan n kapal alanda muhafaza edilmesine uygun olan yer. Çekici: Römork ve yar römorklar çekmek için imal edilmifl olan ve eflya veya yük tafl mayan motorlu tafl t. Da t c : Tek parçada en fazla 5 kilogram a rl ndaki kargolar n k sa sürede kap dan kap ya kendi nam ve hesab na da t m n yapacak gerçek ve tüzel kifliler. Gabari: Tafl tlar n yüklü veya yüksüz olarak karayolunda güvenli seyirlerini temin amac ile uzunluk, genifllik ve yüksekliklerini belirleyen ölçüler. stiap haddi ve/veya tafl ma kapasitesi: Bir tafl t n veya arac n güvenle tafl - yabilece i ve imalat standard nda belirtilen en çok yük a rl veya yolcu ve hizmetli say s. Kamyon: zin verilebilen azami yüklü a rl 3,5 tondan fazla olan ve eflya veya yük tafl mak için imal edilmifl motorlu tafl t. Kamyonet: zin verilebilen azami yüklü a rl 3,5 tonu geçmeyen ve eflya veya yük tafl mak için imal edilmifl motorlu tafl t. Karayolu: Trafik için kamunun yararlanmas na aç k olan arazi fleridi, yol, otoyol, köprüler ve benzeri yap ve alanlar. Kargo tasnif ve aktarma merkezi: Kargo tafl malar nda indirme, bindirme, yükleme, boflaltma, aktarma, tasnif ve da t m hizmetlerinin yap ld yer. Otobüs: Yap s itibariyle sürücüsü dahil en az 9 oturma yeri olan ve yolcu tafl mak için imal edilmifl motorlu tafl t. Otomobil: Yap s itibariyle sürücüsü dahil en çok 8 koltuk kapasitesine sahip olan ve yolcu tafl mak için imal edilmifl motorlu tafl t. Özel izin belgesi: Tafl malarda geçifl belgesi aranmadan, geçifl belgesi yerine geçmek üzere ve Türk ihraç ürünlerini tafl mak amac yla yabanc plakal tafl tlara verilen belge. Özmal tafl t: Yetki belgesi sahibi ad na motorlu araç tescil ve motorlu araç trafik belgelerinde kay tl tafl tlar. Römork: Motorlu tafl tla çekilen, insan, eflya veya yük tafl mak için imal edilmifl motorsuz tafl t. Sevk irsaliyesi: Yurt içi tafl malarda, gönderilen eflya için, gönderen taraf ndan düzenlenen eflyan n içeri ini, a rl n, hacmini, paketleme veya ambalaj flekli ile gerçek de erini belirleyen ve gönderenin beyan na dayanan ilgili mevzuat hükümleri uyar nca düzenlenen belge. Sözleflmeli tafl t: Yetki belgesi sahibinin noterden yap lm fl bir tafl ma geliri paylafl m veya kira sözleflmesine dayanarak, kendi unvan ve sorumlulu u alt nda çal flt raca baflkas na ait tafl tlar. Sürücü: Karayolunda motorlu bir arac veya tafl t sevk ve idare eden kifli. fiehir içi tafl ma: Belediye s n rlar ile mücavir alan dahilinde yap lan tafl malar. Tafl ma hatt : Düzenli yolcu tafl mac l nda, tafl man n bafllad kalk fl noktas ile bitti i var fl noktas ndaki yerleflim yerleri. Tafl ma güzergah : Tafl man n bafllad kalk fl noktas ndan bitti i var fl noktas na kadar ara duraklar da dahil takip edilen yol. Tafl ma irsaliyesi: Tafl ma faaliyetinde bulunanlar n, tafl nmas n üstlendikleri bir veya birden çok gönderilen ve gönderene ait ayn tafl tta, ayn zamanda tafl nan eflya veya kargo için ilgili mevzuat hükümleri uyar nca düzenlenen belge.

42 34 Ulaflt rma Sistemleri Tafl t belgesi: Yetki belgesi sahibinin kullanaca tafl tlar n niteli ini ve say s - n liste halinde gösteren yetki belgesinden ayr, yetki belgesinin eki olarak düzenlenen belge. Tafl t kart : Bir tafl t n yaln z bir yetki belgesinin eki tafl t belgesinde kay tl oldu unu ve bu belge alt nda çal flt r labilece ini gösteren belge. Yar römork: Bir k sm motorlu tafl t üzerine oturan, tafl d eflyan n veya yükün ve kendi a rl n n bir k sm motorlu tafl t taraf ndan tafl nan römork. Yurt içi tafl ma: Herhangi bir ilin herhangi bir noktas ndan bafllay p di er bir ilin herhangi bir noktas nda biten veya mesafesine bak lmaks z n bir ilin s n rlar içerisindeki iki nokta aras nda yap lan tafl malar. Bir firma taraf ndan iki nokta aras nda yap lan tüm seferlere kat lan yolcu say lar toplam n n sefer say s na bölünmesi ile buluna ortalama yolcu say s n n tafl ma arac kapasitesine oran na yükleme denir. Sefer bafl na, saatlik, günlük, haftal k, ayl k ve y ll k olarak yükleme hesaplar yap labilir. KARAYOLU YOLCU TAfiIMACILI I Dünyada yolcu tafl mac l a rl kl olarak karayolu tafl ma sistemleri ile gerçeklefltirilmektedir. Ülkemizde karayolu yolcu tafl mac l, baflta Ulaflt rma Bakanl n n Kurulufluna liflkin Yasa ile iki yönetmelik çerçevesinde yürütülmektedir. Bunun yan s ra 2918 say l Karayollar Trafik Kanunu, Sigorta Mevzuat, Borçlar Hukuku gibi ilgili tüm yasalar ve mevzuat, tafl mayla ilgili tüm konular hukuken yönlendirmektedir. ki nokta aras nda düzenli yolcu tafl mac l hizmetinin verilebilmesi için; araçlar n kullanaca yollar n kullan labilir halde olmas, tafl mac l icra edecek firman n yeterli sermaye yat r m yapmas, ulaflt rmada iflleyifli sa layacak yeterli teknik altyap n n kurulmufl olmas, yeterli düzeyde yüklemeye sahip olmak, getirisi düflük olabilecek verimsiz hatlarda yeterli kamu deste inin al nmas gereklidir. Yolcu Tafl mac l nda Tafl mac, Yolcu, Sürücü ve Hizmetlilerin Sorumluluklar Karayolu Tafl ma Yönetmeli ine (KTY) göre yolcu tafl mac l nda tafl mac, yolcu, sürücü ve hizmetli personele düflen görev ve sorumluluklar afla da maddeler halinde s ralanm flt r: Yetki belgesi sahibi (tafl mac ), yolcu ve eflyan n güvenlik içinde tafl nmas ndan sorumludur (KTY-Madde 22-c). Yolcu tafl mac lar ve acenteleri, bilet sat fl yapt klar terminallerde ve çevresinde yolcular yönlendirmek için personel istihdam edemez, çal flt ramaz ve bunlardan yararlanamazlar. Promosyonlu bilet sat fl yapamazlar (KTY-Madde 22-f). Yolcu tafl mac lar, sürücülerinin seyahat esnas nda yolcularla veya personelle uzun süreli sohbet etmelerini önlemek, yol ve seyir güvenli ini tehlikeye düflürmemek için gerekli tedbirleri almak zorundad rlar (KTY-Madde 22-g). Yetki belgesi sahibi, yolcular n sa l kl, rahat ve güvenli bir yolculuk yapmas n sa layacak tedbirleri almakla yükümlüdür (KTY-Madde 23-a). Tafl mac, ilgili mevzuat hükümlerine uygun bir tafl t, nitelikli sürücü ve hizmetli personel ile sefere göndermek, sürücülerin sürücü belgelerinin yanlar nda bulunup bulunmad n kontrol etmek, teknik flartlara uymayan tafl tlar n trafi e ç kmas na engel olmak, güzergah mesafesini dikkate alarak yeteri kadar sürücü bulundurmak zorundad r. Tafl t kartlar olmayan tafl tlar yolcu, eflya ve kargo tafl mak amac yla kullanamaz (KTY-Madde 23-b).

43 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l 35 Karayolu alt yap s, iflletilmesi, trafik, do al afetler, hava flartlar ile ar za ve kaza hali dahil, seyahat esnas nda meydana gelen ve beklenmeyen durumlarla ilgili olarak ortaya ç kan ve tafl man n devam n engelleyen sebeplerin, belirsiz bir süre beklemeyi mecburi k lmas veya var fl noktas na kadar gerekli zaman n bir kat ndan daha fazla beklemeyi gerektirmesi halinde, tafl - mac, imkan oldu u takdirde bir baflka güzergah izleyerek tafl may tamamlamak, aksi halde yolcuyu güzergah üzerinde yolcunun diledi i bir yere kadar götürmek veya yolcu ve eflyay hareket noktas na geri getirmekle yükümlüdür (KTY-Madde 23-c). Yetki belgesi sahipleri taraf ndan, tafl ma s ras nda yolcuya ikram edilen yiyecek, içecek, mendil, kolonya ve benzeri maddelerin Sa l k Bakanl taraf ndan yay mlanan G dalar n Üretimi Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Yönetmeli e uygun bir flekilde olmas zorunludur (KTY-Madde 23-g). Yolcular, trafi in seyir ve güvenli ini tehlikeye düflürecek, di er yolcular rahats z edecek, genel ahlaka ve adaba ayk r tutum ve davran fllarda bulunamaz. Tafl t n teknik donan m n olumsuz etkileyecek hiçbir elektronik cihaz kullanamaz (KTY-Madde 26). Tafl t sürücüsü ve yolculara hizmet eden görevliler; trafi in seyir ve güvenli ini tehlikeye düflürecek, yolcular rahats z edecek, genel ahlaka ve adaba ayk r tutum ve davran fllarda bulunamazlar (KTY-Madde 26). Yolcu Tafl mac l nda Kullan lacak Tafl tlar Karayolu Tafl ma Yönetmeli inin (KTY) ilgili maddeleri gere i, yolcu tafl mac l nda kullan lacak tafl tlar afla daki özelliklere sahip olmal d r: Yolcu tafl malar nda faaliyete esas olan yetki belgesinin al nabilmesi için gereken asgari kapasiteyi sa layacak say da özmal ticari tafl t n, ilk baflvuru ve faaliyet süresince 8 yafl ndan büyük olmamas flartt r. Ancak, A3 yetki belgesi sahiplerinin tafl t belgesine kay t edilecek tafl tlar ilk baflvuru ve faaliyet süresince hiçbir flekilde 5 yafl ndan büyük olamaz. (KTY-Madde 17/a-1) Di er tafl tlar, yetki belgelerinin eki tafl t belgelerine en çok 16 yafl na kadar kaydedilir. Ancak, 16 yafl ndan büyük tafl tlar, otomotivle ilgili teknik bölümleri olan üniversitelerce verilecek ve Sanayi ve Ticaret Bakanl nca onaylanacak teknik yeterlilik raporuna göre 20 yafl dahil kullan labilir (KTY- Madde 17/a-1). Yolcu tafl mac l nda kullan lacak tafl tlar n, koltuk kapasitelerinin otomobillerde sürücüsü dahil 4 koltuk, otobüslerde sürücüsü dahil 25 koltuk kapasitesinden az olmamas gerekir. Ancak, uluslararas yolcu tafl malar nda befl yafl ndan, yurt içi yolcu tafl malar nda 10 yafl ndan büyük olmamak kayd yla, sürücüsü dahil 25 koltuk kapasitesinden daha küçük her türlü özmal ticari otobüs tafl t belgesine kaydedilebilir. Bu tafl tlar asgari kapasite hesab nda ve sözleflmeli tafl t kullan m oranlar nda dikkate al nmaz (KTY-Madde 17/a-2). Yolcu tafl mac l nda kullan lan tafl tlarda, tafl ma esnas nda tafl t n çal flma düzenini olumsuz bir flekilde etkilemeyecek, çal fl r vaziyette haberleflme cihaz bulundurulmas zorunludur (KTY-Madde 19/b). Yolcu tafl mac l nda kullan lan tafl tlarda her 10 koltuk için en az 1 adet olmak üzere, boyun korsesi bulundurulmas zorunludur (KTY-Madde 19/c). Karoserinde, fabrikas nca imal edilmifl standart yak t depolar nda ve görünümünde de ifliklik veya tadilat yap lan ve koltuk kapasitesi tadilat yap l- A3 Yetki Belgesi: Oto kiralama iflletmecili i yapacaklara verilen belgedir.

44 36 Ulaflt rma Sistemleri Tafl t Kart : Bir tafl t n yaln z bir yetki belgesinin eki tafl t belgesinde kay tl oldu unu ve bu belge alt nda çal flt r labilece ini gösteren belgedir. mak suretiyle art r lm fl tafl tlar yurt içi ve uluslararas yolcu tafl malar nda kullan lamaz (KTY-Madde 43-a). Yetki belgesi sahipleri, tafl t kartlar n n as llar n tafl tlar nda bulundurmak zorundad rlar. Tafl t kartlar düzenlenirken, tafl t kart na, yetki belgesi sahibinin ticari unvan, yetki belgesinin türü ve numaras, tafl t kart n n geçerlilik süresi, tafl t n markas, cinsi, modeli, plakas ve rengi yaz lmal d r (KTY-Madde 20). KARAYOLU EfiYA VE KARGO TAfiIMACILI I Fiziksel anlamda eflya ya da kargo ak fl nda rol oynayan üç temel öge bulunmaktad r. Bunlar; sürücüler, araçlar ve yükler olarak belirtilebilir. Banket: Yol kaplamas n n iki yan nda, kaplamaya bitiflik ve kaplama kenar ile flev bafl aras nda kalan k s md r. Sürücü Karayolu trafi inde en önemli unsur insand r. nsan, trafik içinde, sürücü, yaya, yolcu ve düzenleyen-denetleyen görevliler fleklinde yer alabilir. Bunlar n aras nda en önemlisi, karayolunda araç kullanan sürücülerdir. Sürücüye öncelikle çevreden devaml olarak birtak m bilgiler gelir. Bilgiler kendisine gözü, kula, el ve ayaklar, hisleri gibi duyulardan iletilirler. Bu bilgiler yola ait olan; kaplama, banketler, kavflaklar gibi olanlar n yan nda, trafi e ait olan araçlar, insanlar vb. di er unsurlard r. Bu unsurlar n içinde sürücüye düflen görev bunlar önem s ras na göre de- erlendirmesidir (trafik hissi). De er s ras na göre seçilen bilgilerin bundan sonra tehlike durumlar de erlendirilir (de erlendirme). Bu aflamay karar aflamas takip eder ( e er tehlike varsa al nacak tedbir ne olmal ). En son aflama ise karar verilen durumun uygulama safhas d r. E er ki sürücü kaynakl bir trafik kazas söz konusuysa, burada kiflinin yukar da bahsedilen de erlendirme, karar ve uygulama hisleri, kazaya sebebiyet aç s ndan irdelenmelidir. nsani özellikler ve davran fllar trafikle ilgili olaylarda önem arz ederler. Görme, duyma, koklama, refleks ve uzakl k takdiri, kifliden kifliye de iflen ve trafikte güvenli araç kullanmay direkt etkileyen fiziksel özelliklerdir. Kurallara uymamak, sab rl olmamak, h zl kullanmaya meyilli olmak ve dikkati trafi e yo unlaflt ramamak ise istenmeyen ruhsal özelliklerdir. Sürücü Kaza liflkisi Trafik kazalar na sebep olan ana faktörler insan, tafl t, yol ve çevre olmak üzere dört grupta toplanabilir. nsan faktörü kazaya sebebiyet aç s ndan ana unsur olup; sürücü, yaya ve yolcu olarak üç flekilde trafi in içinde yer al r. Bunlar n içinde de en fazla kazalardan etkilenen sürücülerdir. Trafik kazalar na sebep olan sürücü unsurlar afla da s ralanm flt r: Fiziksel nedenler Afl r h z Alkollü araç kullanma Hatal sollama fierit ihlali Yak n takip Hatal durmak, park etmek Trafik fl k ve iflaretlerine uymamak Kavflaklarda geçifl kurallar na uymamak Takip mesafesine uymamak Yorgunluk veya uykusuzluk gibi fiziki durumlar

45 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l 37 Psikolojik nedenler Afl r sevinçli veya üzüntülü olmak Dikkatsizlik Anl k duygu de iflimleri Sosyal ve kültürel nedenler Meslek Yafl Cinsiyet E itim Sürücülerin Trafik çinde Sorumluluklar Yukar da bahsedilen trafik kazalar na sebep olan unsurlar ortadan kald rmak için sürücülerin uymas gereken birtak m trafik kurallar söz konusudur. Önemli olan, arac hareket ettirebilmek de il, trafik içinde kurallara ba l, di er sürücü ve yayalara sayg l, sa duyulu ve dikkatli kullanabilmektir. Güvenli bir trafik düzeni için, sürücüye daha fazla görev düflmektedir. yi bir sürücü, baz lar zamanla kazan lan pek çok özelli e sahip olmal d r (sorumluluk, yo unlaflma, çabuk karar verme, sab rl olma vb.). Sürücülerin trafikte uymas gereken genel kurallar ise flunlard r: Emniyet kemeri takmak H z ve trafik kurallar na uymak Öndeki arac dikkatli geçmek Virajlara yavafl girmek Dikkati yoldan ay rmamak Yolu önceden planlamak (özellikle uzun yola ç kmadan önce) Di erlerine karfl hoflgörülü olmak Yayalar n haklar na sayg l olmak Kavflaklara dikkatli yaklaflmak ve girmek Kendini göstermek ( farlar açmak, ar zal stop lambas n de ifltirmek vb.) Rahat araç kullanmak (mevsime uygun giyinmek, uykulu-alkollü-hasta araç kullanmamak vb.) Araç bak mlar n aksatmamak Karayolu eflya tafl mac l sektöründe faaliyet gösteren bir sürücüden beklenen tutumdavran fl-bilgi ve beceriler nelerdir? 4 Tafl t nsanlar ve yüklerini bir yerden baflka bir yere tafl yan araçlara tafl t denir. Tafl tlar kullan ld klar yerlere göre isim al r; kara tafl t, deniz tafl t veya SORU hava tafl t gibi. SORU Kullan m amaçlar na göre tafl tlar flekil, boyut ve karakteristik olarak farkl l klar gösterir. Her çeflit arac n boyutsal ve mekanik aç dan de iflik tipleri vard r. Makine gücüyle hareket eden tafl tlara motorlu tafl t, insan ya da hayvan gücü ile hareket edenlere ise motorsuz tafl t denir. Motorlu tafl tlar hafif tafl tlar ve a r tafl tlar olmak üzere iki grupta ele al nabilir. Kamyonet, minibüs, otomobil ve motosiklet gibi tafl tlar hafif tafl tlar s n f na girerken, otobüs ve kamyon gibi tafl tlar a r tafl tlar grubuna girer. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

46 38 Ulaflt rma Sistemleri Motorlu Tafl tlar Kendinden tahrikli ve manevra yetene ine sahip, karayollar nda ya da arazide hareket edebilen, yük ve yolcu tafl yabilen araçlara motorlu tafl tlar denir. Tafl t tasar m ve performans hesaplar nda afla daki kriterler dikkate al n r: H zlanma kabiliyetinin yüksek olmas fllevsel olmas (kullan m kolayl ) flletme giderlerinin düflük olmas Titreflim ve gürültü gibi konfor yönlerinin iyi olmas Bak m ve tamir kolayl n n sa lanmas Yak t tasarrufu sa lanmas Çevreyi olumsuz etkilememsi Görüfl yönünden yeterli olmas Frenleme ve manevra kabiliyetinin yüksek olmas Her aç dan emniyetli olmas Yak ttan elde etti i s enerjisini mekanik (hareket) enerjisine çeviren enerji makinelerine motor denir. Motor tafl t n hareketini ve gerekli gücünü sa layan ana elemand r. Motorlar n s n fland r lmas ise afla daki flekilde olmaktad r: Yak t cinsine göre: Benzin-Dizel-LPG Zamanlamas na göre: Çift zamanl -Tek zamanl So utma sistemine göre: Su so utmal -Hava so utmal Silindir dizilifline göre: S ral tip-v tipi-x tipi-y ld z tipi-boksör tipi Ateflleme sistemine göre: Klasik ateflleme sistemli-elektronik ateflleme sistemli Tafl t Boyutlar (Gabari) Uzunluk: Arac n tipine ve dingil say s na göre maksimum araç uzunlu una birtak m s n rlamalar getirilmifltir. Arac n arkas ndaki veya önündeki tescil plakas, çeki kancas, tampon vb. parçalar bu uzunlu a dahildir. Araç s n flar na göre uzunluklar flu flekildedir: 2, 3 ve daha çok dingilli araçlar için en fazla 12,00 m Yar römorklu araçlarda 16,00 m Bir römorklu katarlarda 18,75 m ki römorklu katarlarda 22,00 m Mafsall (körüklü) otobüslerde 18,00 m 3 dingilli tek katl otobüslerde en fazla 12,60 m Genifllik: Uluslararas yol standartlar dahilinde yol genifllikleri birinci s n f yollar için bellidir (3,60 m). flte bu nedenle üretilen araçlar n genifllikleriyle ilgili, cinslerine göre baz s n rlamalar konmufltur. Arac n yana ç k nt yapan tüm sabit parçalar (tekerlek, kap kollar, tamponlar vb.) bu geniflli e dahildir. Ancak, d fl geriyi görme aynalar, yan gabari aynalar, sinyal lambalar, gümrükleme mühürleri, esnek paçac klar, çekilebilen basamaklar, kar zincirleri ve lasti in zemine oturmas ndan kaynaklanan fliflkinli i bu geniflli e dahil tutulmam flt r. Bir motorlu arac n yüksüz ya da yüklü olarak geniflli i 2,55 m yi geçemez. Frigorifik (so utmal ) araçlar için 2,60 m lik de ere müsaade edilmektedir. Yükseklik: Havaleli yük tafl yan araçlar n köprü ve benzeri yap lar n alt ndan geçerken baz riskleri do urmamas gerekir. Karayollar nda tesis edilen tünel ve alt geçit gibi yap lar genelde 4,5-5,0 m yüksekli inde infla edilirler. Bundan ötürü araçlar için yükseklik s n rlamalar getirilmifltir. Yüksüz veya yüklü olarak bir tafl - t n sahip olabilece i maksimum yükseklik 4,00 m dir. Buna maksimum gabari yük-

47 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l 39 sekli i de denir. Bu zorunluluk ayn zamanda araçlar n virajlarda devrilme risklerini azaltmak için de konmufltur. Yük Ülkemizdeki yük tafl mac l n n neredeyse tamam na yak n bölümü karayolu ile yap lmaktad r. Özellikle flehirler aras yollarda tafl nan yüklerin tonaj s n rlar n aflmamak, karayollar na zarar vermemek aç s ndan önemlidir. Zira asfalttaki bozulmalar hem yol ömrünü k saltmakta hem de trafik güvenli ini tehlikeye sokmaktad r. Afl r Yüklemenin Etkileri: Tafl tlarda istiap haddi d fl nda yük tafl nmamas gerekir. Zira her arac n yap s, güvenle tafl yaca yüke göre tasarlanm flt r. Afl r yükün ayn zamanda arac n ömrünü k saltt ve sürüfl esnas nda daha fazla yak t harcamas na sebep oldu u bilinmektedir. Afl r yük arac n birçok önemli parças nda zorlanma nedeniyle y pranma ve bozulmalara sebep olur; baflta fren donan m, direksiyon ve güç aktarma organlar olmak üzere birçok teknik konuda riskler oluflur. statistikler, rot ç kmas, fren patlamas, lastik patlamas ve devrilme sebebiyle oluflan kazalara afl r yükün sebep oldu unu göstermektedir. Virajlarda arac savurucu yönde etkileyen merkezkaç kuvveti, arac n kütlesiyle do ru orant l oldu undan, bu k s mlarda fazla yüklü arac n normal yüklü bir araca göre devrilme ihtimali daha fazlad r. Afl r yüklemenin karayoluna etkisi de flüphesiz olumsuz yöndedir. Karayolu projesi yap l rken alt temel, temel ve kaplama kal nl klar n n seçilmesinde dingil yükleri temel al n r. Yolun ömrü dingil yükü ile ters orant l olup, bu durum afl r yüklemenin yol ömrünü k saltaca sonucunu do urur. Bu sonuçla, yolda oluflan çöküntüler ve bozulmalar ayn zamanda araçlara savurucu yönde etki eder ve kaza oluflumuna zemin haz rlarlar. zne Ba l Özel Yüklerin Tafl nmas : Bu tarz yükler KGM taraf ndan verilen özel yük tafl ma izin belgesi olmadan tafl namaz. zin verilseler bile bu araçlar gece ve olumsuz hava flartlar nda yola ç kamazlar. Bu araçlar gabari fazlas yük tafl - yorlarsa, sol d fl kenarlar na önden ve arkadan görünecek flekilde 30x30 cm ebat nda küçük olmayan k rm z renkli flama asmak zorundad rlar. Genifl-uzun yüklerin tafl nmas nda, bölünmemifl çift yönlü yollarda arac n önüne 50 m mesafede öncü, tek yönlü bölünmüfl yollarda ise 50 m arkas nda artç araç bulunmal d r. Tafl - nan yüke göre uyar levhas bulundurmak baflka bir zorunluluktur. Askeri araçlar n tafl nmas içinse KGM den izin al nmas zorunlulu u yoktur. KARAYOLU TAfiIMACILIK SEKTÖRÜNDEK KURUL VE KURULUfiLAR 2918 Say l Karayolu Trafik Kanunu na göre karayolu tafl mac l ile ilgili Kurul, Kurulufllar ve Komisyonlar ile bunlar n görev ve yetkileri afla da s ralanm flt r. Belediye Trafik Birimleri (MADDE 10): Karayolu Trafik Kanunuyla belediyelere verilen görevler il ve ilçe trafik komisyonlar ve mahalli trafik birimleri ile iflbirli i yap larak yürütülür. Her belediye baflkanl bünyesinde, hizmet kapasitesi göz önünde tutularak çiflleri Bakanl nca tespit edilecek ölçülere ve genel hükümlere göre, belediye trafik flube müdürlü ü, flefli i veya memurlu u kurulur. Görevleri: Yap m ve bak m ndan sorumlu oldu u yollar, trafik düzeni ve güvenli ini sa layacak durumda bulundurmak. Gerekli görülen kavflaklara ve yerlere trafik fl kl iflaretleri, iflaret levhalar koymak ve yer iflaretlemeleri yapmak.

48 40 Ulaflt rma Sistemleri Karayolu yap s nda ve üzerinde yap lacak çal flmalarda gerekli tedbirleri almak, ald rmak ve denetlemek. Karayolunda trafik için tehlike teflkil eden engelleri gece veya gündüze göre kolayca görülebilecek flekilde iflaretlemek veya ortadan kald rmak. Yol yap s veya iflaretleme yetersizli i yüzünden trafik kazalar n n vuku buldu u yerlerde, yetkililerce teklif edilen tedbirleri almak. Çocuklar için trafik e itim tesisleri yapmak veya yap lmas n sa lamak. l ve lçe Trafik Komisyonlar (MADDE 12): l s n rlar içinde mahalli ihtiyaç ve flartlara göre trafik düzeni ve güvenli i bak m ndan yönetmelikte gösterilen konular ve esaslar çerçevesinde, illerde vali veya yard mc s n n baflkanl nda, belediye, emniyet, jandarma, milli e itim, karayollar ve Türkiye fioförler ve Otomobilciler Federasyonuna ba l ilgili odan n temsilcileri; valilikçe uygun görülen trafikle ilgili üniversite, oda, vak f ve kamuya yararl dernek veya kurulufllar n birer temsilcisinden oluflan l Trafik Komisyonu, ilçelerde kaymakam n baflkanl nda, ayn kurulufllar n yöneticileri veya görevlendirecekleri temsilcilerin kat ld lçe Trafik Komisyonu kurulur. Görev ve yetkileri: l s n rlar içinde mahalli ihtiyaç ve flartlara göre trafik düzeni ve güvenli ini sa lamak amac yla gerekli tedbirleri almak. Trafi in düzenli bir flekilde ak m n sa lamak bak m ndan alt yap hizmetleri ile ilgili tedbirleri almak, trafikle ilgili sorunlar çözümlemek, bütün ülkeyi ilgilendiren Karayolu Trafik Güvenli i Yüksek Kurulu nun müdahalesini gerektiren hususlar çiflleri Bakanl na iletmek. Karayolu tafl mac l na ait mevzuat hükümleri sakl kalmak üzere, trafik düzeni ve güvenli i yönünden belediye s n rlar içinde ticari amaçla çal flt r lacak yolcu ve yük tafl tlar ile motorsuz tafl tlar n çal flma flekil ve flartlar, çal flt r labilece i yerler ile güzergahlar n tespit etmek ve say lar n belirlemek. Gerçek ve tüzel kifliler ile resmi ve özel kurum ve kurulufllara ait otopark olmaya müsait bofl alan, arazi ve arsalar geçici otopark yeri olarak ilan etmek ve bunlar n sahiplerine veya üçüncü kiflilere iflletilmesi için izin vermek. Emniyet Genel Müdürlü ünün merkez, bölge, il ve ilçe trafik kurulufllar (MADDE 5): Kanunla Emniyet Genel Müdürlü üne verilen görevler Emniyet Genel Müdürlü ü ne ba l olarak kurulan Trafik Hizmetleri Baflkanl nca yürütülür. Trafik Hizmetleri Baflkanl, Emniyet Genel Müdür Yard mc s taraf ndan yürütülür. Emniyet Genel Müdürlü ünün merkez, bölge, il ve ilçe trafik zab tas kurulufllar Trafik Hizmetleri Baflkanl na ba l olarak çal fl r. Görev ve yetkileri: Araçlar, bu Kanun a göre araçlarda bulundurulmas gerekli belge ve gereçleri, sürücüleri ve bunlara ait belgeleri, sürücülerin ve karayolunu kullanan di er kiflilerin kurallara uyup uymad n, trafik düzenlemelerinin ve çeflitli tesislerin bu Kanun hükümlerine uygun olup olmad n denetlemek. Duran ve akan trafi i düzenlemek ve yönetmek. El koydu u trafik kazalar nda trafik kaza tespit tutana düzenlemek. Trafik suçu iflleyenler hakk nda tutanak düzenlemek, gerekli ifllemleri yapmak ve takip etmek. Trafik kazas neticesinde hastalanan veya yaralananlar n bak mlar n sa layacak tedbirlerin süratle al nmas na yard mc olmak ve yak nlar na haber vermek. Araçlar n tescil ifllemlerini yaparak belge ve plakalar n vermek. Sürücülerin belgelerini vermek.

49 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l Ülke çap nda tafl tlar n ve sürücülerin sicillerini tutmak, teknik ve hukuki de iflikliklerini ifllemek, istatistiki bilgileri toplamak ve de erlendirmek. Trafik kazalar n n olufl nedenleri ile ilgili tüm unsurlar kapsayan istatistik verileri ve bilgilerini toplamak, de erlendirmek, sonuçlar na göre gereken önlemlerin al nmas n sa lamak ve ilgili kurulufllara teklifte bulunmak. Hasar tazminat ödemelerini h zland rmak amac yla, sigorta flirketlerince istenecek gerekli bilgi ve belgeleri vermek. Karayollar Genel Müdürlü ü (MADDE 7): Ülkemizde gerçek anlamda planl ve modern karayolu yap m na 1 Mart 1950 de Bay nd rl k Bakanl bünyesinde kurulan Karayollar Genel Müdürlü ü (KGM) ile baflland söylenebilir. Uzun y llar ayn bakanl a ba l olarak çal flan kurum, günümüzde Ulaflt rma Bakanl bünyesinde yer almaktad r. KGM bünyesinde üç tip yol vard r: Otoyol, Devlet yolu, l yolu. 41 Otoyol: Yaln zca motorlu tafl tlar n kullanabilece i, efldüzey kavflak ihtiva etmeyen, tam eriflme kontrollü, çift platformlu ve yüksek standartl yoldur. Devlet Yollar : Ülke içinde il merkezleri ile liman, havaalan, demiryolu istasyonu gibi önemli merkezleri birbirine ba layan birinci derecede yollard r. l Yollar : Bir il s n r içinde ikinci derece öneme haiz olan ve flehir, ilçe, bucak gibi belli bafll merkezleri birbirine, il merkezlerine ve devlet yollar na ba layan yollard r. KGM sorumlulu undaki yollar geometrik standartlar na göre s n fland r n z. 5 KGMnin görev ve yetkileri: Yap m ve bak m ndan sorumlu oldu u karayollar nda can ve mal güvenli i yönünden gerekli düzenleme ve iflaretlemeleri yaparak önlemleri almak ve ald rmak. SORU SORU Tüm karayollar ndaki iflaretleme standartlar n tespit etmek, yay nlamak ve kontrol etmek. Trafik ve araç tekni ine ait görüfl bildirmek, karayolu güvenli ini ilgilendiren konulardaki projeleri incelemek ve onaylamak. Yap m ve bak m ndan sorumlu oldu u karayollar nda, SIRA çiflleri S ZDE Bakanl n n uygun görüflü al nmak suretiyle, yönetmelikte belirlenen h z s n rlar n n üstünde veya alt nda h z s n rlar belirlemek ve iflaretlemek. AMAÇLARIMIZ Trafik kazalar n n olufl nedenlerine göre verileri haz rlamak ve karayollar nda AMAÇLARIMIZ gerekli önleyici teknik tedbirleri almak. Yap m ve bak m ndan sorumlu oldu u karayollar nda trafik K Tgüvenli ini A P ilgilendiren kavflak, durak yeri, ayd nlatma, yol d fl park yerleri ve benzeri tesisleri yapmak, yapt rmak veya di er kurulufllarca haz rlanan projeleri tetkik K T A P ve uygun olanlar tasdik etmek. TELEV ZYON TELEV ZYON Yetkili birimlerce veya trafik zab tas nca tespit edilen trafik kaza analizi sonucu, altyap ve yolun fiziki yap s ile iflaretlemeye dayal kaza sebepleri göz önünde bulundurularak önerilen gerekli önlemleri almak. Araçlar n a rl k kontrollerini yapmak veya yapt rmak, ayk r NTERNET görülen hususlar hakk nda suç veya ceza tutana düzenlemek. NTERNET Milli E itim Bakanl (MADDE 8): Görev ve yetkileri: Motorlu araç sürücülerinin yetifltirilmesi için 123 üncü madde gere ince sürücü kurslar açmak, özel sürücü kursu aç lmas na izin vermek, bunlar her safhada denetlemek. Resmi ve özel kurslarda e itilenlerin s navlar n yapmak, baflar l olanlara sertifika verilmesini sa lamak. Okul öncesi, okul içi ve okul d fl trafik e itimini düzenleyen trafik genel e itim plan haz rlamak ve ilgili kurulufllarla ifl birli i yaparak uygulamak. Sa l k Bakanl (MADDE 8): Görev ve yetkileri: Karayollar nda meydana gelen trafik kazalar ile ilgili ilk ve acil yard m hizmetlerini planlamak ve uygulamak.

50 42 Ulaflt rma Sistemleri Trafik kazalar nda yaralananlar n en k sa zamanda sa l k hizmetlerinden istifadelerini temin etmek üzere, çiflleri Bakanl n n uygun görüflü de al narak karayollar üzerinde ilkyard m istasyonlar kurmak, bu istasyonlara gerekli personeli, araç ve gereci sa lamak. Her ilde trafik kazalar için e itilmifl sa l k personeli ile birlikte yeteri kadar ilk ve acil yard m ambulans bulundurmak. Ulaflt rma Bakanl (MADDE 8): Görev ve yetkileri: Ulaflt rma Bakanl n n ilgili birimleri 2918 Say l Karayolu Trafik Kanunu ve di- er mevzuatla verilen hizmetleri yapmak ve karayolu tafl mas na iliflkin gerekli koordinasyonu sa lamakla yükümlüdürler. Tar m, Orman ve Köyiflleri Bakanl (MADDE 9): Görev ve yetkileri: Orman yollar nda; Trafik düzeni ve güvenli i aç s ndan ana orman yollar ile gerekli görülen di er orman yollar nda iflaretlemeler yaparak tedbir almak ve ald rmak. Kanuna göre ç kar lan yönetmeliklerle orman yollar için verilen trafikle ilgili di er görevleri yapmak. Köy yollar nda; Trafik düzeni ve güvenli i aç s ndan gerekli düzenleme ve iflaretlemeleri yaparak, tedbir almak ve ald rmak. Yol güvenli ini ilgilendiren konulardaki; kavflak, durak yeri, yol d fl park yeri, ayd nlatma ve benzeri tesislerin projelerini incelemek ve gerekenleri onaylamak. Yap m ve bak m ndan sorumlu oldu u karayollar nda kanunda belirtilen tesisler için ba lant y sa layacak geçifl yollar yönünden izin vermek. Yetkili birimlerce veya trafik zab tas nca tespit edilen trafik kaza analizi sonucu, karayolu yap s ve iflaretlemeye dayal kaza nedenleri göz önünde bulundurularak gerekli tedbirleri almak. Karayolu güvenli i konusunda hedefleri tespit etmek, uygulatmak ve koordinasyonu sa lamak amac yla oluflturulan kurullar (MADDE 4) Karayolu Güvenli i Yüksek Kurulu; Karayolu Güvenli i Yüksek Kurulu Baflbakan n baflkanl nda, Adalet, çiflleri, Maliye, Milli E itim, Bay nd rl k ve skan, Sa l k, Ulaflt rma, Orman Bakanlar ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlü ünün Ba l Oldu u Bakan ile Jandarma Genel Komutan, Baflbakanl k Devlet Planlama Teflkilat Müsteflar, Emniyet Genel Müdürü ve Karayollar Genel Müdürü nden oluflur. Gere i halinde di er bakanlar da Kurul a ça r labilir. Karayolu Güvenli i Yüksek Kurulu, Trafik Hizmetleri Baflkanl nca haz rlanarak, Karayolu Trafik Güvenli i Kurulunca uygun görülen önerileri de erlendirerek karara ba lar ve kararlar n yaflama geçirilmesi için gerekli koordinasyon önlemlerini belirler. Kurul y lda iki defa ola an, Baflbakan n gerek görmesi halinde de ola anüstü olarak, gündemle toplan r. Kurulun sekreterya görevi Emniyet Genel Müdürlü ünce yap l r. Kurulun çal flmas na iliflkin esas ve usuller, Bakanlar Kurulu taraf ndan ç kar lacak yönetmelikle belirlenir. Karayolu Trafik Güvenli i Kurulu; Karayolu Trafik Güvenli i Kurulu, Emniyet Genel Müdürlü ü Trafik Hizmetleri Baflkan n n baflkanl nda, Karayolu Güvenli- i Yüksek Kurulu na kat lan kamu kurumlar n n en az daire baflkan seviyesinde görevlileri, Jandarma Genel Komutanl, Türk Standartlar Enstitüsü Baflkanl, Türkiye fioförler ve Otomobilciler Federasyonu temsilcisi ile çiflleri Bakanl nca uygun görülen trafikle ilgili üniversite, Türkiye Mimar ve Mühendis Odalar Birli i,

51 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l 43 Türkiye Trafik Kazalar n Önleme Derne i ve Trafik Kazalar Yard m Vakf n n birer temsilcisi ve Baflkent Büyükflehir Belediye Baflkan ndan oluflur. htiyaç duyulan konularda bilgilerine baflvurmak üzere di er kurum ve kurulufllardan temsilci ça r labilir. Kurul ayda bir toplan r, zorunlu hallerde baflkan taraf ndan toplant ya ça r labilir. Karayolu Trafik Güvenli i Kurulu, Trafik Hizmetleri Baflkanl nca trafik hizmetlerinin ça dafl ve güvenli bir flekilde yürütülmesi amac yla önerilen veya kat lacak temsilcilerce önerilecek önlemlerin uygulanabilirli ini tart flarak karara ba lar. Kurulun sekreterya görevi, ilgili daire baflkanl nca yap l r. Kurulun görev ve yetkileri: Trafikle ilgili kurulufllar aras nda koordinasyon sa lanmas na iliflkin önerilerde bulunmak. Trafik kazalar n n azalt lmas na iliflkin önerilerde bulunmak. Uygulamada görülen aksakl klar tespit etmek. Kendi görev alan na giren konularla ilgili yasal düzenlemeden kaynaklanan eksiklikleri belirlemek.

52 44 Ulaflt rma Sistemleri Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Karayolu tafl mac l n n di er tafl mac l k türlerine göre üstünlüklerini ve ülke ekonomisine katk s n gösterebilmek. Karayolu tafl mac l n di er tafl mac l k türlerine göre üstün k lan en önemli etken, esnek yap s itibariyle üretim noktas ndan tüketim noktas na kadar aktarmas z ve h zl tafl maya elveriflli olmas d r (kap dan kap ya tafl mac l a elverifllilik). Az miktarda yük tafl mak için ideal olmas, her bölgeye her türlü arazi flartlar nda ulaflabilme imkan sunmas, k sa mesafelerde h zl ulafl m olana sa lamas di er önemli üstünlükleri aras nda gösterilebilir. Kullan lmayan kaynaklar harekete geçirmesi, talep ve üretim art fl na zemin haz rlamas, sosyokültürel ve ekonomik geliflmeye katk da bulunarak bölgesel kalk nmalar tetiklemesi ise ekonomik yönden katk lar aras nda gösterilebilir. Karayolu trafi inin genel özelliklerini, bileflenlerini ve karayolu trafi ine etki eden faktörleri de- erlendirebilmek. Yayalar n, hayvanlar n ve araçlar n karayollar üzerindeki hal ve hareketlerine trafik denir. Trafi in temel elemanlar ; insan, araç, yol ve çevredir. Bu elemanlardan trafik kazalar na direkt etki etmesi dolay s yla sürücü faktörü, trafik güvenli- inde en önemli etkendir. Karayolu trafi ini etkileyen üç temel faktör vard r: Trafik hacmi, trafik yo unlu u ve h z. bir yoldan veya yolun bir fleridinden birim zamanda geçen araç say s na trafik hacmi, herhangi bir anda, birim uzunluktaki bir yolda bulunan araç say s na ise trafik yo unlu u denir. H z, birim zamanda gidilen mesafe olarak tan mlan r. Trafi in de iflimi üç flekilde gerçekleflmektedir; fleritsel, yönsel ve zamansal. Zamansal aç dan trafik etütleri; günlük, haftal k, ayl k ve y ll k periyotlar için ayr ayr yap lmaktad r. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Karayolu tafl mac l nda kullan lan temel kavramlar ifade edebilmek. Karayolu tafl mac l n do rudan etkileyen kavramlar afla da s ralanm flt r. Karayolu: Trafik için kamunun yararlanmas na aç k olan arazi fleridi, yol, otoyol, köprüler ve benzeri yap ve alanlar. Sürücü: Karayolunda motorlu bir arac veya tafl t sevk ve idare eden kifli. Otomobil: Yap s itibariyle sürücüsü dahil en çok 8 koltuk kapasitesine sahip olan ve yolcu tafl mak için imal edilmifl motorlu tafl t. Otobüs: Yap s itibariyle sürücüsü dahil en az 9 oturma yeri olan ve yolcu tafl mak için imal edilmifl motorlu tafl t. Kamyon: zin verilebilen azami yüklü a rl 3,5 tondan fazla olan ve eflya veya yük tafl mak için imal edilmifl motorlu tafl t. Kamyonet: zin verilebilen azami yüklü a rl 3,5 tonu geçmeyen ve eflya veya yük tafl mak için imal edilmifl motorlu tafl t. fiehir içi tafl ma: Belediye s n rlar ile mücavir alan dahilinde yap lan tafl malar. Yurt içi tafl ma: Herhangi bir ilin herhangi bir noktas ndan bafllay p di er bir ilin herhangi bir noktas nda biten veya mesafesine bak lmaks z n bir ilin s n rlar içerisindeki iki nokta aras nda yap lan tafl malar. Karayolu yolcu tafl mac l ile ilgili esaslar aç klayabilmek. Yolcu tafl mac l a rl kl olarak karayolu tafl ma sistemleri ile gerçeklefltirilmektedir. Yolcu tafl - mac l nda tafl mac -yolcu-sürücü-hizmetli sorumluluklar ile yolcu tafl mac l nda kullan lacak tafl tlar ile ilgili esaslar Karayolu Tafl ma Yönetmeli i çerçevesinde belirlenmifltir.

53 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l 45 A MAÇ 5 Karayolu eflya ve kargo tafl mac l n n bileflenlerini tan mlayabilmek. Eflya ve kargo ak fl nda rol oynayan üç temel öge; sürücüler, araçlar ve yükler olarak belirtilebilir. nsan, trafik içinde, sürücü, yaya, yolcu ve düzenleyen-denetleyen görevliler fleklinde yer al r. Bunlar n aras nda en önemlisi, karayolunda araç kullanan sürücülerdir. nsanlar ve yüklerini bir yerden baflka bir yere tafl yan araçlara, tafl t denir. Makine gücüyle hareket eden tafl tlara motorlu tafl t, insan ya da hayvan gücü ile hareket edenlere ise motorsuz tafl t denir. Yük tafl mac l - n n neredeyse tamam na yak n bölümü karayolu ile yap lmaktad r. Tafl ta ve yola zarar vermesi dolay s yla trafik kazalar na zemin haz rlayan afl r yüklemeden her daim kaç n lmal d r. A MAÇ 6 Karayolu tafl mac l k sektöründeki kurul ve kurulufllar tan yabilmek Say l Karayolu Trafik Kanunu na göre karayolu tafl mac l yla ilgili görevli Kurul ve Kurulufllar flunlard r: Karayollar Genel Müdürlü ü, Belediye Trafik Birimleri, l ve lçe Trafik Komisyonlar, Emniyet Genel Müdürlü ünün merkez, bölge, il ve ilçe trafik kurulufllar, Milli E itim Bakanl, Sa l k Bakanl, Ulaflt rma Bakanl, Tar m, Orman ve Köyiflleri Bakanl, Karayolu Güvenli i Yüksek Kurulu, Karayolu Trafik Güvenli- i Kurulu. Bahsi geçen tüm kurul ve kurulufllar n karayolu tafl mac l ile ilgili görev ve yetkileri 2918 Say l Karayolu Trafik Kanunu na göre belirlenmifltir.

54 46 Ulaflt rma Sistemleri Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi karayolu tafl mac l n n di er tafl mac l k türlerine göre üstünlüklerinden biri de ildir? a. lk yat r m maliyeti b. Kap dan kap ya tafl ma c. S k sefer imkan d. A r sevkiyat e. Esneklik 2. Bir yolun arazi üzerinde izledi i do rultuya ne ad verilir? a. Seyir b. Aliyman c. Plan d. Profil e. Geçki 3. Afla dakilerden hangisi trafi in temel elemanlar ndan biri de ildir? a. Çevre b. Araç c. Yasa d. Yol e. nsan 4. Bir yoldan veya yolun bir fleridinden birim zamanda geçen araç say s na ne ad verilir? a. Yo unluk b. Say m c. Kapasite d. Ak m e. Hacim 5. Bir tafl t n kamyon olarak nitelendirilebilmesi için azami yüklü a rl en az kaç ton olmal d r? a. 3,0 b. 3,5 c. 4,0 d. 4,5 e. 5,0 6. Düzenli yolcu tafl mac l nda, tafl man n bafllad kalk fl noktas ile bitti i var fl noktas ndaki yerleflim yerlerine ne ad verilir? a. Tafl ma güzergah b. Yurt içi tafl ma c. Ara durak d. Ticari bölge e. Tafl ma hatt 7. Yolcu tafl malar nda kullan lacak olan özmal ticari tafl t n, ilk baflvuru ve faaliyet süresince kaç yafl ndan büyük olmamas gerekir? a. 8 b. 9 c. 10 d. 11 e Trafik kazalar na sebep olan sürücü unsurlar ndan hangisi fiziksel nedenler grubuna girmez? a. Yak n takip b. Hatal sollama c. Alkollü araç kullanmak d. Yorgunluk e. Dikkatsizlik 9. Yüksüz veya yüklü olarak bir tafl t n sahip olabilece- i maksimum yükseklik kaç m dir? a. 3,5 b. 4,0 c. 4,5 d. 5,0 e. 6,0 10. Tüm karayollar ndaki iflaretleme standartlar n tespit etmek, yay nlamak ve kontrol etmek afla daki kurumlardan hangisinin sorumlulu undad r? a. Ulaflt rma Bakanl b. Emniyet Genel Müdürlü ü c. Karayolu Trafik Güvenli i Kurulu d. Karayolu Genel Müdürlü ü e. l ve lçe Trafik Komisyonlar

55 2. Ünite - Karayolu Tafl mac l 47 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. d Yan t n z yanl fl ise, Karayolu Tafl mac l n n Di er Tafl mac l k Türlerine Göre Üstünlükleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. e Yan t n z yanl fl ise, Karayolu Trafi inin Genel Özellikleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. c Yan t n z yanl fl ise, Karayolu Trafik Elemanlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. e Yan t n z yanl fl ise, Karayolu Trafi ini Etkileyen Faktörler konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. b Yan t n z yanl fl ise, Karayolu Tafl mac l na liflkin Temel Kavramlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. e Yan t n z yanl fl ise, Karayolu Tafl mac l na liflkin Temel Kavramlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl fl ise, Yolcu Tafl mac l nda Kullan lacak Tafl tlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. e Yan t n z yanl fl ise, Sürücü-Kaza liflkisi konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl fl ise, Tafl t Boyutlar konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. d Yan t n z yanl fl ise, Karayolu Tafl mac l k Sektöründeki Kurul ve Kurulufllar konusunu yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Akan trafik içinde araçlar n herhangi bir anda, herhangi bir noktadan geçerken tespit edilen radar h zlar noktasal h z için ideal bir örnektir. S ra Sizde 2 Araç yolun ilk yar s n 120/60 = 2 saatte, di er yar s n ise 120/40 = 3 saatte alm flt r. Yani arac n toplam yolda bulunma süresi (seyir süresi) 3+2 = 5 saat iken, durma süresi dahil toplam seyahat süresi 5+1 = 6 saattir. Bu durumda; Arac n iflletme (ortalama) h z ; V Arac n seyahat (ticari) h z ; V ort ort = L km km sa t = 240 5sa = 48 / yol = L km km sa t = 240 5sa = 48 / yol S ra Sizde 3 Çok fleritli yollarda genellikle a r tafl tlar n sa fleritleri, hafif tafl tlar n ise sol fleritleri kullanma e ilimleri fleritsel de iflime örnek gösterilebilir. S ra Sizde 4 Sürücüden beklentiler genel olarak iki bafll k alt nda toplanabilir: fioförün sahip olmas gereken tutum ve davran fllar: Dikkatli olmak-çal flkan olmak- fl disiplinine sahip olmak- Güler yüzlü olmak- flyeri çal flma prensiplerine uymak- Kaliteye dikkat etmek-meslek ahlak na sahip olmak-so- ukkanl olmak-tedbirli olmak-titiz olmak-zaman n iyi kullanmak-çevreyi koruma konusunda duyarl olmak- Dürüst olmak- nsan iliflkilerine özen göstermek- fl güvenli ine dikkat etmek- flyerine ait her tür araç-donan m ve gereçleri özenli kullanmak-kararl olmak-sorumluluk sahibi olmak-planl davranmak-temiz olmaya özen göstermek-yeniliklere her zaman aç k olmak. fioförün sahip olmas gereken genel bilgi ve beceriler: Harita okuma bilgisi- lk yard m bilgisi-araç-gereç ve ekipman bilgisi-mesle e iliflkin yasal düzenlemeler bilgisi-mesleki terim bilgisi-ticaret bilgisi-yol ve adres bilgisi-el-göz-ayak koordinasyonu- letiflim yetene i- flçi sa l ve ifl güvenli i önlemleri bilgisi-mesleki teknolojik geliflmelere iliflkin bilgi-ö renme yetene i-trafik kurallar ve mevzuat bilgisi-yük tafl mac l araçlar na dair teknik bilgi.

56 48 Ulaflt rma Sistemleri Yararlan lan Kaynaklar S ra Sizde 5 KGM bünyesindeki yollar geometrik standartlar bak - m ndan 2 ana grupta toplan r: KENT DIfiI YOLLAR Otoyollar Çok fieritli Yollar ki fieritli Yollar KENTSEL YOLLAR (KENT GEÇ filer ) Çevre Yollar (çok fleritli veya iki fleritli yollar) Kent çinden Geçen Yollar (çok fleritli veya iki fleritli yollar) Buket, C. (2006). Türkiye de Çok Modlu Tafl mac l k, AB Ulafl m Politikalar ve Uyum Sürecinin De erlendirilmesi, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara. Elker, C. (2002). Ulafl mda Politika ve Pratik, Ankara: Gölge Ofset Matbaac l k. Karayolu Tafl ma Yönetmeli i ( tarih ve say l Resmi Gazetede yay mlanan). Karayolu Trafik Kanunu (Kanun No: 2918, tarih ve say l Resmi Gazetede yay mlanan) Kutlu, K. (1967). Trafik Tekni i, stanbul: TÜ. Mesleki Yeterlilik E itim Notlar (SRC), (2007). stanbul: Memyed Yay nlar. Özdirim, M. (1994). Trafik Mühendisli i, Ankara: KGM. Öztürk, E. A. Hatipo lu, S., Y ld z, E., (1998). Trafik, Ankara: çiflleri Bakanl Emn. Gen. Müd. Trafik Hiz. Bflk. Yayla, N. (1993). Karayolu ve Trafik Terimleri Sözlü ü, stanbul: TÜ nflaat Fakültesi. Yayla, N. (2002). Karayolu Mühendisli i, stanbul: Birsen Yay nevi. Yararlan lan nternet Kaynaklar Emniyet Genel Müdürlü ü, Trafik Hizmetleri Baflkanl -, Karayollar Genel Müdürlü ü, Karayolu Trafik Kanunu (Kanun No: 2918, tarih ve say l Resmi Gazetede yay mlanan),

57

58 3ULAfiTIRMA S STEMLER Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Demiryolu tafl mac l n aç klayabilecek, Rayl sistemler ve demiryolu tafl mac l n n kapsam n ifade edebilecek, Demiryolu tafl mac l n n bileflenlerini tan mlayacak, Demiryolu tafl mac l n n lojistik ile iliflkisini ve lojistik sektörü aç s ndan önemini aç klayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar Ulaflt rma Sektörü Rayl Sistemler Demiryolu Tafl mac l Lojistik ve Demiryolu Tafl mac l çerik Haritas Ulaflt rma Sistemleri Demiryolu Tafl mac l DEM RYOLU TAfiIMACILI INA GENEL BAKIfi RAYLI S STEM VE DEM RYOLU TAfiIMACILI I DEM RYOLU TAfiIMACILI ININ B LEfiENLER DEM RYOLU TAfiIMACILI I VE LOJ ST K

59 Demiryolu Tafl mac l DEM RYOLU TAfiIMACILI INA GENEL BAKIfi Ulaflt rma, insanlar n ve yüklerin zaman ve mekân içerisinde, de iflik ulaflt rma araçlar kullan larak bir noktadan ihtiyaç duyulan di er noktalara, tafl nmas n sa layan bir hizmettir. Ulaflt rma, ekonomik aç dan ele al nd nda, s n rs z insan ihtiyaçlar n n giderilmesi için, s n rl üretim kaynaklar n n bölüfltürülmesini gerçeklefltirmek üzere, tafl - ma ve/veya da t m ifllevini üstlenen ve de er yarat lmas n sa layan bir süreç olarak tan mlanabilir. Tafl mac l k hizmeti, üretimin gerçeklefltirilmesinde gerekli olan hammadde, ara mal ve insan gücü gibi temel üretim faktörlerinin üretim sürecinin bafl ndan, tüketiciye sunumuna dek her aflamada etkin bir flekilde yer al r. Bu nedenle tafl mac - l k lojisti in vazgeçilemez bir ifllevidir. Üretim faktörü sahipleri ile üreticilerin, üreticilerle tüketicilerin co rafi aç dan de iflik merkezlerde olmalar, üretici ve tüketicilerin sunum ve istemlerinde zaman farkl l bulunmas, yaflam anlay fllar aras nda farkl l k olmas, tafl mac l k hizmetinin gerçeklefltirilme alan n oldukça geniflletmektedir. Ulaflt rma sektörü, tafl mac l k faaliyetini; farkl altyap, ulafl m sistemleri, ulafl m araçlar ve tafl ma koflullar oluflturarak gerçeklefltirmektedir. Ulafl m alan nda gerçekleflen geliflmeler toplumlar ekonomik, politik ve toplumsal aç dan büyük bir de iflime yöneltmifltir. Bu süreçte ilk büyük ilerleme demiryolu ulafl m sistemleri alan nda sa lanm flt r. Do a güçlerinin yerine makine gücünün ikame edilmesi, modern ulaflt rma sisteminin bafllang c olarak kabul edilir. Modern hayat n do uflu ise demiryolu tafl mac l ile bafllam flt r. Demiryolu tafl mac l alan nda bafllayan at l m, sürece hareketlilik kazand rarak hem yeni do an endüstrinin ifl gücü ile hammadde sorunlar na ve pazar gereksinimlerine çözüm getirmifl, hem de endüstri merkezleri d fl ndaki alanlarda kitlesel üretim gerçekleflmifltir. Tüm bunlar n d fl nda, geliflmifl endüstri ülkeleri az geliflmifl ülke pazarlar yla ba lant s n da bu dönemde kurarak Avrupa daki kapitalist sistemin ifllerli i için gerekli altyap n n oluflmas n sa lam flt r. Ulaflt rma, zaman faydas yaratmay, do adaki kaynaklar daha etkin kullanmay ve daha genifl pazarlar için kitlesel üretim gerçeklefltirmeyi olanakl k lar. Ulaflt rma bölgeler aras fiyat farkl l klar n, üretim faktörleri ve ürünler baz nda ortadan kald r r; refah n artmas n ve pazarlar n birbirleriyle ba lant kurmas n sa lar; gelir da l m n dengeler. Demiryolu tafl mac l nda yaflanan geliflmelerin, toplumlar n bugünkü SIRA düzeyine S ZDE gelmelerinde ne tür etkiler yaratt n tart fl n z. 1 SORU SORU

60 52 Ulaflt rma Sistemleri Demiryollar kömür, demir ve çelik gibi a r hacimli mallar n tafl mac l n n daha ucuz, daha h zl ve daha düzenli bir flekilde gerçekleflmesini sa lam flt r. SORU Sanayi devriminin ivme kazand y llarda yeni bir ulaflt rma biçimi olarak ortaya ç kan demiryollar, bir yandan yaratt pazarla demir-çelik sanayinin geliflimine önemli katk larda bulunurken, di er yandan da özellikle kömür, demir ve çelik gibi a r hacimli mallar n tafl mac l n n daha ucuz, daha h zl ve daha düzenli bir flekilde gerçekleflmesini sa lam flt r. Ayr ca, üretim ve dolafl m n ulusal pazarlar d - fl na tafl n p uluslararas kimli e bürünmesiyle birlikte demiryolu tafl mac l da uluslararas nitelik kazanm flt r. Demiryolu tafl mac l ndaki geliflmeler, ülke yat r mlar n n bu yöne kaymas na yol açm fl, yeni hatlar n aç lmas yla birlikte dünya ticaret hacminin artmas n sa lam flt r. Ekonomideki bir geliflme, potansiyel kaynak mevcutsa, çarpan ve h zland - ran n etkisiyle SIRA daha S ZDEbüyük zincirleme bir geliflmeye yol açar. Özellikle sanayinin geliflimi sürecinde g da maddeleri ve tekstil üretiminde büyük aflamalar kaydedilmifltir. Böylelikle demiryolu tafl mac l di er faaliyet alanlar n etkilemifl ve d flsal yararlar yaratarak di er sektörlerin kapasitelerinin art r lmas nda önemli bir araç olmufltur. Türkiye de SORU demiryolu tafl mac l, Osmanl Devletinin son zamanlar nda yayg nlaflmaya bafllam flt r. Demiryolu tafl mac l yat r mlar n n yap labilmesi için Fransa, Almanya ve ngiltere ye çeflitli imtiyazlar verildi ini görmekteyiz. Bat l sermayedarlar, sanayi devrimi ile çok önemli ve stratejik bir ulafl m yolu olan demiryolunu, tekstil sanayinin hammaddesi olan tar m ürünlerini ve önemli madenleri en h zl biçimde limanlara, oradan da kendi ülkelerine ulaflt rmak için infla etmifllerdir. Üstelik kilometre bafl na kâr güvencesi alarak demiryolunun 20 km çevresindeki maden ocaklar n n iflletilmesi gibi imtiyazlar alarak demiryolu inflaatlar n yayg nlaflt rm fllard r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET 2 Kurtulufl Savafl n n K T A kazan lmas P ve Cumhuriyet in kurulmas aç s ndan demiryollar n n önemi hakk nda Kurtulufl Savafl nda Demiryolculuk, Ziya Gürel in kitab nda, (Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Türk Tarih Kurumu Yay nlar ; XXV. Dizi, S. 9,1989) daha fazla bilgiye TELEV ZYON ulaflabilirsiniz. Cumhuriyet in kuruluflundan sonra 1932 ve 1936 y llar nda haz rlanan 1. ve 2. Befl Y ll k Sanayileflme Planlar nda, demir-çelik, kömür ve makine gibi temel sanayilere öncelik NTERNET verilmifl olmas demiryolu tafl mac l na olumlu katk lar yapm flt r. Büyük miktarlardaki bu tür a r ve hacimli yüklerin, en az maliyetle tafl nabilmesi amac yla, demiryolu yat r mlar na a rl k verilmifltir. Demiryolu hatlar n n güzergâh seçiminde, sanayinin yurt geneline yay lmas amac önemli bir etken olmufltur. Bu süreçte ülkedeki demiryolu tafl mac l ile afla daki hedeflere ulafl lmas planlanm flt r: Demiryollar n n, potansiyel üretim merkezlerine ve do al kaynaklara ulaflmas amaçlanm flt r. Demiryollar n n, üretim ve tüketim merkezleri ile özellikle limanlar ile art bölgeler aras iliflkileri kurmas amaçlanm flt r. Demiryollar n n, ekonomik geliflmenin ülke düzeyinde yay lmas n sa lamak amac ile özellikle az geliflmifl bölgelere ulaflmas amaçlanm flt r. Demiryollar n n, milli güvenlik ve bütünlü ün sa lanmas amac na dönük olarak ülkeyi sarmas hedeflenmifltir. Cumhuriyet in SIRA bafllang c nda S ZDE gerçeklefltirilen demiryolu yat r mlar n n ülkemizin üretim yap s n n belirlenmesindeki rolünü ve ürün tafl ma maliyetlerini nas l etkiledi ini tart fl n z. SORU SORU

61 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 53 Görüldü ü gibi ülkemizde de demiryolu tafl mac l n n; üretim, da t m faaliyetleri ve bunlara paralel olarak lojistik ihtiyaçlar göz önüne al narak gelifltirilmesi hedeflenmifltir. Fakat 1950 li y llarda karayolu yap m na ve karayolu tafl mac l na büyük önem verilmifl, demiryolu tafl mac l geri plana at lm flt r li y llardan sonra uygulanan karayolu a rl kl ulafl m politikalar sonucunda demiryollar n n, mevcut altyap ve iflletme koflullar n n iyilefltirilmemesi ve yeni hatlar aç lamamas nedeniyle yolcu ve yük tafl mac l ndaki pay giderek düflmüfltür. Ülkemizde y llar aras nda karayolu uzunlu u % 80 oran nda artarken, demiryolu uzunlu u sadece % 11 artm flt r. Ulaflt rma sektörleri içindeki yat r m paylar na bakt - m zda; 1960 l y llarda toplam tafl mac l k yat r mlar içinde karayolu % 50, demiryolu % 30 pay al rken, 1985 ten bu yana demiryolunun pay % 10 un alt nda kalm flt r. Bununla birlikte özellikle 2003 y l ndan itibaren olumlu geliflmeler görmekteyiz. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollar (TCDD) Genel Müdürlü ü ne sa lanan ödeneklerle; h zl, ekonomik ve emniyetli bir demiryolu tafl mac l n n sa lanmas na önem verilmifl, bu sayede di er ulaflt rma türleri karfl s nda, demiryolu tafl mac l n n rekabet gücü art r larak yolcu ve yük tafl mac l ndaki pay n n yükseltilmesi amaçlanm flt r. RAYLI S STEM VE DEM RYOLU TAfiIMACILI I Rayl sistemlerin s n fland r lmas fiekil 3.1 de görülmektedir. Günümüzde rayl sistemleri iki bafll k alt nda incelemekteyiz. Bunlar, kent içi rayl tafl mac l k sistemleri ve demiryolu tafl mac l d r. Demiryolu tafl mac l rayl sistem teknolojisi ile tafl mac l k hizmeti gerçeklefltirmektedir. Demiryollar ile k sa mesafe yolcu (banliyö) tafl mac l, yurt içi yük ve yolcu tafl mac l ve uluslararas yük ve yolcu tafl mac l gerçeklefltirilmektedir. Lojistik ihtiyaçlar aç s ndan ele ald m zda, demiryolu tafl mac l öneminin kent içi rayl tafl mac l k sistemlerine göre daha ön planda oldu unu görürüz. Bu nedenle kitab m zda kent içi rayl tafl mac l k sistemlerini k saca tan t p demiryolu tafl mac l üzerinde daha ayr nt l duraca z. fiekil 3.1 RAYLI S STEMLER Rayl Sistemlerin S n fland r lmas DEM RYOLLARI KENT Ç RAYLI S STEMLER Yük Yolcu Tramvay Hafif Rayl Sistem Metro Uzun Mesafe Orta Mesafe Maglev Monoray Füniküler K sa Mesafe (Banliyo)

62 54 Ulaflt rma Sistemleri Kent içi rayl tafl mac l k sistemleri ile kent içi ve yak n çevresinde, k sa mesafeler aras nda yolcu tafl ma faaliyeti gerçeklefltirilir. Tren: Demiryolunda, çeken ve çekilen araçlar n bir dizi halinde bir araya getirildi i araç setine tren ad verilir. Kenti çi Rayl Tafl mac l k Sistemleri Kent içi rayl tafl mac l k sistemleri ile; kent içi ve yak n çevresinde, k sa mesafeler aras nda, tramvay, hafif rayl sistem, metro, maglev, monoray, finiküler sistemler kullan larak yolcu tafl mac l gerçeklefltirilir. Lojistik faaliyetler aç s ndan ele al nd nda, tüm kent içi sistemlerden, yük tafl mac l ndan çok, yolcu tafl mac l alan nda yararlan ld baflka bir deyiflle, iflgücü tafl mac l faaliyetine iliflkin olarak flehir içinde ve çevresindeki iflgücü yerleflim yerlerinden üretim merkezlerine ve iflleriyle ilgili di er yerlere bir üretim faktörü olan iflgücünün tafl nd görülmektedir. Hafif Rayl Sistemler: Hafif rayl sistemler, geleneksel tramvay n modernlefltirilmifl ve evrimleflmifl halidir. Hafif rayl tafl mac l k, tek araba veya k sa dizi halinde iflletilebilen yer seviyesinde veya yükseltilmifl yollarda kendine ait özel bir yolu ve ço unlukla caddeleri kullanan bir kent içi elektrikli ulafl m sistemidir. Temel özelli i çal flt yolun tamam yla di er kullan c lardan ayr lm fl olmas d r. Tramvay: Genelde karayolu ile ayn güzergâh paylaflan, üzerinde bulunan elektrik tellerinden enerjisini alan, belirli istasyonlarda yolcu al p indiren tek araç olarak tasarlanm fl tren setidir. Metro: Metro, kent içi ulafl mda, a r rayl sisteme örnek olarak gösterilebilir. Yolcu tafl mac l nda üretim kapasitesi en fazla olan tafl t türüdür. Yer alt nda veya bazen yer üstünde hareket eder, yol kesiflmesi yoktur. Kendi içinde kapal bir sistemdir ve burada yaln zca metro tafl tlar çal fl r. Monoray: Monoray, üstyollu yak n mesafe elektrikli, toplu tafl ma sistemidir. H z 80 km/saat dolay nda s n rlanan bu sistem tek kabinle çal flt r labildi i gibi dizi oluflturularak da çal flt r labilir. Tek ray üzerinde hizmet veren, yolcu tafl mac l nda kullan lan, ço unlukla yükseltilmifl yollarda seyretmekle birlikte yüzeyde veya metro tünellerinde çal flabilen ray üstü ya da ray alt iflletilebilen araçlard r. Maglev (Magnetic Levitation System): Bu sistemler 300 km/saat h z n üzerinde çal flacak flekilde gelifltirilmesine ra men, h zlar daha alt bir de erde s n rland r larak kent içi ulafl mda da kullan lmaya bafllanm flt r. Konvansiyonel sistemlerden daha sessiz, daha h zl ve konforlu oluflu sistemin en önemli avantajlar d r. Maglevler manyetik olarak kald rma mekanizmas na sahiptir. Füniküler: K sa mesafeli dik rampalarda çal flan tafl ma arac d r. Vagonlar çelik halatlarla çekilir, ç kan ve inen vagonlar a rl klar ile birbirlerini dengeler. Kent içi rayl sistemlere Otomatik Sürücüsüz Sistemleri (OSS) de ekleyebiliriz. Bunlar; sürülmesi ve kontrolü bilgisayar arac l ile yap lan, sabit bir k lavuz yol üzerinde de iflik aral klarla iflletilebilen, küçük araçlard r. OSS nin, yüksek yat r m maliyetine oranla düflük yolcu kapasitesi olmas dezavantaj d r. Demiryolu Tafl mac l Madeni bir yol üzerinde, araç sistemlerinin mekanik bir güçle hareket ettirildi i, iki nokta aras nda, madeni tekerlekli araçlar içinde yolcu ve yük tafl nmac l gerçeklefltiren faaliyet demiryolu tafl mac l olarak tan mlan r. Demiryolu tafl mac l kapsam nda yolcu ya da yük tafl nmas için kullan lan, çeken ve çekilen araçlar n bir dizi halinde bir araya getirildi i ulafl m araç setine tren ad verilir.

63 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l Tren Trafi i Bilgilerinin Tutulmas Trenlerin trafi i ile ilgili bilgilerin yer ald grafik, kalk fl-var fl tarifeleri, broflür, ilan, afifl ve yolcu rehberlerinin tümüne orer denilir. Orerler, hizmet sa lay c lara ya da müflterilere iliflkin olarak iki farkl flekilde düzenlenir. Bu farkl orerlerin özelliklerini ve bunlarda yer alan bilgileri afla da inceleyelim. Hizmete özel olan orerler, sadece demiryolu iflletmesi çal flanlar için düzenlenen, hizmet sa lay c ya özel bilgileri içeren tarifelerdir. Hizmete özel orerlerde kalk fl ve var fl saati bilgileri yer al r. Kalk fl-var fl tarifelerinde, ait oldu u hat k sm n n grafi indeki bütün trenlerin iflledi i kesimin seyir cetvelleri, istasyonlar aras ndaki uzakl k, yolcu trenleri vagonlar n n s ras, tarifeli trenlerin iflleme günleri, lokomotiflerin söz konusu hatta trenin türüne göre çekebilece i yükün a rl ile di er gerekli bilgiler de bulunur. Trenlerin trafi i ile ilgili görevlerde çal flan personel görevleri s ras nda kalk fl-var fl tarifelerini yanlar nda bulundurmak zorundad rlar. Hizmete özel olan orerlerdeki grafikler, trenlerin birbirleriyle olan iliflkilerini ve hareketlerini toplu olarak gösterir. Trenlerin hareket saatleri de ifltirildikçe, de ifliklikler bu grafiklere ifllenir. Trenlerin gecikmeleri halinde yeni buluflma ve öne geçme istasyonlar n n belirlenmesinde yine bu grafiklerden yararlan l r. Baflka bir deyiflle bu grafikler, tren trafi inin emniyetli bir biçimde ifllemesinde kullan lan birer araçt r. Sonradan sefere konulan veya seyir cetvelleri de ifltirilen trenler, bu grafiklere ve kalk fl-var fl tarifelerine ilgili görevliler taraf ndan mutlaka ifllenir. Müflterilere özel olarak düzenlenen orerler, trenlerin iflleme günlerinin, kalk fl saatlerinin ve müflterilerle ilgili bilgilerin yer ald ilanlar, afifller, yolcu rehberleri ve benzeri bilgilendirme araçlar d r. Orerler, personele kendilerini ilgilendiren k s mlar verilerek duyurulur. Grafiklerde bulunmayan trenlere ait seyir cetvelleri, trafikle ilgili personele verildi i gibi, bu trenler ve buluflma ve öne geçme gibi nedenlerle iliflkisi olan di er trenlerin tren flefleri ve makinistlerine de birer suret verilir. Tarifesiz trenler hariç, di er trenler bir seyir cetveline göre iflletilirler. Seyir cetvelleri; bir trenin ç k fl ndan var fl na kadar olan seyirleri ile di er trenlerle iliflkilerini gösterir cetveldir. Seyir cetvelinde trenin numaras, türü ve s n f, istasyonlar, duraklar, saydingler, orer bak m ndan en yüksek h z, en az seyir süresi, do al seyir süresi, istasyonlarda durufl süresi, istasyonlardan kalk fl ve istasyonlara var fl saati, buluflaca ve önüne geçece i trenlerin numaralar na ait bilgiler bulunur. Özel trenin sefere konulmas nedeniyle buluflma ve öne geçmelerde bekletilmesi gereken trenler, özel trenin seyir cetvelinde belirtilir. 55 Orer: Tren trafi ine iliflkin bilgilerin tutulma sistemidir. Seyir cetvelleri: Bir trenin ç k fl ndan var fl na kadar olan seyirleri ile di er trenlerle iliflkilerini gösteren cetveldir. Trenlerin S n fland r lmas Trenleri; orerler, sefere konma flekilleri ve gördükleri ifl bak m ndan olmak üzere üç farkl gruba ay rabiliriz. Orer bak m ndan trenler orerde gösterilenler ve gösterilemeyenler olarak ikiye ayr l r. Sefere konma bak m ndan da trenleri ikiye ay rmaktay z. Bunlar: Her gün veya belirli günlerde iflleyen, sefer düzenlenece inin her defas nda duyurulmas na gerek olmayan trenlerdir. Sefer düzenlenece inin her defas nda duyurulmas gereken trenlerdir. Di er yandan trenleri, tafl nanlar n özelliklerine göre, yolcu ve yük trenleri olmak üzere ikiye ay rabiliriz. Yolcu trenlerinde temel olarak tafl nan yolcudur ve ortalama h z yük trenlerininkine göre daha fazlad r. Fakat baz durumlarda yolcu trenlerine yük vagonlar da eklenebilmektedir.

64 56 Ulaflt rma Sistemleri Yolcu trenleri de kendi aralar nda s n fland r l rlar. En önemli s n fland rma ölçütü trenin ortalama h z ve trende sunulan konfordur. H zl trenler genellikle, ortalama h z art rmak için küçük yerleflim birimlerindeki istasyonlarda durmazlar. Bu tür h zl trenler genellikle ekspres olarak adland r l r. Ortalama h zlar 300 km/saati bulan trenlere ise, ülkemizde de oldu u gibi, yüksek h zl tren ad verilmektedir. Yolcu trenleri aras ndaki di er farkl l klar; ulafl m mesafesi (uzun ya da k sa mesafeli hatlarda iflletilen trenler), ayn hat üzerinde durulan istasyonlar, sadece belirli bir bölgede tafl mac l k yap lmas, yatakl vagonlardan oluflmas ve metropollerin banliyöleri ile kent merkezi aras ndaki tafl mac l k çerçevesinde oluflur. Yük tafl mac l nda kullan lan trenler; sadece yük tafl mak için çeflitli flekillerde tasarlanm fl, çekilen araçlar n bir grup oluflturdu u bir veya birkaç lokomotifin çekti i trenlerdir. Yük trenlerini h zlar ve gördükleri ifl bak m ndan afla daki gibi s n fland rabiliriz: Ekspres Yük Trenleri: Ortalama h z daha yüksek, yük tafl mac l aç s ndan önemli olan merkezler aras nda tafl mac l k yapan, ortalama h z art rmak amac yla zorunluluk d fl nda hat üzerindeki di er istasyonlarda durdurulmayan, sefer sürecinde vagon ekleme ç karma ifllemlerinin yap lmad, genellikle tarifeli seferlerle yük tafl yan trenlerdir. Besleyici (Feeder) Trenler: Ekspres yük treni özelli ini tafl yan ya da direkt olarak adland r lan trenler, genellikle büyük merkezler aras nda ve sadece bafllang ç ve var fl yerleri aras nda direkt tafl mac l k yaparlar. Bu hatlarda yük tafl mac l talebi yüksektir. Fakat baz hatlarda talep yeterli olmad için bu tür direkt trenleri iflletmek maliyetli olabilir. Bu gibi durumlarda talebin az oldu u bölgelerdeki yükler toplanarak ekspres ya da direkt trenlerin hareket edece i büyük merkezlere getirilir ve böylece direkt tren hatt daha küçük bölgelerden gelen trenlerle beslenmifl olur. Bu amaçla faaliyet gösteren trenlere besleyici tren denilmektedir. Blok Yük Trenleri: Belirlenen merkezler aras nda belirli bir yük grubunu tafl yan, iflletme zorunlulu u d fl nda gar ve istasyonlarda durdurulmayan ve manevra yapt r lmayan, belli vagon dizileri ile sefer ettirilen trenlerdir. Yavafl Yük Trenleri: flledikleri bölgenin tüm istasyonlar nda durabilen, sefer s ras nda vagon ekleme-ç karma ifllemlerinin yap labildi i, ortalama h z düflük olan tarifeli ya da tarifesiz seferlerle yük tafl mac l yapan trenleridir. Özel Yük Trenleri: Müflterilerin özel tafl ma ihtiyaçlar n tarifeli ya da tarifesiz seferlerle karfl lamak için oluflturulan trenlerdir. Yolcu ve yük tafl mac l için kullan lan trenlerin d fl nda demiryolu iflletmecilerinin kendi faaliyetleri kapsam nda kulland klar trenlerden de söz edebiliriz. Bunlara hizmet trenleri ad verilmektedir. Hizmet trenleri, personel ve ekipman tafl mac l nda, hatlar n bak m, onar m ve kontrollerinde kullan l rlar. Ülkemizde demiryolu yük ve yolcu tafl mac l faaliyetlerinin tümü Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollar (TCDD) Genel Müdürlü ü taraf ndan gerçeklefltirilmektedir. DEM RYOLU TAfiIMACILI ININ B LEfiENLER Demiryolu tafl mac l n n bileflenlerini inceledi imizde di er ulafl m türlerinde de karfl m za ç kan benzer bileflenlere sahip oldu unu görürüz. Örne in demiryolu tafl mac l n n yap labilmesi için tafl tlara ve onlar n üzerinde hareket edecekleri yollara ihtiyaç duyulur. Tafl tlar hareket ettirebilmek için enerji kayna na, trafi i emniyetli ve etkin bir flekilde düzenleyebilmek için trafik-iflletim sistemlerine (sinya-

65 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 57 lizasyon, telekomünikasyon vb.), indirme bindirme/yükleme boflaltma ifllemleri için istasyon ve terminallere ihtiyaç duyulur. fiekil 3.2 de görülen bu bileflenleri ayr ayr ele alal m. Enerji Kayna YOL fiekil 3.2 Demiryolu Tafl mac l n n Bileflenleri Kaynak: Güngör Evren, Demiryolu, stanbul, 2002, s.7. Gar/ stasyon Tafl t Trafik flletim Sistemleri (Sinyalizasyon, Elektrifikasyon, Telekominikasyon) flletme Demiryolu Demiryolu tafl mac l nda kullan lan yol, altyap ve üstyap olmak üzere iki ana bölümden oluflur. Demiryolu hatt n n geçti i do al arazi üzerinde; yol ile arazi seviyesi aras ndaki yükseklik fark n ortadan kald rarak düzgün ve do rusal bir demiryolu profilini elveriflli k lan yap larla, bu yap lar ve üstyap y d fl etkenlere karfl koruyan ve üstyap n n sa l kl çal flmas na olanak sa layan tesislerin tümüne birden yol altyap s diyebiliriz. Yarmalar, dolmalar, tüneller, köprüler, geçitler ve sa lamlaflt rma ve önleme yap lar yol altyap s elemanlar olup, hizmet ömürleri boyunca sürekli olarak denetlenmesi, bak m ve onar m n n yap lmas gerekmektedir. Demiryolunda; altyap platformu üzerine oturan, üzerinde trenlerin hareket etmesini sa layan, trenlerin a rl n platforma aktaran ray, travers, balast ve ba lant malzemelerinin tamam na üstyap denir. Demiryolu yap sal sistemi, trafik ve iklim etkilerine dayanacak flekilde, yolu ve altyap y gelen yüklere karfl korumak, demiryolu tafl tlar n n iflletme maliyetlerini, yolcular n emniyetini ve konforunu kabul edilebilir s n rlarda tutmak için tasarlan r. Demiryolu hatlar n n özellikleri, bu yollar üzerinde ulafl m gerçeklefltiren demiryolu tafl tlar n n h z n ve di er özelliklerini etkiler. Örne in yüksek h zl trenler hedeflenen yüksek h zlara konvansiyonel demiryollar üzerinde ulaflamazlar. Alt ve üstyap larla birlikte demiryollar n n yap m ve iflletim maliyetleri oldukça yüksektir. Bu nedenle yat r mlar, uzun vadeli ihtiyaçlar göz önünde tutularak gerçeklefltirilir. Demiryolu yat r mlar n n en önemli özelli i, toplam maliyetler içinde sabit maliyet pay n n yüksek olmas d r. Demiryolu yat r m kararlar n n, uzun vadeli ihtiyaçlar göz önünde SIRA bulundurularak S ZDE verilmesinin nedenlerini tart fl n z. 3 SORU SORU

66 58 Ulaflt rma Sistemleri ltisak hatt : Demiryolu ana hatlar yla yük potansiyeli yüksek olan organize sanayi bölgeleri ya da özel sektöre ait merkezleri birlefltiren ve özel olarak yap lm fl demiryolu hatlar na iltisak hatt denilir. Saatte tek yönde yolcu tafl mak için tek yönde 12 fleritli bir otoyol gerekirken, çift hatl bir demiryolu bu ihtiyac karfl layabilmektedir. Yap m maliyetleri ele al nd nda, 1 km lik otoyolun maliyeti yaklafl k 24 milyon ABD Dolar iken; çift hatl, sinyalli, elektrikli 1 km lik demiryolunun maliyeti 4 milyon ABD Dolard r. Yine karayolunun teknik ömrü 10 y l, demiryolunun ise 30 y ld r. Demiryolunda birim ifle düflen enerji tüketimi, karayoluna göre 4 ile 7 kat oran nda daha azd r. Demiryolu hatlar n n inflas n n maliyetini genellikle devletler üstlenir. Fakat son y llarda özel sektörün üstlendi i projeler de görülmektedir. Ço unlukla devlet taraf ndan finanse edilen ve infla edilen ana hatlar özel sektör giriflimlerinin ya da tüzel kurumlar n üretim ya da da t m merkezlerine (fabrikalar, organize sanayi bölgeleri, depolar, antrepolar gibi) kadar ulaflmazlar. Fakat demiryolu tafl mac l ndan yararlanmak amac yla hatlar n sözü edilen yerlere ulaflmas gerekiyorsa gerçek ve tüzel flah s arazilerine de özel demiryolu hatlar infla edilebilir. Bunlara iltisak hatt denilmektedir. ltisak hatlar, demiryolu tafl mac l nda kap dan kap ya tafl - mac l k yap lmas nda önemli rol oynar. Bu yönü ile lojistik faaliyetleri aç s ndan son derece önemli bir demiryolu hatt türüdür. Tafl tlar Tafl tlar, demiryolu ulafl m nda bizzat tafl mac l gerçeklefltiren araçlard r. Demiryolu tafl tlar n ; çeken araçlar, çekilen araçlar ve motorlu vagonlar olmak üzere üçe ay rabiliriz. Tafl tlar n özellikleri, demiryolu tafl mac l n n h z, sunulan hizmetin kapasitesi ve kalitesi konusunda önemli bir belirleyicidir. Çeken Araçlar (Lokomotifler) Çeken araçlar, üzerlerinde çekici gücün üretildi i ve arkalar na tak lan vagonlar çeken araçlard r. Bunlar lokomotif olarak adland r l r. Lokomotifler kullan m amaçlar na göre; anahat lokomotifleri ve manevra lokomotifleri olarak s n fland r ld klar gibi, kullan lan enerji kayna na göre de s n fland r labilir. Dizel Lokomotiflerde kullan lan enerji, dizel yak ttan (motorin-mazot) elde edilir. Elektrikli lokomotifler ise elektrik enerjisini kullanarak güç üretirler. Bunlar n enerji ikmal sorunu yoktur ve bu sayede durmaks z n daha uzun mesafelere gidebilirler. Ayr ca çekim gücünün üretilmesi aç s ndan en ekonomik, verimli ve çevre dostu lokomotiflerdir. Bu tür lokomotiflerde dizel olanlara göre çok daha yüksek güçler elde edilebilir ve daha yüksek h zlara ç k labilir. Bu sayede günlük kullan m oranlar art r l rken birim maliyetlerin azalt lmas sa lan r. Bu bak mdan trafik yo- unlu unun fazla oldu u hatlarda elektrikli lokomotiflerin kullan lmas daha avantajl d r. Elektrikli lokomotifler enerjiyi hat boyunca çekilen bir havai elektrik hatt ndan al rlar. Çekilen Araçlar Çekilen araçlar tafl y c rolü görür. Lokomotifler taraf ndan çekilen ve içlerinde yolcu ya da yük tafl yan çekilen araçlara vagon denilmektedir. Vagonlar n özellikleri tafl ma h z nda ve tafl nacak yükün özeliklerinde önemli bir belirleyicidir. Örne in yolcu vagonlar görece yüksek h zlara uygun olarak ve yolcular n yolculuk s ras ndaki çeflitli ihtiyaçlar n karfl layacak flekilde tasarlan r. Di er yandan, tafl nacak yükün büyüklü üne, a rl na, hacmine, fiziksel ve di er özelliklerine göre farkl yük vagonlar n n kullan lmas gerekir. Lojistik faaliyetler içindeki rolleri daha fazla oldu u için yük vagonlar n daha ayr nt l bir flekilde aç klayal m.

67 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 59 Lojistik faaliyetler aç s ndan yük vagonlar nda bulunmas gereken özellikler neler olmal - d r? Tart fl n z. 4 Yük vagonlar tafl nacak yüklerin özelliklerine göre farkl l k gösterir. Kat yüklerin tafl nmas için kullan lan vagonlarda, yükün boyutlar ve geometrik fleklinin yan s ra, yükleme ve boflaltma ifllemlerini daha kolay hale getiren SORU tasar mlar etkili olmaktad r. Çeflitli vagon tipleri ve bunlarla tafl nan yük örnekleri Tablo 3.1 de verilmifltir. SORU Tip Vagon Türü Tafl nabilecek Yükler Tablo 3.1 Vagonlar ve SIRA Tafl nan S ZDE Genellikle tafl n rken d fl etkenlerden etkilenmemesi gereken yükler tafl n r. Her türlü palet- Yük Türleri G, H Kapal Vagon Kaynak: Metin Çanc, li eflya, ev ve mutfak eflyas, AMAÇLARIMIZ giyecek, yiyecek, Uluslararas içecek, torbal çimento, gübre, canl hayvan gibi. AMAÇLARIMIZ Tafl mac l k Yönetimi, S.188 deki Yükleme ve boflaltma ifllemlerini kolaylaflt ran bilgilerden kayar kapaklar sayesinde K yan Tduvarlar A P geniflçe K T A P Habis Kayar Yan Duvarl Kapal Vagon oluflturulmufltur. aç labilen vagonlard r. Paletli eflyalar ve benzeri yükler tafl n r. E,F Yüksek Kenarl Normal (E) ve Özel (F)Tip Vagon K, R Platform Vagon Kömür ve maden cevherleri TELEV ZYON gibi dökme yükler, tu la, kiremit, demir, boru, kum ve pancar gibi yükler tafl n r. F Özel Tip vagonlar n üstü aç kt r, yan taraflar nda otomatik boflaltma sistemleri vard r. NTERNET Üstleri ve yanlar aç k, bazen iki katl olan vagonlard r. Otomobil, pikap, otobüs, ifl ve tar m makineleri, beton, demir ve a aç direk gibi yükler tafl n r. TELEV ZYON NTERNET S Ug Z Uaais Platform Vagon Tah l Vagonu Sarn çl Vagon A r Yük Vagonu Konteyner, tank, a r ifl makineleri ve treyler gibi a r ve hacimli yükler tafl n r. Dökme yük olarak tah l tafl n r. Vagon üstten doldurulur ve boflaltmas vagonun alt ndaki otomatik sistem yard m yla yap l r. S v yüklerin tafl nmas için kullan l r. Genellikle tehlikeli madde s n f ndaki petrol ve türevi olan s v lar tafl n r. 120 ton, 180 ton ve 250 ton tafl ma kapasitelidir. Trafo, jeneratör, reaktör gibi a r ve havaleli yükler tafl n r. Tafl nacak yükün özellikleri tafl ma için kullan lacak vagon tipini belirlemekte önemli bir rol oynar. Bununla birlikte, e er yük uluslararas bir ölçekte tafl nacaksa vagonun geçece i ülkelerdeki ray aç kl, tünel yükseklikleri gibi standartlara da uymas gerekir. Vagon seçiminde önemli rol oynayan di er bir faktör ise tafl - nacak yükün özelliklerine göre vagonun yükleme - boflaltma ifllemlerine uygun olmas d r. Vagon seçimini bir örnekle aç klayal m. Otomobillerin tafl nmas için vagon seçiminde; otomobillerin tekerlekli olmas (tekerlekli yük, indirme-bindirme ve vagonda sabitleme ifllemlerini de ifltirir), a rl klar, hacimleri ve vagona yükleme-

68 60 Ulaflt rma Sistemleri boflaltma kolayl klar de erlendirme ölçütlerine örnek olarak verilebilir. Otomobilleri tafl yacak vagonlarla metal boru, a r saç rulolar, konteynerlar ya da s v halinde tehlikeli madde tafl yan vagonlar ayn olmayacakt r. Örne in borular n tafl nmas nda kullan lan vagonlar n taban n n a aç olmas, borular n düflmesini engellemek amac yla vagonun yanlar nda tek bir parça bütün kapak yerine belirli aral klarla dikmeleri olan bir vagon kullan lmas önemlidir. Fakat dökme bir yükün tafl nmas nda vagonlar n yanlar tamamen kapal olmal d r. Tersi durumda yük yanlardan dökülecektir. Yükün özellikleri tafl man n yap laca vagon özelliklerini de ifltirmekle kalmaz. Yükün nas l ambalajlanaca, indirme-bindirme iflleminin nas l yap laca ve vagonda nas l sabitlenece i de yükün özelliklerine göre belirlenir. Ulaflt rma planlay c lar n n demiryolu yük tafl mac l nda tüm bu faktörleri dikkate almas gerekir. Tersi durumda maliyetler artabilir, tafl man n emniyeti ve güvenli i azalabilir. Yük ve yolcu vagonlar n n yan s ra demiryolu iflletmesinin kendi ihtiyaçlar n gidermek için kullan lan vagonlar da söz konusudur. Bunlar hizmet vagonlar (elektrik jeneratörü, buharl s tma, balast vagonlar gibi) olarak adland r l rlar. Demiryolu iflletmeleri için vagonlar üretilirken; Uluslararas Demiryolu Birli i, Yük Vagonlar n n Uluslararas Trafikte De iflimi ve Kullan m na liflkin Anlaflma gibi pek çok anlaflma dikkate al n r. Böylece, yolcu ve yük vagonlar belli bir standarda göre üretilerek Uluslararas Demiryolu Birli i ne üye tüm demiryollar nda dolaflabilirler. Motorlu Vagonlar (Otomotris) ve Tren Setleri Motorlu vagonlarda çekici güç, içinde ayn zamanda yolcular n tafl nd vagonlarda üretilir. Baflka bir deyiflle, bunlar hem çekme hem de tafl ma iflini birlikte yapan vagonlard r. Motorlu vagonlar genellikle yolcu tafl mac l nda kullan l rlar. Ço unun her iki ucunda da sürücü kabini bulunur. Gar: Yolcu ve yük trafi inin yo un oldu u, hizmetlerin daha kapsaml ve büyük ölçekte verildi i istasyonlara gar denir. stasyon ve Terminaller Demiryolu tafl mac l n n kuflkusuz en önemli bileflenlerinden birisi, k saca trenlerin çeflitli amaçlarla durduklar yerler olarak adland rd m z, istasyonlard r. stasyonlar; yolcu ve yük tafl mac l n n gerçeklefltirilebilmesi ve tren trafi inin yönetilmesi ile ilgili gerekli hizmetlerin verildi i tesislerin bulundu u yerlerdir. Bu tesislerde yolcu ve yük terminalleri bulunabilir. stasyonlardaki terminallerin en önemli ifllevi yolcular n indirme-bindirme, yüklerin ise yükleme-boflaltma ifllerinin yap lmas d r. Yolcu ve yük trafi inin yo un oldu u, buna ba l olarak hizmetlerin daha kapsaml ve büyük ölçekte verildi i istasyonlar genellikle gar olarak adland r l r. Farkl özelliklere sahip istasyon türlerini afla da inceleyelim. Da t m (Triyaj) stasyonu: Farkl istasyonlardan gelen dolu yük vagonlar n n, gidecekleri yönlerin ve yerlerin saptand, vagonlar n bu saptamaya göre birlefltirilerek tren oluflturuldu u istasyonlara denir. Da t m istasyonlar farkl demiryolu hatlar n n kesiflti i noktalarda (Eskiflehir, Afyon ve Kayseri de oldu u gibi) oluflturulur. Aktarma stasyonu: Yolcu ya da yüklerin bir trenden baflka bir trene veya bir vagondan baflka bir vagona aktar lmas ifllemlerinin yap ld istasyonlara denir. Aktarma istasyonlar nda sadece aktarma yap l r, do rudan tren teflkili yap lmaz.

69 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 61 S n r stasyonu: Bir ülkeden di er bir ülkeye demiryolu ba lant s n n sa land istasyonlard r. Kap kule-bulgaristan ( ztok) ve Uzunköprü-Yunanistan (Pityon) istasyonlar buna örnek olarak verilebilir. R ht m stasyonu: Nehir, göl ya da deniz kenarlar nda oluflturulan istasyonlard r. R ht m istasyonu bir liman tesisi ile birleflerek denizyolu ve demiryolu tafl mac l aras nda ba lant sa lar. Yolcu ya da yük tafl mac l na hizmet veren bu tesislerin özellikleri birbirinden farkl d r. Lojistik faaliyetler aç s ndan bak ld nda demiryolunda yük tafl mac l - n n rolü daha önemli oldu u için kitab m zda yük tafl mac l na özgü tesislerin özellikleri aç klanacakt r. Yük tafl mac l na özgü tesislerde (terminallerde) tafl nacak yüklerin kabulü, depolanmas, korunmas, vagonlara yüklenmesi ve al c ya teslim edilmesi ifllemleri yerine getirilir. Bu terminallerdeki tesisler s ralanan ifllemlerin yerine getirilmesini sa layacak flekilde tasarlan rlar. Örne in deniz kenar ndaki bir r ht m istasyonunda hem vagonlar n yüklenmesi/boflalt lmas na hem de vagonlar n deniz tafl tlar na yüklenmesi ifllemlerine yönelik tesisler yer alacakt r. Di er tesislere; yük tart birimleri, vagon kantarlar, yükleme-boflaltma rampalar, r ht mlar, iskeleler, ambarlar ve so uk hava depolar örnek olarak verilebilir. Bu tesislerde tafl nacak yükün özelliklerine göre özel yükleme-boflaltma araçlar kullan l r. Bu araçlara; vinç, forkliflt, kepçe ve konveyörleri örnek olarak verebiliriz. Yük tafl mac l nda yükleme yap ld ktan sonra yükün kaymamas, zarar görmemesi ya da çevreye zarar vermemesi için vagonda uygun bir flekilde sabitlenmesi önemlidir. Yükleme ve sabitleme ifllemi bittikten sonra vagon mühürlenir ve ara istasyonlarda bu mühürler sürekli kontrol edilir. Güvenli in sa lanmas nda önemli bir araç olan bu mühürlere iliflkin bilgiler tafl ma belgelerine ifllenmektedir. Gar ve istasyonlarda indirme-bindirme, yükleme-boflaltma tesislerinin yan s ra, transit ve bekleme hatlar, yak t-su-ya gibi çeken ve çekilen araçlar n gereksinimlerinin sa lanmas, da t m ifllemleri, vagon ve lokomotiflerin bak m ve tamiri ile bar nd r lmalar gibi hizmetlere ait tesisler de bulunur. Enerji Sistemi Demiryolu tafl mac l nda elektrikli lokomotiflere enerji sa layan sistemler de önemli bir yer tutmaktad r. Bu enerji sistemi; havai elektrik hatlar, bu hatlar tafl - yan direkler ve elektrik enerjisi besleme (trafo merkezleri) merkezlerinden oluflur. Trafik Yönetim Sistemleri Demiryolu tafl mac l nda emniyeti sa lamak için belli iflaret ve sembollerle birlikte kullan lmaya bafllanan telgraf makineleri rayl sistemlerde haberleflme ve sinyalizasyon sistemlerinin bafllang c n oluflturur. Mekanik sinyal sistemleri ile devam eden geliflim günümüzde Merkezi Trafik Kontrol Sistemleri ile birlikte Tren Koruma ve H z Kontrol ifllevlerini kapsar hale gelmifltir. Demiryolu tafl mac l ndaki trafik bu kapsamdaki tesisler ve donan m sayesinde emniyetli, etkin ve verimli bir flekilde yönetilmektedir. Demiryolu flletmeleri Demiryolu tafl mac l n n di er önemli bir bilefleni demiryollar üzerinde tafl mac - l k faaliyetini bizzat gerçeklefltiren kurumlar, iflletmelerdir. Demiryolu iflletmeleri genellikle hem yolcu hem de yük tafl mac l yaparlar. Fakat sadece yolcu ya da sadece yük tafl mac l na odaklanan iflletmeler de mevcuttur. Demiryolu iflletme-

70 62 Ulaflt rma Sistemleri lerinin önemli bir ifllevi de çeken ve çekilen araçlar n onar m ve bak mlar n yapmas d r. Hem çeken hem de çekilen araçlar için önleyici ve düzeltici bak mlar uygulan r. Araçlar n revizyonlar ve a r onar m iflleri nitelikli insan kayna n n çal flt ve özel donan mlara sahip atölyeleri olan tesislerde yap l r. Ayr ca demiryolu tafl mac l yapan kurum ya da iflletmelerin pek ço u ayn zamanda demiryolu hatlar n n kontrol, bak m ve onar mlar n da gerçeklefltirmektedir. Demiryolu ve demiryolu iflletmecili i 19. yüzy l n son çeyre inden itibaren 20.yüzy l n ilk yar s na kadar ülkelerin kalk nmas nda, dünya zenginliklerinin yer de ifltirmesinde, siyasi s n rlar n de ifliminde, imparatorluklar n y k lmas nda, devletlerin güç gösteriminde ve hatta savafllar n kazan lmas nda önemli bir araç olmufltur. Bu nedenle devletler demiryolu tafl mac l n, ülke içi ve d fl nda stratejik bir ulafl m türü ve sektörü olarak görmüfllerdir. 20. yüzy l n neredeyse tamam, imparatorluklar ve devletler için bir ölüm kal m mücadelesi olarak geçmifl, dünyan n siyasi haritas bu dönemde oldukça de iflmifltir. Bu de iflim sürecinin en önemli stratejik arac da demiryolu olmufltur. Bu nedenle devletler demiryollar n n kullan m n ve iflletilmesini kendi kontrolleri alt nda tutmufl, özel sektöre b rakmam fllard r. Sonuç olarak 20. yüzy l n hemen hemen tamam nda ve bir iki istisna d fl ndaki tüm dünya ülkelerinde demiryolu iflletmecili i devlet sahipli i ve s k devlet kontrolünde yap lm flt r. SORU 5 Demiryolu iflletmecili inin neden genellikle devlet sahipli inde yap ld n tart fl n z. Türkiye de Cumhuriyet öncesi dönemde, yabanc flirketlere verilen imtiyazlarla, ülke d fl ekonomilere ve siyasi ç karlara hizmet eder türde gerçeklefltirilen de- miryollar, Cumhuriyet sonras dönemde milli ç karlar do rultusunda yeniden yap land r lm fl, SORU kendine yeterli milli ekonomi nin yarat lmas amaçlanarak, demiryollar n n ülke kaynaklar n harekete geçirmesi hedeflenmifltir. Bu politika çerçevesinde demiryolu tafl mac l devlet sahipli indeki Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollar (TCDD) Genel Müdürlü ü taraf ndan gerçeklefltirilmektedir. DEM RYOLU TAfiIMACILI I VE LOJ ST K TELEV ZYON NTERNET Uygarl n geliflim sürecinde insano lu öncelikle karayolu ve denizyolu tafl mac l - n kullanm flt r. O y llarda denizyolu, karayolu tafl mac l na göre daha fazla yükün daha AMAÇLARIMIZ uzak mesafelere tafl nmas na olanak veren bir ulaflt rma türü olmufltur. AMAÇLARIMIZ Denize k y s olan, deniz ve iç suyolu tafl mac l n etkin bir flekilde kullanan toplumlar hem K ekonomik, T A P ticari, sosyal ve kültürel yönden hem de askeri güç K T A P aç s ndan hep daha avantajl bir konumda olmufllard r. Sözü edilen süreç ilerlerken demiryolu tafl mac l n n kullan ma bafllanmas devrim niteli inde de iflikliklere neden olmufltur. Çükü demiryolu çok daha fazla, TELEV ZYON a r ve hacimli yükleri, daha çok insan çok daha uzak mesafelere, daha h zl ve emniyetli bir flekilde tafl ma olana sunmufltur. Günümüzde de tafl mac l k faaliyetlerinin etkin, verimli, emniyetli ve güvenli bir flekilde gerçekleflmesi ülkelerin kalk nmas NTERNET için en önemli unsurlardan birisi olarak görülmektedir. Bu kapsamda demiryolu tafl mac l n n yük ve yolcu tafl mac l ndaki önemi bugün ayn derecede devam etmektedir. Lojistik faaliyetler aç s ndan bakt m zda yük tafl mac l yolcu tafl mac l na göre daha öne ç kt için ünitemizin bu bölümünde lojistik ve demiryolu tafl mac l üzerinde duraca z.

71 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 63 Demiryolu Tafl mac l n n Lojistik Faaliyetler çindeki Rolü ve Avantajlar Demiryolu Tafl mac l n n Lojistik Faaliyetler çindeki Rolü Di er ünitelerimizde de ele ald m z üzere, ulaflt rma olmadan lojistikten söz etmemiz mümkün de ildir. Peki demiryolu tafl mac l lojistik faaliyetler içinde kullan lmakta m d r? Bu soruya cevab m z kuflkusuz evet olacakt r. Demiryolu ilk kullan lmaya bafllad günlerden bu yana yük tafl mac l nda vazgeçilemeyen bir ulaflt rma türüdür. Günümüzde yolcu tafl mac l nda modern demiryollar nda tafl mac l k yapan h zl trenler geliflirken, yük tafl mac l nda da benzer de iflimler yaflanmaktad r. Dökme yüklerin münferit vagonlarla yap ld yük tafl mac l ; paket, palet veya konteyner yüküne dönüflmektedir. Bu dönüflüm demiryolu tafl mac l n daha etkin bir hale getirmektedir. Çünkü paket, palet veya konteyner gibi tafl ma kaplar - na konan yüklerin yükleme-boflaltma ifllemleri kolaylaflmakta ve h zlanmaktad r. Ayr ca bu kaplar tüm tafl mac l k türleri için standart ölçü ve özellikler tafl d için demiryolundan di er ulafl m türlerine geçifl kolaylaflm fl ve h zlanm flt r. Bu dönüflüm ve geliflimler lojistik aç dan demiryolu ile yap lan yük tafl mac l n n faaliyetler içindeki pay n art rmaktad r. Di er yandan bir baflka dönüflüm ise, demiryolu ile tafl nmak istenen yüklerin, daha çok ç k fl ve var fl yerlerine götürülmesi ile ilgili olarak ortaya ç kmaktad r. Art k demiryolu hatlar n n bafllang ç ya da bitifl yerleri yüklerin topland ya da da- SORU t ld lojistik merkezler, denizyolu terminalleri, sanayi merkezleri ya da fabrikalard r. Baflka bir ifade ile demiryolu hatlar art k üretim ve tüketim merkezlerini buluflturur hale gelmektedir. Di er yandan demiryolu tafl mac l n n; deniz, hava ve karayolu tafl mac l ile bütünlefltirilmesi h zla devam etmekte, kombine tafl mac - l k operasyonlar na elveriflli bir hale gelmektedir. Uluslararas alandaki teknik ve ekonomik yasal düzenlemelerin basitlefltirilmesi, kurallar n standartlaflt r lmas, sistemin uyumlaflt r lmas ve çevrenin korunmas na yönelik ortak mutabakatlar, demiryolu tafl mac l na olan talebi art rmaktad r. Sonuç olarak demiryolu tafl mac - l n n lojistik faaliyetler içindeki zaten önemli olan rolü giderek artmaktad r. SORU AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Demiryolu yük tafl mac l ile ilgili olarak Murat Erdal, Ayd n Güvenler K Tve AKosta P Sandalc taraf ndan yaz lan, Uluslararas Demiryolu Eflya Tafl mac l (Uluslararas Tafl mac l k ve Lojistik Hizmet Üretenleri Derne i, stanbul, 2009) adl kitapta yararl bilgilere ulaflabilirsiniz. TELEV ZYON Demiryolu Tafl mac l n n Avantajlar Daha öncede belirtti imiz gibi, demiryolu tafl mac l di er ulafl m türleri ile birlikte entegre olarak kullan ld nda lojistik için önemi daha çok artmaktad r. Bunun- NTERNET la birlikte tek bafl na bir ulafl m türü olarak bile de erlendirdi imizde baz önemli avantajlar vard r. Bunlar afla da inceleyelim: A r ve hacimli yüklerin tafl nmas nda demiryolu tafl mac l vazgeçilmezdir. Demiryolu tafl mac l yükte a r olan ve hacimli yüklerin tafl nmas nda son derece avantajl bir ulaflt rma türüdür. Çünkü karayolu ve havayolu tafl mac l - nda a r ve hacimli yüklerin tafl nmas n n maliyeti çok yüksektir. Yine bu tür yüklerin sadece karayolunda tafl nmas ortalama h z azaltaca için teslimat süresini de uzatacakt r. Bu tür yükleri tafl yacak büyük kamyonlar için h z s n rland rmalar vard r. Ayr ca çok a r yükler tafl yan kamyonlar n zaten h zlanabilmesi için K T A P TELEV ZYON NTERNET

72 64 Ulaflt rma Sistemleri büyük bir güce ihtiyaç duyulur. Teknolojik aç dan bu mümkünse bile yak t tüketiminin artaca unutulmamal d r. Ayr ca büyük miktarlardaki a r ve büyük hacimli yüklerin tafl tlara kolay ve h zl ca yüklenebilmesi de önemli bir lojistik gereklili- idir. Demiryolu tafl mac l bu gereklili i sa layabilmektedir. Demiryolu tafl mac l çevreye en az zarar veren ulaflt rma türüdür. Ulaflt rma sistemlerinde genellikle, karayolu tafl mac l n n di er tüm ulaflt rma seçeneklerine göre daha yayg n oldu unu ve daha s k kullan ld n görmekteyiz. Karayolu tafl mac l nda özellikle k sa mesafelerde otomobillerin daha yayg n oldu u görülür. Yük tafl mac l nda ise çeflitli özellikteki kamyonlar kullan l r. Karayolu tafl mac l n n en önemli avantaj oldukça esnek olmas ve kap dan kap ya tafl mac l a olanak tan mas d r. Lojistik aç s ndan bakt m zda son derece önemli olan bu avantajlar yaflamsal önemde ve küresel ölçekte çevresel zararlar ortaya ç kmas nedeniyle dezavantaja dönebilmektedir. Çevre duyarl l n n artmas lojistik iflletmelerini tafl mac l k yaparken çevreyi en az kirleten çözümlere do ru yöneltmektedir. Demiryolu tafl mac l ayr ca, birim enerji miktar yla en fazla miktarda yükün tafl nabildi i bir ulaflt rma türüdür. Baflka bir ifade ile enerji verimlili i yüksektir. Elektrikli lokomotifler temiz bir enerji biçimini kulland için hava kirletilmez, gürültü kirlili i tafl nan yüke oranla daha azd r. flletim maliyetleri düflüktür. Yat r m maliyetlerinin görece yüksek oldu u demiryolu hatlar n n bafllang ç yat r mlar genellikle devlet taraf ndan sa lanmakta, sonras nda ise iflletim maliyetleri görece daha düflük olmaktad r. Demiryolu tafl mac l emniyetlidir. Demiryolu tafl mac l özellikle en önemli rakibi olan karayolu tafl mac l na göre daha emniyetlidir. Demiryolu tafl - mac l nda; kaza, yaralanma, ölçüm ve tafl nan yükün zarar görme oran daha düflüktür. Di er yandan tehlikeli maddelerin karayolu tafl mac l nda uzun mesafelerde tafl nmas emniyetli görülmemektedir. Karayolu tafl tlar n n, bu yükleri tafl rken kaza yapmalar tehlikeli sonuçlar do urabilir. Ayr ca demiryolunun yo un bir biçimde kullan lmas, karayollar ndaki trafik miktar n azaltacakt r. Bu durumda karayollar ndaki kaza oranlar ve çevrenin kirlenme derecesi de azal r. Ülkeler, uluslararas geçifllerde demiryolu tafl mac l n tercih etmektedir. Transit geçifl yap l rken ülkeler genellikle demiryolu tafl mac l n karayolu tafl mac l na tercih etmektedir. Bu tercih karayolu tafl mac l na baz geçifl s n rlamalar getirir. Oysa demiryolu tafl mac l geçifl üstünlü ü elde eder. Bu durum tafl man n ortalama h z n art r r, teslimat süresini ise k salt r. Demiryolu tafl mac l kötü hava koflullar ndan etkilenmez. Karayolu ve denizyolu tafl mac l olumsuz hava koflullar ndan etkilenebilmektedir. Fakat demiryolu tafl mac l k fl koflullar ndan ve di er olumsuz iklim özelliklerinden etkilenmez. Demiryolu tafl mac l n n bu önemli avantajlar n n yan s ra baz dezavantajlar da bulunmaktad r. Bunlar afla da verilmifltir. Demiryolu tafl mac l her güzergâh için, maliyet ve tafl ma h z aç s ndan eflit düzeyde avantaj sa layamaz. Tafl nabilecek yükün boyutlar ve a rl ; vagon, köprü, tünel ve ray altyap s n n özelliklerine ba l olarak belirlenir. E er bunlar uygun olmazsa her a rl k ve boyuttaki yük tafl namaz. Demiryolu alt yap s aç s ndan, özellikle ray aç kl mesafesi ile ilgili, standartlaflma sorunlar yaflanmaktad r. Bu durum ayn lokomotif ve vagonlar n uluslararas alanda tafl mac l k yapmas na engel olabilir.

73 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 65 Demiryolu tafl mac l kap dan kap ya tafl ma gerçeklefltiremez. Bunun için genellikle bafllang ç veya bitifl evresinde karayolu tafl mac l na ihtiyaç duyulur. Transit süreleri baz teslim bölgelerinde karayolu ve denizyoluna göre biraz daha uzun zaman alabilmektedir. Tafl mac l k h z n n çok düflük oldu u söylenemez fakat vagonlar n ve lokomotiflerin de iflmesi, ara istasyonlardaki manevralar, yolcu trenlerinin geçifl üstünlükleri gibi nedenlerle ortalama h z düflmekte, seyahat ve teslimat süreleri uzayabilmektedir. Ulaflt rma planlamac lar lojistik faaliyetler kapsam nda, tafl maya konu olacak yüklerini demiryolu ile gönderip göndermeyeceklerine, ele ald m z bu avantaj ve dezavantajlar de erlendirerek karar vereceklerdir. Unutmamal y z ki günümüz lojistik ihtiyaçlar, tek bafl na bir ulaflt rma türünü ço u zaman en iyi çözüm olarak görmemize engel olmaktad r. Fakat farkl ulaflt rma türlerinin birlikte kullan ld durumlarda ço u zaman demiryolu tafl mac l da rol alacakt r. Demiryolu Tafl mac l nda Taraflar Demiryolu yük tafl mac l nda; gönderici, tafl y c ve al c olmak üzere üç taraf bulunmaktad r. Gönderici, yükünün tafl nmas ihtiyac n duyan ve tafl y c lardan ya da bu ifli organize edecek iflletmelerden ulaflt rma hizmetini talep eden taraft r. Gönderici yükünü tafl nmas için tafl y c ya ya da arac kurulufla teslim eder ve bu hizmetin yerine getirilmesi için tafl y c yla yap lan bir sözleflmenin taraf olur. Tafl mac l k sözleflmesinin di er taraf olan tafl y c, demiryolu tafl mac l hizmetini sunan taraft r. Ad na eflya gönderilen ve gelen eflya için tafl y c n n bu eflya üzerindeki bütün alacaklar n ödemek suretiyle kendisine veya vekaletname verdi i bir baflka flahsa teslimini isteyebilecek veya eflyay kabul etmeyebilecek kimse ise demiryolu tafl - mac l n n üçüncü ve son taraf, al c ad verilen taraft r. Baz durumlarda yükün göndericileri ya da al c lar tafl mac l k süreçlerine iliflkin ifllemleri kendileri yapmak ya da takip etmek istemezler. Çünkü bu ifllemler, özellikle uluslararas tafl mac l kta, uzmanl k gerektirir. Bu gibi durumlarda, di er tafl mac l k türlerinde de oldu u gibi, süreçte gönderici ve/veya al c ad na baz ifllemleri üstlenen arac kurulufllar devreye girerler. Bunlar gönderici ile demiryolu tafl mac l hizmetini sunan iflletmeler aras nda bir köprü rolü üstlenirler. Bu tür iflletmelere tafl ma iflleri komisyoncusu (freight forwarder) ya da kargo acentesi denilmektedir. Tafl ma iflleri komisyoncular n n demiryolu tafl mac l nda gönderici ve/veya al c ad na yüklendikleri rolleri afla daki gibi s ralayabiliriz: Gönderici ya da al c ile demiryolu tafl mac l hizmetinin sunan taraf aras nda bir köprü, arayüz görevi görürler. Gerekti inde göndercilerden yükleri toplarlar, talep edilmesi halinde yükleri ambalajlarlar ve e er yine gerekliyse yükleri birlefltirip tek bir yük haline getirirler. Demiryolu iflletmesinden tafl nacak yükün özelliklerine uygun vagon talep ederler. Talep edilmesi halinde yüklerin vagonlara yüklenmesi ya da vagonlar n boflalt lmas ifllemlerini yaparlar. Tafl nacak yüke iliflkin gerekli bilgileri demiryolu iflletmesine sunarlar. Tafl ma belgelerini ve sigortalama ifllemlerini haz rlarlar. Freight forwarder (kargo acentesi): Yükün göndericileri ya da al c lar ad na baz ifllemleri üstlenen arac iflletmedir.

74 66 Ulaflt rma Sistemleri hracat ve ithalat ifllemlerinde gönderici ya da al c ad na gümrükleme ifllemlerini takip ederler Tafl mac l k ücretini öderler. Yükü al c ad na kontrol ederek (Örne in, tam ve hasarl olup olmad n ) teslim al rlar, gerekti inde ödemeyi yaparlar ve yükü al c ya teslim ederler. K sacaca ifade etmek gerekirse tafl ma iflleri komisyoncular tafl mac l k sürecini, gerekti i kadar ya da talep edildi i ölçüde yönetirler. Bu kapsamda tafl mac l k belgelerinde bir taraf olarak da yer alabilirler. Demiryolu tafl mac l n n taraflar aras ndaki hak ve sorumluluklar tafl mac l k belgeleri düzenler. Bu belgelerin genel olarak, yolcu tafl mac l nda kullan lan tren biletinin demiryolu yük tafl mac l ndaki karfl l oldu unu söyleyebiliriz. Tafl nan yüke iliflkin pek çok bilgiyi içeren bu belgeler, taraflar aras ndaki tafl ma flartlar n düzenleyen bir çeflit sözleflmedir. Bu belgeler, tafl mac l k uluslararas alanda gerçekleflti inde, ülkeler aras nda imzalanan uluslararas anlaflmalara dayan larak düzenlenmektedir. Farkl ülke gruplar n n bir araya gelerek imzalad klar bu anlaflmalar, kullan lan tafl mac l k belgelerini de farkl laflt rmaktad r. Farkl belgelerin kullan lmas standartlaflmay engelleyerek uluslararas demiryolu tafl mac l n güçlefltirmektedir. Bununla birlikte son y llarda, daha çok ülkenin standart belge kullanmas yönünde e ilimler güç kazanm flt r. Bu belgeleri afla da inceleyelim. CIM Belgesi: Bu belgeler Devletleraras Demiryolu Tafl mac l Teflkilat na (Organisation Intergouvernementale pour les Transports Internationaux Ferroviaires - OTIF) üye olan ülkeler taraf ndan imzalanan çok tarafl bir anlaflman n hükümlerine göre düzenlenmektedir. Bu Uluslararas Demiryolu Tafl mac l na liflkin Anlaflma (Convention Relative Aux Transports Internationaux Ferroviaires - COTIF) ad n tafl maktad r. Anlaflman n Uluslararas Demiryolu Yük Tafl mac l ndaki Standart Kurallar adl A Eki (Règles Uniformes concernant le Contrat de Transport International Ferroviaire des Marchandises - CIM) uluslararas alanda demiryolu yük tafl mac l ndaki standart kurallar belirlemektedir. CIM Belgesi ad n, sözü edilen standart kurallar n aç kland ekten al r. Do al olarak bu belgeler, sözünü etti imiz anlaflman n taraf olan ülkelerde geçerlidir ve bu ülkelerde kullan lmaktad r. SMGS Belgesi: Uluslararas alanda demiryolu tafl mac l na iliflkin di er çok tarafl oluflum ise Do u Blo u Ülkeleri aras nda kurulmufl olan Demiryolu Hatlar flbirli i Örgütüdür (OSJD). Bu örgüte üye olan ülkeler, tafl mac l k belgesi olarak, SMGS belgelerini kullanmaktad r. CIM/SMGS Belgesi: Bildi imiz gibi, eski Do u Blo u ülkelerinden baz lar Avrupa Birli ine (AB) üye olmufl durumdad r. AB ülkeleri aras nda üretim ve ticarete iliflkin ekonomik düzenlemeler tamamen liberal oldu u için bu bölgede demiryolu tafl mac l da geliflmektedir. Bu nedenle, CIM ve SMGS belgelerinin uyumlaflt r lmas gerekmifl ve sonuç olarak CIM/SMGS ad verilen yeni tafl ma belgeleri üzerinde mutabakata var lm flt r. Bu belgelerin kullan m alan, Avrupa-Asya aras ndaki ticaret hacminin art r lmas amac yla, mevzuat n basitlefltirilmesi için geniflletilmifl durumdad r. Sözü edilen standart tafl ma belgesi art k sadece AB ve eski Do u Blo u ülkelerinde de il daha fazla ülkede geçerlidir. CIT Formlar : Bu formlar Uluslararas Demiryolu Tafl mac l Komitesi (Comité International des Transport Ferroviaires - CIT) taraf ndan oluflturulmufltur. CIT Formlar ; tafl maya ve teslime mani bildirimi, ödeme bildirimi,

75 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 67 refakatçi izin belgesi ve bülteni, tutanak raporu, eksik eflya bülteni ile düzeltme bildirimlerini içeren formlardan oluflmaktad r. FIATA Kombine Tafl mac l k Belgeleri: Farkl ulaflt rma türlerinin birlikte kullan ld durumlarda tüm tafl mac l k sürecini kapsayan tek bir tafl mac - l k belgesine ihtiyaç duyulur. Tafl ma iflleri komisyoncular genellikle kap - dan kap ya tafl mac l organize etmeye çal flt klar için kendilerine özgü belgeler tasarlam fllard r. Bu belgeler; Uluslararas Freight Forwarder Dernekleri Federasyonu (FIATA) nun; Kombine Tafl mac l k Konflimentosu, Forwarder Eflya Teslim Al nd Makbuzu, Forwarder Tafl ma Makbuzu, Forwarder Depo Al nd Makbuzu, Tehlikeli Madde Tafl nmas na Ait Gönderici Bildirimi ve FIATA Tafl mac l k Talimatlar ndan oluflmaktad r. Demiryolu ile Tafl nan Yükler Daha önce de aç klad m z gibi demiryolu tafl mac l, kara tafl mac l n n tersine, kap dan kap ya tafl mac l k sa layamaz ve ortalama h z daha düflüktür. Havayolu tafl mac l na göre h z son derece düflük, fakat denizyolu tafl mac l na göre daha h zl bir ulaflt rma türüdür. Bu nedenle dayan ks z, çabuk bozulan, zamana duyarl ve acil teslimat gereklili i olan, de eri çabucak azalan, modas geçen, k sa zamanda eskiyen ya da kullan lamaz hale gelen yüklerin tafl nmas nda uygun bir ulaflt rma türü de ildir. Bununla birlikte demiryolu tafl mac l ; hatlar n, vagonlar n ve lokomotiflerin özellikleri sayesinde a r ve hacimli yüklerin tafl nmas nda son derece uygun bir ulaflt rma türüdür. Di er yandan bu özellikteki yüklerin, özellikle uzak mesafelere tafl nmas demiryolu tafl mac l na maliyet aç s ndan son derece önemli bir avantaj yaratmaktad r. Bu kapsamda de erlendirdi imizde, gönderilen yükün de erinin a rl na olan oran ne kadar düflük olursa demiryolu tafl mac l o kadar uygun bir tercih olacakt r. Demiryolu tafl mac l n n aç klad m z bu özellikleri, tafl nacak yüklerin özelliklerini de belirlemektedir. Bunlar afla da inceleyelim. Kat dökme yükler: Yükte son derece a r olan demir cevheri gibi madenlerin tafl nmas nda son derece uygundur. Karayolu tafl mac l kap dan kap ya tafl mac l k olana sunsa da bu tür yüklerin tafl nmas n n maliyeti yüksek olacakt r. Di er yandan bu tür yüklerin havayolu tafl mac l ile tafl nmas son derece yüksektir. Bu nedenle tercih edilmez. Kat yak tlar: Kömür gibi, de eri a rl na olan oran görece düflük olan yüklerin tafl nmas nda demiryolu tafl mac l oldukça uygun bir seçimdir. Petrol, petrol türevleri, s v kimyasallar: Tafl nmas güç ve özel önlemler gerektiren tehlikeli maddeler, bunlara özel vagonlar n hizmete girmesi ve blok tren iflletmecili iyle birlikte demiryoluna çekilmifl durumdad r. Bu tür yüklerin demiryolu ile tafl nmas daha emniyetli, maliyeti düflük ve hatta teslimat süresi daha k sad r. Bu tür yüklerin havayolu ile tafl nmas çok güç hatta mümkün de ildir. Karayolu tafl mac l nda ise çeflitli s n rland rmalar vard r ve bunlar karayolunu olumsuz yönde etkilemektedir. Karayolu tafl - mac l nda s n rland r lan tüm s v ve kuru kimyasallar, tehlikeli veya tehlikeli olmayan dökme kimyasallar n tafl nmas nda demiryolu tafl mac l son derece uygun bir ulaflt rma türüdür. nflaat malzemeleri: Kum, demir, seramik, çimento ve tu la gibi bu tür yükler hem a r hem de hacimli olduklar için demiryolu uygun bir ulaflt rma türü olmaktad r.

76 68 Ulaflt rma Sistemleri G da ürünleri: Su, kuru g da, gazl içecek gibi de er-a rl k oran düflük olan, acil ve zamana duyarl olmayan yükler tafl nabilmektedir. Tah l ve orman ürünleri: Yine de er a rl k oranlar düflük olan, hacimli ve a r tah l gibi bozulmayan tar m ve orman ürünlerinin tafl nmas nda demiryolu uygun bir tafl mac l k türüdür. Karayolu tafl tlar : Otomobil, pikap, otobüs, treyler, tar m ve di er a r ifl makineleri, tank ve di er askeri tafl tlar gibi a r ve hacimli yükler için uygun bir tafl mac l k türüdür. Son y llarda demiryolu tafl mac l ile sadece hacimli ve a r yüklerin tafl nmas anlay fl n n de iflti ini de hat rlatmam zda fayda vard r. konteyner gibi, standart tafl ma kaplar n n ve buna ba l olarak kap dan kap ya hizmet sa layan entegre tafl mac l n geliflmesi sayesinde; maden cevheri, kömür, tah l, orman ürünleri, canl hayvan gibi s n rl say da ürün tafl nabilece i yaklafl m da giderek eskimektedir. Sonuç olarak tafl maya konu olan yükler giderek çeflitlenmektedir. Demiryolu ile tafl nabilen vagon ve konteyner çeflitlili i artarken; çekici ve treylerin demiryolu ile uzun mesafe tafl nabilir olmas ise di er bir cazibe alan d r. Dünyada teknolojik geliflmelerle birlikte araçlar tezgah üstü olmadan, sadece boji (boogie) ad verilen çelik tekerlekler üzerine oturtularak bir katar (roadrailer) oluflturabildikleri gibi çift kat konteyner demiryolu tafl mac l da yayg nl k kazanmaktad r. Ülkemizde TCDD nin yurt içi yük tafl malar nda en büyük pay kat dökme yükler almaktad r. 6 Demiryolu tafl mac l ile sadece hacimli ve a r yüklerin tafl nmas anlay fl n n de iflmesine neden olan etkenleri tart fl n z. Demiryolu Yük Tafl mac l n n Türleri SORU Konteyner SORU Tafl mac l Demiryolu tafl mac l nda teknolojik geliflmelere paralel olarak vagonlarda farkl özelliklere sahip tafl ma kaplar kullan labilir hale gelmektedir. Konteyner, bunlardan en yayg n olan d r. Konteynerlar n özellikleri ve ölçüleri farkl ulaflt rma türleri için standart ve uygundur. Birlefltirilerek tek bir yük haline getirilen yükler konteynerlara yerlefltirilir ve vagonlarla tafl n r. Bu tafl mac l k türünde elleçlenen konteyner- d r ve as l yük konteyner içinde oldu u için bu sayede tafl nan yük zarar görmez. Konteyner tafl mac l n n en önemli avantaj ise farkl ulaflt rma türlerinde kolayca tafl nabilmesidir. Demiryolu-karayolu-denizyolu kombinasyonlar standart konteynerlar sayesinde kap dan kap ya tafl mac l k sa lar ve tafl ma maliyetinin azalt lmas na K yard mc T A P olur. Bu avantajlar nedeniyle demiryolu konteyner tafl mac l genellikle teflvik edilmekte ve giderek geliflmektedir. Lojistik faaliyetler aç s ndan son derece önemli olan kap dan kap ya tafl mac - l k, konteynerlar TELEV ZYON ve kombine tafl mac l k sayesinde, ülkemizde de giderek geliflmekte ve önem kazanmaktad r. Bu kapsamda TCDD, konteyner tafl mac l n teflvik etmek amac yla ücret tarifesinde indirimler yapmakta ve bunun sonucunda konteyner tafl mac l giderek artmaktad r. Ülkemizde NTERNET yo unlukla denizyoluyla yap lan konteyner tafl mac l n n liman ba lant l demiryolu hatlar gelifltirilerek demiryolu ile tafl nmas hedeflenmektedir. Bu kapsamda, özellefltirilen Mersin Liman içerisinde konteyner elleçleme amaçlar na hizmet edecek demiryolu yük terminali oluflturulmaktad r. TCDD nin kendine ait konteyner yoktur. Ülkemizde kap dan kap ya kombine tafl mac l k 3. flah slara ait konteynerlar ile yap lmaktad r. TCDD nin son y llardaki AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET

77 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 69 at l mlar ndan birisi de parça tafl mac l ndan blok tren tafl mac l na geçilmifl olmas d r. Ro-La Tafl mac l Ro-La kavram Almanca Dilinde yürüyen yol (Rollende Landstrase) anlam na gelen iki kelimenin k saltmas ndan oluflmaktad r. Bu demiryolu tafl mac l türünde, yüklü kamyonlar n özel vagonlarda tafl nmas söz konusudur. Kamyonlar çok basit bir yükleme sistemi ile vagonlara ç kar l r ve trenlerle gidecekleri yerlere tafl n rlar. Var fl yerlerinde ise trenden indirilerek karayolu ile as l gidecekleri yere do ru yola koyulurlar. Ro-La tafl mac l n n avantajlar n afla da inceleyelim: Kamyonlar vagonlardan indikten sonra yollar na devam edebilmektedir. Bu sayede, demiryolu tafl mac l kullan ld halde, karayolu tafl mac l n n en avantajl yan olan kap dan - kap ya tafl mac l k üstünlü ü devam ettirilmektedir. Kamyonlar vagonlara yüklenirken ya da vagonlardan indirilirken özel donan m ya da terminal gerekmemektedir. Bu durum hem kolayl k ve esneklik sa lamakta hem de tafl mac l k maliyetlerini azaltmaktad r. Kamyonlar vagonlarda tafl n rken tafl t sürücüleri de özel vagonlarda yolculuk ederler ve dinlenme olana bulurlar. Kamyonlar demiryolu ile tafl n nca karayollar ndaki kamyon trafi i azalt larak emniyet art r lmakta, buna karfl n çevre kirlili i azalt lmaktad r. Ro-La tafl mac l n n en önemli dezavantaj ise kamyonlar n bofl a rl klar n n da demiryolu için tafl nan yük olarak görülmesidir. A r yükler tafl yabilen kamyonlar n kendileri de a rd r. Toplam tafl mac l k fiyat buna göre hesaplanmakta, bu da tafl mac l k maliyetini art rmaktad r. Blok Tren Tafl mac l Geleneksel olarak yap lan demiryolu yük tafl mac l nda, ara istasyonlardan gelen yük vagonlar topland kça bir araya getirilerek tren oluflturulur ve as l var fl yerine hareket eden tren bu sürecin sonunda oluflur. Blok tren uygulamas ise demiryolu yük tafl mac l nda ça dafl yaklafl mlardan birisidir. Blok trenler yüklerini; kalk fl ve var fl yerleri aras nda, ara istasyonlarda lokomotif ve vagon de ifltirmeden ve manevra yapmadan direkt olarak tafl yan trenlerdir. Blok tren uygulamas nda ara istasyonlarda trene vagon eklenmez, ç kart lmaz ya da yük boflaltma bindirme ifllemi yap lmaz. Süreç içindeki bu ifllemlerin ortadan kalkmas, tafl nan yüklerin zarar görme olas l n ve güvenlik sorunlar n azalt r. Demiryolu tafl mac l n n bu türü lojistik faaliyetlerde daha önemli bir rol oynamaktad r. Çünkü bu uygulama sayesinde toplam ulaflt rma süresi azalmaktad r. Ara istasyonlarda beklemenin ve manevralar n ortadan kalkmas, bu sayede kullan lan yak t miktar n n (ya da elektrik miktar n n) azalmas, bu ifllemler için iflgücü kullanmaya gerek kalmamas ve yine bunlara ba l olarak ortalama ulaflt rma h z - n n artmas maliyetleri azalt c yönde etki yapmaktad r. Di er yandan, blok tren oluflturarak yük tafl ma organizasyonu sadece demiryolu iflletmeleri taraf ndan de il ayn zamanda lojistik ya da di er arac iflletmeler taraf ndan da yap labilmektedir. Bu durum demiryolu tafl mac l n n; daha etkin, esnek ve verimli bir flekilde yap lmas n kolaylaflt rmaktad r. Tüm bunlar lojistik faaliyetler içinde demiryolu tafl mac l n n önemini giderek art rmaktad r.

78 70 Ulaflt rma Sistemleri Özel Vagon Tafl mac l Demiryolu tafl mac l n n do uflunda, hatlar devlet sahipli inde ve kontrolünde infla edilmifl, tafl mac l k kamu sahipli indeki iflletmeler taraf ndan tekel olarak yap lm flt r. Günümüzde bu yap halen devam etmekte, bu tafl mac l k genellikle devletin sahipli i ve s k kontrolü alt nda yap labilmektedir. Bununla birlikte zamanla özel sektör giderek sistem içinde rol almaya bafllam flt r. Bunun en yayg n örne i özel sektör iflletmelerinin kendilerine ait vagonlar n demiryolu hatlar nda iflletebilmeleridir. flletmeler kendi yüklerini kendi özel vagonlar na yüklerler ve demiryolu iflletmesinin lokomotifleri bunlar gidilecek yere çeker. Vagon özel olmas na ra men demiryolu hatt ve lokomotif vagon sahibi iflletmeye ait olmad için demiryolu iflletmesine bu hizmet karfl l nda ücret ödenir. Demiryolu iflletmelerinin önemli sorunlar ndan birisi yeterli say da, tafl nacak yüke uygun özellikte, çeflitlilikte yeni vagonlar filosunda tutabilmektir. Bu nedenle özel sektörün kendi vagonlar n n üretilmesini finanse ederek yapt rmas ve bunlar n bak m onar m n sa lamas demiryolu tafl mac l için gerekli olan vagonlar n kolayca filoya kat lmas n getirmektedir. Bu sayede özel vagon tafl mac l demiryolu yük tafl mac l n gelifltirmektedir. Demiryolu tafl mac l n n tamamen liberal hale gelmesi; personeli, vagonu ve lokomotifi kendilerine ait olan özel sektör giriflimcilerinin demiryolu tafl mac l yapabilmesi, özel trenlerini demiryolu hatlar nda rahatl kla iflletebilmeleri anlam - na gelmektedir. Tafl mac l k a n n büyük olmas çok say da istasyonun birbiri ile ba lant l hale gelmesi; genifl olmas ise a üzerinde birlefltirilen noktalar n genifl bir alana yay lmas d r. fiekil 3.3 Dairesel Topla-Da t A Yap s Kaynak: berlin.delmediawiki/ teachwiki/index.php/ Linear_Programmin g_methods Topla-Da t A Yap s ile Tafl mac l k Demiryolu tafl mac l ; bankac l k, cep telefonu iletiflim sektörü ve havayolu tafl - mac l nda oldu u gibi asl nda bir a iflidir. Hizmet sunumu bir ulafl m a üzerinde üretilir. Bu a n büyük ve genifl olmas müflterilerin tafl mac l a iliflkin istek ve ihtiyaçlar n n karfl lanmas nda önemli rol oynar. Çünkü müflteriler yüklerinin; istedikleri yerden istedikleri yere, istedikleri zamanda ve s kl kta tafl nabilmesini ister. Bu isteklerin karfl lanmas ise tafl mac l k a n n özelliklerine ba l d r. Topla-Da t (Hub&Spoke Network) sistemi de asl nda bir a türüdür. Bu a Stockholm Moskova yap s nda yolcular ya da yükler çevredeki istasyonlardan önce merkezi bir is- Londra tasyona getirilir, sonras nda buradan kalkan trenlerle as l gitmek istedikleri Münih yere sevk edilir. Bu sayede Topla - Da t A Yap - Paris Bükrefl s (T-D AY) çok say da istasyon çiftini birbirine Madrid ba lam fl, baflka bir deyiflle tafl mac l k a büyütülmüfl olur. fiekil 3.3 ve fiekil 3.4 te iki farkl T-D AY Roma görülmektedir.

79 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 71 T-D A yap s n fiekil 3.3 üzerinden bir örnekle aç klayal m. Londra, Madrid ve Stokholm den Bükrefl e götürülmesi gereken yükler oldu unu varsayal m. Bu yükler, tafl mac l n ekonomik olmas bak m ndan, blok tren oluflturup direkt seferlerle hareket yerlerinden Bükrefl e götürülecek büyüklükte ya da çoklukta olmayabilir. Bu durumda müflterilerin yükleri ya çok uzun bir zaman sonra Bükrefl te olacak ya da tafl mac l k maliyeti artacakt r. E er co rafi, lojistik, demiryolu a lar n n ba lant lar ve yük terminallerinin özellikleri aç s ndan uygun olan bir istasyon merkez seçilerek yükler önce oraya getirilir, orada toplan r ve as l gidecekleri yerlere blok trenler oluflturup gönderilirse hem maliyetler hem de tafl ma süresi azalacakt r. Londra, Madrid ve Stockholm den Bükrefl e götürülmesi gereken yükler önce Münih e getirilir. Madrid den Münih e gelen trende Paris, Bükrefl ya da Roma ya götürülecek yükler olabilir. Yine Stockholm den Münih e gelen trende Paris, Bükrefl ya da Londra ya götürülecek yükler olabilir. Tüm bu yükler merkez olan Münih istasyonuna getirilir, burada as l gidecekleri yerlere göre grupland r larak blok trenlere yüklenir ve var fl yerine do ru yola ç karlar. fiekil 3.4 te ise iki merkez istasyonun birbiriyle direkt bir blok tren seferiyle ba land n görüyoruz. Farkl istasyonlardan gelen trenlerin yükleri 1. Merkez stasyonunda birlefltirilir, buradan blok bir trenle 2. Merkez stasyona götürülür. Yükler burada tekrar ayr flt r l p as l gidecekleri yerlere göre tekrar grupland r l r ve daha küçük trenlerle as l var fl yerlerine götürülürler. Çevre stasyonlar A B C D 1. Merkez stasyon 2. Merkez stasyon E F G H Çevre stasyonlar fiekil 3.4 Do rusal Topla-Da t A Yap s Kaynak: /2208.aspx T-D a yap s sisteminin en önemli avantaj farkl noktalar birbiriyle ba lant l hale getirerek tafl mac l k a na dahil etmesidir. Bu sayede demiryolu tafl mac l a n n kapsad alan büyümüfl olur. fiekil 3.3 teki a yap s n örnek olarak al rsak; Londra, Paris, Roma, Bükrefl, Madrid, Moskova ve Stokholm flehirlerinin tamam Münih üzerinden birbiri ile ba lant l hale gelmifltir. fiekil 3.4 te ise A, B, C, D, E, F, G ve H flehirlerinin tamam 1. ve 2. Merkez istasyonlar arac l ile birbirine ba lanm fl durumdad rlar. Bu sistemin di er önemli bir avantaj ise talebin az oldu u noktalardan al nan yüklerin birlefltirilip blok tren tafl mac l na dönüfltürülmesidir. Bu uygulama blok tren tafl mac l n n tüm avantajlar n devreye sokarak maliyetleri önemli ölçüde azaltmaktad r. Sonuç olarak T-D A Yap s lojistik kapsam nda tafl mac l k ihtiyac - n etkin bir flekilde karfl layacak önemli bir tafl mac l k türü konumundad r. Kombine Demiryolu Tafl mac l Tafl mac l kta ideal yöntem, asl nda yükün göndericiden al c ya kadar tek bir ulaflt rma türü, tafl t ve tafl mac l k belgesi ile kap dan kap ya tafl nmas d r. Ancak müflterilerin istek ve ihtiyaçlar, tafl tlar n yük kapasitesi, co rafi koflullar gibi çeflitli faktörler nedeniyle sadece tek bir ulaflt rma türü ve tafl t n kullan lmas mümkün olamamaktad r.

80 72 Ulaflt rma Sistemleri Kombine demiryolu tafl mac l, kap dan kap ya tafl mac l n kesintisiz bir biçimde sa lanmas amac yla, demiryolu ile birlikte di er ulaflt rma türlerinin de kullan lmas na dayanan bir sistemdir. Ro-La demiryolu tafl mac l türü buna güzel bir örnektir. Ayr ca konteyner tafl mac l n n da kap dan kap ya kesintisiz tafl mac l sa lad n hat rlayal m. Demiryolu tafl mac l n n di er ulaflt rma türleri ile birlikte tek bir organizatör sorumlulu unda ve ortak tafl mac l k doküman yla kap dan kap ya yap lmas n kombine demiryolu tafl mac l olarak tan mlayabiliriz. Kombine demiryolu tafl mac l, özellikle nihai ürünlerin ve tek bir yük haline getirilerek konteynerlara yerlefltirilmifl yüklerin tafl nmas nda s kça kullan lmaktad r. Demiryolu tafl mac l n n di er ulaflt rma türleri ile entegre edilebilmesi için demiryolu hatlar n n limanlara, üretim ve da t m merkezlerine ve organize sanayi bölgelerine kadar eriflmesi gerekmektedir. Ülkemizdeki kombine demiryolu tafl mac l uygulamalar na bakarsak lojistik aç s ndan TCDD nin önemli faaliyet alanlar ndan birisinin de liman iflletmecili i oldu unu görürüz. TCDD Genel Müdürlü ü; stanbul (Haydarpafla), Derince, zmir, Band rma, Samsun, Mersin ve skenderun da toplam 7 adet liman iflletmektedir. Bununla birlikte 2004 y l nda Haydarpafla Liman hariç di er limanlar n hepsi özellefltirme kapsam na al nm flt r. Di er yandan TCDD, demiryolu tafl mac l n kesintisiz hale getirebilmek amac yla, Haydarpafla-Sirkeci aras nda ve Van Gölü nde feribot iflletmecili i de yapmaktad r. Van Gölü nde feribotla yap lan tafl mac l k Van dan itibaren ran s n r na kadar devam eden demiryolu hatt n n Tatvan-Van aras ndaki ba lant s n sa lamaktad r. Ülkemizde son y llar n en önemli ulaflt rma yat r mlar ndan birisi olan Marmaray Projesi kombine demiryolu tafl mac l kapsam nda ele al nabilir. Bu proje kapsam nda, Avrupa yakas ndaki Halkal dan Anadolu yakas ndaki Gebze ye kadar kesintisiz, ça dafl, yüksek kapasiteli, h zl, çevre ve tarihi dokuyu tahrip etmeyen ve di er ulafl m türleri ile entegrasyonu sa lanm fl 76,3 kilometrelik yüzeysel metro infla edilecektir. Avrupa Birli i nin h zl tren a lar yla uyumu yönünde önemli bir ad m olan bu proje ile her iki yakadaki demiryolu hatlar stanbul Bo az n n alt ndan geçen bir demiryolu tüneli ile birbirine ba lanacakt r. Türkiye nin bat s n do uya, daha do rusu Avrupa y Asya ya ba layan Marmaray Projesi; demiryolu yük tafl mac l nda çok önemli geliflmeler sa layarak lojistik sektörünün geliflimini önemli ölçüde art racakt r. Çünkü bu sayede bo az geçifllerindeki aktarma ve geçifle ba l zaman kay plar ortadan kalkm fl olacakt r. Orta Avrupa üzerinden Karadeniz in kuzeyinden geçen vagonlar, daha avantajl olaca için, bo azdan geçifli tercih edeceklerdir. Fiyatland rma Di er tafl mac l k türlerinde de oldu u gibi, demiryolu tafl mac l nda en önemli fiyat belirleyicisi tafl nan yükün a rl d r. Çünkü a rl k tafl ma maliyetini etkileyen en önemli parametredir. Fiyat etkileyen di er bir faktör ise tafl nan yükün özelli- idir. Tafl ma s ras nda, k r lma, bozulma, k sacas zarar görme olas l daha fazla olan yüklerin tafl ma ücreti fazlad r. Örne in cam, seramik ya da ifl makinesi gibi yüklerin ücreti demir, çimento ya da yap harc n n ücretine göre daha fazlad r. Di- er yandan tehlikeli madde s n f na giren; patlay c maddeler, s v laflt r lm fl gazlar ya da radyoaktif maddelerin tafl ma ücreti di erlerine göre çok daha fazlad r. Fiyat konusundaki di er belirleyici bir faktör tafl mac l k için gerekli olan vagon türüdür. Örne in, özel imalat vagonlar olarak adland r lan; s yal t ml, çok a r yükleri tafl maya uygun, otomatik boflaltma sistemlerine sahip olan ya da otomobil

81 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 73 tafl yabilen vagonlar n tafl mac l k ücretleri farkl bir flekilde hesaplan r. Sat n al m ve iflletim maliyeti yüksek olan vagonlardaki tafl mac l n maliyeti de fazla olacakt r. Di er yandan tafl ma ücretinin hesaplanmas nda elbette tafl ma mesafesi de hesaba kat l r. Kombine demiryolu tafl mac l nda konteynerlar tafl nd için bunlar n ücret belirleme yöntemi farkl l k gösterir. Ücretin belirlenmesinde; konteyner n bofl ya da dolu olmas, brüt a rl ve uzunlu u dikkate al n r. Demiryolu iflletmecisinin d fl nda kalan 3. flah slara ait özel vagonlarda yap lan tafl mac l kta fiyat belirleyicileri genellikle ayn d r. Ücret benzer flekilde hesapland ktan sonra belirli bir miktarda indirim uygulan r. Örne in ülkemizde bu indirim oran 2009 y l itibar ile %20 dir. Uluslararas demiryolu eflya tafl mac l nda y l içerisinde fiyat dalgalanmalar di er tafl ma türlerine göre yok denecek kadar azd r. Fiyatland rma konusunda, sektördeki aktörlerden tafl ma iflleri komisyoncular - n n da önemli bir rolü vard r. Faaliyet ölçe i büyük olan komisyoncular bazen demiryolu iflletmelerinden belirli bir miktarda kapasiteyi sat n alma taahhüdünde bulunarak navlun fiyat al r ve uluslararas tafl mac l k anlaflmalar yaparlar. Bunun sonucunda göndericiye yans yacak fiyat kendileri belirlerler. Lojistik Köyler Dünyada uzun y llard r kullan lmakta olan ve lojistik merkez olarak da adland r - lan lojistik köy uygulamalar ülkemizde de giderek yer bulmaktad r. Lojistik köylerin kurulufl amac n, tafl mac l k bak fl aç s yla, ulaflt rma türlerinin birlikte ve entegre bir flekilde kullan lmas na uygun ortamlar yaratmak olarak de erlendirmekteyiz. Resmin bütününü görmeye çal flt m zda ise amac n lojistik faaliyetler kapsam ndaki tüm hizmetleri bir araya getirmek oldu unu görürüz. Lojistik köyler için yer seçiminde deniz k y lar nda limanlar n oldu u bölgeler, iç kesimlerde ise demiryolu, havaalanlar ve karayollar n n güçlü oldu u bölgeler aday olmaktad r. Fakat yukar da da belirtti imiz gibi lojistik köylerin, mümkün oldu unca çok ulaflt rma türünü entegre edecek, üretim ve da t m merkezlerine yak n yerlerde kurulmalar nda fayda vard r. Fakat nerede kurulursa kurulsun, lojistik köyler için demiryolu tafl mac l n n varl vazgeçilmezdir. Lojistik köylerin kurulufl amaçlar n araflt r n z. 7 Lojistik köylerde, lojistik kapsam ndaki tüm faaliyet alanlar nda hizmet üreten iflletmeler ve kurumlar bir araya getirilir. Bu sayede yüklerin, birim yük haline getirilmesi ya da ayr flt r lmalar, güvenlik kontrolleri, ambalajlanmalar, etiketlendirilmeleri, ulaflt rma tafl tlar n n yükleme-boflaltma ifllemleri, sevk yatlar SORUya da depolanmalar ayn çat alt nda kolayca sa lanabilmektedir. Sonuç olarak etkinlik, ve- SORU rimlilik ve hizmet kalitesi artmakta buna karfl n maliyetler azalt lmaktad r. Lojistik köylerde bunlar sa lamak amac yla yer bulan hizmet ve donan mlar afla da s ralayal m: Liman, havaalan, demiryolu istasyonlar ya da karayolu ba lant lar Genel amaçl yükleme-boflaltma alanlar, donan m ve kolayl klar Konteyner yükleme-boflaltma alanlar, donan m ve kolayl klar AMAÇLARIMIZ Tehlikeli maddeler için yükleme-boflaltma alanlar, donan m ve kolayl klar AMAÇLARIMIZ Dökme yükler için yükleme boflaltma alanlar, donan m ve kolayl klar K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

82 74 Ulaflt rma Sistemleri Türkiye nin ilk lojistik köyü Gelemen de (Samsun) iflletmeye aç lm flt r. Ro-La tafl mac l için uygun yükleme boflaltma alanlar, donan m ve kolayl klar Çeflitli büyüklük, kapasitede ve farkl tafl tlara yükleme-boflaltma ifllemleri için hareketli ve sabit vinçler Yüklerin özelliklerine uygun olan depolar Tafl tlar n çeflitlerine uygun yak t depolar ve yak t verme kolayl klar Farkl tafl t çeflitleri için bak m onar m merkez ve kolayl klar Farkl tafl t çeflitleri için park alanlar Tafl mac l k iflletmeleri, arac kurulufllar, bankalar, sigortac lar ve gümrük hizmetleri için hizmet ofis ya da binalar Sa l k, a rlama (otel), restoran, ibadethane, iletiflim ve dinlenme tesisleri gibi genel hizmet sa lay c lar Lojistik köylerin kurulmas ülkemizde de önemli bir gündem maddesidir. TCDD Genel Müdürlü ü, lojistik hizmetlerinde daha etkin ve verimli bir iflletmecilik yap labilmesi için yük potansiyeli yüksek, karayolu, demiryolu ya da liman eriflimi olan baz yerlerde lojistik merkezleri kurmay hedeflemektedir. Bunlar; Halkal /Ispartakule ( stanbul), Köseköy ( zmit), Gelemen (Samsun), Hasanbey (Eskiflehir), Bo azköprü (Kayseri), Gökköy (Bal kesir), Yenice (Mersin), Palandöken (Erzurum), Kayac k (Konya), Kakl k (Denizli) ve Uflakt r. Di er yandan TCDD Genel Müdürlü ü, Türkiye de demiryolu tafl mac l n lojistik faaliyetler içinde daha önemli bir hale getirmek amac yla Lojistik köyler projesini bafllatm flt r. Türkiye nin ilk lojistik köyü Gelemen de (Samsun) tarihinde iflletmeye aç lm flt r. Lojistik köyden demir, hurda, rulo saç, bak r, klinker, konteyner, çimento, kömür, kereste, bu day, g da maddesi, un ve gübre tafl mas yap lacakt r.

83 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 75 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Demiryolu tafl mac l n aç klamak. Modern hayat n do uflu demiryollar ile bafllam flt r. Demiryolu tafl mac l hem yeni do an endüstrinin ifl gücü ile hammadde sorunlar na ve pazar gereksinimlerine çözüm getirmifl, hem de endüstri merkezleri d fl ndaki alanlarda kitlesel üretim gerçekleflmifltir. Tüm bunlar n d fl nda, geliflmifl endüstri ülkeleri az geliflmifl ülke pazarlar yla ba lant s n da bu dönemde kurarak Avrupa daki kapitalist sistemin ifllerli i için gerekli alt yap n n oluflmas n sa lam flt r. Rayl sistemler ve demiryolu tafl mac l n n kapsam n ifade etmek. Rayl sistemler, kent içi rayl tafl mac l k sistemleri ve demiryolu tafl mac l olmak üzere iki bafll k alt nda ele al nmaktad r. Kent içi rayl tafl mac l k sistemleri ile kent içi ve yak n çevresinde, k sa mesafeler aras nda, yolcu tafl mac l gerçeklefltirilmektedir. Demiryolu tafl mac l ile k sa mesafe yolcu (banliyö) tafl mac l, yurt içi yük ve yolcu tafl mac l - ve uluslararas yük ve yolcu tafl mac l gerçeklefltirilir. Lojistik ihtiyaçlar aç s ndan ele ald - m zda, demiryolu tafl mac l n n kent içi rayl tafl mac l k sistemlerine göre daha önemli oldu- unu görmekteyiz. Madeni bir yol üzerinde, araç sistemlerinin mekanik bir güçle hareket ettirildi i, iki nokta aras nda, madeni tekerlekli araçlar içinde yolcu ve yük tafl nmac l gerçeklefltiren faaliyet demiryolu tafl mac l d r. Demiryolu tafl mac l kapsam nda yolcu ya da yük tafl nmas için kullan lan, çeken ve çekilen araçlar n bir dizi halinde bir araya getirildi i ulafl m araç seti tren olarak adland r l r. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Demiryolu tafl mac l n n bileflenlerini tan mlamak. Demiryolu tafl mac l n n bileflenlerini; tafl tlar, tafl tlar n üzerinde hareket edece i demiryollar, tafl tlar hareket ettirebilmek için gerekli olan enerji kayna, trafi i emniyetli ve etkin bir flekilde düzenleyebilmek için trafik-iflletim sistemleri (sinyalizasyon, telekomünikasyon vb.), indirme - bindirme/yükleme - boflaltma ifllemlerini gerçeklefltirmek için de istasyon ve terminaller oluflturmaktad r. Demiryolu tafl mac l n n lojistik ile iliflkisini ve lojistik sektörü aç s ndan önemini aç klamak. Günümüzde yolcu tafl mac l nda modern demiryollar nda tafl mac l k yapan h zl trenler geliflirken, yük tafl mac l nda da paket, palet veya konteyner gibi tafl ma kaplar na konan yüklerin yükleme-boflaltma ifllemleri kolaylaflmakta ve h zlanmaktad r. Ayr ca bu kaplar tüm tafl mac l k türleri için standart ölçü ve özellikler tafl d için demiryolundan di er ulafl m türlerine geçifl kolaylaflmakta ve h zlanmaktad r. Art k demiryolu hatlar n n bafllang ç ya da bitifl yerleri, yüklerin topland ya da da t ld lojistik merkezler, denizyolu terminalleri, sanayi merkezleri ya da fabrikalard r. Baflka bir ifade ile demiryolu hatlar art k üretim ve tüketim merkezlerini buluflturur hale gelmektedir. Di er yandan demiryolu tafl - mac l n n; deniz, hava ve karayolu tafl mac l ile bütünlefltirilmesi h zla devam etmekte, kombine tafl mac l k operasyonlar na elveriflli bir hale gelmektedir. Uluslararas alandaki teknik ve ekonomik yasal düzenlemelerin basitlefltirilmesi, kurallar n standartlaflt r lmas, sistemin uyumlaflt r lmas ve çevrenin korunmas na yönelik ortak mutabakatlar, demiryolu tafl mac l na olan talebi art rmaktad r. Sonuç olarak demiryolu tafl mac l n n lojistik faaliyetler içindeki zaten önemli olan rolü giderek artmaktad r. Demiryolu tafl mac l n di er tafl mac l k türlerine göre üstün k - lan baz özellikler bulunmaktad r. Demiryolu tafl mac l ; a r ve hacimli yükleri düflük maliyetle tafl r, çevreye en az zarar veren ulaflt rma türüdür, iflletim maliyetleri görece düflüktür, daha emniyetlidir, uluslararas transit geçifllerde geçifl üstünlü üne sahip oldu undan daha çok tercih edilir ve kötü hava koflullar ndan etkilenmez.

84 76 Ulaflt rma Sistemleri Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi, demiryolunun geliflimine etki eden etmenlerden biri de ildir? a. Buhar gücünün kullan lmas b. Sanayi Devrimi c. Kitlesel üretimin art fl d. K rdan kente göçün artmas e. Bat l ülkelerin hammadde kaynaklar n n yeterlili i 2. K sa mesafeli dik rampalarda çal flan rayl tafl ma arac na ne ad verilir? a. Monoray b. Metro c. Füniküler d. Moglev e. Tramvay 3. Afla dakilerden hangisi kent içi ve yak n çevresinde, k sa mesafeler aras nda, yolcu tafl mac l gerçeklefltiren kent içi rayl tafl mac l k sistemlerinden biri de- ildir? a. Metro b. Tramvay c. Hafif rayl sistem d. Monoray e. H zl tren 4. Trenlerin trafi i ile ilgili bilgilerin yer ald grafik, kalk fl-var fl tarifeleri, broflür, ilan, afifl ve yolcu rehberleri gibi bilgilerin tutuldu u sisteme ne ad verilir? a. Seyahat cetveli b. Tramvay bileti c. Tarife d. Orer e. Trafik rehberi 5. Afla dakilerden hangisi demiryolu tafl mac l n n bileflenlerinden biri de ildir? a. Yol ve Gar- stasyon tesisleri b. Stoklama tesisleri c. Tafl t ve Enerji kayna d. flletme e. Trafik iflletim sistemleri 6. Demiryolu ana hatlar yla yük potansiyeli yüksek olan organize sanayi bölgeleri ya da özel sektöre ait merkezleri birlefltiren ve özel olarak yap lm fl demiryolu hatt na ne ad verilir? a. Bölgesel hat b. Cari hat c. Da t m hatt d. ltisak hatt e. Aktarma hatt 7. Di er ulaflt rma türlerinde oldu u gibi, demiryolu yat r mlar n n uzun vadeli ihtiyaçlar göz önünde bulundurularak yap lmas na neden olan etken afla dakilerden hangisidir? a. Yat r mlar n maliyetleri içinde sabit maliyet pay n n yüksek olmas b. Tafl ma olanaklar n n uygun olmas c. Aktarmas z tafl mac l k olana sunmas d. Di er tafl mac l k türlerini tamamlama özelli i tafl mas e. Kap dan kap ya tafl mac l k olana tan mas 8. Yükün göndericileri ya da al c lar ad na baz ifllemleri üstlenen arac iflletmelere ne ad verilir? a. Gönderici b. Al c c. Freight forwarder d. Konflimento e. Demiryolu iflletmesi 9. Afla dakilerden hangisi demiryolu yük tafl mac l türlerinden biri de ildir? a. Konteyner Tafl mac l b. Ro-La Tafl mac l c. Blok Tren Tafl mac l ve Özel Vagon Tafl mac - l d. Topla - Da t A Yap s e. Banliyö Tafl mac l 10. Afla dakilerden hangisi TCDD Genel Müdürlü ü taraf ndan iflletilen limanlar aras nda yer almaz? a. stanbul b. Zonguldak c. skenderun d. zmir e. Band rma

85 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 77 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. e Yan t n z yanl fl ise Demiryolu Tafl mac l bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 2. c Yan t n z yanl fl ise Demiryolu Tafl mac l bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 3. e Yan t n z yanl fl ise Demiryolu Tafl mac l bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 4. d Yan t n z yanl fl ise Rayl sistem ve Demiryolu Tafl mac l bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 5. b Yan t n z yanl fl ise Rayl sistem ve Demiryolu Tafl mac l bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl fl ise Rayl sistem ve Demiryolu Tafl mac l bölümünü tekrar edip, di er kaynaklardan da araflt r n z. 7. a Yan t n z yanl fl ise Demiryolu Tafl mac l ve Lojistik bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 8. c Yan t n z yanl fl ise Demiryolu Tafl mac l ve Lojistik bölümünü tekrar edip, di er kaynaklardan da araflt r n z. 9. e Yan t n z yanl fl ise Demiryolu Tafl mac l ve Lojistik bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 10. b Yan t n z yanl fl ise Demiryolu Tafl mac l ve Lojistik bölümünü tekrar ediniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Sanayi devriminin ivme kazand y llarda yeni bir ulaflt rma biçimi olarak ortaya ç kan demiryollar, bir yandan yaratt pazarla demir-çelik sanayinin geliflimine önemli katk larda bulunurken, di er yandan da özellikle kömür, demir ve çelik gibi a r hacimli mallar n tafl - mac l n n daha ucuz, daha h zl ve daha düzenli bir flekilde gerçekleflmesini sa lam flt r. Ayr ca, üretim ve dolafl m n ulusal pazarlar d fl na tafl n p uluslararas kimli e bürünmesiyle birlikte demiryolu tafl mac l da uluslararas nitelik kazanm flt r. Demiryolu tafl mac l - ndaki geliflmeler, ülke yat r mlar n n bu yöne kaymas na yol açm fl, yeni hatlar n aç lmas yla birlikte dünya ticaret hacminin artmas n sa lam flt r. S ra Sizde 2 Türkiye de Cumhuriyet in kuruluflundan itibaren demiryolu tafl mac l n n; üretim, da t m faaliyetleri ve bunlara paralel olarak lojistik ihtiyaçlar göz önüne al narak gelifltirilmesi hedeflenmifltir. Demiryolu hatlar güzergâh n n seçiminde, sanayinin yurt geneline yay lmas amac önemli bir etken olmufltur. Bu süreçte, ülkedeki demiryollar n n potansiyel üretim merkezlerine ve do al kaynaklara ulaflmas, üretim ve tüketim merkezleri ile özellikle limanlar ile art bölgeler aras iliflkileri kurmas, ekonomik geliflmenin ülke düzeyinde yay lmas n sa lamak amac ile özellikle az geliflmifl bölgelere ulaflmas, milli güvenlik ve bütünlü ün sa lanmas amac na dönük olarak ülkeyi sarmas hedeflenmifltir. Ancak 1950 li y llardan sonra uygulanan karayolu a rl kl ulafl m politikalar sonucunda, demiryollar n n, yolcu ve yük tafl mac l ndaki pay giderek düflmüfltür. S ra Sizde 3 Demiryolu tafl mac l di er ulafl m türlerinden farkl altyap ve üstyap lara, tafl t ve iflletim sistemlerine ihtiyaç duyar. Bu koflullara uygun altyap ve üstyap n n yap m ve iflletim maliyetleri de oldukça yüksektir. Bu yüzden demiryolu yat r mlar, toplam maliyetler içinde sabit maliyet pay n n yüksek olmas nedeniyle uzun vadeli ihtiyaçlar göz önünde tutularak gerçeklefltirilmelidir. S ra Sizde 4 Tafl nacak yükün özellikleri tafl ma için kullan lacak vagon tipini belirlemekte önemli bir rol oynar. Bununla birlikte yük, s n r ötesinde tafl nacaksa vagonun geçece i ülkelerdeki ray aç kl, tünel yükseklikleri gibi standartlara da uymas gerekir. Vagon seçiminde önemli rol oynayan di er bir faktör ise tafl nacak yükün özelliklerine göre vagonun yükleme - boflaltma ifllemlerine uygun olmas d r. Örne in kat yüklerin tafl nmas için kullan lacak vagonlarda, yükün boyutlar ve geometrik fleklinin yan s ra, yükleme ve boflaltma ifllemlerini kolaylaflt rmas etkili olmaktad r.

86 78 Ulaflt rma Sistemleri Yararlan lan Kaynaklar S ra Sizde 5 Devletler demiryolu iflletmecili ini, ülke içi ve d fl nda stratejik bir ulafl m türü ve sektörü olarak görmüfllerdir. 20. yüzy l n neredeyse tamam, imparatorluklar ve devletler için bir ölüm kal m mücadelesi olarak geçmifl, dünyan n siyasi haritas bu dönemde oldukça de iflmifltir. Bu de iflim sürecinin en önemli stratejik arac da demiryolu olmufltur. Bu nedenle devletler demiryollar n n kullan m n ve iflletilmesini kendi kontrolleri alt nda tutmufl, özel sektöre b rakmam fllard r. Sonuç olarak 20. yüzy l n hemen hemen tamam nda ve bir iki istisna d - fl ndaki tüm dünya ülkelerinde demiryolu iflletmecili i devlet sahipli i ve s k devlet kontrolünde yap lm flt r. S ra Sizde 6 Demiryolu tafl mac l büyük miktarlardaki a r ve hacimli yükleri, daha çok insan, çok daha uzak mesafelere, görece daha h zl ve emniyetli bir flekilde tafl ma olana sunmaktad r. Dökme yüklerin münferit vagonlarla yap ld yük tafl mac l ; paket, palet veya konteyner yüküne dönüflmektedir. Bu yöntemle ayr tafl ma kaplar na konan yüklerin tüm tafl mac l k türleri için standart ölçü ve özellikler tafl mas nedeniyle demiryolundan di- er ulafl m türlerine geçifl kolaylaflmakta ve h zlanmaktad r. Bu geliflmeler lojistik aç dan demiryolu ile yap lan yük tafl mac l n n tafl mac l k faaliyetleri içindeki pay - n ve etkinli ini art rmaktad r. Demiryolu tafl mac l di er ulafl m türleri ile birlikte, entegre olarak kullan ld nda lojistik için önemi daha çok artmaktad r. S ra Sizde 7 Lojistik köyler, lojistik kapsam ndaki tüm faaliyet alanlar nda hizmet üreten iflletmeleri ve kurumlar bir araya getirir. Böylece yüklerin, birim yük haline getirilmesi ya da ayr flt r lmalar, güvenlik kontrolleri, ambalajlanmalar, etiketlendirilmeleri, ulaflt rma tafl tlar n n yüklemeboflaltma ifllemleri, sevkiyatlar ya da depolanmalar ayn çat alt nda kolayca sa lanabilmektedir. Sonuçta etkinlik, verimlilik ve hizmet kalitesi artmakta buna karfl n maliyetler azalt lmaktad r. Emniyet Genel Müdürlü ü Trafik Hizmetleri Baflkanl. Beyaz Kitap Y l çin Avrupa Ulaflt rma Politikas, Karar Verme Zaman. Trafik Araflt rma Merkezi Müdürlü ü: EGM Yay n Katalog Numaras : 432. Can, B. B. (2000). Demiryolundan petrole chester projesi ( ). stanbul: Tarih Vakf Yurt Yay nlar, No:95. Çekerol, G.S. (2007). Lojistik aç dan intermodal yük tafl mac l ve Türkiye h zl tüketim ürünleri da t m için bir uygulama. (Yay mlanmam fl Doktora Tezi). Dumlup nar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya. T.C. Baflbakanl k Devlet Planlama Teflkilat. (2001). Sekizinci befl y ll k kalk nma plan demiryolu ulaflt rmas özel ihtisas komisyonu raporu. Ankara. Earle, E.M. (1972). Ba dat demiryolu savafl. stanbul: Milliyet Yay nlar, Tarih Kitaplar Dizisi: 18. Erdal, M., Çanc, M. (2009). Uluslararas tafl mac l k yönetimi. stanbul: UT KAD Yay n. Erdal, M. Güvenler, A. Sandalc, K. (2009). Uluslararas demiryolu eflya tafl mac l. stanbul: UT KAD Yay n. Erdal, M., Demirkol, H. (2003). Tafl mac l k ve lojistik sektöründe uluslararas rekabet avantaj n n sa lanmas nda türkiye altyap dinamiklerine bir bak fl. Pazarlama Dünyas, Kas m-aral k, Y l:17. Evren, G. (2002). Demiryolu. stanbul: Birsen Yay nevi. Kaynak, M. (2002). Yeni demiryolu ça yüksek h zl trenler ve Türkiye, Ekonomik Yaklafl m, Cem Alpar Özel Say s - Gazi Üniversitesi ktisat Bölümü, Say : Cilt:13. Kaynak, M. (2004). Uluslararas tafl mac l k ve lojistik ba lam nda Avrasya ulaflt rma koridorlar nda bölgesel rekabet ve Türkiye. zmir: 2004 Türkiye ktisat Kongresi. ktisadi Sektörlerde Geliflme Stratejileri, Tebli Metinleri-II. Kaynak, M. Zeybek, H. (2007). Intermodal terminallerin gelifliminde lojistik merkezler, da t m parklar ve Türkiye deki durum, Gazi Üniversitesi BF Dergisi, Cilt: 9, Say : 2. Koban, E. ve Y ld r r Keser, H. (2008). D fl ticarette lojistik (2. Bas m). Bursa: Ekin Kitabevi. Nalçakan, M. (2003). Türkiye ekonomisi aç s ndan ulaflt rma sektöründe demiryolu tafl mac l n n önemi ve ekonometrik model ile Türkiye demiryolu yurt içi yük tafl ma talebinin analizi ( Dönemi). (Yay mlanmam fl Doktora Tezi) Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskiflehir.

87 3. Ünite - Demiryolu Tafl mac l 79 Nalçakan, M. (2006). Ulaflt rma sektöründe demiryolu tafl mac l n n ekonomik önemi ve ülkemiz tafl mac l n n sürdürülebilirlik sorunu. Uluslararas Demiryolu Sempozyumu, (International Railway Symposium-IRSTURKEY). (13-14 Aral k). Ankara: Bildiriler Kitab. Cilt:1. Nalçakan, M. (2009). Ekonomik geliflmelerin demiryolu sektörüne etkileri. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi brahim Bodur Araflt rma ve Uygulama Merkezi Giriflimcilik ve Kalk nma Dergisi. (Haziran). Cilt:4. Say :1. Rostow, W. W.(1996). ktisadi geliflmelerin merhaleleri komünist olmayan bir manifesto. Çeviren: Erol Güngör, Ankara: Türkiye Ticaret Odalar, Sanayi Odalar ve Ticaret Borsalar Birli i Yay n. Yararlan lan nternet Kaynaklar Avrupa Birli i nin Ulaflt rma Politikas. ikv.org.tr/pdfs/c10e9c58.pdf. (Eriflim Tarihi: ) Çanc, M. Demiryolu tafl mac l nda yolcu ve yük tafl - mac l / (Eriflim Tarihi: ) Erdal, M. Türkiye lojistik üs vizyonu ve ulaflt rma politikalar Turkiye%20Lojistik%20us%20Vizyonu.pdf. (Eriflim Tarihi: ) Rota, Y. Demiryolu ve demiryolu tafl mac l n n yeniden do uflu. article_detail.php?id=92. (Eriflim Tarihi: ) Rota, Y. Demiryolu, karayolu tafl mac l n n önünü aç - yor. 16,[email protected] (Eriflim Tarihi: ) Zeybek, H. Avrupa da ulafl m ve lojistik sektörünü etkileyen dinamikler: Türkiye ye yans malar. (Eriflim Tarihi: ) TCDD y l Sektör Raporu. /kurumsal/2008rapor.pdf. (Eriflim Tarihi: ) TCDD statistik Y ll.htpp:// gov.tr/genel/2004_2008.pdf. (Eriflim Tarihi: ) TCDD. Cumhuriyetimizin 80 y ll k tarihinde demiryolu politikalar. htm. (Eriflim Tarihi: ) T.C. Ulaflt rma Bakanl Stratejik Plan. atejik_plan_ pdf. (Eriflim Tarihi: ) Trenlerin Haz rlanmas ve Trafi ine Ait Yönetmelik hazirlanmas _ve_trafigine_ait_yonetmelik.pdf. (Eriflim Tarihi: ) Tesisler Müdürlükleri Personelinin Görev ve Sorumluluklar na Dair Yönerge. gov.tr/home/detail/?id=409. (Eriflim Tarihi: ) index.php/linear_programming_methods.(eriflim Tarihi: 24/04/2010) (Eriflim Tarihi: 24/04/2010)

88 4ULAfiTIRMA S STEMLER Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Hava tafl mac l na iliflkin temel kavramlar ve sektörün bileflenlerini tan mlayabilecek, Hava kargo tafl mac l n n avantajlar n ve dezavantajlar n aç klayabilecek, Hava kargo tafl mac l n n lojistik faaliyetler içindeki yerini ve hava kargo ile tafl nan yükleri belirleyebilecek, Hava kargo tafl mac l n n bileflenlerini ve süreçlerini tan yabilecek, Hava kargo hizmetine iliflkin pazarlama karmas n yorumlayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar Hava Tafl mac l Hava Yolu flletmeleri Hava Kargo Tafl mac l Havaalan Tafl ma flleri Komisyoncular Hava Yolu Konflimentosu Uçufl Hatt Yer Hizmetleri Pat Sahas çerik Haritas Ulaflt rma Sistemleri Hava Tafl mac l HAVA TAfiIMACILI INA L fik N TEMEL KAVRAMLAR HAVA TAfiIMACILI I SEKTÖRÜNÜN B LEfiENLER HAVA KARGO TAfiIMACILI I VE LOJ ST K

89 Hava Tafl mac l HAVA TAfiIMACILI INA L fik N TEMEL KAVRAMLAR Daha önceki bölümlerde de aç klad m z gibi tafl mac l k, çeflitli ihtiyaçlar karfl - lamak amac yla insanlar n ve yüklerin, zaman faydas sa layacak flekilde, yer de- ifltirmesini sa layan bir hizmettir. Bu durumda hava tafl mac l, insanlar n, kargonun ve postan n zaman faydas sa layacak bir biçimde, bir havaarac vas tas yla, havadan yer de ifltirmesi olarak tan mlanabilir. nsano lunun en güçlü tutkular ndan birisi olan uçma arzusunun kufllara olan özentiden kaynakland söylenir. Bu tutkunun bafllang c ise çok eski y llara dayan r. Yaklafl k y l öncesine ait bir efsanede, Icarus ve Deadalus un balmumundan yapt klar kufl kanatlar ile günefle do ru uçtuklar anlat l r. Uçuflla ilgili hayaller ve efsaneler 1783 y l nda Platre de Rozier in ilk insanl balon uçuflunu yapmas ile gerçek olmufltur. Motorlu bir havaarac ile ilk uçuflun üstünden sadece yüz y l kadar geçmesine ra men, günümüzde binlerce tonluk yolcu, kargo ve posta yüzlerce kilometre/saatlik h zlarda, binlerce metre yüksekten, binlerce kilometre uza a, neredeyse pilot müdahalesi olmaks z n tafl nabilir hale gelmifltir. Uçufl teknolojisinin bugün geldi i nokta hava tafl mac l n insanl k için ekonomik ve sosyo kültürel say s z yarar olan, dünyan n en önemli sektörlerinden birisi konumuna getirmifltir. Hava tafl mac l havac l k sisteminin merkezindedir. Tasar m, üretim, bak m, havaalan, yer hizmetleri, seyrüsefer, haberleflme ve hava trafik gibi sivil havac l k faaliyetlerinin tamam hava tafl mac l n n emniyetli, güvenli ve etkin bir flekilde gerçeklefltirilebilmesi için vard r. Hava tafl mac l n n emniyetli ve güvenli bir flekilde gerçeklefltirilmesi sivil havac l k sisteminin ortak amac d r. Hava tafl mac l n kapsam aç s ndan ikiye ay r r z: Hava yolu tafl mac l ve genel havac l k tafl mac l. Genel havac l k tafl mac l ile hava yolu tafl mac l aras nda, kullan lan kaynaklar n özellikleri aç s ndan, önemli farklar vard r. Bu farklar hava tafl mac l n n lojistik faaliyetler içindeki rolünü de etkiler. Bu nedenle her iki tafl mac l k türü aras ndaki farklar bilmemiz faydal olur. Bunlar afla da inceleyelim: Kâr Amac : hava yolu tafl mac l nda mutlaka kâr amac güdülür. Buna karfl n genel havac l kta hem kâr amac güdülen hem de güdülmeyen tafl - mac l k söz konusudur. Kullan lan Hava Araçlar : hava yolu tafl mac l nda; görece daha büyük, maksimum kalk fl a rl (tafl ma kapasitesi), menzilleri ve h zlar daha faz- Hava tafl mac l : nsanlar n, kargonun ve postan n zaman faydas sa layacak flekilde havadan yer de ifltirmesidir. Havac l k emniyeti kas ts z olarak ortaya ç kan risklerden, havac l k güvenli i ise kas tl olarak ortaya ç kar lan risklerden ar nm fl olma halidir.

90 82 Ulaflt rma Sistemleri Hizmet sunulan alan n büyük olmas için büyük ve genifl bir uçufl a gerekir. Uçufl a n n büyük olmas çok say da uçufl noktas n n birbirine ba lanm fl olmas, genifl olmas ise bu noktalar n dünya geneline yay lm fl oldu u anlam na gelir. SORU 1 la olan sabit kanatl hava araçlar, baflka bir deyiflle uçaklar kullan l r. Buna karfl n genel havac l k tafl mac l nda; daha küçük uçaklar n yan s ra balon, yamaç paraflütü, delta kanat, mikro-light ve helikopterlerden mikro jetlere kadar genifl bir yelpazedeki hava araçlar kullan l r. fllev: hava yolu tafl mac l nda tafl mac l n gerçekleflti i süreç s ras nda h zl bir biçimde yer de ifltirme faydas sa lan r. Buna karfl n, genel havac - l k kapsam ndaki tafl mac l k sürecinde; uçufl e itimi, foto raf çekimi, ilaçlama, tohumlama, hava durumu tahmini, yang nla mücadele, s n r, boru ve enerji hatlar n n gözlenmesi gibi yan ifllevler de ayn anda gerçekleflebilir. Ölçek: hava yolu tafl mac l nda k sa mesafeli uçufllar söz konusu olsa da genellikle hizmet sunulan alan genel havac l k tafl mac l na göre daha büyük ve genifltir. Kullan lan havaaraçlar n n üretim kapasitelerinin (daha fazla yolcu ve yükün daha uzak mesafelere tafl nabilmesi) de büyük oldu u dikkate al nd nda hem kapsanan alan daha büyük ve genifl hem de üretim ölçe i çok daha büyüktür. Kamuya Aç kl k: hava yolu tafl mac l nda ayn anda görece daha fazla insan ve yük tafl n r. Toplu tafl mac l k söz konusudur ve ücretini ödemek kayd yla bu hizmet herkese aç kt r. Oysa genel havac l k tafl mac l nda ayn anda görece çok daha az kifli ve yük tafl n r. Toplu tafl mac l ktan söz edilemez, uçufl e itim faaliyetlerinde oldu u gibi, herkes bu tafl mac l ktan istedi- i gibi yararlanamaz. Hava yolu ve genel havac l k tafl mac l aras nda ortaya ç kan bu farklar girdilerin, süreçlerin ve ç kt lar n özelliklerini de ifltirmektedir. Lojistik aç s ndan bak ld nda her iki tafl mac l k türü de gerekli olabilir. Örne in hava yolu tafl mac l nda kullan lan uçaklar görece büyük olduklar için daha fazla yolcu ve kargo, çok daha uzak mesafelere tafl nabilir. Fakat do al gaz boru hatlar n n da lardan geçirilmesinde uçaklara de il helikopterlere ihtiyaç duyulur. Borular n, insanlar n ve di er kaynaklar n arazide noktadan noktaya tafl nmas için özel helikopter tafl mac l gerekebilir. Ya da pistleri k sa ve dar oldu u için büyük uçaklar n inemeyece i havaalanlar na insan ve kargo tafl nmas nda, küçük uçaklarla genel havac l k tafl mac l yapan iflletmelerden yararlan labilir. Bununla birlikte, hava yolu tafl - mac l, günümüz lojistik ihtiyaçlar n n karfl lanabilmesi aç s ndan çok daha önemlidir. Bu nedenle kitab m zda genel havac l k de il hava yolu tafl mac l üzerinde duraca z. Günümüz lojistik ihtiyaçlar n dikkate ald m zda, hava yolu tafl mac l genel havac l k tafl mac l na göre neden daha önemlidir? Hava yolu tafl mac l n da tafl maya konu olanlar n özelliklerine göre, yolcu ve kargo tafl mac l olarak ikiye ay r r z. Di er yandan öz yetenekleri yolcu tafl mac l olan hava SORU yolu iflletmeleri, yolcu bagajlar n n yan s ra, bofl kalan uçak gövde alt bölümlerinde kargo da tafl yabilmektedir. Lojistik aç s ndan de erlendirdi imizde, kargo tafl mac l n n lojistik faaliyetler içinde çok daha önemli bir rol üstlendi ini görürüz. Bu nedenle kargo tafl mac l - n sonraki bölümlerde daha ayr nt l bir flekilde ele alaca z. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

91 4. Ünite - Hava Tafl mac l 83 HAVA TAfiIMACILI I SEKTÖRÜNÜN B LEfiENLER Hava yolu flletmeleri Hava tafl mal sektörünün kuflkusuz en önemli bilefleni tafl mac l gerçeklefltiren hava yolu iflletmeleridir. Hava yolu iflletmeleri kâr amac güden, kamuya aç k toplu tafl mac l k hizmeti sunan, bunun için uçaklar kullanan, görece büyük bir ölçekte faaliyet gösteren iflletmelerdir. Hava yolu iflletmelerini, rekabet stratejileri aç s ndan; farkl laflma, maliyet liderli- i ve odaklanma stratejilerini izleyen hava yolu iflletmeleri olarak s n fland rabiliriz. Farkl laflma stratejisi izleyenler: Bu stratejiyi izleyen hava yolu iflletmeleri rakiplerine karfl, sunduklar hizmetleri farkl laflt rarak üstünlük sa lamaya Hava yolu tafl mac l hizmeti sunan iflletmelere hava yolu iflletmeleri ad verilir. çal fl rlar. Genellikle iç ve d fl hatlarda, uçufl uzunlu u hem k sa hem de uzun olan hatlarda, büyük ve genifl bir uçufl a üzerinde ve küresel bir co rafi alanda faaliyet gösterirler. Daha çok yolcu tafl mac l na odaklan rlar. Fakat yolcudan arta kalan bofl kargo alanlar nda ya da sadece kargo tafl mac l için düzenlenmifl uçaklarda kargo da tafl rlar. Türk Hava Yollar A.O. (THY), Lufthansa ve British Airways i örnek olarak verebiliriz. SORU SORU Maliyet liderli i stratejisini izleyenler: Düflük maliyetli tafl y c olarak adland r lan bu tür hava yolu iflletmeleri tüm süreçlerinde maliyetleri azalt p bunu fiyatlar na yans tarak üstünlük sa lamaya çal fl rlar. Genellikle uçufl uzunlu u k sa olan hatlarda ve s n rl bir co rafi alanda faaliyet gösterirler. Kargo tafl mac l ndan çok yolcu tafl mac l na odaklan rlar. Türkiye den Pegasus, Avrupa dan Rynair, Amerika Birleflik Devletlerinden Southwest Airlines maliyet liderli i stratejisini izleyen hava yolu iflletmelerindendir. Odaklanma stratejisini izleyenler: Bu stratejiyi izleyen AMAÇLARIMIZ hava yolu iflletmeleri ise bölgesel tafl mac l k, kargo ya da paket tafl mac l gibi belirli bir ala- AMAÇLARIMIZ na odaklanarak üstünlük sa lamaya çal fl rlar. Bölgesel hava yolu iflletmeleri K T A P K T A P görece daha küçük uçaklar kulland klar için kargo tafl mac l na ay racak kapasiteleri s n rl d r. Paket tafl mac l yapanlara FedEx, sadece hava kargo tafl mac l yapanlara Cargolux hava yolu iflletmeleri örnek olarak verilebilir. TELEV ZYON TELEV ZYON Baz durumlarda hava yolu iflletmeleri odaklanma ve farkl laflma stratejilerini bir arada izleyebilmektedir. Örnek verilen hava yolu iflletmeleri hakk nda daha fazla bilgi alabilmek NTERNET için ve adreslerine bakabilirsiniz. NTERNET Di er yandan hava yolu iflletmelerini seferlerin düzenli bir flekilde tekrarlanma durumuna göre üçe ay r r z: Tarifeli hava yolu iflletmeleri Tarifesiz hava yolu iflletmeleri Charter hava yolu iflletmeleri Tarifeli hava yolu iflletmeleri kamuoyuna tarifelerini önceden duyurur ve belirli kurallar çerçevesinde bu tarifeye uymak zorundad r. Bu tür uçufllarda tafl mac - l k hizmetini bizzat hava yolu iflletmesi üretir ve pazarlar. Di er yandan, tarifeli hava yolu iflletmeleri e er yetki belgeleri uygunsa ve isterlerse tarife d fl nda ortaya ç kan talepleri de karfl layabilir. Örne in, tarifeli ve tarifesiz hava yolu iflletmecili i ruhsat olan THY, futbol tak m n bir flampiyonaya ya da bir ifladam grubunu ticari bir fuara tarifesiz seferle götürebilir.

92 84 Ulaflt rma Sistemleri Terminaldeki yolcu bankolar nda yap lan bilet kontrolü, uçufl kayd n n al nmas, bagaj ifllemleri ve bagaj n al n p bagaj iflleme bölümüne gönderilmesi ve uça a binifl kart n n ç kart lmas ifllemine checkin ad verilir. Charter tafl mac l yapan iflletmelerin müflterileri ferdi olarak yolcular de il, genellikle kendi müflterilerine turizm hizmetini, tafl mac l k dahil, paket olarak satan tur operatörleridir. Bu tür uçufllarda tafl mac l k hizmetini üreten hava yolu iflletmesi, bunu yolculara pazarlayan ise tur operatörleridir. Hava yolu iflletmelerini farkl k staslara göre farkl flekillerde s n fland rmak mümkündür: Tafl nanlar n özelliklerine göre: Hava yolu yolcu ve kargo iflletmeleri. Sahiplik yap lar na göre: Devlet sahipli indeki (bayrak tafl y c lar), özel ve ortak giriflimci hava yolu iflletmeleri. Faaliyetlerin ölçe ine göre: ç hat, d fl hat, küresel (a tafl y c lar ), bölgesel, belirli bir pazar bölümüne hitap eden (niche carrier), günübirlik (commuter) ve küresel olanlar n uçufl a n besleyen besleyici hava yolu (feeder carrier) iflletmeleri. Pazara girifl zaman na göre: Yeni kurulan ve yeni giren hava yolu iflletmeleri. Hava yolu iflletmeleri üretim faktörlerinin yer de ifltirmesini sa layarak di er sektörlere ve iflletmelere girdi verir. Baflka bir deyiflle, hava yolu iflletmelerinin sundu u hizmet genellikle kendi bafl na nihai bir ürün de ildir. Di er ürün veya hizmetlerin bir parças d r. Bunun anlam, hava yolu tafl mac l na duyulan talebin di er sektörlere duyulan talebe ba l oldu udur. Hava yolu kargo tafl mac l n ayr ca ele alaca m z için burada sadece hava yolu yolcu tafl mac l ndaki hizmet sürecini inceleyelim. Hava yolu tafl mac l hizmeti bir süreç olarak sunulur. Sat n al nan sadece fiziksel özellikleri olan koltuk de il, bir hizmet sürecidir. Bu nedenle hizmet sunumunun süreci içindeki her aflama, hava yolu iflletmesi ürünün bir parças n oluflturur. Hava yolu tafl mac l na iliflkin hizmet süreci fiekil 4.1 de verilmifltir. Süreç, müflterinin hava yolu hizmeti hakk nda bilgi talep etmesiyle bafllar. Yolcu havaalan na gelir ve varsa güvenlik kontrollerinden geçerek yolcu terminal binas na girer. Hava yolu iflletmesinin ya da hizmet ald yer hizmetleri iflletmesinin yolcu bankolar nda bilet kontrolü, uçufl kay t ve bagaj ifllemleri yap larak uça a binifl kart (Boarding kart ) verilir. Yolcu, uçufl bir d fl hat uçufluysa, gümrük ve pasaport kontrol ifllemlerinin ard ndan s k güvenlik kontrolüne tabi tutulur ve uça a geçifl için kullan lacak ar nd r lm fl salona al n r. Bu salondan, uça a binifl kartlar kontrol edilerek, uça a götürülür. Yolcular genellikle, sürecin havaalan ndaki bölümünü de hava yolu iflletmesinin sundu u tafl mac l k hizmeti olarak alg larlar. Oysa bu süreç hava yolu iflletmesinin kontrolü d fl ndad r. Uça a binilmesi ve kabin içi hizmetlerin al nmas ndan sonra uçuflun sona ermesi ile süreç tamamlan r. Bagajlar n al nmas, varsa gümrük ve pasaport kontrollerinden geçilmesi, var fl havaalan ndaki terminal hizmetlerinden yararlan lmas, hatta bu havaalan n n terk edilmesi ifllemi bile hava yolu tafl mac l k hizmetinin bir parças olarak görülür.

93 4. Ünite - Hava Tafl mac l 85 fiekil 4.1 Yolcu, tarife ile ilgili bilgi talep eder Hava yolu Tafl mac l nda Hizmet Süreci Havaalan ndan ayr l r Havayolu iflletmesinin var fl havaalan ndaki hizmetlerini al r Rezervasyon yapt r r Havaalan na gelir Kaynak: Thomas, M. L. (1997) Bagajlar n al r Uçufl Sonras Havayolu iflletmesinin havalan nda verdi i hizmetleri al r Uçaktan ayr l r Uçufl Öncesi Bilet, uçufl kay t ve bagaj ifllemleri yap l r Kabin içi hizmetleri al r Uçufl S ras Uçu a binifl kart n al r Uça a biner Güvenlik, pasaport ve gümrük ifllemleri yap l r Hava yolu hizmet sunumu bir süreç oldu u için birçok bilefleni vard r. Bunlar birlikte inceleyelim: Fiyatla lgili Bileflenler: Hizmet sunumunun tüketicilere olan maliyetidir. Tarifeyle lgili Bileflenler: Uçuflun mevsimi, ay, günü, s kl, kalk fl ve var fl saatleri, uçufl a n n büyüklü ü ve geniflli i, ba lant l uçufllar n uygunlu u, kalk fl ve var fl havaalanlar, uçuflun direkt olup olmamas, tercih edilen uçufl yolu, zaman nda kalk fl performans gibi uçuflun tarife temelli parçalar ndan oluflur. Konforla lgili Bileflenler: Bunlardan ilki; koltuklar n tipi, koltuklar aras mesafe, tuvaletlerin say s, kabin içinde yer alacak s n flar n say s, kabinin ferahl ve görüntüsü gibi kabin içi tasar m na iliflkin bileflenlerdir. kinci bileflen grubu uçufl s ras nda gerçekleflen kabin içi hizmetleri kapsar. Bunlar; kabin içi ikram hizmeti, kabin görevlilerinin say s, bunlar n tutum ve davran fllar ve çoklu ortam gösterileri gibi unsurlard r. Di er bir bileflen grubu, havaalanlar ndaki özel bekleme salonlar, buralarda verilen hizmetler, kay t ifllemleri, otelden bilet kontrol olanaklar gibi yolculara yerde verilen hizmetlerden oluflur. Hizmet Sunumunun Uygunlu u: Müflterilerin hizmet sunumuna kolayl kla ulaflabilmeleri için gelifltirilen hizmetlerle ilgili bileflenlerdir. Bilgisayarl rezervasyon sistemlerinin (BRS) etkinli i ve eriflim kolayl ve küresel olarak da l m, elektronik bilet uygulamalar, internet ortam nda bilet sat fl ve rezervasyon olanaklar n n varl gibi da t m kanallar ile ilgili unsurlar bu kapsam içine girmektedir.

94 86 Ulaflt rma Sistemleri Hava yolu flletmesinin maj yla lgili Bileflenler: Hizmet sunumunun bu tür bileflenleri hava yolu iflletmelerinin müflterileri ve toplum üzerinde yaratmaya çal flt klar imaj ile ilgili bileflenlerdir. flletmenin sloganlar, uçaklar n boyanma flekli, yarat lmaya çal fl lan hizmet kalitesi ve emniyetle ilgili skorundan oluflan parçalar bu gruba girmektedir. Yolcular n hava yolu iflletmelerini tercih etmelerinde rol oynayan faktörlerden hizmet sunumunun tarifeyle ilgili bileflenleri di erleri üzerinde giderek daha çok önem kazanmaktad r. Günümüzün küresel e ilimlerine ba l olarak yolcular; dünyan n istedikleri yerinden istedikleri baflka bir yere, istedikleri mevsimde, günde, saatte, uygunlukta ve s kl kta gitmek isterler. Özellikle s k ve ifl amaçl olarak uçan yolcular gelirlerin büyük bölümünü sa lad klar için hava yolu iflletmeleri aç s ndan çok daha önemlidir ve bu tür yolcular için tarife temelli bileflenler giderek daha önemli bir hale gelmifltir. Ayr ca ticaretin ve iflletmelerin küreselleflmesi ve zaman n daha de erli hale gelmesi lojistik ihtiyaçlar n karfl lanmas nda tarifeye iliflkin bileflenleri daha önemli k lmaktad r. Havaalanlar tafl maya konu olan yolcular n ve kargonun di er tafl mac l k türleri ile hava tafl mac l türü aras nda karfl l kl geçiflini olurlu k lan yap lard r. Havaalanlar Hava tafl mac l sektörünün di er önemli bir bilefleni havaalanlar d r. Ulaflt rma Bakanl taraf ndan Hava Alan Yap m, flletim ve Sertifikaland rma Yönetmeli inde havaalanlar ; karada ve su üzerinde, içerisindeki bina, tesis ve donat mlar dahil olmak üzere havaaraçlar n n kalkmas, inmesi ve yer manevralar için haz rlanm fl, havaaraçlar n n bak m ve di er ihtiyaçlar n n karfl lanmas na, yük ve yolcu indirilip bindirilmesine elveriflli tesisleri bulunan yerler olarak tan mlanmaktad r. Havaalanlar n n en temel ifllevi yolcu ve kargonun kara ya da deniz ile hava tafl mac l türü aras ndaki geçifli sa lamas d r. Baflka bir deyiflle, havaalanlar yüzey tafl mac l ile hava tafl mac l türü aras ndaki karfl l kl geçifli sa lar. Bu ifllev havaalanlar n hava yolu tafl mac l n n altyap s konumuna getirir. Bu nedenle hava yolu iflletmeleri ve havaalanlar hava tafl mac l sektörünün ayr lmaz birer parças d rlar. Havaalanlar genellikle nüfusun, ekonomik ve ticari faaliyetlerin yo un oldu u, baflka bir deyiflle hava yolu tafl mac l na talep olan yerlerde kurulur. Havaalanlar n n temel müflterileri hava yolu ve yer hizmeti iflletmeleridir. Di er yandan yolcular, terminal binas ndaki yerleri kiralayan restoran, araba kiralama, banka, kafeterya gibi iflletmeler de havaalan müflterileri aras ndad r. Havaalanlar nda gerçeklefltirilen faaliyetleri; temel havaalan hizmetleri, yer hizmetleri ve ticari faaliyetler olmak üzere üç grupta inceleyebiliriz. Bu faaliyetler Tablo 4.1 de verilmifltir. Temel Havaalan Hizmetleri: Bu hizmetler temel olarak uçaklar n emniyetli ve güvenli bir flekilde yaklaflmas, inifli, havaalan içi hareketleri ve kalk fl için gerekli olan faaliyetleri kapsar. Bunlar; hava trafik kontrol, meteoroloji, haberleflme, güvenlik, gümrük, yang n, k fl flartlar ve vahfli yaflamla mücadele, kurtarma, acil sa l k ile pist-apron-taksiyolu (PAT Sahas ) bak m hizmetlerinden oluflur. Yer Hizmetleri: Havaaraçlar na ve yolculara havaalanlar nda verilen hizmetleri kapsar. Bunlara yer hizmeti iflletmelerini anlat rken daha ayr nt l bir flekilde de inece iz. Ticari Faaliyetler: Bu faaliyetler yolcular n ve havaalan n kullanan di er kiflilerin ihtiyaçlar n karfl layacak ticari mal ve hizmetlerin sunulmas ndan oluflur.

95 4. Ünite - Hava Tafl mac l Operasyonel Hizmetler Yer Hizmetleri Ticari Hizmetler Hava trafik kontrol Meteoroloji Haberleflme ve uçufl bilgi hizmetleri Güvenlik ve gümrük Yang nla, vahfli yaflamla ve k fl flartlar ile mücadele hizmetleri Kurtarma ve ilkyard m hizmetleri PAT sahalar bak m Di er hizmetler Bagaj ve kargo yükleme boflaltma Yolcu hizmetleri Uçufl operasyon kram servisi Havaalan içi ulafl m Temsil Yük kontrolü ve haberleflme Uçak hat bak m Gözetim ve yönetim Uçak özel güvenlik hizmet ve denetimi Gümrüklü ve gümrüksüz ma azalar Yiyecek içecek hizmetleri E lence hizmetleri Konaklama hizmetleri Banka ve sigorta hizmetleri Araba kiralama hizmetleri Otopark Toplant ve iletiflim kolayl klar Sa l k ve kiflisel bak m hizmetleri Reklam etkinlikleri Di er faaliyetler Tablo 4.1 Havaalan Faaliyetlerinin S n fland r lmas Kaynak: Kaya, E. ve di erleri (2005). 87 Havac l k Hizmetleri Havac l k D fl Hizmetler Tablo 4.1 de görüldü ü gibi, havaalan nda do rudan hava arac operasyonlar ile iliflkili olan hizmetler havac l k hizmetleri, olmayanlar ise havac l k d fl hizmetler olarak adland r l r. Genel olarak bir havaalan n n bölümleri fiekil 4.2 de görülmektedir. Uçufl hatt, havaalanlar n n havaya dönük ya da hava taraf bölümü olarak da adland r l r. Bu bölüm havaaraçlar n n uçufla haz rland (Bak m, temizlik, güvenlik, yak t, ikram ve enerji verilmesi gibi) ya da uçufltan gelen havaaraçlar na gerekli hizmetlerin verildi i, yolcu, bagaj ve kargonun yükleme-boflaltma ifllemlerinin yap ld, havaaraçlar n n taksi ve inifl-kalk fl yapt bölümdür. Uçufl hatt n n en önemli bilefleni Pist, Apron ve Taksiyollar d r (PAT Sahas ). Uçufl hatt bölümünde havaarac operasyonlar n n emniyetli ve güvenli bir flekilde gerçekleflmesine dönük hizmetler verilir. Bu bölümde havaaraçlar sayesinde yüzey tafl mac l ndan hava tafl mac l na ya da hava tafl mac l ndan yüzey tafl mac l türüne geçifl sa lan r. fiekil 4.2 de terminal hatt olarak verilen bölüm ayn zamanda kara taraf ya da karaya dönük bölüm olarak da adland r l r. Bu bölümde; yolcular n, bagajlar n ve kargonun güvenlik kontrolleri yap larak terminale girifli sa lan r, yolcular n bilet kontrol, kay t ve bagaj ifllemleri yap l r ve yolcular tekrar güvenlik kontrolünden geçirilerek uça a götürülecekleri salonlara al n r. Uçufl d fl hat uçufluysa yolcular pasaport ve gümrük kontrollerinden geçirilir. Havaalanlar ndaki gelen yolcu hizmetleri ise s ras yla; uçaktan terminale geçifl, pasaport kontrolü, bagajlar n verilmesi ve gümrük kontrolüdür. Havac l k d fl hizmetler terminal ve çevresinde verilen do rudan uçufl operasyonlar na yönelik olmayan hizmetlerden oluflur. Terminal hatt bölümünün en önemli bilefleni yolcu ve kargo terminalleridir. Yolcu terminalleri terminal hatt n n son bölümünde yer al r. Buna karfl n kargo terminalleri ve özel amaçl depolar pek çok havaalan nda uçufl hatt bölümündedir. Lojistik aç s ndan bak ld nda havaalanlar n n en önemli bileflenleri kargo terminalleri ve PAT sahas n n özellikleridir. Pistlerin uzunlu u, geniflli i ve mukavemeti inifl kalk fl yapacak uçaklar n maksimum kalk fl a rl klar n ve menzillerini etkiler. Bu da uygun uçaklar m z olsa bile söz konusu havaalan ndan bir seferde, ne kadar yükü, ne kadar mesafeye tafl yabilece imizi belirler.

96 88 Ulaflt rma Sistemleri fiekil 4.2 Havaalan Genel Yap s Kaynak: Wells, A. T. (1992). Yol Kontrol Havasahas Yaklaflma Havasahas Pist Havaarac Faaliyetleri Uçufl Hatt Bekleme Alan Ç k fl Taksiyolu Bekleme Apronu Taksiyolu Sistemi PAT Sahas Apron - Kap Alan Terminal Binalar Terminal Hatt Araç Dolafl m Alan Araç Park Alan Yolcu Faaliyetleri Havaalan Yollar ve Ulafl m Kolayl klar Havaalan Yüzey Ulafl m Sistemleri Apron, bir uça n yolcu ve kargo yükleme-boflaltma, yak t alma, park etme ifllemleri ile bak m n n yap lmas için haz rlanan aland r. Yine apron alan n n büyüklü ü ve mukavemeti, havaalan n kullanacak uçaklar n maksimum kalk fl a rl n ve apron kapasitesini belirler. Taksi yollar, pisti terminal binalar na ve hangarlara ba layan yollard r. Taksi yollar n n geniflli i ve mukavemeti ise pist-apron-hangarlar aras ndaki geçifli yapabilecek uçaklar n tipini belirlemektedir. Sonuç olarak, her kargo ve yolcu uça her havaalan n kullanamaz. Bu da lojistik faaliyetleri etkiler. Di er yandan PAT sahas özellikleri havaalan n kullanacak kargo uçaklar için uygun olsa bile tek bafl na yeterli de ildir. Kargonun, yüzey tafl mac l ndan uça- a ya da uçaktan yüzey tafl mac l na aktar lmas için havaalanlar nda bu ifllemlerin yap labilmesini sa layacak kargo terminallerine ihtiyaç duyulur. Yer Hizmeti flletmeleri Pek çok havaalan bu bölümde anlataca m z yer hizmetlerini kendisi vermez, bunun yerine öz yetenekleri yer hizmetleri olan iflletmeler ya da hava yolu iflletmeleri rol al r. Yer hizmeti iflletmeleri, havaalanlar nda yer hizmetleri kapsam ndaki

97 4. Ünite - Hava Tafl mac l 89 faaliyetleri yürüten iflletmelerdir ve bunlar n müflterileri hava yolu iflletmeleridir. Yer hizmetlerini; uça a iliflkin hizmetler, ikram hizmetleri, ramp hizmetleri, yolcu hizmetleri ve uçufl operasyon hizmetleri olarak s n fland rmak mümkündür. Uça a iliflkin hizmetler: Yak t verilmesi, baz hat bak m faaliyetleri, uça n temizli i. kram hizmetleri: Önceki uçufltan kalan ikramlar n al nmas, yeni uçufl için yeni ikram n verilmesi. Ramp hizmetleri: Bagajlar n ve kargonun yükleme-boflaltma ifllemleri, uça n park pozisyonu girifl-ç k fl için k lavuzluk ve uça n çekilmesi-itilmesi (towing, push-back), tuvalet drenaj, temiz su yüklenmesi, yolcu indirmebindirme ifllemleri için uça a merdiven verilmesi, uça n buzdan ar nd r lmas, uçak motor ve donan mlar n n yer çal flt rmalar için güç kayna sa lanmas. Yolcu hizmetleri: Terminal binas nda yolcular n bilet kontrol ve kay t ifllemlerinin yap lmas, bagajlar n n teslim al nmas, binifl kartlar n n ç kart lmas ifllemleri (check-in), yolcular n terminaldeki gidifl salonundan uça a, gelen uçaktaki yolcular n ise yolcu gelifl salonuna götürülmesi, bagajlar n teslim edilmesi. Uçufl operasyon hizmetleri: Uça n uçufla verilebilmesi ile ilgili ifllemlerdir. Di er hizmetler: Havaalan iflleticisi ve ülkenin sivil havac l k otoritesine karfl sorumlu olmak üzere yabanc hava yolu iflletmelerinin temsilcili inin yap lmas, benzer kapsamda gözetim ve denetim faaliyetlerinin yerine getirilmesi. Bu hizmetlerin yerine getirilmesi baz özel araç ve donan mlar n kullan lmas n gerektirir. Lojistik aç s ndan bak ld nda yer hizmeti iflletmelerinin en önemli ifllevi kargonun uça a tafl nmas, yüklenmesi ve boflalt lmas d r. Di er Bileflenler Hava tafl mac l sektörünün di er bileflenleri; havaarac tasar m, üretim ve bak m kurulufllar, hava seyrüsefer ve hava trafik kontrol kurulufllar, düzenleyici ve denetleyici otoritelerdir. Havaarac bak m ve hava trafik kontrol kurulufllar faaliyetlerini havaalanlar nda yürütürler. Bak m kurulufllar, havaaraçlar ve sistemlerinin güvenirliklerini emniyeti tehlikeye atmayacak seviyelerde tutmaya çal fl rlar. Hava seyrüsefer ve hava trafik kontrol faaliyetleri ise hava trafi inin emniyetli ve etkin bir flekilde gerçekleflmesini hedefler. Düzenleyici otoritelerin temel ifllevi devlet ad na tüm havac l k faaliyetlerinin emniyetli ve güvenli bir flekilde yürütülmesi amac yla düzenlemeler oluflturmak, düzenlemelere uyumu denetlemek ve uymayanlara yapt r m uygulamakt r. Örne- in, hava kargo tafl mac l kapsam nda emniyeti tehdit edebilecek nitelikteki tehlikeli maddelerin nas l tafl nacaklar prosedürlere ba lanm flt r. Hava yolu iflletmeleri tehlikeli maddeleri bu düzenlemelere ba l kalarak tafl mak zorundad r. Yolcular hava yolu iflletmelerinin, hava yolu iflletmeleri yer hizmeti iflletmeleri ve havaalanlar n n, yer hizmetleri iflletmeleri ise havaalanlar n n temel müflterileridir. Güvenirlik, bir sistemin ya da bir parçan n tasar m s ras nda kendisine yüklenen ifllevini belirli bir zaman dilimi içinde yerine getirebilme olas l d r. Güvenirli in tersi ar zalanma olas l d r. HAVA KARGO TAfiIMACILI I VE LOJ ST K Hava yolu kargo ve yolcu tafl mac l insanl k için son derece önemli bir hizmet konumundad r. Fakat hava tafl mac l na lojistik ihtiyaçlar n karfl lanmas aç s ndan bakt m zda, hava kargo yolcu tafl mac l n n önüne geçmektedir. Bu nedenle, hava kargo tafl mac l ve lojistik iliflkisini kitab m zda daha ayr nt l bir flekilde ele alaca z.

98 90 Ulaflt rma Sistemleri Hava Kargo Tafl mac l n n Ekonomik Faydalar ve Avantajlar Küresel iflletmeler üretim faktörlerini, küresel bir ölçekten temin edip üretim yapar ve yine küresel bir ölçekte pazarlar. Bu nedenle pazarlanan ürünlerin çok h zl bir flekilde tafl nmas gerekir. Bu tasar m, üretim ve pazarlama sürecinin gerçekleflebilmesi hava kargo tafl mac l ile mümkün olabilir. Hava Kargo Tafl mac l n n Ekonomik Faydalar Hava tafl mac l n n çok önemli ekonomik ve sosyo kültürel faydalar vard r. Lojistik aç s ndan bak ld nda, kargo tafl mac l n n yolcu tafl mac l na göre, ekonomi sisteminin ise sosyo kültürel sisteme göre daha öne ç kt n görürüz. Önceleri yolcu tafl mac l n n bir yan ürünü olarak görülen hava kargo tafl mac l art k kendi bafl na bir hizmet konumuna gelmifltir. Bu nedenle kitab m zda yolcu yerine kargo tafl mac l, sosyo kültürel faydalar yerine ekonomik faydalar üzerinde duraca z. Baflka sektörlerin kulland bir hizmet olan hava kargo tafl mac l küresel ekonominin en önemli girdisini oluflturur. Hava kargo tafl mac l, dünyay küçülterek; ülkeleri, ifl gücünü, üretim ve sat fl yerlerini birbirine yak nlaflt rmakta, ülkeler aras ndaki etkileflimi ve uluslararas ticareti kolaylaflt rarak dünya ekonomisini gelifltirmektedir. Hava kargo tafl mac l n n en önemli faydas ekonomik katalizör ifllevi görmesidir. Lojisti e konu olan üretim faktörleri ve mallar n dünya genelinde daha uzak mesafelere, daha h zl bir biçimde da t lmas n sa lar. H zl yer de ifltirme ifllevi sayesinde zaman faydas yaratarak farkl sektörlerde faaliyet gösteren iflletmelerin; yönetim, üretim ve pazarlama gibi temel ifllevlerinde etkinli i, yenilikçilik özelliklerini ve verimlili i etkiler. Çünkü küresel ölçekli yeni ekonominin en de erli kayna zamand r ve bu nedenle çok daha h zl olan hava kargo tafl mac l, uzun mesafelerde, di er tafl mac l k seçeneklerine karfl önemli avantajlar sa lar. Teslim sürelerini k salt r, yedekte bulundurma ve stok maliyetlerini azalt r, üretim sürecinin aksamas n engeller. Hava kargo tafl mac l ayn zamanda iflletmelerin ve üretimin küreselleflmesinde büyük rol oynar. Örne in Asya daki zengin ifl gücü ile Kuzey Amerika, Bat Avrupa ve Kuzey Asya daki geliflmifl ülkelerin üretim ihtiyaçlar aras ndaki köprü görevini, hava kargo tafl mac l sa lar. Hava kargo tafl mac l, ülkelerin ve iflletmelerin uluslararas pazarlara eriflimini mümkün k larak, küresel ekonomi içinde yer almalar n ve böylece üretimin küreselleflmesini sa lar. Sonuç olarak, dünya ticaretinin geliflmesinde önemli rol oynar. Hava kargo tafl mac l Asyal iflletmelerin önce dünya tekstil ve giyim sektöründe, hemen sonras nda ise elektronik sektöründe önemli yer edinmesini sa lam flt r. Hava yolu iflletmeleri taraf ndan kurulmufl bir çeflit üretici birli i olan Uluslararas hava yolu flletmeleri Birli i (International Air Transportation Associaiton- IATA) verilerine göre, 2006 y l nda uluslararas mal ticaretinde 3,5 trilyon ABD Dolarl k hava kargo tafl mac l yap lm flt r. Dünya mal ticaretinin, ekonomik de eri aç s ndan, % 40 l k bölümü hava kargo ile tafl nmaktad r. Hava Kargo Tafl mac l n n Avantajlar Hava kargo tafl mac l n n ekonomik faydalar n inceledik. fiimdi di er ulafl m seçeneklerine göre avantajl olan yanlar n inceleyelim. Hava kargo tafl mac l n n en önemli avantaj di erlerine göre çok daha h zl olmas d r. Bu avantaj, özellikle uzun mesafelerde, tafl ma süresini önemli ölçüde k salt r. E er ulafl m okyanus ya da uzun mesafeli deniz afl m gerektiriyorsa bu daha da önemli hale gelir. Çünkü alternatif ulafl m türü olan deniz tafl mac l en yavafl tafl mac l k seçene idir.

99 4. Ünite - Hava Tafl mac l 91 H zl ulafl m sayesinde çabuk bozulabilir kargo (bal k, çiçek, sebze ve di er g - dalar) bozulmadan ve ekonomik de erini yitirmeden gidece i yere ulaflt r labilir. Ayr ca uzun yolculuklardan olumsuz yönde etkilenebilecek yar fl atlar n n, hayvanat bahçesi ya da evcil hayvanlar n tafl nmas için en avantajl ulafl m seçene idir. Di er yandan, üretime ara verilmesine neden olabilecek makine, teçhizat ya da di- er yedek parçalar n tafl nmas için h zl ulafl m son derece önemlidir. Ayr ca, hava kargo tafl mac l h zl oldu u için belirli bir dönemde de eri olan (Gazete, dergi, turfanda g da gibi) yüklerin tafl nmas için tercih sebebidir. Hava kargo tafl mac l n n di er avantajlar flunlard r: Hava tafl mac l nda emniyet ve güvenlik seviyesi yüksektir. Bu nedenle kargolar n kazalar, sabotaj ya da h rs zl k gibi olaylar sonucunda zarar görme olas l azd r. Ekonomik de eri yüksek (Banknot, sanat eserleri, antikalar, alt n ve de erli tafllar gibi) eflyalar n tafl nmas nda tercih sebebidir. Bu avantaj kargonun tafl nmas na iliflkin sigorta giderlerini azalt r. Süreçlerde, emniyet ve güvenli in sa lanmas amac yla, son derece s k teknik düzenlemeler vard r. Bu düzenlemeler kargolar n zarar görmeden tafl nmas için özen gösterildi i anlam na gelir. Sars nt ya da çarpmadan zarar görebilecek eflyalar n tafl nmas için avantaj yarat r ve bu sayede sigorta giderlerini azalt r. Uçaklar ve helikopterler co rafi sebeplerle di er tafl ma seçeneklerinin ulaflamad yerlere (Yüksek yerler, adalar, sarp olan ya da zorlu k fl koflullar ndaki co rafyalar, vb.) eriflebilir. Uçufllar küresel pazarlar için s k ve düzenli, uçufl a büyük ve genifltir. Bu sayede göndericiler kargolar n istedikleri yerden istedikleri yere, istedikleri mevsim, gün, saat ve s kl kta gönderme olana bulurlar. Hava kargo tafl mac l n n bu avantajlar na karfl l k, birim maliyet ve ücretlerin di er tafl mac l k seçeneklerine göre yüksek olmas önemli bir dezavantaj yarat r. Çünkü hava kargo tafl mac l nda yat r m ve iflletim maliyetleri oldukça yüksektir. Hava kargonun tek bafl na kap dan-kap ya tafl mac l sa layamamas ve k sa mesafeli hatlarda di er ulaflt rma seçenekleri ile yo un bir rekabet içinde olmas di er zay fl klar d r. Hava Kargo Tafl mac l n n Lojistik Faaliyetler çindeki Rolü Lojistik faaliyetleri tedarik zincirinin, ulafl m ise lojistik faaliyetlerinin önemli bir parças d r. Lojisti in tan m n ; ürün, hizmet ve bilginin tedarik zinciri içindeki hareketinin kontrollü ve planl bir flekilde gerçeklefltirilmesi olarak yaparsak ulafl m n lojistik içinde çok önemli bir rolü oldu unu görürüz. Ulafl m ihtiyac karfl lanmadan tedarik zinciri içindeki ak fl sa lanamaz ve lojistikten söz edilemez. Küresel tedarik zincirleri, küreselleflen dünyam z n ve ekonominin bir gere i olarak, üretim faktörlerinin ve mallar n h zl ve güvenilir bir flekilde hareket etmesine ba l hale gelmifltir. Küreselleflme süreci müflterileri de etkilemekte, özellikle e-ticaretin geliflmesiyle, müflteriler h zl teslim ve tersine lojistik hizmeti talep etmektedir. Bu geliflmelere ba l olarak göndericiler; h zl, emniyetli, güvenli, güvenirli i ve s kl yüksek bir tafl mac l k hizmeti beklemektedir. Bütün bu istek ve ihtiyaçlar ancak hava kargo tafl mac l ile karfl lanabilir. Örne in, etkin bir hava kargo tafl mac l olmaks z n, lojisti in son derece önemli oldu u ça dafl üretim yöntemlerinden S f r Stoklu Üretim (Just in Time-JIT) yönteminin uygulanmas müm-

100 92 Ulaflt rma Sistemleri 2003 y l nda Uluslararas Lojistik Kalite Enstitüsü taraf ndan 800 iflletme aras nda yap lan bir araflt rmaya göre, teslimat n bir ya da iki gün gecikmesi halinde bile iflletmelerin %70 inin ciddi tedarik zinciri sorunlar yaflayacaklar ifade edilmifltir. kün de ildir. Karmafl k tedarik ve da t m zincirlerinde, kritik bileflenlerin yoklu u ya da zaman nda istenen yerde olamamas varl klar n kalmas na neden olur. Yukar da da aç klad m z gibi, günümüz küresel ekonomi flartlar nda; hammadde, yar mamul madde ve nihai ürünlerin üreticiden tüketiciye do ru ak fl n n mümkün oldu unca h zl bir flekilde gerçekleflmesi istenir. Ayr ca bu ak fl, küresel ölçekte genifl bir co rafi alan kapsamal d r. Bunun için kap dan-kap ya ulafl m ve bütünleflik tafl mac l k gerekir. Tam da bu noktada hava kargo tafl mac l n n rolü ortaya ç kar. Özellikle uzun mesafelerde, kap dan-kap ya entegre tafl mac l kta, etkin bir lojistik ve tedarik zinciri yönetimi elde edilmesi hava kargo tafl mac l hizmetine ba l d r. Hava kargo tafl mac l n n h zl ve kapsama alan n n genifl olmas göndericilerin ve üreticilerin yeni ve uzak pazarlar test etmelerine de olanak tan r. flletmeler h z avantaj n kullanarak, yeni pazarlarda hemen yerel depolama ve da t m kanallar kurmak yerine önce pazar test ederler, e er baflar elde edilirse daha sonra gerekli yat r mlar yaparlar. Hava Kargo ile Tafl nan Yükler Hava kargo ile tafl nan yükler genellikle iki flekilde s n fland r l r. En s k kullan lan s n fland rma, göndericinin ulafl m hizmetine iliflkin istek ve ihtiyaçlar na göre izleyen flekilde yap land r: Acil kargolar Rutin bozulabilir kargolar Rutin bozulmaz kargolar Acil kargolar, gidece i yere acil olarak çok k sa bir zaman içinde ulaflmas gereken yüklerdir. Tafl ma talebi aniden ortaya ç kt için talebin önceden tahmin edilmesi güçtür. Rutin bozulabilir kargolar, tafl d klar baz özellikler nedeniyle fiziksel olarak bozulabilen ya da geçerli oldu u zaman dilimi içinde de eri olan, daha sonra de erini kaybeden yüklerdir. Bunlar n tafl nmas na yönelik talep mevsimseldir. Baz dönemlerde talep patlamas yaflan r, baz dönemlerde ise yeterli talep olmaz. Bu kargolar n yaratt talep rutin oldu u için hava yolu kargo iflletmeleri rahatl kla talep tahmini ve buna göre bir planlama yapabilirler. Rutin bozulmaz kargolar ise fiziksel ya da zamana ba l olarak bozulmayan, genellikle ekonomik de eri yüksek olan yüklerdir. Bu tür yüklerin hava kargo ile tafl nmas maliyetli görülebilir. Bununla birlikte artan maliyet, stoklama ve da t m maliyet kalemlerinden elde edilecek kazançlarla dengelenebilir. Bu tür yüklerin hava kargo ile tafl nmas sayesinde; stokta tutma, depolama, paketleme, elleçleme ve da t m süreçlerindeki maliyetler azalt l r. Kargolar n a rl klar az, de erleri yüksek oldu- unda fiyata duyarl l k azal r. Di er bir s n fland rma ise tafl nacak kargonun sahip oldu u özelliklere ve bu özelliklere ba l olarak operasyon s ras nda al nacak önlemlere göre, afla daki gibi yap l r: Genel Kargolar Özel Kargolar Tehlikeli Maddeler Her iki s n fland rmaya göre tafl nan kargolar n örnekleri Tablo-4.2 de verilmifltir. Genel kargolar; depolama, yükleme, boflaltma ve tafl ma süreçlerine yönelik özel önlemler al nmas n gerektirmeyen özellikteki yüklerdir. Bunlar uça a, konteyner içinde ya da y ma kargo fleklinde de yüklenebilir. Buna karfl n özel kargolar n tafl nmas nda, özel önlemler al nmas n ve baz özel araç ve donan mlar kul-

101 4. Ünite - Hava Tafl mac l lan lmas n gerektirir. Örne in canl hayvanlar n tafl nmas nda, özel kabul ve yükleme-boflaltma prosedürleri ve özel tafl ma konteynerlar bulunur. Tehlikeli maddeler ise; depolanmas, yüklenmesi, boflalt lmas ve tafl nmas s ras nda çevreye, çal flanlara, yolculara ve havac l k emniyetine zarar verecek özelliklere sahip maddelerdir. Hava kargo tafl mac l nda, üretimin küreselleflmesine ba l olarak, parçalar farkl yerlerde üretip farkl yerlerde montaj yapan iflletmelerin yar mamulleri tafl nd gibi, de eri yüksek olan nihai ürünler de tafl nmaktad r. Bu sayede, stokta tutma maliyetleri azal r, h zl teslime ba l olarak hizmet kalitesi ve müflteri memnuniyeti artar. 93 Tehlikeli maddeler; Zehirli, patlay c ve alev alabilen maddeler, bu maddeleri ihtiva eden baz cihazlar n içinde de bulunabilen zehirli, çözücü veya yo unlaflt r c madde içeren makine k s mlar, civa doldurulmufl bölümleri bulunan ölçüm cihazlar gibi maddelerdir. Göndericinin Ulafl m Hizmetine liflkin stek Ve htiyaçlar na Göre S n fland rma Acil Kargo Rutin Bozulabilir Kargo Rutin Bozulmaz Kargo K sa bir zaman diliminde ulaflmas istenen de erli evraklar, yedek parçalar, organlar, ilaçlar. Taze meyve sebze, kesilmifl çiçek, gazete, bal k, moda giysileri. Mücevher, antika eflya, banknot, alt n, pahal ve hassas ileri teknoloji ürünleri, giysiler, mikroçip gibi yar mamul ürünler. Tafl nacak Kargonun Sahip Oldu u Özelliklere Göre S n fland rma Genel Kargo Özel Kargo Tehlikeli Maddeler Ask l tekstil Canl hayvanlar, bozulabilir g dalar, slak, a r, k ymetli ve diplomatik kargolar. Yanma ya da kaynama s cakl düflük, çarpma ya da sürtünmeyle alev alabilen ya da patlayabilen, di er maddelerle reaksiyona girebilen, göze zarar veren, zehirli, radyoaktivite içeren, bas nçl tüplerdeki s v laflt r lm fl gazlar vb. Tablo 4.2 Hava Kargoyla Tafl nan Yüklerin S n fland r lmas Hava kargo tafl mac l n n tercih edilmesindeki belirleyici faktörlerin en önemlisi, gönderilen kargo de erinin a rl na olan oran d r. Fiyat, gönderilen kargonun a rl na göre belirlendi i için bu oran ne kadar yüksek olursa hava kargo tafl mac l fiyat aç s ndan o kadar çok tercih edilecektir. Hava kargo tafl mac l n n tercih edilmesinde belirleyici olan faktörlere göz atal m. 1. Gönderilecek yükün özelliklerine iliflkin belirleyici faktörler: De erin a rl a oran Acil teslimat gereklili i Çabuk bozulma olas l De erin çabuk azalmas, modas n n geçmesi, eskimesi ya da kullan lamaz hale gelmesi Depolama ya da elleçleme maliyetlerinin fazla oluflu 2. Gönderilecek yükün talebine iliflkin belirleyici faktörler: Talebin önceden tahmin edilememesi Talebin s k olmamas Talebin yerel arz n çok üzerinde olmas Talebin mevsimsel olmas

102 94 Ulaflt rma Sistemleri 3. Gönderilecek yükün da t m süreçlerindeki sorunlara iliflkin belirleyici faktörler: Çal nma, k r lma ya da hasarlanma riskinin olmas Uzun süreli tafl mac l kta sigorta maliyetlerinin yüksekli i Yüzey tafl mac l n n a r ya da maliyetli paketleme gerektirmesi Tüm sevkiyat sürecinde özel bir elleçleme ve özen gösterilme gereksinimi 2 Mücevher ve SIRA kömür S ZDE için hava kargo tafl mac l n n avantaj ve dezavantajlar n de erlendiriniz. Hava Kargo Tafl mac l n n Bileflenleri SORU Tafl ma flleri SORU Komisyoncular Hava kargo tafl mac l yolcunun tafl nmas na göre oldukça karmafl k bir süreçtir. Kargo tafl mac l nda yükler toplan r, bir araya getirilir, paketlenir, karmafl k dokümantasyon haz rl ve bürokratik süreçlerinden geçilir, ülke d fl girifl ve ç k flta gümrükleme ifllemleri yap l r ve sonunda teslimat vard r. Bu karmafl k sürecin yönetilmesi uzmanl k gerektirdi i için gönderici ad na bu ifllemleri yapmak üzere gönderici ve hava yolu iflletmesi aras nda köprü görevi üstlenen arac kurulufllar devreye girer. Bunlara tafl ma iflleri komisyoncusu (freight forwarders) ya da kargo acentesi denilir. Bu arac kurulufllar n baz lar IATA onayl acente olarak çal fl rlar ve bu durumda pek çok hava yolu iflletmesi ile ayn anda tafl ma ifli yapabilirler. Böylece ellerinin alt nda küresel bir alana yay lm fl, pek çok noktaya ulaflabilen ve uçufl s kl K T A P yüksek bir uçufl tarifesi vard r. Bu durum göndericilerin istek ve ihtiyaçlar n n karfl lanmas nda büyük de er yarat r. IATA onayl acenteler hava yolu iflletmelerinin TELEV ZYON temsilcili ini yapabilirler. Tafl ma iflleri komisyoncular bu arayüz görevini yerine getirirken hava yolu iflletmeleri ile anlaflmalar yaparak sunulan uçufllardan bofl tafl ma alan (blok space) sat n al rlar NTERNET ve bunu kendi müflterilerine satarlar. Tafl ma iflleri komisyoncular n n gördükleri ifllevler afla da s ralanm flt r: Gönderici ile hava yolu iflletmesi aras nda bir köprü, arayüz görevi görürler. Göndercilerden yükleri toplarlar, hacim ve a rl k aç s ndan en hesapl ambalajlamay ve etiketleme ifllemlerini yaparlar, yükleri birlefltirip tek bir yük haline getirirler. Sevkiyat ve kap dan kap ya teslimat sa larlar. Bunun için di er tafl mac l k türleri aras nda en uygun olan seçerler ve bunlardan hizmet al nmas n organize ederler. Tafl ma belgelerini ve sigortalama ifllemlerini haz rlarlar. Tüm tafl mac l k sürecini yönetirler Tafl ma iflleri komisyoncular n n oynad klar rol küreselleflen dünyada ve ekonomide giderek geliflmektedir. Art k arac lar yerel de il küresel bir co rafi alanda faaliyet göstermektedirler. Ayr ca tafl ma iflleri komisyoncular di er lojistik faaliyetleri yerine getirerek faaliyet alanlar n geniflletmektedir. Bu faaliyetlere ambarlama ve stok yönetimi örnek olarak verilebilir. Di er yandan, arac kurulufllar n oynad klar rol gelifltikçe baz lar kargo uçaklar n kiralay p sanal bir hava yolu kargo iflletmesi gibi ifllev görmeye bafllam flt r. Karmafl k süreçlerden oluflan hava SIRA kargo S ZDE tafl mac l nda gönderici ad na bu karmafl k süreci yöneten kurulufllara tafl ma iflleri komisyoncusu AMAÇLARIMIZ ya da kargo acentesi denir. AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET

103 4. Ünite - Hava Tafl mac l AMAÇLARIMIZ 95 AMAÇLARIMIZ Tafl ma iflleri komisyoncular n n ifllevlerine iliflkin olarak Metin Çanc K Tve AMurat P Erdal n birlikte kaleme ald klar Uluslararas Tafl mac l k Yönetimi - Freight Forwarder El Kitab 2 (UT KAD: 2.Bas m. stanbul, 2003) adl kitapta daha fazla bilgiye ulaflabilirsiniz. TELEV ZYON Hava yolu flletmeleri Hava yolu iflletmeleri uçaklar kullanarak hava kargo tafl mac l yapan iflletmelerdir. Bunlar afla daki gibi s n fland rabiliriz: NTERNET Hava yolu yolcu iflletmeleri Kombine hava yolu yolcu-kargo iflletmeleri Tam kargo hava yolu iflletmeleri Bütünleflik hava yolu kargo iflletmeleri Hava yolu yolcu iflletmeleri: Bunlar n temel faaliyet alanlar yolcu tafl mac l - d r. Bununla birlikte, uçaklar n yolcu bagajlar ndan arta kalan bölümlerinde kargo tafl rlar. British Airways buna örnek olarak verilebilir. Tafl mac l k havaalan ndan-havaalan na yap l r. Kombine hava yolu yolcu-kargo iflletmeleri: Bu tür hava yolu iflletmeleri, kargo tafl mak için yolcu uçaklar n n yan s ra sadece kargo tafl mak için tasarlanm fl uçaklar da kullan rlar. Böylece pazara sunduklar kargo kapasitesini art rm fl olurlar. Buna Air France örnek olarak verilebilir. Tafl mac l k yine havaalan ndanhavaalan na yap l r. Tam kargo hava yolu iflletmeleri: Bu tür hava yolu iflletmeleri tarifeli ya da tarifesiz olarak sadece kargo tafl mac l yaparlar. Temel faaliyet alanlar ve öz yetenekleri hava kargo tafl mac l d r (Örnek: Cargolux). Di er yandan, baz hava yolu yolcu iflletmeleri kargo tafl mac l faaliyetlerini tamamen ay rarak, kendi sahipliklerinde ayr hava yolu kargo iflletmeleri kurabilmektedir (Örnek: Lufthansa). Bu iflletmeler de havaalan ndan-havaalan na tafl mac l k yaparlar. Bütünleflik hava yolu kargo iflletmeleri: Ekspres ya da paket tafl y c hava yolu iflletmeleri olarak da adland r lan bu iflletmeler kap dan-kap ya ve kesin teslimat zaman sözü vererek tafl mac l k yaparlar. Bu hizmeti verebilmeleri için hava ve di er tafl mac l k türlerini birlikte ve bütünleflik olarak kullan rlar (Örnek: FedEX, TNT). Bütünleflik hava yolu iflletmelerinin büyük ve genifl bir tafl mac l k a - na ihtiyaçlar vard r. Bunu yaratabilmek ve kap dan-kap ya h zl bir tafl mac l k hizmeti sunabilmek için kendilerine ait farkl büyüklük ve menzilde uçaklar n yan s - ra yine farkl büyüklüklerde kamyon ve di er yüzey tafl tlar n kullan rlar. S ralad m z hava kargo iflletmeleri içinde en h zl büyüyen ve yayg nlaflanlar bütünleflik iflletmelerdir. Bunun en önemli nedeni küresel ekonomik flartlar n n kap dan-kap ya, h zl ve güvenilir (Belirtilen saatte teslim al nmas ve karfl tarafa teslim edilmesi) bir tafl mac l k ihtiyac içinde olmas d r. Çünkü ifl dünyas nda ve insanlar n günlük hayatlar nda zaman art k en de erli kaynakt r. Havaalanlar ve Kargo Terminalleri Hava kargo tafl mac l n n di er önemli bir bilefleni havaalanlar d r. Daha önceki bölümde havaalanlar na iliflkin baz bilgiler vermifltik. Burada kargo tafl mac l na özgü yanlar n ele alal m. Daha önce de belirtti imiz gibi havaalanlar yolcunun ya da kargonun yüzeyhava-yüzey tafl mac l aras ndaki geçiflini sa layan yerlerdir. Havaalanlar n n kargo tafl mac l na hizmet edebilmesi için öncelikle PAT sahas n n kargo tafl yan K T A P TELEV ZYON NTERNET PAT sahas n n kargo tafl mac l için uygunlu u: Pistin uzunlu u, geniflli i ve mukavemeti uçaklar n büyüklü ünü, a rl klar n, tafl ma kapasitesini ve menzilini etkiler. Apron alan n n büyüklü ü ve mukavemeti apronu kullanacak uçaklar n; say s n, büyüklü ünü ve a rl klar n etkiler. Taksi yollar n n geniflli i ve mukavemeti; uçaklar n büyüklü ünü ve a rl n etkiler.

104 96 Ulaflt rma Sistemleri SORU uçaklara uygun olmas gerekir. Di er gereklilik ise kargo terminalleridir. Kargo terminallerinin gidifl operasyonlar nda; yüklerin havaalan na giriflinin yap lmas, güvenlik kontrollerinden geçirilmesi, uygun flartlarda depolanmas, gümrükleme ifllemlerinin yap lmas ve uça a sevk edilmesi gibi ifllevleri vard r. Yüklerin var fl havaalan na geliflinde ise uçaktan al nan yüklerin gerekti inde uygun flartlarda bekletilmesi, gümrükleme ifllemlerinin yap lmas ve al c ya teslim edilmesi ifllevlerini görür. Kargo terminallerinin özellikleri, tafl maya konu olan yükler için uygun olmal - d r. Örne in bozulur g da maddeleri için terminallerde so uk hava depolar, de- erli yüklerin saklanmas için özel korunakl oda ve kasalar vard r. Var fl yeri havaalan n kargoyu tafl taca n z uçaklar aç s ndan nas l de erlendirirsiniz? Yer Hizmeti flletmeleri Yer hizmeti iflletmelerinin genel olarak ifllevlerini daha önceki bölümde vermifltik. Burada hava kargo tafl mac l kapsam ndaki ifllevlerini s ralayal m: Yükün SORU sivil havac l k otoritesinin ve tafl y c hava yolu iflletmesinin düzenlemelerine uygun olarak (Tehlikeli maddelerin ya da canl hayvanlar n tafl nmas nda oldu u gibi) teslim al nmas, a rl k ve hacminin kontrol edilmesi, etiketlenmesi ve say lmas, yani k sacas yükün kabul ifllemlerinin yap lmas. Hava yolu iflletmesi ad na dokümantasyonun kontrol edilmesi, yük miktar bilgisinin (a rl k, hacim) iflletmeye verilmesi, konflimentolar n ayr lmas. Gümrük ifllemlerinin yap lmas. Y ma yük ya da birim yükleme araçlar n n haz rlanmas. Yükün kargo terminalinden uça a tafl nmas ve uça a yüklenmesi. Gelen yüklerin boflalt lmas, kontrol edilmesi, uçaktan kargo terminaline tafl nmas, K Tgümrük A P ifllemlerinin takip edilmesi, al c n n durum hakk nda bilgilendirilmesi ve yükün al c ya teslim edilmesi. Transit yüklerde benzer ifllevlerin yerine getirilmesi. Gümrüklü TELEV ZYON depo ve antrepo hizmetlerinin verilmesi. Yer hizmeti iflletmelerinin bunlar aras nda öne ç kan ifllevi; özel donan m, araç, bilgi ve deneyim gerektiren kargonun yükleme-boflaltma ifllemlerinin yap lmas d r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET 3 NTERNET Hava Kargo Tafl mac l Süreci Hava kargo tafl mac l sürecindeki aflamalar; ihtiyac n n ortaya ç kmas, yüklerin toplanmas, hava yolu konflimentosunun düzenlenmesi, havaalan na gelifl, güvenlik kontrolleri, gümrük kontrol ve ifllemleri, kargo terminalindeki ifllemler ve kargonun uça a yüklenmesi aflamalar ndan oluflur. Hava kargo tafl mac l süreci fiekil 4.3 te görülmektedir. Tafl ma htiyac n n Ortaya Ç kmas Hava kargo tafl mac l nda süreç göndericiyle bafllar. Göndericinin kendisi do rudan hava yolu iflletmelerinden hizmet talep edebilir ya da tafl ma iflleri komisyoncular na baflvurur. Gönderici yükün tafl nmas na iliflkin tüm süreçlerdeki (paketleme, tafl ma, da t m) ulusal ve uluslararas mevzuat gereklerine uymak zorundad r. Tersi durumda ortaya ç kacak zararlardan sorumludur.

105 4. Ünite - Hava Tafl mac l 97 Yüklerin Toplanmas Tafl ma iflleri komisyoncular devredeyse genellikle acenteler göndericilerden yükleri kendileri toplarlar, kendi tesislerine tafl rlar ve yükleri gidecekleri yerlere göre bir araya getirip tek bir kargo haline dönüfltürürler. Bütünleflik hava yolu iflletmeleri (ekspres kargo iflletmeleri) ise kendi yüklerini her zaman kendileri toplar ve merkez olarak kulland klar havaalanlar na getirirler. Hava yolu Konflimentosunun Düzenlenmesi Yolcu tafl mac l nda kullan lan uçak biletinin hava yolu kargo tafl mac l ndaki karfl l hava yolu konflimentosudur (Airwaybill -AWB). Tafl nan yüke tüm süreç boyunca efllik eden AWB, yüke iliflkin pek çok bilgiyi içeren, gönderici ve hava yolu iflletmesi aras nda tafl ma flartlar n düzenleyen bir çeflit sözleflmedir. Ayn zamanda fatura ve sigorta poliçesi ifllevi gören AWB nin içerdi i bilgileri afla - da s ralayal m: AWB nin numaras, düzenlendi i tarih ve yer Gönderci ve al c n n (kifli ya da iflletmenin ticari bilgileri) kimlik bilgileri Kargonun içeri i, miktar, boyutlar, a rl, beyan edilecekse de eri ve sigortalanm flsa sigorta bedeli Talep edilen elleçleme flekli bilgisi Kargonun yola ç kt, varsa aktarma yapaca ve varaca havaalanlar Tafl may yapacak hava yolu iflletmesi bilgisi Tafl ma ücreti ve ödeme flartlar Hava yolu konflimentosu (Airwaybill -AWB): Yolcu tafl mac l nda kullan lan uçak biletinin hava yolu kargo tafl mac l ndaki karfl l olan, tafl nan yüke tüm süreç boyunca efllik eden, yüke iliflkin pek çok bilgiyi içeren, gönderici ve hava yolu iflletmesi aras nda tafl ma flartlar n düzenleyen bir sözleflmedir. fiekil 4.3 Hava Kargo Tafl mac l Süreci Tan nmayan Gönderici Tan nan Gönderici Ara Konflimentolar Kontrolsüz Tafl ma flleri Komisyoncusu Güvenlik Kontrolü Kontrollü Tafl ma flleri Komisyoncusu Ana Konflimento Güvenlik Kontrolü Gümrük Kontrolü ve fllemleri Kargo Terminali HAVAALANI Yer Hizmeti flletmesi Havayolu flletmesi Uçak Güvenli Ar nd r lm fl Bölge Uçufl Var fl Havaalan Havayolu flletmesi Uçak Yer Hizmeti flletmesi Kargo Terminali Gümrük Al c Kargolar n göndericilerden ayr ayr toplan p tek bir sevkiyatta gönderilmek üzere tek bir kargo olarak birlefltirilmesi durumunda öncelikle münferit göndericiler için ara konflimento (House Airwaybill-HAWB) düzenlenir. Parça gönderiler tek bir kargo haline getirildi inde ise ana konflimento denilen (Master Airwaybill) bir belge haz rlan r. Baflka bir deyiflle, ayr gönderilerden birlefltirilerek oluflturulan kargo ana konflimento ile tafl n r. Birlefltirilmifl olan kargo var fl havaalan nda tekrar ayr flt r l r ve her bir ayr yük as l al c ya ara konflimentosu ile ulaflt r l r. Tafl ma iflleri komisyoncusu ile tafl mac l yapan hava yolu iflletmesi aras ndaki yetki ve sorumluluklar MAWB de düzenlenir. IATA kurallar na göre hava yolu konflimentosu gönderici taraf ndan doldurulmal d r. Ancak uygulamada bunu göndericiler de il komisyoncular doldurur.

106 98 Ulaflt rma Sistemleri Havaalan na Gelifl ve Güvenlik Kontrolleri Sürecin üçüncü aflamas nda, yük havaalan na gelir. Havaalan na giriflte hava yolu tafl mac l nda güvenli in sa lanabilmesi amac yla yüklerin güvenlik kontrollerinden geçirilmesi gerekir. Güvenlik kontrol süreci ülkelerin mevzuatlar na göre farkl l k gösterir. Bununla birlikte, pek çok ülkede giderek afla da anlataca m z süreç ifllemektedir. Acente, düzenleyici güvenlik otoritesinin güvenlik kontrollerinden geçmifl, güvenli olarak tan nm fl ve kendisine güvenlik sertifikas verilmiflse, toplad yükleri kendisi güvenlik kontrolünden geçirir. Bu durumda, havaalan na getirilen kargo tekrar bir güvenlik kontrolüne tabi tutulmaz. Fakat acente güvenlik otoritesi taraf ndan tan nmam flsa, havaalan na getirilen yüklerin hepsi güvenlik kontrolünden geçirilir. Di er yandan güvenlik otoritesi taraf ndan tan nm fl olan acente, toplad - yükün as l göndercisini güvenli olarak tan yorsa bu durumda yük hiçbir güvenlik kontrolüne tabi tutulmadan havaalan na girebilir. Gümrük Kontrolü ve fllemleri Güvenlik kontrollerinden sonra tafl nacak kargo art k havaalan s n rlar içine girmifltir. E er kargo yurt d fl na gidecekse tam da bu aflamada gümrük kontrolleri ve ilgili ifllemleri yap l r. Kargo Terminalindeki fllemler Havaalan na getirilip güvenlik ve gümrük kontrollerinden geçirilen yük kargo terminaline al n r. Burada yük, özelliklerine göre uygun depolama alanlar na götürülür ve gidece i yere göre grupland r l r. Parça kargolar n birlefltirilerek uça a yüklenmesini sa layan standart tafl ma kaplar na birim tafl ma araçlar (Unit Load Device-ULD) denir. Kargonun Uça a Yüklenmesi Kargo terminalinde grupland r lm fl olan yükler, yer hizmeti iflletmeleri taraf ndan al narak uça n yan na tafl n r. Çok say da, farkl büyüklük, flekil ve a rl ktaki münferit kargolar n kendi bafl na tafl nmas elleçlemeyi ve uçaktaki kargo alan n n verimli olarak kullan lmas n güçlefltirir. Bu nedenle, sözü edilen parça kargolar n birlefltirilerek uça a yüklenmesi için standart birim (ünite) tafl ma kaplar kullan - l r. Bunlar birim tafl ma araçlar (Unit Load Device-ULD) olarak adland r l r. gloo, palet ve konteyner olarak üçe ayr lan ULD ler yükleme-boflaltma kolayl n n yan s ra içindeki kargolar n hasarlanmas na karfl koruma da sa lar. Konteynerlar di er tafl mac l k türlerinde de kullan labilen standart boyutlara sahiptir ve bu sayede entegre tafl mac l n etkinli i art r lm flt r. Uluslararas alandaki kargo tafl mac l nda hava yolu iflletmesinin hak ve sorumluluklar n Varflova Konvansiyonu ile bunu de ifltiren Lahey Protokolü belirler. Görüldü ü gibi hava kargo tafl mac l süreci oldukça karmafl k ve çok say da bileflenin rol ald bir süreçtir. Karmafl kl k ve oyuncu say s n n çoklu u süreçte kopukluk ve gecikmelerin yaflanmas na neden olabilmektedir. flte bu nedenle hava yolu iflletmeleri, sadece kendi kaynaklar n kullanarak kap dan-kap ya hizmete yönelmektedir. Hava yolu iflletmelerinin sadece kendi kaynaklar yla tüm tafl mac l k türlerini birlikte kullanmalar, süreçleri kontrol alt nda tutarak koordinasyon ve optimizasyonu sa lamakta, bu sayede operasyondan kaynaklanan gecikmeler azalt labilmektedir.

107 4. Ünite - Hava Tafl mac l 99 Hava Kargo Hizmetinin Pazarlanmas Pazarlama karmas ; ürünün tasarlanmas, fiyatlanmas, da t m kanallar ile sat fla sunulmas ve tutundurma faaliyetlerinden oluflur. Hava kargo tafl mac l nda sunulan temel ürün kargonun iki nokta aras nda tafl nmas d r. Kargo ile yolcu tafl mac l aras nda önemli bir fark vard r. Yolcular ço unlukla çift yönlü, gidifl-dönüfl hizmet talep ederler. Oysa kargo tafl mac l tek yönlüdür. Var lan yerde dönüfl için tafl nacak kargo olmayabilir. Bu nedenle arz edilen kargo ile talebin örtüflmesi güçtür. Bu durum hava yolu kargo iflletmelerinin birim maliyetlerini art rabilir. Temel kargo tafl mac l hizmet sunumu son y llarda baz de iflimlere u ramaktad r. Hava kargo tafl mac l n n geliflim döneminde a rl k ve fiyat en önemli özellik iken art k h z, kap dan kap ya tafl mac l k ve zaman nda teslimat performans ürünün önemli bileflenleri haline gelmifltir. De iflimler sonucunda ortaya ç - kan hizmeti standart hava kargo hizmeti, ekspres hava kargo hizmeti ve lojistik destekli hava kargo hizmeti olarak üçe ay rabiliriz. Standart hava kargo hizmeti: Bu hizmet sunumunda kargo iki havaalan aras nda tafl n r ve hava yolu iflletmelerinin, teslimat zaman na iliflkin yükümlülükleri s n rl d r. Gönderciler fiyata karfl duyarl d rlar ve hizmetin ücreti görece düflüktür. Bu hizmet türünde kargo, genellikle yolcu uçaklar n n yolcu bagaj bölümlerinde tafl n r. Yolcu bagajlar n n tafl nmas kargoya göre öncelikli oldu u ve kesin teslimat zaman sözü verilmedi i için kargonun kap dan-kap ya tafl ma zaman en uzun olan hizmet sunumudur. Buna karfl n, ücreti en düflük olan hizmet oldu u için a rl k-de er oran en az olan kargolar n tafl nmas için daha uygundur. Ekspres hava kargo hizmeti: Teslimat zaman bu hizmet sunumunda; son derece k sad r, önceden bellidir, kesindir ve güvence alt ndad r. Bu hizmet bileflenleri, zaman içinde göndericilerin istek ve ihtiyaçlar na göre gelifltirilmifltir. Bu nedenle müflteriler, ekspres hava kargo için daha fazla ücret ödemeyi göze al rlar. Ancak hava yolu iflletmesinin, söz verilen teslimat zaman na iliflkin yükümlülükleri a rd r. Zaman nda teslimat, hava yolu kargo iflletmelerinin seçiminde en önemli belirleyici faktördür. Bu tür tafl mac l k hizmetinde genellikle daha de erli ve acil yükler tafl n r. Lojistik destekli hava kargo hizmeti: Küreselleflmeye ba l olarak de iflen flartlar ve artan küresel rekabet, zaman n ve buna ba l olarak h z n de- erini art rmaktad r. Art k tedarik zinciri ve lojistik yönetimi daha önemli hale gelmifltir. Hava kargo tafl mac l lojisti in sadece bir parças d r ancak giderek lojistik zincirini optimize edecek hizmetler gelifltirilmeye bafllanm flt r. Lojistik destekli hava kargo hizmetinde tafl mac l n yan s ra genellikle; siparifl, stok ve depolama süreçlerinin yönetilmesi söz konusudur. Böylece kap dan-kap ya tafl mac l k ve süreç optimizasyonu sa lan r. Hava kargo tafl mac l nda sunulan hizmetin özelliklerini, baflka bir deyiflle ürünü tan tt ktan sonra flimdi de fiyatlamaya iliflkin bilgileri verelim. Asl nda IATA her iki y lda bir üyelerini toplayarak uluslararas alandaki kargo ücretlerini karara ba lar. Ancak IATA n n fiyat belirleme ifllevi, rekabete ayk r görüldü ü için, son y llarda iyice zay flam flt r. Her fleye ra men günümüzde, IA- TA n n dünyadaki önemli flehir çifti pazarlar n n tamam için bir ücret tarifesi vard r. Bu tarife sabit bir gönderi ücreti ve üzerine kg bafl na eklenen ücretlerden oluflur. Tarifede km bafl na al nan ücret tafl nacak mesafe artt kça azal r. Bununla birlikte uygulamada bu kurallar tüm pazarlarda ve uçufl hatlar nda bu flekilde iflle-

108 100 Ulaflt rma Sistemleri mez, tarife pazar dinamiklerine göre de iflebilir, fiyatlar daha az ya da daha fazla olabilir. IATA n n belirledi i tarifeler d fl nda afla daki tarifeleri de görmemiz mümkündür: Mal Tarifesi (Commodity Rate): Belirli uçufl hatlar nda tafl nmas muhtemel kargolar için spesifik olarak belirlenmifl tarifedir. Hong Kong-Hamburg aras nda sadece elektronik eflyalar n tafl nmas için uygulanan, di er mallar n tafl nmas na göre indirimli olan tarife örnek olarak verilebilir. ULD Tarifesi: ULD bafl na verilen ve ULD nin a rl na göre de iflen tarifedir. Bu tarife ile gönderilerin tek bir ULD de birlefltirilmesi teflvik edilir. Lüks Mal Tarifesi: Özel önem gösterilmesi gereken de erli kargolar n tafl nmas için kullan lan tarifedir. Sözleflme Tarifesi (Contract Rate): Do rudan gönderici ve tafl y c hava yolu iflletmesi aras nda yap lan bir anlaflmaya göre belirlenen tarifedir. Spot Tarife: Bofl kalan kargo bölümlerinin son anda de erlendirilmesi için uygulanan indirimli tarifedir. Kargo tafl mac l nda en yayg n da t m kanal tafl ma iflleri komisyoncular d r. Hava yolu yolcu, kombine hava yolu yolcu-kargo ve tam kargo hava yolu iflletmeleri genellikle ürünlerini kendileri pazarlamazlar. Bu hava yolu iflletmeleri bofl kargo bölümlerini tafl ma iflleri komisyoncular na satarlar. Komisyoncular bofl yerleri tekrar bireysel göndericilere sat p, daha sonra münferit kargolar tek bir AWB alt nda birlefltirerek hava yolu iflletmesine tafl t rlar. Baflka bir deyiflle komisyoncular, kargo tafl mac l k hizmetini toptan sat n al p perakende satarlar. Komisyoncular tafl tacaklar kargonun hacmine, içeri ine, uçufl hatt na ve mevsimsel özelliklerine ba l olarak genellikle hava yolu iflletmelerinden önemli miktarlarda indirim elde ederler. Böylece kargonun tafl nmas nda toptan ve perakende fiyat aras nda önemli bir fark oluflur. Göndericinin ödeyece i ücret genellikle hava yolu iflletmeleri taraf ndan de il arac kurulufllar taraf ndan belirlenir. Di er yandan Bütünleflik Hava yolu Kargo flletmeleri taraf ndan sunulan hizmette tüm münferit kargolar tek tek ve ayr AWB ler ile tafl n r. Fiyat ise bizzat hava yolu iflletmesi taraf ndan kargonun a rl na ve gönderici taraf ndan talep edilen teslimat süresine göre belirlenir.

109 4. Ünite - Hava Tafl mac l 101 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 A MAÇ 3 Hava tafl mac l na iliflkin temel kavramlar ve sektörün bileflenlerini tan mlamak. Uçmak insanlar n en eski hayallerinden birisidir. Bu hayali gerçeklefltiren hava tafl mac l, insanlar n, kargonun ve postan n zaman faydas sa layacak bir biçimde, bir havaarac vas tas yla, havadan yer de ifltirmesi olarak tan mlan r. Bu sektörün önemli bileflenleri; hava yolu iflletmeleri, havaalanlar ve yer hizmeti iflletmeleridir. Hava kargo tafl mac l n n avantajlar n ve dezavantajlar n aç klamak. Hava kargo tafl mac l, dünyay küçülterek ülkeleri, ifl gücünü, üretim ve sat fl yerlerini birbirine yak nlaflt r r, ülkeler aras ndaki etkileflimi ve uluslararas ticareti kolaylaflt r r ve bu sayede dünya ekonomisini gelifltirir. En önemli faydas ekonomik katalizör ifllevi görmesidir. Lojisti e konu olan üretim faktörleri ve mallar n dünya genelinde daha uzak mesafelere, daha h zl bir biçimde da t lmas n sa lar. Hava kargo tafl mac l n n en önemli avantaj di- erlerine göre çok daha h zl olmas d r. H zl ulafl m tafl ma süresini önemli ölçüde k salt r. Hava tafl mac l görece daha emniyetli ve güvenlidir. Süreçlerde daha özenli davran l r, di er tafl ma seçeneklerinin ulaflamad yerlere eriflim sa lanabilir. Kapsanan alan büyük ve genifltir. Hava kargo tafl mac l n n en önemli dezavantaj di- erlerine göre daha maliyetli olufludur. Hava kargo tafl mac l n n lojistik faaliyetler içindeki yerini ve hava kargo ile tafl nan yükleri belirlemek. Küresel tedarik zincirlerinin baflar s, üretim faktörlerinin ve mallar n h zl ve güvenilir bir flekilde hareket etmesini gerektirmektedir. Günümüzde göndericiler; h zl, emniyetli, güvenli, güvenirli i ve s kl yüksek bir tafl mac l k hizmeti beklerler. Bu istek ve ihtiyaçlar ancak hava kargo tafl mac l ile karfl lanabilir. Hava kargo ile en s k tafl nan yükler; fiziksel olarak ya da tafl d de er aç s ndan çabuk bozulabilir, aciliyeti olan, mücevher ve de erli evrak gibi, de eri a rl na göre yüksek olan kargolard r. A MAÇ 4 A MAÇ 5 Hava kargo tafl mac l n n bileflenlerini ve süreçlerini tan mak. Hava kargo tafl mac l n n en önemli bileflenleri hava yolu iflletmeleri ve göndericiyle hava yolu iflletmesi aras nda köprü görevi üstlenen tafl ma iflleri komisyoncular d r (freight forwarders). Di- er bileflenler; havaalanlar, kargo terminalleri ve yer hizmeti iflletmeleridir. Hava kargo tafl mac l ndaki süreçleri; tafl ma ihtiyac n n ortaya ç kmas, yüklerin toplanmas, hava yolu konflimentosunun düzenlenmesi, havaalan na gelifl ve güvenlik kontrolleri, gümrük kontrolü ve ifllemleri, yüklerin kargo terminaline al nmas ve kargonun uça a yüklenmesi olarak s ralayabiliriz. Hava kargo hizmetine iliflkin pazarlama karmas n yorumlamak. Pazarlama karmas ; ürünün tasarlanmas, fiyatlanmas, da t m kanallar ile sat fla sunulmas ve tutundurma faaliyetlerinden oluflur. Hava kargo tafl mac l nda sunulan temel ürün kargonun iki nokta aras nda tafl nmas d r. Fakat temel hizmet sunumu son y llarda baz de iflimlere u ramaktad r. Önceleri a rl k ve fiyat en önemli özellik iken art k h z, kap dan kap ya tafl mac l k, zaman nda teslimat performans ve lojistik destek ürünün önemli bileflenleri haline gelmifltir. Hava kargo tafl mac l nda fiyat, tafl nacak kargonun a rl ve hacmine göre belirlenir. Uluslararas alanda tarifeler IATA taraf ndan belirlenmektedir. Fakat giderek bu tarifeler uygulamadan uzaklaflmaktad r. Tarifede km bafl na al nan ücret, tafl nacak mesafe artt kça azal r. Bununla birlikte uygulamada bu kurallar tüm pazarlarda ve uçufl hatlar nda bu flekilde ifllemez, tarife pazar dinamiklerine göre de iflebilir, fiyatlar daha az ya da daha fazla olabilir. Kargo tafl mac l nda en yayg n da t m kanal tafl ma iflleri komisyoncular d r. hava yolu kargo iflletmeleri bofl kargo bölümlerini tafl ma iflleri komisyoncular na satarlar. Komisyoncular ise sat n ald klar bofl yerleri bireysel göndericilere satarlar. Fakat bütünleflik hava yolu kargo iflletmeleri, hizmeti kendi sat fl ofisleri ve kolayl klar n kullanarak kendileri pazarlarlar.

110 102 Ulaflt rma Sistemleri Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi hava yolu iflletmelerinin izledi i rekabet stratejilerine göre yap lan s n fland rmalar n içinde yer almaz? a. Maliyet Liderli i b. Farkl laflma c. Tarife d. Odaklanma e. Odaklanma ve Farkl laflma 2. Afla dakilerden hangisi hava yolu iflletmeleri için tafl maya konu olan ö elere göre yap lan s n fland rma içindedir? a. Bayrak tafl y c hava yolu iflletmeleri b. Hava yolu kargo iflletmeleri c. Küresel hava yolu iflletmeleri d. Yeni kurulan hava yolu iflletmesi e. Bölgesel hava yolu iflletmeleri 3. Afla dakilerden hangisi hava tafl mac l sektörü bileflenlerinden biri de ildir? a. Hava yolu iflletmeleri b. Yer hizmeti iflletmeleri c. Havaalanlar d. Otomobil kiralama iflletmeleri e. kram iflletmeleri 4. Afla dakilerden hangisi yolcu tafl mac l nda uçufl öncesi ifllemlerden biri de ildir? a. Rezervasyon yapt r lmas b. Terminal girifli güvenlik kontrolleri c. Kabinde ikram hizmetinin al nmas d. Bilet kontrol ifllemi e. Uça a binifl kart n n kontrolü 5. Afla dakilerden hangisi kargo tafl mak için yolcu ve kargo uçaklar n birlikte kullanan hava yolu iflletmesidir? a. Tam kargo hava yolu iflletmeleri b. Hava yolu yolcu iflletmeleri c. Tarifeli hava yolu iflletmeleri d. Bütünleflik hava yolu kargo iflletmeleri e. Kombine hava yolu yolcu-kargo iflletmeleri 6. Afla dakilerden hangisi havaalanlar ndaki operasyonel hizmetlerden biri de ildir? a. Yang nla mücadele b. Havaalan içi ulafl m c. Kurtarma d. Karla mücadele e. lk yard m 7. Afla daki havaalan bölümlerinden hangisi uçufl hatt bölümündedir? a. Yolcu terminali b. PAT sahas c. Araç park alan d. Havaalan na yüzey ulafl m sistemi e. Araba kiralama iflletmeleri 8. Afla dakilerden hangisi hava kargo tafl mac l bileflenlerinden biri de ildir? a. Tafl ma iflleri komisyoncular b. Hava yolu iflletmeleri c. Bütünlefltiriciler d. Havaalanlar e. Yer hizmeti iflletmeleri 9. Afla dakilerden hangisi yüklerin uçakta tafl nmas için kullan lan kaplardan biri de ildir? a. ULD b. Dökme yük c. Igloo d. Palet e. Konteyner 10. Afla dakilerden hangisi hava kargo hizmetinin bileflenlerinden biri de ildir? a. Kargo terminali b. Fiyat c. Hangi iki nokta aras nda tafl nd d. Sa lanan lojistik destek e. Teslimat zaman sözü

111 4. Ünite - Hava Tafl mac l 103 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise lütfen hava tafl mac l sektörünün bir bilefleni olarak Hava yolu flletmelerinin S n fland r lmas bölümünü tekrar okuyunuz. 2. b Yan t n z yanl fl ise lütfen hava tafl mac l sektörünün bir bilefleni olarak hava yolu iflletmelerinin s n fland r lmas bölümünü tekrar okuyunuz. 3. d Yan t n z yanl fl ise lütfen Hava Tafl mac l Sektörünün Bileflenleri konusunu tekrar okuyunuz. 4. c Yan t n z yanl fl ise lütfen hava tafl mac l sektörünün bir bilefleni olarak Hava yolu flletmeleri bölümünü tekrar okuyunuz. 5. e Yan t n z yanl fl ise lütfen Hava Kargo Tafl mac l n n Bileflenleri nden birisi olarak hava yolu iflletmelerinin s n fland r lmas n tekrar inceleyiniz. 6. b Yan t n z yanl fl ise lütfen Havaalanlar ile ilgili bölümü tekrar okuyunuz. 7. b Yan t n z yanl fl ise lütfen havaalanlar ile ilgili bölümü tekrar okuyunuz. 8. c Yan t n z yanl fl ise lütfen Hava Kargo Tafl mac l n n Bileflenleri adl bölümü tekrar okuyunuz. 9. b Yan t n z yanl fl ise lütfen Hava Kargo ile Tafl - nan Yükler adl bölümü tekrar okuyunuz. 10. a Yan t n z yanl fl ise lütfen Hava Kargo Hizmetinin Pazarlanmas adl bölümü tekrar okuyunuz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Günümüz lojistik ihtiyaçlar n dikkate ald m zda, dünyan n herhangi bir yerinden, herhangi bir yerine h zl, güvenirli i yüksek, emniyetli ve güvenli bir flekilde tafl mac l k yapabilmek son derece önemlidir. Kapsama alan genifl olan bir hava tafl mac l nda ayn anda daha fazla yolcu ve kargoyu, daha uzak mesafelere bu flekilde ulaflt rmak lojistik aç dan önemli de erler yaratacakt r. Hava yolu tafl mac l nda kullan lan uçaklar genel havac l k uçaklar na göre daha h zl ve uzun menzilli, tafl ma kapasiteleri ise daha yüksektir. Ayr ca hava yolu iflletmelerinin uçufl a lar daha büyük ve genifltir. S ra Sizde 2 Güvenlik, de eri a rl na göre oldukça yüksek olan, mücevherat n tafl nmas nda son derece önemlidir. H zl ve güvenli bir tafl mac l k türü olan hava tafl mac l, de eri a rl na göre yüksek olan kargolar için son derece uygundur. Oysa kömürün de eri a rl na göre oldukça düflüktür. Tafl nmas nda büyük olas l kla aciliyet de söz konusu olmayacakt r. Bu nedenle kömürün deniz, demiryolu ya da kara tafl mac l ile tafl nmas daha mant kl bir seçimdir. S ra Sizde 3 Var fl havaalan n n pisti, kullan lacak uçaklar aç s ndan uygun uzunluk, genifllik ve mukavemette olmal d r. Apron alan uygun büyüklük ve mukavemette olmal d r. Taksi yollar uygun genifllik ve mukavemette olmal d r. Tersi durumda uça n bu havaalan na inifline izin verilmeyecektir. Ayr ca var fl havaalan nda kullan lan uça n yükleme-boflaltma ifllemlerini yapabilecek birimlerin ve uygun bir kargo terminalinin varl önemlidir.

112 104 Ulaflt rma Sistemleri Yararlan lan Kaynaklar Ashford, N., Stanton, H.P.M. and Moore, C.A. (1997). Airport Operations (2nd Ed.), England: Airlife Publishing, Ltd. Betancor, O. and Rendeiro, R. (2000). Privatization and Regulation of Transport Infrastructure Guidelines for Policymakers and Regulators-Airports, Ed. Antonio Estache and Ginés de Rus, WBI Development Studies, Washington.D.C.: World Bank Institute. Borenstein, S. and Netz, J. (1999). Why Do All the Flights Leave at 8 am?: Competition and Departure Time Differantiation in Airline Markets, International Journal of Industrial Organization, Volume 17: Çanc, M. ve Erdal, M. (2003). Uluslararas Tafl mac l k Yönetimi Freight Forwarder El Kitab 2, stanbul: UT KAD. Dempsey, P.S., Laurence E. G. and Crandall, R.L. (1997). Airline Management: Strategies for the 21st Century, Chandler: Coast Aire Publications. Doganis, R. (1992). The Airport Business (1st Ed.), London: Routledge. Doganis, R. (2001). The Airline Business in the Twentyfirst Century, London: Routledge. Doganis, R. (2002). Flying Off Course: The Economics of International Airlines (3th Ed.), London: Routledge. Gerede, E. (2002). Havayolu Tafl mac l nda Küreselleflme ve Havayolu flbirlikleri THY A.O. da Bir Uygulama, Yay mlanmam fl Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskiflehir. Gün, D. (2007). Hava Kargo Pazar n n Lojistik Aç dan De erlendirilmesi ve Türkiye çin Durum Analizi, Yay nlanmam fl Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskiflehir. Hanlon, P. (1999). Global Airlines: Competition in A Transnational Industry (2nd Ed.), Oxford: Butterworth Heineman. Hava Alan Yap m, flletim ve Sertifikaland rma Yönetmeli i- ( SHY-14A) ( tarih ve say - l Resmi Gazetede yay mlanan). Havaalanlar Yer Hizmetleri Yönetmeli i-(shy-22) ( tarih ve say l Resmi Gazetede yay mlanan). International Civil Aviation Organization. (2007). The case for liberalizing access to the air cargo market, Working Paper a36-wp/159 ec/25. Kaya, E. (2000). Havaalanlar nda Fiyatland rma Aç s ndan Muhasebe Bilgi Sistemi, Anadolu Üniversitesi, Sivil Havac l k Yüksekokulu Yay n No:10, Eskiflehir. Kaya, E., Baflar, M., Gerede, E., Kuyucak, F. ve Sürmeli, A. (2005). Havaalanlar nda Yap fllet Devret Uygulamalar : Antalya ve Atatürk Havalimanlar ndaki Uygulamalar n De erlendirilmesi, T.C. Anadolu Üniversitesi Yay nlar No. 1649, Sivil Havac l k Yüksekokulu Yay nlar No. 13, Eskiflehir. Kapur, A. (1995). Airport Infrastructure The Emerging Role of Private Sector, World Bank Technical Paper. No:31, Washington.D.C.: World Bank Institute. Kasarda, J. D., Appold, S. J. and Mori, M. (2006). The impact of the air cargo industry on the global economy, The International Air Cargo Association Air Cargo Forum, Calgary, Canada. Koban, E. ve Keser, H. Y. (2008). D fl Ticarette Lojistik (2. bas m), Bursa: Ekin Yay nevi. Kuyucak, F. (2001). Havaalanlar nda Performans Analizi çin Bir Model Önerisi ve Türkiye deki Havalimanlar nda Uygulanmas, Yay nlanmam fl Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskiflehir. Neufville, R. and Odoni, A. R. (2003). Airport System: Planning, Design and Management, New York: McGraw-Hill. OECD. (1999). Background Document, Workshop on Regulatory Reform in International Air Cargo Transportation, Paris, July 5-6. Reynolds, F. and Aisling, J. (2001). Handbook of Logistics and Supply Chain Management, (Edited by A.M. Brewer, K.J. Button and D.A. Hensher), Oxford: Elsevier, Ltd. fiengür, Y. (2004). Havayolu Tafl mac l nda Düflük Maliyetli Tafl y c lar ve Türkiye deki Uygulamalar n Araflt r lmas, Yay mlanmam fl Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskiflehir. The Air Transport Action Group (ATAG). (2008). The Economic and Social Benefits of Air Transport. Thomas, M. L. (1997). A Portfolio Management Approach to Strategic Airline Planning, Bern: Peter Lang. Wells, A.T. (1992). Airport Planning and Management (2nd Ed.), McGraw-Hill, Inc. Wensveen, J.G. (2007). Air Transportation: A Management Perspective (6th Ed.), Ashgate.

113

114 5ULAfiTIRMA S STEMLER Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Deniz tafl mac l n n önemi ve di er tafl mac l k türlerine göre avantajlar n gösterebilecek, Deniz yolu tafl mac l ve türlerini aç klayabilecek, Deniz yolu tafl mac l nda kullan lan temel kavramlar ifade edebilecek, Farkl gemi tiplerini ay rt edebilecek, Su yolu tafl mac l n betimleyebilecek, Denizcilik sektöründe kullan lan ticari terimleri tan mlayabilecek, Denizcilik sektöründeki iflletme ve kurulufllar tan yabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar Deniz Konflimentosu Kabotaj Layner Tafl ma Tramp Tafl ma Do ru Tafl ma Çoklu Tafl ma Navlun Elleçleme çerik Haritas Ulaflt rma Sistemleri Deniz ve Su Yolu Tafl mac l DEN Z YOLU TAfiIMACILI ININ ÖNEM DEN Z TAfiIMACILI I TÜRLER DEN Z YOLU TAfiIMACILI INA L fik N TEMEL KAVRAMLAR GEM T PLER SU YOLU TAfiIMACILI I DEN Z YOLU TAfiIMACILI INDA TESL M fiek LLER DEN Z TAfiIMACILI I SEKTÖRÜNDEK KURUM VE KURULUfiLAR

115 Deniz ve Su Yolu Tafl mac l DEN Z YOLU TAfiIMACILI ININ ÖNEM Herhangi bir ülkede üretilen bir ürün müflterisine ulaflt r lmad sürece çok az bir de ere sahiptir. Üretilen ürünün müflteriye ulaflt r lmas ifllemine tafl ma ad verilir. Lojistikte pek çok tafl ma çeflidi mevcuttur. Tafl ma çeflitlerini ise deniz yolu, karayolu, hava yolu, demiryolu ve boru hatlar tafl mac l fleklinde özetleyebiliriz. Ayr ca, ülkelerin ekonomilerinin ve d fl ticaretlerinin büyümesinde lojistik sektöründe yaflanan geliflmelerin pay büyüktür. Deniz yolu tafl mac l en ekonomik tafl ma sistemi olmas münasebetiyle ülkelerin geliflmelerinde önemli bir paya sahiptir. Deniz yolu tafl mac l, uluslararas tafl mac l kta en çok kullan lan tafl ma fleklidir. Deniz yolu tafl mac l genel anlamda tarifeli ve tarifesiz deniz yolu tafl mac l olmak üzere iki kategoriye ayr l r. Dünyada d fl ticaret hacminin dörtte biri deniz yolu tafl mac l vas tas yla ve tarifeli olarak tafl n r. Bunun nedeni ise tarifeli deniz yolu tafl mac l nda tafl nan mallar n de erinin yüksek olmas ve sunulan hizmetlerin tarifesiz deniz yolu tafl mac l na göre daha düzenli ve iyi olmas ndand r. Yolcu ve yük tafl mac l nda ekonomi, h z, güvenlik ve konfor ulafl m türünü tercih ederken göz önüne al nan en önemli etmenlerden baz lar d r. Bunun yan s ra çevrenin korunmas, yolcu-km ve ton-km bafl na tüketilen yak t n düflük olmas da di er unsurlard r. Tercih edilen ulaflt rma sistemleriyle yolcu ve yük tafl man n di er ulaflt rma sistemleriyle karfl laflt r lmas yap ld nda ülkeler aras nda büyük farkl l klar oldu u görülecektir. Türkiye, Amerika Birleflik Devletleri ve Almanya da yolcu tafl mac l nda ulaflt rma alt sektörlerinden karayolu, demiryolu, hava yolu ve deniz yolunun kullan m oranlar Tablo 5.1 de verilmektedir. Ülke Karayolu Demiryolu Deniz yolu Hava yolu ABD 27,2 38,3 24,0 10,5 Almanya 58,2 22,0 12,0 7,3 Türkiye 96,2 2,0 0,1 1,7 Tablo 5.1 Baz Ülkelerin Yolcu Tafl mac l Tercihleri (%) Kaynak: Safel, R. (2001). Tablo 5.1 incelendi inde ABD de deniz yolu ile yolcu tafl mac l n n pay %24, Almanya da %12, Türkiye de ise %0,1 dir. Bu de er, üç taraf denizlerle çevrili olan ülkemiz için oldukça düflüktür.

116 108 Ulaflt rma Sistemleri DWT: Geminin alabilece i maksimum yük tonaj (Dead Weight Ton) TEU: 1 TEU 20 feet lik (1feet= 30,48 cm) konteyneri ifade etmektedir ve 34 metreküplük bir hacme sahiptir. TEU terimi ngilizce Twenty-foot Equivalent Unit kelimelerinin k saltmas olup, konteynerlenmifl yükler için bir endüstri standard olarak kullan lmaktad r. Tablo 5.2 Tafl mac l k Sektöründe Yak t Tüketim Maliyetleri Kaynak: Öztürk, M. (2008). SORU Uluslararas Deniz Ticaret Odas (ICS) n n yapt bir araflt rmaya göre, tafl mac l kta yak t tüketimi bak m ndan en avantajl seçene in deniz yolu oldu u, bunu demir yollar n n izledi i belirtilmektedir. Tafl mac l k sektöründe yak t tüketim maliyetleri Tablo 5.2 de verilmektedir. Buna göre deniz yolu ile tafl ma maliyeti, demiryoluna göre yaklafl k olarak 3, karayoluna göre 7 ve hava yoluna göre 14 kat daha ucuzdur. Demiryolunun yük tafl ma kapasitesi, karayoluna göre yaklafl k 3,5 kat daha yüksektir. Yük ve yolcu tafl mac l n n h zl, güvenli, konforlu ve ekonomik olmas n n yan nda, çevreyi en az kirletmesi, yolcu-km ve ton-km bafl na tüketti i enerjinin az olmas, bak m-onar m kolayl ve yat r m maliyeti ulaflt rma türlerinin tercihinde özenle dikkate al nmas gereken hususlard r. Geliflmifl ülkelerde tafl mac l kta karar vericiler tercihlerini yaparken birim tafl - ma maliyetini göz önüne alarak, deniz yolu ve demiryolu tafl mac l n tercih etmektedirler. Örne in Japonya n n sanayideki baflar s üretime ulafl m evresinde gerekli denetimin getirilmesine dayanmaktad r. Ülkemizde ulafl mda karayolu tafl - mac l k sistemi a rl kl olarak kullan lmaktad r. Bu tercih gerçekten ekonomiye büyük bir yük getirmektedir. Ülkemizde yaflayan bireylere karayolu d fl nda alternatif ulafl m sistemi veya sistemleri sunulmad sürece karayollar ndaki tafl t say s ve trafik problemi giderek artacakt r. Bu ise daha fazla yak t tüketimi ve daha fazla karbondioksit sal n m anlam na gelmektedir. SIRA Ulafl m S ZDE türü Yak t Tüketimi (MJ/ton-km) Deniz yolu 3000 DWT tanker 1226 TEU Konteyner Gemisi 0,3 0,12 Demiryolu Yük Treni 0,6 Karayolu Kamyon SORU(Maksimum-Minimum) 0,7-1, da Richard F. Gibney, de iflik tiplerdeki gemilerin ve farkl boyutlardaki konteynerlerin istatistiklerini rahatl kla tutabilmek için bu terminolojiyi (TEU) ortaya atm flt r. DEN Z TAfiIMACILI I TÜRLER Deniz yolu tafl mac l ana hatlar yla aç k deniz ve kabotaj tafl mac l olarak iki AMAÇLARIMIZ kategoride incelenebilir. Kabotaj ve aç k deniz tafl mac l hizmet ve rekabet yönünden birbirinden farkl d r. Uluslararas rekabete kapal olan kabotaj tafl mac l - AMAÇLARIMIZ nda maksat iç piyasad r. Burada rekabet ulusal bazda mevcuttur. Aç k deniz tafl mac l nda K rekabet T A P uluslararas boyutta olup tafl ma ile ilgili düzenlemeler ulus- K T A P lararas piyasa koflullar na göre yürütülür. Hem kabotaj hem de aç k deniz tafl mac l, kendi içinde tafl nan yüke ve verilen hizmet türüne, tafl man n bafllang ç ve TELEV ZYON bitifl yerine TELEV ZYON ve yük türüne göre s n fland r l r. 1 NTERNET Kabotaj: 1 Temmuz 1926 y l nda 815 Say l Kanun ile kendi karasular m zdaki limanlarda SORU Türkiye Cumhuriyeti (T.C.) bayrakl ve uyru u T.C. olan personelle yap lan deniz tafl mac l na verilen add r. Kabotaj ve aç k SIRA deniz S ZDEtafl mac l aras ndaki fark nedir? NTERNET Kabotaj Tafl mac l Kabotaj hakk, Cumhuriyet Türkiye sinin elde etti i uluslararas baflar lar n bafl nda gelir. Bu hak sayesinde ulusumuz dünya denizlerine aç lma yolunda önemli ve sa lam bir ad m SORU atm flt r. Bugünkü deniz ticaret filomuz sermaye varl n kabotaj hakk n kullanarak yapm flt r. Baflka bir deyiflle, kabotaj tafl malar n n sa land birikimle bugünkü deniz ticaret filomuz oluflturulmufltur. Yine, limanlar m z n gelifl- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

117 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 109 mesinde ve özerklik kazanmas nda kabotaj hakk n n önemli katk lar bulunmaktad r. Türk toplumu denizle hafl r neflir olmay kabotaj hakk n elde ettikten sonra bilinçli bir temele oturtabilmifltir. Özetle kabotaj hakk Türk ticaret denizcili inin bafllang c d r denilebilir. Kabotaj hakk neden önemlidir? Deniz tafl mac l, ekonomik ve al c ile sat c aras nda ba kuran bir ulafl m sistemidir. ster kabotaj isterse aç k deniz tafl mac l olsun mal tafl yan ve tafl tan muhakkak vard r. Al fl ve sat fl flekline göre mal n tafl tan kifliye tafl tan, mal tafl - yan kifliye ise donatan veya tafl yan da denilmektedir. SORU Türkiye, Avrupa n n en uzun k y lar na sahip olmas na ra men yük tafl mac l - nda istenilen düzeyde olmaktan uzakt r. Ülkemiz kabotaj sular nda yap lan yük tafl mac l k de erleri Tablo 5.3 te verilmifltir. Ancak bu de erler yan nda bo azlar - m z kullanarak yükleme - boflaltma yapmay p k y sular m zda transit geçifl ile seyrüsefer faaliyetleri de mevcuttur. 2 SORU Y l Tablo 5.3 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Y llar Toplam Aras nda Kabotaj Elleçlenen Hatt nda Toplam Yük K T A P Elleçlenen K Yük T A P (TON) Kaynak: Denizcilik Müsteflarl Web TELEV ZYON Sayfas, Eriflim TELEV ZYON Tablo 5.3 e göre son yedi y ll k veriler incelendi inde toplam elleçlenen yük ile tarihi: y llar aras nda pozitif bir iliflki mevcuttur. Buna ra men üç taraf denizlerle çevrili olan ülkemiz aç s ndan kabotaj tafl mac l nda arzulanan seviyenin oldukça gerisinde oldu umuz söylenebilir. Üç taraf denizlerle çevrili olan NTERNET ülkemizde deniz NTERNET yolu ile yük tafl mac l 1950 y l nda %28 paya sahip iken 2004 y l nda % 4,1 ve 2006 y l nda bu oran %3 e düflmüfltür. Kabotaj Kanunu gere i Türkiye nin liman ve iskeleleri aras nda Türk bayrakl gemilerle yap lan yurt içi yük tafl malar uzun k - y fleridimiz olmas na ra men düflük orandad r. Avrupa Birli i ne aday olan ülkemizde önümüzdeki y llarda insanlar n ve mallar n serbest dolafl m kapsam nda yabanc bayrakl gemilerin Türk limanlar aras nda yük ve yolcu tafl mas sorunu ile karfl lafl labilecektir. Bundan dolay flimdiden planl ve düzenli bir çal flmayla filoyu canland racak faaliyetler için önlemler al nmal d r Say l Gümrük Kanunu na göre elleçleme nedir? Aç k Deniz Tafl mac l Aç k deniz tafl mac l, hizmet türüne göre Tarifeli tafl ma veya Tarifesiz tafl ma olmak üzere iki ana bafll k alt nda incelenebilir. Tarifeli tafl ma türünde gemiler seferlerini ve hizmetlerini daha SORU önceden belirlenen bir tarife uyar nca sürdürürler. Geminin hangi limana ne zaman u rayaca ile ilgili sefer program daha önceden belirlenir. Gerek kabotaj gerekse aç k deniz tafl mac l, uzak, yak n ve k sa seferler olmak üzere üç farkl flekilde yap l rlar. Uzak seferler genellikle okyanus afl r limanlara yap l r. Örne in, Türkiye den Uzakdo u limanlar na ve Amerika k tas na yap lan seferler uzak tarifeli seferler olarak adland r l r. Yak n seferler, bitiflik denizlere ait limanlara yap lan seferlerdir. 3 Tarifeli (Layner) tafl ma: Geminin yükleme ve boflaltma liman önceden belirlenmifl ve bu limanlar aras nda düzenli SORU ve belirli aral klarla yap lan faaliyetlere verilen add r. Tarifesiz (Tramp) tafl ma: Tarifeli seferlerin aksine yükü buldu u limandan yükün götürülece i SIRA limana S ZDE tafl ma ifllemine verilen add r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

118 110 Ulaflt rma Sistemleri Türkiye den Akdeniz limanlar na yap lan seferler buna örnek verilebilir. K sa seferler ortak s n rlar olan ülkeler aras nda yap lan seferlere verilen add r. Türkiye den Karadeniz ülkelerine ve Yunanistan a yap lan seferler buna örnek verilebilir. SIRA S ZDE SORU SORU 4 Tarifeli tafl mada yeterli yükün bulunmad zamanlarda da sefer düzenlenir mi? Tarifesiz tafl ma türünde hizmet sa layan firmalar, yükün oldu u yörelere do ru kayma e ilimindedirler. Deniz tafl mac l nda tafl ma hizmeti karfl l nda gemi flirketine ödenen ücrete navlun denir. Navlunda fiyatland rmay arz ve talep dengesi belirler. SORU Deniz tafl mac l nda arz ve talep dengesi, tafl nacak yük ile onu tafl tan tonaj aras nda oluflur. Burada arz tonaj, talebi de yük belirler. Tarifesiz tafl - mac l k da arz ve talep dengesi tarifeli deniz tafl mac l na göre daha esnektir. Bu esneklik navlunun SORU de erinden dolay d r. Tarifesiz tafl malar, tarifeli tafl man n aksine tam yüklemeyi amaçlar. Tarifesiz tafl ma genellikle iki liman aras nda yap l r. AMAÇLARIMIZ Tafl ma hizmeti AMAÇLARIMIZ SIRA karfl l nda S ZDE gemi flirketine ödenen paraya ne ad verilir? 5 Yolcu Tafl mac l AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P AMAÇLARIMIZ Ülkemiz kabotaj hatt yolcu ve araç tafl mac l Türkiye Denizcilik flletmelerinin (TD ) yolcu gemisi ve feribotlar ile stanbul Deniz Otobüsleri ( DO) A.fi. nin feribot ve deniz K otobüsleri ile gerçeklefltirilmektedir. TD nin kulland gemiler ile K SORU T A P TELEV ZYON TELEV ZYON SORU T A P yurt içinde yolcu ve araç tafl mac l yapt hatlar: stanbul - zmir, stanbul - Avfla, stanbul - Armutlu, stanbul - Trabzon ve Çanakkale - Gökçeada fleklindedir. Bu hatlarda TELEV ZYON tafl nan toplam araç ve yolcu miktar Tablo 5.4 te verilmifltir. Tab- TELEV ZYON NTERNET lo 5.4 incelendi inde NTERNET Türkiye de artan nüfusa ve ulafl m talebine uygun olarak deniz yolu SIRA fiziki S ZDE altyap s n n yeterince gelifltirilemedi i görülmektedir. Bu durum tafl ma türleri aras nda dengesiz ve verimsiz bir ulafl m sisteminin oluflmas na sebep olmufltur. NTERNET NTERNET AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Tablo 5.4 TD nin Y llara Göre Y l Yolcu say s Araç say s Tafl ma K T AMiktar P K 2003 T A P Kaynak: Denizcilik Müsteflarl Web TELEV ZYON TELEV ZYON 2005 Sayfas, Eriflim tarihi: NTERNET NTERNET K y sular m zda yolcu tafl mac l ise düzenli hatlarda yo unluk arz etmektedir. Türkiye Denizcilik flletmelerinin verilerine göre 2008 y l nda yolcu tafl nm flt r. Bunun yan nda feribotlarda araç tafl mac l nda ise 2008 y l nda araç tafl nm flt r. Türkiye Denizcilik flletmeleri flehir hatlar n n yan nda stanbul Büyükflehir Belediyesinin deniz otobüsleri ve stanbul da yolcu tafl yan küçük deniz nakil vas talar ve motorlar, esnaf odas na kay tl dolmufl motorlar da yolcu tafl mac l nda önemli paylara sahiptirler. Ayr ca özel motorlar ile yolcu ve araç tafl ma faaliyetleri de h zla artmaktad r. Ancak bu art fl k fl aylar nda havan n

119 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 111 rüzgâr ve dalga durumundaki degradasyonel de iflimleri olumsuz etkilemektedir. Kilitbahir ve Çanakkale aras nda y lda ortalama kifli tafl nmaktad r. Üçüncü yo unluktaki alan ise zmit Körfezi hatt d r. Eskihisar-Topçular aras 2 iskelede yolcu ve araç tafl mac l yap lmaktad r. Ülkemizde kabotaj hatt yolcu ve araç tafl mac l kim ya da kimler taraf ndan yap lmaktad r? Modern Deniz Tafl mac l Günümüzde kap dan kap ya tafl mac l k, modern tafl ma yöntemi olarak adland r lmaktad r. Modern tafl mac l kta birden fazla tafl mac l k türü rol alabilir. Bunlar n içinde deniz tafl mac l n di er tafl mac l k tiplerinden ay ran özellikler, SORU uzun mesafe tafl mac l nda daha ekonomik olmas, çevreyi daha az kirletmesi ve can ve SORU mal güvenli inin daha yüksek olmas d r. Modern tafl mac l k, do ru tafl ma ve çoklu tafl ma olarak iki farkl flekilde gerçeklefltirilir. Do ru tafl ma, yükün birden çok tafl ma sistemi kullan larak al c s na teslim edildi i tafl ma fleklidir. Karma tafl ma olarak da adland r lmaktad r. Uygulamada ço unlukla tarifeli tafl man n teslim aflamas ndaki uzant s fleklinde görülmektedir. Gemiden boflalt lan parça yükün baflka bir tafl ma sistemiyle (karayolu, demiryolu, AMAÇLARIMIZ iç su yolu gibi) al c s na teslim edilmesini amaçlar. AMAÇLARIMIZ 6 Hollanda n n Amsterdam liman ndan yüklenen yükün Ba dat a K Ttafl nmas A P gerekiyor. Bu durumda do ru tafl ma ile bir çözüm önerisi; Amsterdam Liman ndan Ba dat a götürülecek yükün Amsterdam-Mersin aras nda deniz yoluyla, Mersin- Ba dat aras nda da demiryolu veya karayoluyla tafl nmas d r. TELEV ZYON Çoklu tafl ma, tek bir yük senediyle bir mal n sat c ve al c aras nda en az iki farkl modda tafl nmas d r. Deniz yolu ve demiryolu iki farkl tafl ma sistemidir. Çoklu NTERNET tafl ma bir ülkenin flehirleri aras nda yap labildi i gibi ülkeler aras nda da yap labilir. O zaman bir mal n uluslararas nda tafl nmas hâlinde tafl ma uluslararas çoklu tafl maya döner. Tafl nacak yük ister uluslararas bölgede isterse ulusal bölgede tek bir yük senediyle tafl n r. Çoklu tafl mada konteynerler gibi modern teknoloji kullan l r, bu nedenle çoklu tafl ma çok yo un sermaye gerektiren bir tafl mac l k türüdür. Çoklu tafl mada hedeflenen hizmet bölgesi dünyan n her yeridir. Çoklu tafl man n önem kazanmas nda elleçleme tekniklerindeki geliflmelerin pay da etkili olmufltur. Özellikle de birim yük boyutlar ndaki art fl ve standartlaflma etkin olmufltur. Bütün bunlar n bir sonucu olarak da gemilerin limanlardaki kal fl süreleri azalm flt r. Çoklu tafl mada tafl nacak mal için kaç tip yük senedi düzenlenir? Çoklu tafl ma, geliflen uluslararas iliflkilerin bir sonucu olarak nitelendirilebilir. Uluslararas ticarette s n r engelinin kald r lmas, dolay s yla uluslararas ticaretin kolaylaflt r lmas u runa elde edilen bir baflar d r. Bu tafl ma fleklini oluflturan nedenler s ras yla; kap dan-kap ya tafl ma gereksinimi, belirtilen SORU tarihte teslim, tafl - nan yükün güvenli sevkiyat, yükü tafl tt ran için sadece bir kurum veya kifliyle muhatap olma iste idir. Bu beklenti, tafl tan ve tafl yan aras nda yüklemede a z kapat lan ünitenin teslim yerinde aç lmas olgusunu oluflturmufltur. Çoklu tafl ma sana- yileflmifl ülkeler aras nda bafllam fl ve geliflim göstermifl olup günümüzde tüm dünyada yayg n kullan lan bir tafl ma flekli hâline gelmifltir. E er SIRA son S ZDE derece kaliteli 7 ÖRNEK K T A P TELEV ZYON NTERNET SORU AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

120 112 Ulaflt rma Sistemleri 8 üretilmifl bir ürünün tafl mas nda sorun ç k yorsa ürün müflterinin gözünde cazibesini kaybeder. Çünkü üretimden tüketime zaman nda ve güvende ulaflamayan mal n iktisadi de eri yoktur. Çoklu tafl ma SIRA fleklini S ZDE oluflturan nedenleri aç klay n z. Çoklu Tafl mada Kullan lan Kombinasyonlar Çoklu tafl mada deniz yolu ile entegre edilebilecek ve tafl nan mal n al c s ile sat - c s n kesintisiz ba layacak ulafl m sistemleri; karayolu, demiryolu, hava yolu ve iç SORU su yolu (nehir, SORU kanal) dur. Çoklu tafl mac l kta de iflik türde gemiler kullan lagelmektedir. Palet, konteyner, treyler, layter tafl yabilecek biçimde yap lm fl ya da tadilat yap lm fl gemileri; Konteyner gemileri [tam gözeli, k smi gözeli, kombine (ro-ro ve gözeli, layter gemileri)], Ro-ro SIRA gemileri, S ZDE Layter: Limanlarda k y ile Layter gemileri, gemi aras nda yük Palet gemileri, AMAÇLARIMIZ tafl makta kullan lan alt Tadil düz, dayan kl sac teknedir. edilmifl laynerlar (yar konteyner), Dökmeciler, K T A P Çok K amaçl T A Pkuru yük gemileri fleklinde gruplayabiliriz. TELEV ZYON NTERNET DEN Z YOLU TAfiIMACILI INA L fik N TEMEL KAVRAMLAR TELEV ZYON D fl ticarette teslim flekilleri 1936 y l na kadar yaz l olmayan ticari geleneklere göre belirlenmekteydi. Ancak ticari geleneklerin farkl yorumlanmalar, ülkeden ülkeye farkl uygulamalar da beraberinde getiriyordu. Bütün bu olumsuzluklar giderebilmek NTERNET için standart formlar ve belgeler düzenlenmektedir. Bunlardan baz lar afla da detayl olarak aç klanm flt r: Deniz Konflimentosu (Marine/Ocean Bill of Lading): Bu belge bir gemi flirketinin veya onun yetkili acentesinin veya yükleme liman nda acentesi yoksa gemi kaptan n n mal yükletene verdi i, emre ve nama düzenlenebilen ve mallar n tafl nmak üzere kabul edildi ini gösteren bir makbuz veya yükleme kayd kondu- unda bir tafl ma sözleflmesidir. Mallar n teslimi ve yüklenmesi aflamas nda konflimento: Yukar da konflimentonun makbuz veya tafl ma sözleflmesi olarak iki görevinden bahsetmifltik. Yani mal gemi flirketince önce teslim al nmakta ve daha sonra gemiye yüklenmektedir. Teslim alma ve yükleme eylemleri ayn anda yap labildi i gibi farkl zamanlarda da yap labilir. Teslim alma keyfiyetini belgeleyen konflimentoya tesellüm konflimentosu, do rudan yükleme eylemini belgeleyen konflimentoya yükleme konflimentosu denir. lk aflamada mallar n teslim al nd n belgelemek amac yla düzenlenen tesellüm konflimentosu, mallar n yüklendi ini göstermedi inden al c için kabul edilir bir konflimento de ildir. Zira al c, siparifl etti i mal teslim eden konflimentonun sat c taraf ndan bankaya ibraz an nda mal n yüklenip yola ç kt ndan emin olmak ister. Bu nedenle al c lar n talep etti i konflimentolar mal n gemiye yüklendi inin belirtilmifl oldu u türde konflimentolard r. Yükleme keyfiyeti iki yolla belgelenir. Birincisi, üzerinde matbu olarak sadece mallar n teslim al nd yaz l olan tesellüm konflimentosuna mallar n yüklendi ine dair bir kay t veya benzeri ibareler konulmas ve bu ibarelerin alt na gemi flirketi veya acentesinin kaflesi, paraf ve yükleme tarihinin eklenmesi ile sa lan r.

121 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 113 kincisi ise do rudan bir yükleme konflimentosunun düzenlenmesi veya eldeki tesellüm konflimentosunun yükleme konflimentosu ile de ifltirilmesi yolu ile sa lan r. Yükleme konflimentosunda yükleme keyfiyeti matbu olarak yer ald ndan ayr bir yükleme kayd na gerek yoktur. Yükleme tarihi, tesellüm konflimentosundaki yükleme kayd n n alt ndaki, yükleme konflimentosunda ise, belgenin düzenlenme tarihidir. Bu tarih, akreditiflerde belirtilen yükleme vadesine uyulmas, sigortan n bafllang ç tarihinin kontrolü ve konflimentonun bayat olup olmad n n tayini ac - s ndan çok önemlidir. Temiz Konflimento (Clean Bill of Lading) ibaresi: Mallar d fl görünüfl itibar yla iyi durumda teslim al n r veya yüklenirse temiz bir konflimento söz konusudur. Gemiye yüklemeyi müteakip konflimentoya Clean On Board kayd konulur. Fakat konflimentonun temiz olmas için mutlaka Clean On Board kayd n n bulunmas gerekmez. Konflimentoda mallar n veya ambalajlar n n kusurlu oldu una dair (örne in 50 balya birkaç patlak; 100 çuval 15 tanesi delik; tenekelerin bir k sm akar vaz yette, karton kutular slak vb.) bir kay t yoksa bu temiz bir konflimento say l r. Baflka bir deyiflle akreditifte Clean On Board konflimento istendi i hâlde sadece On Board kayd n tafl yan fakat mallar n veya ambalajlar n n kusurlu oldu una dair bir kay t tafl mayan konflimento temiz kabul edilir. hbar Adresi (Notify Address): Var fl liman nda mallar n geliflinin haber verilece i flahs n ismi ve adresidir. Bu flah s al c n n temsilcisi, gümrükçüsü veya bizzat al c n n kendisi olabilir. Notify adresinin kim olaca akreditifte belirtilir. Bayat Konflimento: Konflimentonun yükleme tarihini takip eden en k sa surede bankaya ibraz edilmesi gerekir. Aksi takdirde konflimento, mallar n var fl ndan yeterli bir süre önce al c n n eline geçmez. Mallar n var fl liman na gelmifl olmas - na ra men konflimentonun henüz al c n n eline geçmemesi, gecikme masraflar na (demurrage) neden olur. Akreditifte yükleme tarihinden itibaren 21 gün içinde bankaya ibraz edilmeyen konflimentolar bayat (Stale) konflimento olarak nitelendirilir ve rezerv konusu olur. Bayat konflimentonun bankaca kabul edilmesi için ya bu rezervin al c taraf ndan kald r lmas ya da bayat konflimentonun kabul edilece inin akreditifte peflinen kabul edilmifl olmas gereklidir. Navlun (Freight): Tafl ma hizmeti karfl l nda gemi flirketine ödenen ücrete navlun denir. Teslim flekline göre navlun sat c ya veya al c ya ait olabilir. Duruma göre navlunun peflin ödendi i Freight Prepaid var fl liman nda ödenece i Freight Payable At Destination/Freight Collect fleklinde ibareler ile konflimento üzerinde gösterilir. GEM T PLER Deniz tafl mac l n n ana ögesi gemilerdir. Limanlar ve buradaki tüm hizmetler gemiler için mevcuttur. Gemiler su üzerinde yüzen yap lar olup farkl amaçlar için kullan l rlar. Örne in baz gemiler ticari amaçla yap l r, baz lar yaln zca turistik gezi amaçl d r, baz lar bal kç l k amac yla yap l r, baz lar da sadece yard mc gemilerdir. Ticari gemiler tafl d klar yüke ve yapt klar hizmete göre farkl niteliktedirler. Bütün bunlar dikkate al nd nda ticari gemileri kabaca yük gemileri ve yolcu gemileri olarak iki ana bafll k alt nda inceleyebiliriz. Yük Gemileri Yük gemileri, parça yük gemileri ve dökme yük gemileri olmak üzere iki alt bafll k alt nda toplan rlar.

122 114 Ulaflt rma Sistemleri Parça Yük Gemileri fiilepler: Genellikle, ambalajl yükleri tafl mada kullan lan gemi türüdür. fiekil 5.1 de bir örne i görülen flileplerde yer alan ambalajl yüklere örnek olarak çuvallanm fl, sand klanm fl, f ç lanm fl, kasalanm fl vb. yükler verilebilir. Bu gemilerin tafl ma kapasitesi ton aras nda de iflmektedir. H zlar ise mil/saattir (knot). fiilep fiekil 5.1 Kaynak: Eriflim tarihi: Konteyner Gemileri: Konteyner denilen standart boyutlu kasalar tafl yan gemilerdir. Konteyner, yükleri tafl makta kullan lan bir tafl ma arac d r. Çeflitli boy, genifllik ve yükseklikte, so utmal havaland rmal, üstü aç k, dökme yük için vb. tipleri bulunur. Modern çoklu tafl ma konteynerlerin ortaya ç kmas ile gündeme gelmifltir. Konteyner, yük için ulaflt rma ve ambalaj görevini üstlenir. Tafl yan aç s ndan bir yat r m olan konteyner genellikle, çoklu tafl man n ana malzemesi olarak da kullan lmaktad r. Konteynerler 20 veya 40 feet uzunlu unda olmak üzere 2 farkl ebatta çelikten imal edilirler. Konteyner kullan m ile deniz tafl mac l nda bir ç r aç lm flt r. Konteyner ile daha k sa sürede yükleme ve boflaltma yap labildi inden, gemi limanda daha az bekler. Bu ise sefer süresinin k salmas na ve tafl - ma maliyetlerinde azalmaya olanak sa lar. Günümüzde 8000 TEU kapasiteli konteyner gemileri gelifltirilerek, TEU kapasitesine kadar büyümüfltür. fiekil 5.2 de bir konteyner gemisi görülmektedir.

123 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 115 fiekil 5.2 Konteyner Gemisi Kaynak: Eriflim tarihi : Ro-ro Gemileri: Genellikle tafl t gemisidir. Hangarlar nda tekerlekli yükler, üst güvertede ise konteyner tafl rlar. Bu gemilerin boy/en oran küçüktür. Bu özellik, hem maksimum güverte alan sa lar hem de bu sayede daha stabil oldu u için istif yüksekli inin artmas na yard mc olur. Özellikle tekerlekli yüklerin elleçlenmesi s ras nda ro-ro gemileri birkaç saat gibi k sa bir sürede limandaki ifllerini bitirirler. fiekil 5.3 te bir ro-ro gemisi görülmektedir. fiekil 5.3 Ro-ro gemisi Kaynak: ber.com.tr/images/n ews/13416.jpg Eriflim tarihi:

124 116 Ulaflt rma Sistemleri fiekil 5.4 Dökme Yük Gemileri Sanayileflme hareketinin sonucu do mufl özel amaçl gemilerdir. Yükleri kuru ve dökme olarak tafl yan gemilerdir. Dökme yük gemileri dökmeci diye de bilinir. Bu gemilerde limanda yükler çok dikkatli elleçlenmelidir. Yükleyici firmalar ve gemi zabitleri ortaklafla hareket etmelidirler. Gemi-Sahil aras ndaki haberleflme, planlama ve bilgilendirme hayati önem tafl r. Dikkatli yap lm fl yük elleçlemesi dökme yük gemilerinin güvenli ini sa lar, aksi durum riskleri art r r. Dökme yük gemilerinin güvenli bir flekilde yüklenmesi ve boflalt lmas hakk nda yönetmelik 31 Aral k 2005 tarih ve Say l Resmî Gazete de yay mlanarak yürürlü e girmifltir. Dökme yük gemileri, hammadde tafl malar n n belkemi ini olufltururlar. fiekil 5.4 te dökme yük gemisi resmi verilmektedir. Dökmeciler modern trampç gemilerdir. Bu gemilerde belirli bir yükün belirli bir uzakl a en düflük maliyetle tafl nmas n sa layan h z ekonomik h z olarak adland r l r. Dökme Yük Gemisi Kaynak: demi.com/media/site/ gemi-turleri/dokmeyuk-gemisi.jpg Eriflim tarihi: fiekil 5.5 Tankerler: S v dökme yük tafl mak amac yla yap lan gemi türüdür. Ham petrol, petrol ürünleri, LNG, LPG, flarap, kimyasal maddeler vb. yükleri tafl mak için kullan l rlar. fiekil 5.5 te tankerlere ait resim verilmektedir. Sektörde petrol tankerleri, tafl ma kapasitesinin çok h zl büyüdü ü ticaret gemileridir. Rafinerilerin petrol kaynaklar ndan uzakta kurulmas ve ham petrol tafl ma gereksiniminin artmas nedeniyle, tankerlerde h zl tonaj büyümesi meydana gelmifltir. Tankerler Kaynak: com/hi5/tankers1.jpg Eriflim tarihi:

125 Yolcu Gemileri Yolcu gemileri, aç k ya da iç denizlerde insanlar bulunduklar yerden gidecekleri yere kadar götürmek amac yla üretilmifl olan çeflitli büyüklük ve özelliklere sahip deniz tafl tlar d r. Günümüzde yayg n kullan m olan yolcu gemileri genellikle aç k denizlerde, ülkeler ya da k talar aras turist tafl mac l amac yla kullan lan geliflmifl, lüks ve büyük gemilerdir. fiekil 5.6 da modern bir yolcu gemisi görülmektedir. Deniz yolu ile milyonlarca turist, yolcu gemileriyle farkl ülkeleri ziyaret etmektedir. Teknolojide gelinen nokta itibar yla günümüzün yolcu gemileri ayn anda 3000 kifliyi tafl yabilme kapasitesine sahiptir. 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l fiekil 5.6 Yolcu Gemisi 117 Kaynak: mages/carnivalcruise_ship.jpg Eriflim tarihi: Kruvaziyer Gemiler çinde yolculara sundu u konaklama olana n n yan s ra, her türlü konforu karfl layabilen, yeme, içme ve e lenme altyap lar olan, limanlar aras nda seyrüsefer yapacak makine ve güverte donan mlar na sahip gemilerdir. fiekil 5.7 de görülen kurvaziyer gemiler sahip olunan imkânlar dâhilinde y ld zla derecelendirilirler. fiekil 5.7 Kruvaziyer Kaynak: 8.com/haber/resiml er/haber/denizden %201%20milyonu ncu%20yolcu%20g eldi.jpg Eriflim tarihi: Feribotlar Yolcularla birlikte yolculara ait araçlar tafl yan gemilerdir. fiekil 5.8 de bir örne i görülen feribotlarda trenlerin de tafl nd unutulmamal d r. ki k y aras nda trenin geçmesi için köprü kurulam yorsa bu durumda iki k y aras nda feribotlar kullan - l r. Bu durumda feribotun içinde bafltan bafla demiryolu bulunur. Bir katar n vagonlar tamam yla bir feribotta yerleflecek flekilde yap lm flt r. Böylece yük vagonlar fazla masraf ve zaman kayb na neden olmadan bir k y dan öbür k y ya geçirilmifl olur.

126 118 Ulaflt rma Sistemleri Feribot fiekil 5.8 Kaynak: Eriflim tarihi: fiekil 5.9 Rhine Nehrinde Tafl mac l k Kaynak: IMG/containers.jpg, Eriflim tarihi: SU YOLU TAfiIMACILI I Akarsular, göller, kanallar ve yeralt sular nda yap lan tafl mac l k fleklidir. Amerika ve Avrupa da çok yayg n ve s k olarak kullan lmas na ra men ülkemizde henüz geliflmekte olan sektörler aras nda yer almaktad r. Dünyan n en geliflmifl akarsu tafl mac l k faaliyetleri, Kuzey Amerika da Mississippi Nehri üzerinde yap lmaktad r. Ayr ca Chicago flehri yapay kanallar ile Meksika körfezine ba lanmaktad r. Avrupa k tas nda Rhine Nehri dünyan n en zengin ve yo un olarak kullan lan akarsu yoludur. fiekil 5.9 da Rhine Nehri üzerinde yer alan bir yükleme, boflaltma ve aktarma terminali görülmektedir. Ruhr kömür havzas n n Kuzey Denizi ne aç ld Rotterdam aras ndaki sahada maksimum yo unluk görülür. Seine Nehri nde yük ve yolcu tafl mac l nda h zl tekneler kullan lmaktad r. Tuna Nehri nde, Bulgaristan dan Romanya, Avusturya, Macaristan a kadar orta büyüklükte deniz tafl tlar yard m yla yük ve yolcu tafl mac l yap lmaktad r. Karadeniz den Moskova ya ulafl m Volga Nehri arac l yla yap lmaktad r. Kara yollar n n yetersiz olmas nedeniyle, Asya da ise Yang-Çe ve Hoang-Ho Nehirleri, ulafl mda önemli bir yere sahiptir. 12 milyon nüfuslu Shangay da ihtiyaçlar n önemli bir k sm iç su yolu tafl mac l ile yap lmaktad r.

127 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 119 Yukar da say lan örneklerin aksine Türkiye de su yolu tafl mac l ile ilgili kullan mlar yetersizdir. Bunun en büyük nedenlerinden baz lar ise akarsular n, jeomorfolojisinin, e im de erlerinin yüksekli i, düzensiz rejimleri ile debilerinin yetersiz olufludur. Su yolu tafl mac l nda kullan labilecek akarsular m z Tablo 5.5 te verilmektedir. Bu tafl mac l k fleklinin geliflebilmesi için özel tafl ma araçlar na ihtiyaç duyulmaktad r. Araç kapasiteleri genelde kullan lacak olan akarsuyun derinli- ine göre de iflmektedir. Akarsu Uzunluk (km) Akarsu Uzunluk (km) K z l rmak 1355 Aras (Türkiye içerisinde) 548 F rat (Türkiye içerisinde) 1263 Dicle (Türkiye içerisinde) 523 Sakarya 824 Yeflil rmak 519 Murat 562 Ceyhan 509 Seyhan 560 Tablo 5.5 Uzunlu u 500 km ve Daha Fazla Olan Akarsular m z n Uzunlu u Kaynak: TÜ K Türkiye statistik Y ll Tablo 5.5 te verilen akarsularda küçük çapl da olsa yük ve yolcu tafl mac l - na uygun olan mecralar vard r. Ülkemizde su yolu tafl mac l konusunda en yayg n kullan m olan akarsuyumuz Sakarya Irma d r. Sakarya rma n n, Do ançay rasat istasyonu ile Karadeniz e döküldü ü yer aras nda kalan 110 km lik k sm nda kereste tafl mac l yap lmaktad r. Ancak Adapazar -Karasu aras nda yap - lan karayolu su yolu tafl mac l n minimum düzeye indirmifltir. Türkiye de tafl mac l k faaliyetinin yap ld do al ve yapay göller Tablo 5.6 da verilmektedir. Buna göre Türkiye de do al ve yapay göllerde de tafl mac l k yap lmaktad r. Yo unluk itibar yla en geliflmifl tafl mac l k yap lan gölümüz Van Gölü dür. Van-Tatvan aras ndaki 90 km lik bir hat dâhilinde ça dafl teknolojinin gerektirdi i biçimde düzenli tafl mac l k yap lmaktad r. ran transit yolu 80 li y llarda göldeki tafl mac l art rm flt r. Son y llardaki ran ve Ortado u daki olumsuz geliflmeler Van Gölü ndeki tafl mac l da olumsuz etkilemifltir. Di er tafl mac l k faaliyetleri ile maliyet aç s ndan karfl laflt r ld nda nehir yolu ve boru hatt tafl mac l uygun olmas na ra men uygulama alanlar aç s ndan k - s tl bir özelli e sahiptir. GÖL ADI ALAN (km 2 ) KIYISI (km) GÖL ADI ALAN (km 2 ) KIYISI (km) Van Gölü Hirfanl Baraj G Tuz Gölü Burdur Gölü Atatürk Baraj Gölü Kufl Gölü Sakarya rma : Uzunlu u ve yüksek su debisiyle bölgenin en büyük akarsuyudur. Eskiflehir ili Çifteler ilçesi mevkiinden ç karak çeflitli kollarla beslendikten sonra, Karasu ilçesinin yak n ndan Karadeniz e dökülür. Tablo 5.6 Tafl mac l kta Etkin Olabilecek Göller Kaynak: TÜ K Türkiye statistik Y ll Keban Baraj Gölü Ulubat Gölü Beyflehir Gölü Eber Gölü E ridir Gölü Ç ld r Gölü Akflehir Gölü znik gölü Toplam

128 120 Ulaflt rma Sistemleri DEN Z YOLU TAfiIMACILI INDA TESL M fiek LLER 1980 y l n izleyen y llarda, tafl mac l k teknikleri alan nda ortaya ç kan de ifliklikler göz önünde tutularak, baz terimler birlefltirilerek, Incoterms kurallar 1990 ve 2000 y llar nda yeniden düzenlenmifltir. Buna göre sat c ile al c aras nda mal n teslimi ile ilgili C, D, E ve F gruplar nda yer alan terimler afla da verilmektedir: C gurubundaki terimlerde (CFR, CIF, CPT ve CIP) tafl ma ücreti ödenmifl olarak, D gurubundaki terimlerde (DAF, DES, DEQ, DDU ve DDP), sat c mallar n s n rda veya ithalat yapan ülke içinde kararlaflt r lan yere veya var fl noktas na ulaflmas ndan, E grubundaki terimlerde (EXW), mallar n al c ya, sat c n n kendi kuruluflunda sunulmas, F grubundaki terimlerde (FCA, FAS ve FOB) ise tafl ma ücreti ödenmemifl olarak teslim edilmesini kapsamaktad r. Ticari flletmede Teslim / Ex Works (EXW): Sat c n n mallar iflletmesinde (fabrika, depo v.s.) al c emrine haz r tutmakla teslim yükümlülü ünü yerine getirdi i teslim fleklidir. Sat c, mal n al c taraf ndan sa lanan bir araca yüklenmesinden ya da mallar n ihraç gümrü ünden geçirilmesinden sorumlu de ildir. Ancak bunun aksi bir durum anlaflmaya tabidir. Al c bu noktadan itibaren var fl yerine de- in, mal n tafl nmas ile ilgili tüm gider ve risklerin yükümlülü ünü tafl r. Bu terim tüm sat fl flekilleri içinde sat c için en az yükümlülü ü ihtiva eden sat fl fleklidir. Bu teslim fleklinde sözleflmede belirtilen sat fl bedeline yaln zca ambalajlanm fl mal bedeli dâhildir. Yani teslim tarihinden itibaren her türlü nakliye, yükleme, boflaltma ve sigorta masraflar al c taraf ndan ödenmektedir. Tafl y c ya Teslim / Free Carrier (FCA): Sat c n n teslim yükümlülü ü, mallar n ihraç gümrü ünden geçirilip, al c taraf ndan belirlenen tafl y c ya, belirlenen yer ya da noktada teslimi ile son bulur. E er al c taraf ndan kesin bir teslim yeri belirtilmemiflse, sat c tafl yan n mallar teslim alaca yer civar nda bir yer belirleyebilir. Ticari uygulamalar tafl y c ile sözleflme yap labilmesi için sat c n n yard m - n gerektirirse (örne in demir ve hava yolu tafl mac l nda) sat c riziko ve masraflar al c ya ait olmak üzere hareket edebilir. Gemi Do rultusunda Teslim / Free Alongside Ship (FAS): Sat c n n teslim yükümlülü ü, belirlenen limanda mallar n gemi do rultusunda r ht m veya mavnaya konmas yla sona erer. Bu da, bu andan itibaren malla ilgili tüm gider, yitik veya hasar rizikolar n n al c taraf ndan üstlenilmesi anlam na gelir. Mal n yükleme, boflaltma, nakliye ve sigorta masraflar al c taraf ndan ödenir. FAS da sözleflmede belirtilen sat fl bedeline hem mal bedeli, hem de r ht ma kadar yap lan nakliye ücreti dâhildir. Bu terim, al c n n ihraç için mallar gümrükten çekmesi gerekti ini belirtir. Al c do rudan ya da dolayl olarak ihraç ifllemlerini yerine getirmeyecekse kullan lmamal d r. Bu terim yaln zca deniz veya iç su tafl mac l nda kullan l r. Gemi Bordas nda Teslim / Free On Board (FOB): Sat c n n teslim yükümlülü ü belirlenen yükleme liman nda mallar gemi küpefltesini açt andan itibaren yerine getirilmifl olur. Mallarla ilgili tüm gider yitik veya hasar rizikolar bu noktadan itibaren al c taraf ndan üstlenilir. E er gemi küpefltesi pratikte bir fley ifade etmiyorsa (örne in roll-on/roll-off veya konteyner tafl mac l nda oldu u gibi) FCA teriminin kullan lmas daha do ru olur. Mal Bedeli veya Navlun / Cost and Freight (CFR): Sat c belirlenen var fl liman na mal gönderebilmek için gerekli tüm giderleri ve navlunu ödemek zorundad r. Ancak malla ilgili yitik bir hasar rizikolar ile giderlerde görülebilecek art fl, yükleme liman nda mallar n gemi küpefltesini geçmesi an ndan itibaren sat c dan al c ya devredilmifl olur. CFR terimi sat c n n ihraç için mallar gümrükten geçirmesi gerekti ini belirtir.

129 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 121 Mal Bedeli, Sigorta ve Navlun / Cost, Insurance and Freight (CIF): Sat c CFR deki yükümlülüklerine aynen sahiptir. Ancak ek olarak, mallar n tafl nmas s - ras nda yitik veya hasar rizikosuna karfl deniz sigortas temin etmek durumundad r. Sat c sigorta sözleflmesini yapar ve sigorta primini öder. Al c bu terim ile sat c n n sigortada sadece minimum kuvertür temin etme yükümlülü ü bulundu unu bilmelidir. Bu terim sat c n n ihraç için mallar gümrükten geçirmesi gerekti ini belirtir. Bu terim sadece deniz ve iç su tafl mac l nda kullan l r. E er gemi küpefltesi pratikte bir fley ifade etmiyorsa CIP terimini kullanmak daha uygun olur. Tafl ma Ücreti Ödenmifl Olarak Teslim / Carriage Paid To (CPT): Sat c n n, mal n kararlaflt r lan var fl yerine kadar tafl nmas için gerekli navlunu ödedi i anlam na gelir. Mal n yitik ve hasar na ait rizikolarla birlikte tafl y c ya teslimden itibaren do abilecek ek masraflar, mallar n tafl y c n n nezaretine verilmesinden itibaren sat c dan al c ya geçer. Tafl y c bir tafl ma sözleflmesinde demir, kara, deniz, hava, iç su tafl mac l ya da bunlar n birleflmesi sonucu ortaya ç kan tafl mac l k ifllemini üstlenen kimsedir. Tafl ma Ücreti ve Sigorta Ödenmifl Olarak Teslim / Carriage and Insurance Paid To (CIP): Sat c CPT deki yükümlülüklerine aynen sahiptir. Ancak ek olarak mallar n tafl nmas s ras nda yitik veya hasar rizikosuna karfl kargo sigortas temin etmek durumundad r. Sat c sigorta sözleflmesini yapar ve sigorta primini öder. S n rda Teslim / Delivered at Frontier (DAF): Sat c n n teslim yükümlülü- ünün, mallar n ihraç için gümrükten geçirilip, s n rda belirlenen yer ya da noktada ancak bitiflik ülkenin gümrük s n r ndan önce emre haz r tutulmas yla sona ermesini ifade eder. S n r terimi, ihraç ülkesinin s n r da dâhil olmak üzere herhangi bir s n r için kullan labilir. Dolay s yla, terimin içinde söz konusu s n r n her zaman nokta ya da yer belirtilerek kesin flekilde tan mlanm fl olmas hayati olarak önem tafl maktad r. Gemide Teslim / Delivered Ex Ship (DES): Sat c n n teslim yükümlülü ü, mal belirlenen var fl liman nda, gemi bordas nda, ithal gümrü ünden geçirmeden al c n n emrine haz r tutmakla sona erer. Sat c, mallar n belirlenen var fl liman na getirilmesi için gereken tüm gider ve rizikolar üstlenir. Bu terim sadece deniz veya iç su tafl mac l için kullan labilir. R ht mda Teslim (Gümrük Vergi ve Harçlar Ödenmifl Olarak) / Delivered Ex Quay (Duty Paid) (DEQ): Sat c n n teslim yükümlülü ü, mallar belirlenen var fl liman nda ithal gümrü ünden geçirilmifl olarak, r ht m üzerinde al c emrine haz r tutmakla sona erer. Sat c, mallar n o noktaya kadar tafl nmas yla ilgili vergi, resim ve di er harçlar da dâhil olmak üzere tüm riziko ve giderleri üstlenir. Bu terim sat c dolayl ya da dolays z yoldan ithal lisans sa layamayacaksa kullan lmamal d r. E er taraflar mallar n al c taraf ndan gümrükten geçirilmesi ve gümrük vergilerinin ödenmesini istiyorlarsa duty paid yerine duty unpaid terimini kullanmal d r. E er taraflar sat c n n yükümlülükleri aras ndan mallar n ithali için ödenecek birtak m giderleri ç karmak istiyorlarsa (KDV gibi) bunu, bu etkiyi yaratacak sözcükler ekleyerek kesinlefltirmelidirler. Gümrük Resmi Ödenmemifl Olarak Teslim / Delivered Duty Unpaid (DDU): Sat c n n teslim yükümlülü ü, mallar n ithal ülkesinde, belirlenen yerde emre haz r tutulmas ile sona erer. Sat c, mallar n o noktaya kadar tafl nmas ve gümrük formalitelerinin yerine getirilmesi ile ilgili riziko ve giderleri üstlenmek durumundad r (ithalat için ödenmesi gereken vergi resim ve harçlar hariç). Al c, mallar n zaman nda ithal için gümrükten çekilmemesinden kaynaklanan ek gider ve

130 122 Ulaflt rma Sistemleri rizikolar üstlenmek durumundad r. E er taraflar sat c n n gümrük formalitelerini yerine getirip bundan do abilecek gider ve rizikolar üstlenmesini istiyorlarsa bunu, bu etkiyi yaratacak sözcükler ekleyerek kesinlefltirmelidirler. E er taraflar sat - c n n yükümlülüklerine mallar n ithali için gerekli baz giderleri eklemek istiyorlarsa (KDV gibi) bunu, bu etkiyi yaratacak sözcükler ekleyerek kesinlefltirmelidirler. Bu terim tafl ma fleklinden ba ms z olarak kullan labilir. Gümrük Resmi Ödenmifl Olarak Teslim / Delivered Duty Paid (DDP): Bu terim ile sat c n n teslim yükümlülü ü, mallar n ithal ülkesinde belirlenen yerde emre haz r tutulmas ile sona erer. Sat c, mallar n o noktaya kadar tafl nmas, ithal gümrü ünden geçirilmesi için gerekli vergi, resim ve di er harçlar dâhil olmak üzere riziko ve giderleri üstlenmek durumundad r. EXW terimi sat c için ne kadar az yükümlülük ifade ediyorsa, DDP terimi de o kadar çok yükümlülük ifade etmektedir. DEN Z TAfiIMACILI I SEKTÖRÜNDEK KURUM VE KURULUfiLAR Uluslararas Denizcilik Örgütü (IMO) Deniz yolu tafl mac l ile ilgili sektöre etki eden her türlü teknik konuyla ilgili olarak, uluslararas ticaretle u raflan ülkelerin mevzuat ve uygulamalar aç s ndan hükümetler aras nda ifl birli i sa lamak, denizde güvenlik, seyrüsefer etkinli i ile gemilerden kaynaklanan deniz kirlili inin önlenmesi ve kontrolü ile ilgili konularda, en üst düzeyde uygulama Uluslararas Denizcilik Örgütü (International Maritime Organization; IMO) taraf ndan yürütülmektedir. IMO teknik bir örgüt olup, örgütün çal flmalar Komite ve Alt-Komiteler taraf ndan yürütülmektedir. Ülkemiz, IMO nun 1958 y l ndan beri üyesidir ve IMO taraf ndan haz rlan p uluslararas çapta yürürlü e giren 24 ana sözleflmeden 13 üne taraf olmufltur. Uluslararas platformda önemli bir kurulufl olan IMO, Birleflmifl Milletler in denizcilikle ilgili tek yetkili organ d r. IMO Deniz Çevresini Koruma Komitesi (Marine Environment Protection Committee-MEPC) Genel Kurul taraf ndan Kas m 1973 te kurulmufltur. IMO Deniz Çevresini Koruma Komitesi, gemilerden kaynaklanan deniz çevresinin kirlili inin kontrolü ve önlenmesi ile ilgili teflkilat faaliyetlerinin koordinasyonundan sorumludur. IMO, çal flmalar yla uluslararas nitelikte pek çok konvansiyon, protokol ve kural n haz rlanmas n gerçeklefltirmifl ve üye ülkelerce yürürlü e konularak uygulanmas n sa lam flt r. IMO taraf ndan hayata geçirilen protokol ve kurallar n baz - lar afla da verilmifltir. Denizde Can ve Mal Emniyeti Uluslararas Sözleflmesi (SOLAS 74) Denizlerin Gemiler Taraf ndan Kirlili inin Önlenmesi Uluslararas Sözleflmesi (MARPOL 73/78-Ek 1, 2 ve 4), Yük Hatlar Uluslararas Sözleflmesi (II 66) Denizde çat flmay Önleme Uluslararas Kurallar (COLREG 72) Gemi Adamlar n n E itimi, Belgelendirilmesi ve Vardiya Tutma Esaslar Uluslararas Sözleflmesi (STCW 78/95) Uluslararas Tonaj Sözleflmesi (TONNAGE 69) Deniz Alacaklar ndan Do an Sorumlulu un S n fland r lmas na Dair Uluslararas Sözleflme (LLMC) Kanunsuz Hareketlere Karfl Deniz Seyrüseferinin Güvenli i Sözleflmesi (SU- A 1998) Denizde Arama Kurtarma Sözleflmesi (Sar 1979)

131 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 123 Uydular Arac l yla Do an Sorumlulu un S n fland r lmas na Dair Uluslararas Sözleflmesi. Uluslararas Denizcilik Örgütü nün temel organlar ise afla da belirtildi i gibidir: Genel Kurul Konsey Sekretarya Deniz Güvenli i Komitesi (Maritime Safety Committee) Deniz Çevresini Koruma Komitesi (Marine Environment Protection Committee) Hukuk Komitesi (Legal Committee) Teknik fl Birli i Komitesi (Technical Co-operation Committee) Kolaylaflt rma Komitesi (Facilitation Committee) Uluslararas Deniz Ticaret Odas (ICS) Uluslararas Deniz Ticaret Odas (The International Chamber of Shipping: ICS) ticari gemi iflletmecilerinin üyesi bulundu u uluslararas ticaret örgütüdür. Uluslararas Deniz Ticaret Odas, ticari denizcili i etkileyen teknik, yasal ve operasyonel konularda genifl bir sorumluluk üstlenir. ICS, dökme yük, tanker, yolcu ve konteyner gemi iflletmecileri ile armatörler ve üçüncü parti kurumlar olarak dünya çap nda temsil eden bir kurulufltur. Uluslararas Deniz Ticaret Odas n n, denizcilik konusunda baflta Uluslararas Denizcilik Örgütü (IMO) olmak üzere Dünya Gümrük Örgütü (World Customs Organization: WCO), Uluslararas Telekomünikasyon Birli i, UNCTAD, Dünya Meteoroloji Örgütü vb. birçok uluslararas örgütle yak n iliflkisi bulunmaktad r. ICS, ayr ca IMO ile birlikte deniz yaflam n ve çevre güvenli ini artt rmak için yo un çaba sarf etmektedir. Çok eski bir geçmifli olan denizcilik sektörümüzün Cumhuriyet döneminde Türkiye Seyr-i Sefain daresi ad yla bafllay p günümüze kadar de iflik isimlerle faaliyetlerini sürdüren kamu kurumlar n n kurulufl tarihleri afla da verilmifltir: Türkiye Seyr-i Sefain daresi (1923) A.K.A.Y. Denizyollar -Fabrika ve Havuzlar (1933) Denizbank (1937) Denizyollar flletme Umum Md.-Devlet Liman flletmeleri Umum Müdürlü ü (1939) Denizyollar ve Limanlar Umum Müdürlü ü (1944) Denizcilik Bankas T.A.O (1952) Türkiye Denizcilik Kurumu - TÜDEK (1983) Türkiye Gemi Sanayi A.fi. Türkiye Denizcilik flletmeleri (1984) Denizcilik Müsteflarl (1993) Denizcilik Müsteflarl Denizcilik müsteflarl n n üstlendi i görevler izleyen flekilde s ralanabilir ( Deniz ticaretini, deniz ticaret filosu ve gemi sanayini teflvik edici tedbirleri almak. Denizcilik endüstrisinin, deniz ve içsular potansiyelinin gelifltirilmesini ve iflletilmesini sa lamak. Denizcilikle ilgili talep ve ihtiyaçlar tespit etmek ve planlamak, denizlerde can ve mal güvenli ini sa layacak tedbirleri almak tarihli 491 say l K.H.K. ile Baflbakanl a ba l olarak kurulmufl olan Denizcilik müsteflarl ; düzenleyici, belgelendirici, izin verici, ulusal ve uluslararas temsil edici, kontrol edici, sistemi çal flt r c ve yönlendirici görevleri üstlenmifl olup, sektörde flemsiye görevi yapan bir devlet otoritesidir.

132 124 Ulaflt rma Sistemleri Deniz araçlar n n teknik nitelik ve yeterlilikleriyle bunlarda çal flanlar n yeterlilik flartlar n n belirtilmesi hususlar nda temel prensip ve politikay tespit etmek, koordine etmek. Devletin denizcilikle ilgili hedef ve politikalar n n tespiti ve uygulamas amac yla gerekli araflt rmalar yapmak ve yapt rmak. Deniz konular yla ilgili hizmet veren kurum ve kurulufllar, devletin deniz politikas ve stratejisi do rultusunda yönlendirmek ve koordine etmek. Deniz ulaflt rmas nda acente ve komisyonculuk yapan veya yapacak olan gerçek ve tüzel kiflilerin yeterlik flartlar n ve hizmet esaslar n belirlemek, bunlar denetlemek ve tarifesine göre al nacak ücret karfl l nda izin belgelerini vermek. Müsteflarl n kendi görev ve sorumluluk alan na giren konularda, deniz ortam n n bozulmas n ve kirlenmesini önlemek amac yla her türlü tedbiri almak, izlenmesini ve denetlenmesini sa lamak, bu konu ile ilgili di er kurulufllarla ifl birli i yapmak. Deniz sigortac l ile ilgili çal flmalar yapmak, bu çal flmalar koordine etmek ve izlemek. Uluslararas seviyedeki denizcilik ile ilgili hukuki, ekonomik, siyasi ve benzeri konularda ilgili kurulufllarla koordineli çal flmak, toplumda deniz sevgisini gelifltirmek ve deniz kültürünü yayg nlaflt rmak için gerekli çal flmalar yapmak. Gemilerin gemi adamlar n n sicillerini tutmak. 9 Mare liberum SIRA ilkesi S ZDE nedir? SORU SORU AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

133 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 125 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 A MAÇ 3 Deniz tafl mac l n n önemi ve di er tafl mac l k türlerine göre avantajlar n gösterebilmek. Deniz tafl mac l insan ve yükün bir yerden ötekine deniz yolu ile ulaflt r ld hizmet üretimi dal d r. Bu sektörde insan ve eflya, limanlar aras nda, tarifeli veya tarifesiz olarak tafl n r ve böylece hizmet üretilir. Hava yoluna göre 14, karayoluna göre 7, demiryoluna göre 3,5 kat daha ucuz olmas nedeniyle dünyada en çok tercih edilen ulafl m fleklidir. Deniz yoluyla bir defada en çok yük, en güvenli flekilde, en ucuza tafl nmaktad r. Ülkeler aras s n r afl m problemi yoktur. Deniz yolu tafl mac l ve türlerini aç klayabilmek. Deniz yolu tafl mac l ana hatlar yla aç k deniz ve kabotaj tafl mac l olarak iki kategoride incelenebilir. Kabotaj ve aç k deniz tafl mac l hizmet ve rekabet yönünden birbirinden farkl - d r. Aç k deniz tafl mac l, hizmet türüne göre Tarifeli tafl ma veya tarifesiz tafl ma olmak üzere iki ana bafll k alt nda incelenebilir. Deniz yolu tafl mac l nda kullan lan temel kavramlar ifade edebilmek. Ticarete taraf olan yerli ve yabanc firmalar farkl ülkelerde, bazen de ayr k talarda bulunmakta olup ço unlukla taraflar birbirlerini tan mamaktad rlar. D fl ticaret sürecinde mallar n, ülkeler aras nda tafl nmas mevzubahis olmakta ve bu tafl malar s ras nda tafl nan mallarla ilgili olarak çeflitli risk ve maliyetler ortaya ç kmaktad r. Bu tip durumlarda ç kar çat flmalar n n önüne geçebilmek için standart formlar ve belgeler düzenlenmektedir. A MAÇ 5 A MAÇ 6 Su yolu tafl mac l n betimleyebilmek. Akarsular, göller, kanallar ve yeralt sular nda yap lan tafl mac l k fleklidir. Amerika ve Avrupa da çok yayg n ve s k olarak kullan lmas na ra men ülkemizde henüz geliflmekte olan sektörler aras nda yer almaktad r. Dünyan n en geliflmifl akarsu tafl mac l k faaliyetleri, Kuzey Amerika da Mississippi Nehri üzerinde yap lmaktad r. Ayr ca Chicago flehri yapay kanallar ile Meksika körfezine ba lanmaktad r. Avrupa k tas nda Reine nehri dünyan n en zengin ve yo un olarak kullan lan akarsu yoludur. Yukar da say lan örneklerin aksine Türkiye de su yolu tafl mac l ile ilgili kullan mlar yetersizdir. Bunun en büyük nedenlerinden baz lar ise akarsular n, jeomorfolojisinin, e im de erlerinin yüksekli i, düzensiz rejimleri ile debilerinin yetersiz olufludur. Deniz yolu tafl mac l sektöründe kullan lan ticari terimleri tan mlayabilmek. Deniz yolu tafl mac l nda sat c ile al c aras nda mal n teslimi ile ilgili ç kabilecek sorunlar çözümleyebilmek için 4 grup terim tan mlanm flt r. Bunlar s ras ile C, D, E ve F guruplar d r. C gurubundaki terimlerde (CFR, CIF, CPT ve CIP) tafl ma ücreti ödenmifl olarak, D gurubundaki terimlerde (DAF, DES, DEQ, DDU ve DDP), sat c mallar n s n rda veya ithalat yapan ülke içinde kararlaflt r lan yere veya var fl noktas na ulaflmas ndan, E grubundaki terimlerde (EXW), mallar n al c ya, sat c n n kendi kuruluflunda sunulmas, F grubundaki terimlerde (FCA, FAS ve FOB) ise tafl ma ücreti ödenmemifl olarak teslim edilmesini kapsar. A MAÇ 4 Farkl gemi tiplerini ay rt edebilmek. Deniz yolu ile yap lan tafl mac l kta flilep, konteyner, ro-ro, dökme yük gemileri gibi de iflik tür ve özellikte gemiler kullan lmaktad r. Palet, konteyner, treyler veya layter tafl yabilecek biçimde yap lm fl ya da tadil edilmifl bu gemiler farkl tonaj ve uzunlukta yap lmaktad rlar. Deniz yolu tafl - mac l ile çok büyük miktarda kuru yük, s v ve gaz, konteynerlenebilen malzemeler tafl nmaktad r. Bunlara ek olarak, h z faktörünün çok önemli olmad düflük de erli ürünlerin tafl nmas nda da deniz yolu tafl mac l tercih edilmektedir. A MAÇ 7 Denizcilik sektöründeki iflletme ve kurulufllar tan yabilmek. Denizcilik sektöründe faaliyet gösteren uluslararas ve ulusal kurumlar vard r. Bunlar n temel ifllevi sektördeki iliflkileri denizcilik hukuku çerçevesinde düzenlemektir. Çok eski bir geçmifli olan denizcilik sektörümüzün Cumhuriyet döneminde Türkiye Seyr-i Sefain daresi ad yla bafllay p günümüze kadar gelmifltir. Bugün ülkemizde denizcilikle ilgili faaliyetler Denizcilik Müsteflarl taraf ndan koordine edilmektedir.

134 126 Ulaflt rma Sistemleri Kendimizi S nayal m y l Temmuz ay n n 1. günü 815 Say l Kanun ile kendi karasular m zdaki limanlarda Türkiye Cumhuriyeti (T.C.) bayrakl ve uyru u T.C. olan personelle yap lan deniz tafl mac l na ne ad verilir? a. Tarifeli tafl ma b. Modern tafl ma c. Kabotaj d. Çoklu tafl ma e. Konteyner tafl mac l 2. Gümrük gözetimi alt ndaki eflyan n asli niteliklerini de ifltirmeden istiflenmesi, yerinin de ifltirilmesi vb ifllemlere ne ad verilir? a. Gümrükleme b. thalat c. hracat d. Konteynerlama e. Elleçleme 3. Geminin yükleme ve boflaltma liman önceden belirlenmifl ve bu limanlar aras nda düzenli ve belirli aral klarla yap lan faaliyetlere ne ad verilir? a. Tarifeli tafl ma b. Uzak sefer c. Yak n sefer d. K sa sefer e. Tarifesiz tafl ma 4. Tafl ma hizmet karfl l nda gemi flirketine ödenen paraya ne ad verilir? a. Temiz konflimento b. Bayat konflimento c. Konflimento d. Navlun e. Elleçleme 5. Tek bir yük senediyle bir mal n sat c ve al c aras nda en az iki farkl modda tafl nmas na ne ad verilir? a. Do ru tafl ma b. Çoklu tafl ma c. Layter d. Layner e. Konteynercilik 6. Limanlarda k y ile gemi aras nda yük tafl makta kullan lan alt düz, dayan kl tekneye ne ad verilir? a. Layter b. Konteyner gemisi c. fiilep d. Dökme yük gemisi e. Kuru yük gemisi 7. Türkiye de su yolu tafl mac l nda kullan lan Çifteler mevkiinde do up Karadeniz e dökülen nehir afla - dakilerden hangisidir? a. Yeflil rmak b. Porsuk c. Sakarya d. Meriç e. Asi 8. Geminin alabilece i maksimum yük tonaj n n k saltmas afla dakilerden hangisidir? a. CIS b. DWT c. IMD d. DES e. DAF 9. Ambalajlama flekli çuvallanm fl, sand klanm fl, kasalanm fl flekilde olan yükler tafl yan gemiye ne ad verilir? a. Ro-ro gemisi b. Konteyner gemisi c. Paletli yük gemisi d. fiilep e. Kurvaziyer 10. S v dökme yük tafl mak amac yla yap lan gemi tipi afla dakilerden hangisidir? a. Paletli yük gemisi b. Konteyner c. Feribot d. Dökme yük gemisi e. Tanker

135 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 127 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise, Deniz Yolu Tafl mac l konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. e Yan t n z yanl fl ise, Kabotaj Tafl mac l konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. a Yan t n z yanl fl ise, Aç k Deniz Tafl mac l konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. d Yan t n z yanl fl ise, Aç k Deniz Tafl mac l konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. b Yan t n z yanl fl ise, Çoklu Tafl ma konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yan t n z yanl fl ise, Çoklu Tafl ma konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. c Yan t n z yanl fl ise, Su Yolu Tafl mac l konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yan t n z yanl fl ise, Deniz Yolu Tafl mac l n n Önemi konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. d Yan t n z yanl fl ise, Gemi ve Gemi Tipleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yan t n z yanl fl ise, Gemi ve Gemi Tipleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Kabotaj ve aç k deniz tafl mac l hizmet ve rekabet yönünden birbirinden farkl d r. S ra Sizde 2 Kabotaj hakk, Cumhuriyet Türkiye sinin elde etti i uluslararas baflar lar n bafl nda gelir. Bu hak sayesinde ulusumuz dünya denizlerine aç lma yolunda önemli ve sa lam bir ad m atm flt r. Bugünkü deniz ticaret filomuz sermaye varl n kabotaj hakk n kullanarak yapm flt r. S ra Sizde Say l Gümrük Kanunu na göre elleçleme deyimi, gümrük gözetimi alt ndaki eflyan n asli niteliklerini de- ifltirmeden istiflenmesi, yerinin de ifltirilmesi, büyük kaplardan küçük kaplara aktar lmas, kaplar n yenilenmesi veya tamiri, havaland r lmas, kalburlanmas, kar flt r lmas ve benzeri ifllemleri ifade eder. S ra Sizde 4 Tarifeli tafl mada gemiler yeterli yükü bulamad klar zamanda program aksatmamak için sefer program ndaki limanlara u rarlar. S ra Sizde 5 Deniz tafl mac l nda tafl ma hizmeti karfl l nda gemi flirketine ödenen ücrete navlun denir. S ra Sizde 6 Ülkemiz kabotaj hatt yolcu ve araç tafl mac l Türkiye Denizcilik flletmelerinin (TD ) yolcu gemisi ve feribotlar ile stanbul Deniz Otobüsleri ( DO) A.fi. nin feribot ve deniz otobüsleri ile gerçeklefltirilmektedir. S ra Sizde 7 Tek bir yük senediyle bir mal n sat c ve al c aras nda en az iki farkl modda tafl nmas d r. S ra Sizde 8 Bu tafl ma fleklini oluflturan nedenler s ras yla: kap dankap ya tafl ma gereksinimi, belirtilen tarihte teslim suresi, tafl nan yükün güvenli sevkiyat, yükü tafl tt ran için sadece bir kurum veya kifliyle muhatap olma iste i gibidir. Bu beklenti tafl tan ve tafl yan aras nda yüklemede a z kapat lan ünitenin teslim yerinde aç lmas olgusunu oluflturmufltur.

136 128 Ulaflt rma Sistemleri Yararlan lan Kaynaklar S ra Sizde 9 Mare liberum ilkesi, denizde seyir yapan gemilerin, kimin karasuyunda olursa olsun, seyrüsefer özgürlü ünden yararlanaca n söyler. Bu ilkenin özünde denizlerin insanl n ortak mal oldu u kuram yatar. Bu ilke do rultusunda ticaret genileri, dünya denizlerinde herhangi bir formaliteye tabi olmaks z n serbestçe -ancak zarars z olmaak kofluluyla- duraks z ve u raks z seyir yapabilme hakk na sahiptir. Akten, N. (1997). Deniz Tafl mac l nda Tafl y c -Yükleyici liflkileri ve Yükleyicilerin Ekonomik Ç karlar n n Korunmas, Doktora Tezi, stanbul Üniversitesi, Deniz Ulaflt rma - flletme Mühendisli i Ana Bilim Dal, stanbul. Barda, S. (1982). Ulaflt rma Ekonomisi, stanbul: Mentefl Kitap Evi. Bayar, S., ncaz, S. ve Alkan G. (2007). Avrupa Birli i Uyum Sürecinde Türkiye nin Limanc l k Politikas, Gemi Makinalar flletme Mühendisleri III. Ulusal Sempozyumu, 17 Kas m 2007, stanbul. Çelik, K., Kalayc, C. ve Sandalc lar, A. R. (2009). D fl Ticaret fllemleri Yönetimi (5. Bask ), Trabzon: Murathan Yay nevi. Elbirlik, G. (2008). Türk Lojistik Sektöründe Denizyolu Tafl mac l n n Önemi ve Sorunlar, Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, zmir. Ilgar, R. ve Koca, N. (2006). Su yönetiminde ülkemiz k y sular n n ekolojik tafl mac l kta kullan m potansiyeli, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi ( Bahar-2006, 5(16), sayfa K l ç, O. (2006). Türkiye de Deniz Ulaflt rmas n n Mevcut Durumunun De erlendirilmesi ve Di er Ulafl m Sistemleri çindeki Yeri, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara. Safel, R. (2001). Ulaflt rma sektörü, Sektör Araflt rmalar Serisi, No:24. fiener, B., Çelebi, U. B. ve Ekinci, S. (2004). Kabotaj hatt ve iç sular m zdaki mevcut durum, gelecek tasar mlar, Gemi Mühendisli i ve Sanayimiz Sempozyumu, Aral k 2004, stanbul.

137 5. Ünite - Deniz ve Su Yolu Tafl mac l 129 Yararlan lan nternet Kaynaklar Ana Plan Stratejisi, T.C. Ulaflt rma Bakanl (2005), Deniz Tafl mac l Sektör Profili (Enis Kayserilio lu, Eylül 2004), stanbul Ticaret Odas Etüt ve Araflt rma fiubesi, Deniz Yolu Ulafl m Özel htisas Komisyonu Raporu, Denizcilik statistikleri, T.C. Baflbakanl k Denizcilik Müsteflarl, Denizcilik Terimleri Sözlü ü, T.C. Baflbakanl k Denizcilik Müsteflarl, sozluk/ Dokuzuncu Kalk nma Plan ( ), Devlet Planlama Teflkilat, Dünya ticaretine egemen tafl mac l k : Denizyolu (Doç. Dr. Necmettin Akten), MEAK Deniz Ticaret Odas, zmir fiubesi, Düzenli hat tafl mac l nda regülasyon ve rekabet (Levent Kuto lu), Rekabet Kurulu 5. Dönem Uzmanl k Tezleri, Gold Hava Nakliye ve Kargo Ltd. fiti., hracatta Teslim fiekilleri, T.C. Baflbakanl k D fl Ticaret Müsteflarl, 82&dil=TR Tafl mac l kta Ça dafl Motif: Kap dan Kap ya Tafl ma (Doç. Dr. Necmettin Akten), T.C. Baflbakanl k Denizcilik Müsteflarl, Türkiye statistik Y ll 2009, Türkiye statistik Kurumu (TU K), Uluslaras Nakliye ve Organizatörler Derne i (UNKO- DER), Yük ve Yolcu Tafl mac l ve Sera Gaz Sal n m (Mustafa Öztürk,, 2008),

138 6ULAfiTIRMA S STEMLER Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Di er tafl mac l k türlerinden boru hatt tafl mac l n tan mlayabilecek ve tafl maya konu olan hammadde ve ürünleri aç klayabilecek, Boru hatt tafl mac l n n önemini, avantajlar n ve dezavantajlar n aç klayabilecek, Bilgi iletiflim a lar ndaki bilgi tafl mac l na iliflkin temel kavramlar tan mlayabilecek, bilgi ve bilgi iletiminin önemini aç klayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar Boru Hatt Tafl mac l Petrol ve Do al Gaz Bilgi letiflim A lar Bilgi letiminin Önemi çerik Haritas Ulaflt rma Sistemleri Di er Tafl mac l k Türleri BORU HATTI TAfiIMACILI I B LG LET fi M A LARI

139 Di er Tafl mac l k Türleri BORU HATTI TAfiIMACILI I Daha önceki ünitelerimizde; ulaflt rma türlerinden olan, deniz yolu, karayolu, demiryolu ve hava yolu tafl mac l n ayr nt l bir flekilde inceledik. Ulaflt rma sistemlerini inceledi imiz kitab m zda geriye kalan ulaflt rma türlerini ise bu ünitede ele alaca z. Daha önceki ünitelerimizde ele ald m z ve s kça karfl m za ç kan ulaflt rma türlerinin d fl ndaki türler içinde, en önemli olan boru hatt tafl mac l d r. S v lar n boru hatlar yla bir yerden ötekine tafl nmas, uygarl n ilk zamanlar ndan bu yana bilinen bir yöntemdir. Örne in Çinlilerin,.Ö y llar nda bambu ya da kilden yap lm fl borular kulland klar düflünülmektedir. talya da, kentlere tatl su getirmek için, Romal lar taraf ndan 2000 y l kadar önce yap lan su kemerlerinin kal nt lar na rastlan r. Boru hatt tafl mac l n n en önemli bilefleni olan borular, XIX. yüzy l ortalar na kadar, tahta ya da kurflundan yap l r ve daha çok kentlere su getirmek amac yla kullan l rd. Bunlar suyun kendi kendine akaca flekilde yerlefltirilirdi. Suyun insanlar için hayati bir önemi oldu unu dikkate al rsak, bu ulaflt rma türüne benzer uygulamalar n insan uygarl ile birlikte geliflti ini görmemiz do ald r. Di er yandan, suyun tar mda ve pek çok sanayi sektöründe önemli bir üretim girdisi oldu unu da göz önünde bulundurmal y z. Bu durumda suyun, istenilen zamanda istenilen yerde olmas insanl n gelifliminde önemli bir lojistik konusu olarak karfl m za ç kagelmifltir. Boru hatt tafl mac l n n önemini art ran ve geliflmesini sa layan as l geliflme, en önemli enerji kaynaklar ndan birisi olan petrolün bulunmas d r. Yüz y l önce Amerika Birleflik Devletleri nde (ABD) bafllayan ticari ham petrol üretiminin geliflmesi, boru hatt tafl mac l n gerekli k lm flt r. 11 km uzunlu unda olan ve tahtadan yap lan ilk hatlar n yerini, k sa zamanda güvenirli i daha yüksek olan dökme demir borular alm flt r. Daha sonra çelik borular ortaya ç km fl, tam kaynaklama sistemi benimseninceye kadar, uzun y llar mekanik ba lama yöntemi kullan lm flt r. Boru Hatt Tafl mac l na Genel Bak fl Boru hatt tafl mac l, t pk di er tafl mac l k türlerinde oldu u gibi zaman ve mekân faydas sa lamalar nedeniyle modern anlamda bir tafl mac l k türüdür. Boru hatt tafl mac l, yükü borular yard m ile nakletme iflidir. Boru hatt tafl mac l nda genellikle s v ve gaz maddeler tafl n r. Do al gaz, ham petrol, hidrojen, etilen, nitrojen ve s v hidrokarbon gibi farkl ürünler genellikle boru hatlar arac l yla tafl nmaktad r. Lojistik aç s ndan bakarsak birçok fabrika bu tür üretim faktörlerini boru hatlar üzerinden sa lamaktad r. Örne in, Belçika n n Antwerp liman bölge-

140 132 Ulaflt rma Sistemleri Yararl bir ifl yapabilmek için s k flt r lm fl hava olarak depolanan enerjiyi kullanan sistemlere pnömatik sistemler denir. Kimyasal reaksiyona girmeyen maddelere kararl kimyasal denir. Kapsül içindeki maddelerin boru hatlar nda tafl nmas n sa layan pnömatik tüptür. sinde 100 den fazla 350 km uzunlu unda boru hatt bulunmaktad r. Pek çok fabrika ile bu liman bölgesi aras nda boru hatt ba lant s vard r. Di er yandan kapsüllere konulan kat maddeler de pnömatik sistemler yard m yla, borularda hava bas nc kullan larak tafl nabilmektedir. Boru hatlar vas tas yla yap lan tafl mac l k, iletim hatlar ile tafl mac l k olarak da tan mlanmaktad r. Lojistik faaliyetler aç s ndan bakarsak boru hatt tafl mac l her zaman enerjiyle birlikte düflünülmektedir. Enerji kaynaklar n farkl tafl mac l k türleri ile tafl yabilmekteyiz. Örne in deniz yolu tafl mac l nda; petrol, gaz ve her türlü kimyasal ürünü tafl yabilen dev tankerler mevcuttur. Karayolunda tanker kamyonlar, tank konteynerlar, demiryolunda tank konteyner katarlar, hava yolunda ise tanker uçaklar birer seçenek gibi görülebilir. Her bir enerji tafl ma türünün kendi içinde esnekli i, yap labilirli i, sürdürülebilirli i, maliyetleri ve riskleri bulunmaktad r. Ancak boru hatlar enerji tafl mac l nda en önemli seçenektir. Ham petrol ve ürünlerinin, karada boru hatlar ile uzun mesafelere ve daha az maliyetle tafl nabilmesi, di er baz endüstri kollar nda da gerek hammaddelerin ve gerekse çeflitli ürünlerin boru hatt ile tafl nmas için araflt rmalar n yap lmas n teflvik etmifltir. Bu araflt rmalar sonucunda yaln z çeflitli s v lar n de il, birçok kat maddenin bile bu flekilde tafl nabilece i görülmüfltür. Araflt rmalarda, su ile sudan hafif kat cisimlerin boru içersinde dönerek tafl nabilece i düflünülmüfltür. lk örnek ngiltere de 1914 y l nda küçük parçalar halinde kömürün su ile kar flt r larak enerji santraline tafl nmas fleklinde ortaya ç km flt r. Sonralar birçok kat maddenin ocaktan al narak yak n veya uzak mesafelerdeki fabrikalara ayn flekilde tafl nmas gerçeklefltirilmifltir. Günümüzde s v ile kar fl k kat cisimler tafl yan yüzlerce boru hatt mevcuttur. Kömür d fl nda; fosfat, nikel, bak r, boraks gibi pek çok maden yan nda; kireç, kum ve çak l bu flekilde tafl nabilmektedir. Son gelifltirilen yöntemler sayesinde, borular içinde bir s v ile hareket etmesi sa lanan kapal kaplar arac l yla tafl mac l k söz konusudur. Bu flekilde; bu day, m s r ve di er tar m ürünleri, konserveler, makine parçalar gibi kapal bir kaba girebilen her tür ürünün tafl nmas mümkün olabilmektedir. Boru hatlar nda, di er tafl mac l k türlerinin tersine, hareket eden tafl nan n bizzat kendisidir. Daha önceki ünitelerimizde de ele ald m z üzere, di er tafl mac - l k türlerinde tafl nan de il yükü tafl yan tafl t hareket etmektedir. Bu özellik, boru hatt tafl mac l n n di er ulaflt rma türlerinden en önemli fark n ortaya koyar. Boru hatlar nda genellikle tehlikeli madde s n f ndaki gazlar ve s v lar tafl n r. Bununla birlikte, baz kararl kimyasallar da boru hatt yard m ile nakledilebilmektedir. Bu yüzden kanalizasyon, sulu çimento, su ve hatta bira boru hatlar mevcuttur. Fakat bunlar aras nda tart flmas z en önemli tafl ma petrol ve do al gaz n tafl nmas d r. Boru hatlar n, tafl mac l a konu olan yüklerin özelliklerine göre, 3 ayr bölümde inceleyebiliriz. Bunlar: Konvansiyonel boru hatlar : Petrol, do al gaz ve su gibi çeflitli s v lar n tafl nd hatlard r. Bulamaçl madde boru hatlar : Maden cevherlerinde oldu u gibi, genellikle yo unlu u fazla olan maddelerin tafl nd hatlard r. Kapsül madde boru hatlar : Tafl maya konu olan yüklerin kapsüllere yerlefltirilip boru hatlar nda iletildi i hatlar d r. Bu yöntemde genellikle baz tar msal ürünler tafl nmaktad r. Bu ürünlere örnek olarak bu day, çay ve f nd k verilebilir.

141 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 133 Boru Hatt Tafl mac l n n Bileflenleri Boru hatt bileflenlerini incelemeden önce boru hatlar n n inflas ndan söz etmemiz yerinde olur. Çünkü borular n yerlefltirilmesine ba l olarak, bileflenler ve bunlar n özellikleri de iflir. Örne in, borular düz bir hat fleklinde infla edilemezler. nifller, ç - k fllar ve dönüfller vard r. Bunlar tafl man n gerçekleflmesini sa layan boru hatt ndaki bas nc n düflmesine sebep olabilirler. Belli bir ak flkanl kta ve özgül a rl kta olan bir s v y istenilen miktarda ak tabilmek için boru hatt çap, boru içinde sa lanacak bas nc n miktar, bu miktardaki bas nc elde edebilmek için gerekli olan pompa say s, pompa gücü ve pompalar n konulaca yerler buna göre uygun bir flekilde belirlenmelidir. Bir boru hatt için bütün bu karakteristiklerin en uygunlar n bir araya toplayan tek bir seçenek yoktur. Bu de erlendirmeler ilerideki ihtiyaçlara göre de planlanmal d r. nfla maliyetleri içinde boru hatt n n geçece i arazilerin sat n al nmas ya da kiralanmas da önemli bir etken olacakt r. Boru hatt n n geçti i ülkelerdeki düzenlemeler, inflaat yap lacak yerlerdeki hava durumu ve arazi yap s gibi çok önemli olan di er maliyet etkileri söz konusudur. Bütün bunlar göz önüne ald - m zda boru hatt inflas için standart bir maliyet formülü olamad n söyleyebiliriz. Borular: Boru hatt tafl mac l nda, di er ulaflt rma türlerinin tersine, hareket eden tafl nan n kendisi oldu u için hareketin sa land ortam oluflturan borular en önemli bileflendir. Bu nedenle, borular n üretildikleri malzeme ve üretim yöntemi baflar l bir iletim için son derece önemlidir. Çelik, dökme demir, asbestli çimento, alüminyum, plastik, hatta ön gerilmeli beton gibi çeflitli malzemelerden boru yap labilir. Bu borular n yap ld malzemeler ve imalat tekni i; borunun a rl - n, maliyetini, k r lmadan bükülme özelliklerini, korozyona ve darbelere karfl direncini ve kullan m ömrünü belirler. Boru türünün seçilmesinde; yat r m için ayr - lan kaynak, borular n sat n al m ve döfleme maliyeti, tafl nan n özellikleri, boru hatt n n geçece i güzergâh, geçifl bölgelerinin co rafi ve iklimsel özellikleri gibi pek çok faktör dikkate al n r. letim hatt olarak borular n kullan labilmesi uzun boru hatlar n n oluflturabilmesine ba l d r. Bu durumda, parça parça üretilen borular n birbirine ba lanmas gerekir ve ba lanmay sa layan yöntem önem kazan r. Çelik ve alüminyum borular kaynakla birlefltirilir. Fakat di erlerinde mekanik ba lama yöntemi kullan l r. Günümüzde ham petrol, petrol ürünleri ve gaz da t m sistemlerinde nitelikli çelik borular kullan lmakta ve bunlar birbirine kaynakla ba lanmaktad r. lk çelik borular n üretilmesinde levha çekme yöntemi kullan lm fl ve borular elektrik kayna ile birlefltirilmifltir. Daha sonra, eksiz som çekme sistemi benimsenmifltir. Büyük çapl boru talebinin artmas, çap 48 parma (122 cm) bulan boru üretiminde kullan lan toz alt nda ark al n kayna iflleminin kullan lmas na yol açm flt r. Levha çekme yöntemiyle yap lan bu borular, yüksek niteliklidir. Daha yeni bir geliflme ise istenen çapa göre sar labilen, çelik fleritlerden yap lan sarmal kaynakl borulard r. Günümüzde modern üretim yöntemleriyle ayn bas nç için daha ince borular kullan l p yat r m maliyetinden tasarruf yap lmas n sa layan yüksek gerilme de erli, ama yeterince dayan kl borular üretilebilmektedir. Bas nca, tafl nan yükün özelliklerine ve korozyona dayanakl, çap daha düflük borular n üretilebilmesi boru hatt tafl mac l - n n kurulum ve iflletim maliyetlerini azaltmaktad r. Bu da boru hatt tafl mac l n n deniz yolu ya da karayolu tafl mac l na göre sahip oldu u üstünlüklerini pekifltirir. Pompalama istasyonlar : Pompan n ifllevi, borular n içinde tafl nacak olan s - v ya da gaz n sürtünmeyi yenerek, hat boyunca akmas n sa layacak bas nc ya da kuvveti üretmektir. Baflka bir deyiflle pompalama istasyonlar, boru içinde tafl na-

142 134 Ulaflt rma Sistemleri cak olan s v ya da gaz n hareket ettirilmesini sa larlar. Uzun hatlarda hareket süreklili ini sa layabilmek için, çeflitli aral klarda birkaç pompalama istasyonu yerlefltirmek gerekebilir. Çünkü sürtünmeden dolay tafl nan gaz ya da s v n n ak fl, hat boyunca ilerlerken yavafllayabilir. Gaz n s k flt r labilme özelli i, gaz hatlar ndaki ak m koflullar n daha karmafl k hale getirmektedir. Çünkü hareketin sa lanabilmesi için yarat lan bas nç, gaz ayn zamanda s k flt racakt r. Gaz boru hatlar nda, bu yüzden kompresörler kullan l r. Düz bir alana döflenen hatlarda, pompalama istasyonlar ortalama km aral klarla yerlefltirilir. Pompalar çal flt racak gücün üretilmesi için kullan lacak enerji kayna n n seçimi, pompalar n oldu u yerlerdeki koflullara ve o noktalarda yak t bulma olanaklar na ba l d r. En s k kullan lan güç üretme sistemleri; elektrik motorlar, buhar türbinleri, gaz motorlar, dizel motorlar ya da gaz türbinleridir. Fakat en yayg n elektrik motorlar d r. Denetim sistemleri: Karmafl k boru hatt sistemleri tümüyle otomatik olarak çal flacak biçimde tasar mlan r ve bozulmalara karfl çeflitli önlemler al n r. Bütün temel donan m da içeren sistemin çal flt r lmas, bir merkezî denetim odas ndan sa lanabilir. Merkezî denetim sistemleri boru hatlar n n tüm bileflenleri ile ilgili verileri hatlardan toplar ve denetim merkezine iletir. Böylece buradaki görevlilerin, boru hatt n n iflleme koflullar ndan sürekli haberi olur. Boru Hatlar n n Döflenmesi Karaya döflenen hemen hemen bütün boru hatlar, topra n yaklafl k 1 m alt na gömülür. Bu hem borunun korunmas n sa lar hem de tar m bölgelerinde, alt ndan boru geçen topraklar n kullan lmas n engellemez. Kaynakla ba lanm fl çelik boru hatlar n n döfleme tekni i, son derece özel araçlar n ve e itilmifl personelin kullan lmas n gerektirir. Boru hatlar genellikle döfleyici ad verilen ve birbirleriyle ba lant l olarak çal flan, çeflitli gruplar taraf ndan döflenir. Her grubun; boru döflenecek yoldaki engelleri kald rmak, borunun döflenece i hende i kazmak, borular kaynaklamak ve hende e yerlefltirmek gibi de iflik görevleri vard r. Son ifllem ise boru döflenen yerdeki topra eski durumuna getirip düzeltmektir. Anayol, rmak ya da benzeri engellerin geçilmesinde farkl yöntemler kullan l r. Boru hatlar n n yat r m maliyetlerini art ran ve yerlefltirilmesini güçlefltiren durum, hatlar n su ve deniz alt ndan geçmesini sa lamakt r. Derin denizlerde maliyetler ve döfleme güçlükleri daha da artar. Hatlar n, borular n deniz dibinde kalmas n güvence alt na almak amac yla, yüzmelerini engelleyecek biçimde tasarlanmas gerekir. Bu ifllem, genellikle boruyu betonla kaplay p ayn zamanda fazladan bir koruma sa lanarak yap l r. Borular n döfleme ifllemi s ras nda, zarar görmemesi için bu s rada üstlerine binecek yük ve zorlaman n özenle hesaplanmas gerekir. Karaya yak n olan birkaç km uzunlu undaki su alt boru hatlar, k y da kaynaklan p bir gemi üstündeki vinçle su alt na yerlefltirilerek döflenebilir. Fakat daha uzun hatlar için borunun döflenece i yol boyunca gidip, arkas nda su alt na uzanan bir destek üstünden borular kayd rarak dibe döfleyen bir tekneden yararlan - l r. Su alt hatlar, mümkün olan yerlerde deniz yata na gömülerek yerlefltirilir. Bu sayede, hem hatt n daha sa lam olmas sa lan r hem de bal kç l k ifllemlerinden ya da gemi demirlerinden zarar görmesi engellenmifl olur. Son y llarda, olumsuz hava koflullar nda bile, daha derinlere büyük çapl boru hatlar döfleyebilecek özel teknelerin yap m nda önemli geliflmeler elde edilmifltir. Bu ilerlemeler, boru hatt tafl mac l n n geliflmesine destek vermektedir.

143 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri Borular n güvenirli ini en çok tehdit eden unsur korozyon denilen bir hasar türüdür. Borular n korozyona maruz kalmalar borular n zamanla özelliklerini yitirmelerine neden olabilmektedir. Bu nedenle borular, mümkün oldu unca korozyondan korunmaya çal fl l r. Topra a gömülü çelik boru hatlar n n d fl, genellikle boruya sar lan kaplamayla korunur. Ayr ca, bir s k flt r lm fl ak m ya da çinko anotlar ndan oluflan bir koruyucu katot sisteminden de s k s k yararlan l r. Bu sistem, kaplamada bir gedik olufltu u zaman korozyon etkilerini borudan uzaklaflt r r. Karadaki tüm boru hatlar, kullan lmaya bafllanmadan önce s zd rmazl k ve bas nç direnci denemelerinden geçirilir. Deneme için genellikle su kullan l r. Deneme bas nc her zaman, sistemde kullan lan normal çal flma bas nc ndan, daha yüksek tutulur. Boru hatt ile tafl mac l n toplam maliyeti, yat r m ve iflletim giderlerinden oluflmaktad r. Yat r m giderlerine örnek olarak; borular ve di er malzemeler, borular n döflenmesi, borular özel mülk ve devletlerin topraklar n kat etti i için ödenen geçifl ücretleri, hasarlar için arazi sahiplerine ödenen tazminatlar ve pompalama istasyonlar verilebilir. Personel, tafl ma için harcanan enerji ve bak m giderleri ise iflletim giderlerini oluflturmaktad r. fiekil 6.1 de çeflitli boru hatlar örnekleri görülmektedir. 135 Korozyon: Metal ya da metal alafl mlar n n oksitlenme veya di er kimyasal etkilere ba l olarak afl nmas durumudur. fiekil 6.1 Boru Hatt Örnekleri Kaynak: berleri.com/artikyuk-tasimaciligiboru-hatlarindanyapilacak.html. Boru Hatt Tafl mac l n n Avantaj ve Dezavantajlar Boru hatt tafl mac l n di er tafl mac l k türlerinden ay ran önemli özellikleri vard r. Boru hatlar büyük miktarlardaki ak flkanlar uzun mesafelere, di er tafl mac - l k türlerine nazaran, daha düflük maliyetle tafl yabilmektedir. Ayr ca boru hatlar çevre dostu, güvenilir ve kesintisiz bir tafl mac l k türüdür. Çok çeflitli arazilere fazla zorlukla karfl lafl lmadan kurulabilmektedir. Boru hatlar nda s kça tafl nan ham petrol, petrol türevleri ve do al gaz gibi yükler; karayolu, deniz yolu ya da demiryolu ile de tafl nabilir. Fakat bu yüklerin boru hatlar nda tafl nmas n n önemli avantajlar vard r. Bu avantajlar afla da inceleyelim. Boru hatt tafl mac l daha emniyetlidir: Ham petrol, petrol türevleri ve do al gaz tehlikeli madde s n f ndad r ve bu nedenle tafl nmas nda özel prosedürler devreye girmektedir. Bu durum tafl mac l k maliyetlerini daha da art r r. Bu tür yüklerin, özellikle karayolu tafl mac l nda uzun mesafelerde tafl nmas emniyetli görülmemektedir. Karayolu tafl tlar n n, bu yükleri tafl rken kaza yapmalar tehlikeli sonuçlar do urabilir. Bu nedenle son y llarda sözü edilen yüklerin daha çok boru hatlar ile tafl nmas yönünde güçlü e ilimler vard r.

144 136 Ulaflt rma Sistemleri Boru hatlar nda ortalama tafl mac l k h z daha fazlad r: Sözünü etti imiz tehlikeli maddelerin karayolu ile tafl nmas nda h z s n rlamalar vard r. Baz ülke ve flehirlerde bu tür tehlikeli maddeleri tafl yan araçlar n günün tüm saatlerinde flehir içine girmelerine izin verilmez. Ayr ca karayolu tafl mac l ndaki trafik s k fl kl klar ortalama h z azaltmaktad r. Di er yandan deniz yolu tafl - mac l h z n n da düflük oldu u unutulmamal d r. Bu durumlar boru hatlar ndaki kesintisiz sevk yat h z aç s ndan avantajl hale getirmektedir. Boru hatt tafl mac l nda tafl ma maliyetleri daha düflüktür: Boru hatlar n n yat r m maliyetleri yüksektir. Buna karfl n, marjinal maliyetler düflüktür. Sistem kurulduktan sonra ak flkanlar n do rudan tafl nmas na iliflkin maliyetler di er tafl mac l k türlerine göre daha düflüktür. 1 milyon varil petrol, boru hatlar yla karayoluna göre 8 kat daha ucuza tafl nabilinmektedir. Demiryoluna göreyse 4 kat daha düflük maliyetle tafl nmaktad r. Ayr ca, tafl ma h z n n ve tafl madaki emniyetin daha fazla olmas maliyetlerin azalt lmas na dolayl olarak katk da bulunmaktad r. Boru hatlar çevre dostudur: Daha önce de aç klad m z gibi, boru hatt tafl mac l nda hareket eden, tafl nan yükün bizzat kendisidir. Bu durum tafl t n kirletici etkisinin hareket etmesini de engellemektedir. Di er yandan, hareket sa lanmas için kullan lan enerji, genellikle elektrik enerjisi oldu u için deniz yolu ve karayolu tafl mac l na göre çevreyi kirletme derecesi oldukça düflüktür. Boru hatt tafl mac l iklim koflullar ndan etkilenmez: Karayolu, deniz yolu ve hatta bazen demiryolu tafl mac l olumsuz hava koflullar ndan etkilenebilmektedir. Oysa boru hatlar nda tafl mac l k ne a r k fl koflullar ndan ne de di er olumsuz hava koflullar ndan ötürü kesintiye u ramaz. Boru hatt tafl mac l yüzey koflullar ndan etkilenmez: Boru hatlar karayolu, deniz yolu ve demiryolu tafl tlar n n geçifllerinin güç oldu u yerlerden daha kolay ve daha maliyetsiz bir biçimde geçirilebilir. ki yönlü tafl mac l k gere i yoktur: Di er ulaflt rma türlerinde iki yönlü tafl mac l k önemli bir gerekliliktir. Tafl mac l n tek yönlü olmas birim maliyetleri art r r. Bu durum tafl mac l k iflletmelerinde önemli bir bask unsurudur. Operasyonun tasarlanmas ve gerçeklefltirilmesi, tafl mac l n iki yönlü olmas n sa layacak flekilde yap lmaya çal fl l r. Oysa boru hatlar nda tafl mac l k zaten tek yönlüdür. Boru hatt tafl mac l kara ve deniz ulafl m ndaki trafik yükünü azaltmaktad r: Tafl mac l kta boru hatt n n pay artt kça özellikle kara tafl mac l - n n neden oldu u ölümlü trafik kazalar azalacak; çevreye zararl gaz sal - m ve enerji tüketimi düflecektir. Ölçek ekonomilerinden yararlan labilir: Boru hatt tafl mac l nda üretim miktar, baflka bir deyiflle tafl nan yük miktar, artt kça birim maliyetler düflmektedir. Bu avantaj üretim miktar n n art r lmas na olanak tan r ve maliyetler düfltükçe fiyatlara yans t larak talep art r labilir. Boru hatt tafl mac l trafik s k fl kl klar ndan etkilenmez. Baz flehirlerdeki karayolu trafik s k fl kl klar ulafl m süresini uzatmaktad r. Yat r m maliyetlerinin geri kazan m süresi düflüktür: Yat r m maliyetlerinin yüksek olmas na ra men, arz ve talebin yeterli oldu u durumlarda bu maliyetler k sa sürede telafi edilebilmektedir. Enflasyonist etkiler tafl mac l k maliyetine küçük bir etki yapmaktad r: Çünkü tafl mac l n bafll ca maliyeti sermaye maliyetidir.

145 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 137 Boru hatt tafl mac l nda maliyet ve tafl nan n miktar aras ndaki iliflki SIRA nedir? S ZDE 1 Boru hatt tafl mac l n n bu önemli avantajlar n n yan s ra baz dezavantajlar da vard r. Bunlar flu flekilde s ralayabiliriz: lk kuruluflta büyük yat r mlar gerektiren bir tafl mac l k türüdür. Dünya genelinde tafl mac l k flirketleri ABD d fl nda monopol SORUbir yap dad r. Baflka bir deyiflle, boru hatt tafl mac l pazar nda, dünyada hemen hemen SORU hiç rekabetin olmad söylenebilir. Bu durum fiyatlar yukar çekebilir. Sadece yük tafl mac l nda kullan labilen, tafl nacak yüklerin çeflit olarak s - n rl oldu u tek yönlü bir trafik ak fl vard r. Büyük miktarlarda arz ve talep gerektirir. Kap dan kap ya tafl mac l k konusunda esnekli i düflüktür. lave talep gelmesi halinde bu talebe cevap verilemeyebilir. Talebin düflmesi halinde sistemin ekonomik olmaktan ç kma ihtimali söz konusu olur. AMAÇLARIMIZ Ayn boru hatt nda farkl ak flkanlar tafl nmak istendi inde yükün bir bölümü, kaç n lmaz bir flekilde, at lmak durumundad r. K T A P Boru hatt tafl mac l daha emniyetli olmas na ra men pompalama istasyonlar nda K T A P ve depolama tesislerinde oluflabilecek kazalar önemli zararlar yaratabilir. Bu durum, önleyici bak m faaliyetlerini önemli hale getirmektedir. Bak m faaliyetlerindeki art fl iflletim maliyetlerini art r r. TELEV ZYON TELEV ZYON Boru hatt ile tafl nan ham petrol ve do al gaz n üretim yerinden tüketim yerine tafl n rken pek çok ülkeyi kat etmesi gerekir. Bu da tafl mac l n politik yönünü öne ç kartmaktad r. Boru hatt n n geçti i bölgelerdeki NTERNET güvenlik NTERNET önemli hale gelmektedir. Boru hatlar ndaki kaçaklar tafl nan n fire vermesine neden olabilir. Sizce dünyada, boru hatlar vas tas yla, neden en çok petrol ve do al SIRA gaz S ZDE tafl mac l yap - l yor olabilir? 2 Boru Hatlar nda Sahiplik fiimdi bu bölümde boru hatlar na iliflkin önemli bir konu olan boru hatlar n n sahipli i hakk nda da k sa bilgiler verelim. Boru hatlar n kuran ve SORU iflleten kimdir ve SORU bunlar kimin sahipli indedir? Bu sorunun cevab daha çok ülkelerin ekonomi politikalar ile ilgilidir. Liberal ekonomi politikalar n n hakim oldu u ülkelerde özel sektörün boru hatt sahipli i ve iflletmecili inde daha çok pay ald n görürüz. E er ülkelerin ekonomik düzenlemeleri izin verirse bir ham petrol ya da do al gaz üreticisi üretti i petrolü (ya da do algaz ) kendisi tafl yabilmek ister. Hatta kendisi rafine edebilmek ve elde etti i ürünleri en uygun buldu u pazara kendisi sevk ederek satabilmek ister. Baflka bir anlat mla, petrolün ç kart lmas, tafl nmas, rafine edilmesi ve da t lmas ifllerinin tümünü kendi iflletmesi ile yapmak ister. Tersi AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ durumda üretti i ürünleri baflkalar n n boru hatt yla tafl mak, baflkalar n n rafinerisinde ifllemek ve petrol ürünlerini baflkalar n n sat fl yerinde satmak K T Azorunda P kal r. K T A P Sonuç olarak baflkalar n n dayatt flartlar kabul etmek durumunda kalabilir. Önemli petrol kayna olan üreticiler, bu durumdan kurtulmak için, entegre iflletmeler kurmaya gayret etmektedirler. Petrol aramak için önemli TELEV ZYON maliyetlere katlanan büyük flirketler için bu konu çok önemlidir. Çünkü ürettikleri ürünleri ucu- TELEV ZYON za satmak zorunda kal rlarsa maliyetlerini karfl layamayacaklard r. flte bu nedenle büyük iflletmeler, bulabilecekleri petrolü hangi flartlar alt nda tafl yacaklar n önce- NTERNET NTERNET

146 138 Ulaflt rma Sistemleri den bilemek isterler ya da ekonomik olarak tafl yamayacaklar ndan flüphe ederlerse arama ifllemlerine giriflmezler. S k ekonomik düzenlemelerin ve devletçili in hakim oldu u ekonomilerde arama, üretim, tafl ma, rafine etme, da t m ve sat fl genellikle devletin elindedir. Serbest ekonomi politikalar n n hakim oldu u ekonomilerde ise bu ifllemler özel sektör taraf ndan yap labilir. ABD örne inde büyük iflletmeler, kendi ürünlerini kendi boru hatlar yla tafl rlar. Baz durumlarda ayn bölgede yer alan birkaç iflletme, bir araya gelerek ortak boru hatlar kurabilmektedir. Di er bir örnek olarak, Avrupa y ele al rsak burada karma ekonominin tipik uygulamalar n görürüz. Avrupa n n petrol ihtiyac n n büyük bir bölümü ithal edilmektedir ve boru hatlar yla ülke içindeki rafinerilere tafl nmaktad r. Avrupa da özel flirketlerin ve kamu sahipli indeki iflletmelerin kurdu u rafineriler vard r. Özel sektör iflletmelerinin kendi rafinerilerini beslemek için döfledikleri boru hatlar n n yan nda devletin de kendi rafinerilerini beslemek için kurdu u boru hatlar mevcuttur. Dünya genelinde önemli ve uzun boru hatlar genellikle özel flirket ve devlet kurulufllar taraf ndan oluflturulan flirketler grubu taraf ndan döflenmekte ve iflletilmektedir. Petrol Boru Hatlar Uygarl k gelifliminde insano lu hep daha fazla enerjiye ihtiyaç duymufltur. Enerji insanlar n istek ve ihtiyaçlar n n karfl lanmas nda, onlara fayda sa layacak ürünlerin ve hizmetlerin gelifltirilmesinde olmazsa olmaz konumdad r. Önceleri insano lunun hayat nda kas gücü ve onu yaratan enerji kaynaklar önemliyken, sonralar alternatif enerji kaynaklar n n bulunmas ve teknolojinin geliflmesiyle birlikte birim zamanda daha fazla güç ve ifl üreten makineler hayat m za girmifltir. Bu sayede verimlilik ve etkinlik, insano lunun önceden tasavvur edemeyece i kadar artm flt r. Petrolün bulunmas insanl n uygarl k gelifliminde son derece önemli bir geliflmedir. Petrol sadece önemli bir enerji kayna de il ayn zamanda pek çok faydal ürün ve hizmetin üretilmesinde vazgeçilmez bir hammaddedir. Petrol hayat n her alan ndad r. Hiçbir enerji kayna flimdiye kadar insano lunun yaflam na petrol kadar dâhil olmam flt r. Petrolü ya hammadde ya da do rudan enerji kayna olarak kullanmaktay z. Polyesterden plasti e, ilaç hammaddesinden makyaj malzemelerine, tar mdan bilgisayar yongas na var ncaya kadar günlük hayatta kulland m z hemen her fleyin üretiminde petrol, hammadde olarak kullan lmaktad r. Bunun yan nda ham petrolün rafinerilerde ifllenmesinden elde edilen petrol ürünleri de yak lmak suretiyle, s ya da güç elde etmede kullan l r. Arz k s tl olsa da petrole olan talep artmaya devam etmektedir. Bilindi i gibi, petrol yenilenemeyen bir kaynakt r. Önemli olan petrolün ne zaman bitece i de- il, dünyadaki petrolün yar s n ne zaman tüketmifl olaca m zd r. Çünkü o noktadan sonra, arz talebi karfl lamayacak, ucuz ve kolay petrol devri kapanacakt r. Bugün yüksek gibi görünen petrol fiyatlar ise tarihte petrolün ucuz oldu u dönem olarak yer alacakt r. Petrolün alternatifi halen mevcut de ildir. Bu aflamada ancak, k smi bir ikameden söz etmek mümkündür. Bu ikameyi sa layabilecek kaynaklar n kesintiye u ramadan, kolay, ucuz ve yedek deste e ihtiyaç duymadan insano lunun enerji ihtiyac n tamamen karfl lamas ihtimali ise azd r. Alternatif enerji kaynaklar ve teknoloji, s tmada ve elektrik enerjisi üretiminde, petrolün yerini k smen doldursa da ulafl m sektöründe küresel çapta bir ikame yak n gelecekte gözükmemektedir.

147 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 139 Lojistik faaliyetlerinin en önemli bilefleni olan ulaflt rma sistemleri, enerji kayna- olarak, yo un bir flekilde petrol türevlerini kullanmaktad r. Günümüzde petrol olmadan deniz yolu, karayolu ve hava yolu tafl mac l n n var olmas imkâns zd r. nsanl k için bu önemli enerji kayna ve hammadde dünyan n her yerinde bulunmamaktad r. Fakat petrole dünyan n her yerinde ihtiyaç vard r. Bu nedenle, petrol kaynaklar na sahip olan son derece flansl bölge ve ülkelerden olmayan yerlere petrolün ulaflt r lmas gerekir. Faydal ürün ve hizmetlerin üretilmesinde hem enerji kayna olarak hem de hammadde olarak petrol vazgeçilemezse, bunun üretim için istenilen zamanda istenilen yerde olmas son derece önemli bir sorunsald r. Baflka bir ifade ile petrol tafl mac l, çok önemli bir lojistik konusudur. Öyleyse petrol; üretim yerlerinden rafinelere, rafinelerden da t m merkezlerine, bu merkezlerden tüketicilere ve di er mallar n üretildi i fabrikalara nas l ulaflt r lacakt r? flte boru hatt tafl mac l tüm bu ulaflt rma süreçlerinde rol almaktad r. Boru hatlar yla ilk petrol tafl mac l 1865 y l nda ABD nin Pensilvanya Eyaletinde bafllam flt r. Boru hatlar ile petrol tafl mac l na 19. yüzy l n sonlar na Vladimir Shukhov ve Branobel (Nobel Kardefller) flirketi öncülük etmifltir. Ancak sistem, 1930 lardan sonra yayg nlaflm fl ve zamanla büyük bir sektör haline gelmifltir. Günümüzde dünya ülkeleri, bu ça dafl tafl ma sisteminden yayg n bir flekilde yararlanmaktad r. Boru hatlar büyük miktarda petrolü baflka bir bölgeye nakletmedeki en avantajl ulafl m türlerinden birisidir. Dünyada petrol boru hatlar bak m ndan ABD birinci (280 bin km), Ba ms z Devletler Toplulu u ülkeleri ikinci (68 bin km) s ray al r. Kanada, ran, Irak, Suudi Arabistan, Cezayir, Hindistan ve Türkiye di er önemli ülkelerdir. Kanada n n Interprovencial Line hatt (2856 km), dünyan n bilinen en uzun petrol boru hatt d r. S n r aflan hatlar aras nda ise Ba ms z Devletler Toplulu u öne ç kmaktad r. Rusya n n Samara (Kuybiflev) yak nlar ndaki petrol bölgesinden Polonya ya ve Almanya ya uzanan 5321 km uzunlu undaki Drujba (Dostluk) hatt, Do u Avrupa da Brody den (Rusya) Bratislava ya (Slovakya) uzanan hatt n Bat Avrupa ya do ru devam ettirilmesiyle oluflmufltur. Ortado u da ise Kuzey Irak petrollerini Hayfa ve Yumurtal k terminallerine ba layan toplam 1359 km uzunlu undaki boru hatlar ile Trans Arap olarak da nitelendirilen, Gavvar-Damman-Sayda Hatt (1700 km) öne ç kmaktad r. Petrol boru hatlar n üç grupta toplamak mümkündür: Ham petrolü ç kar ld klar yerden toplanma merkezlerine ya da rafinerilere ulaflt ran toplay c hatlar Ç kar ld klar yerden ya da depolardan do rudan do ruya rafinerilere, limanlara ve terminallere ham petrol tafl yan hatlar Rafinelerde rafine edilmifl petrolü ya da türevlerini tafl yan hatlar Petrol boru hatlar iç çap cm (12-47 inç) olan çelik veya plastik borulardan yap l r. Mümkün olan yerlerde boru hatt toprak üstünde infla edilir. fiehirleflmenin artt hassas çevrelerde veya çevre için potansiyel tehlike görülen bölgelerde boru hatlar yerin 1 metre alt na döflenir. Petrolün hareketini sa lamak için boru hatlar ile birlikte pompa istasyonlar infla edilir. Genellikle ak fl h z 1 ilâ 6 m/sn aras ndad r. Çoklu kullan m için yap lan boru hatlar nda nakil ifllemi, iki veya daha çok say da farkl ürünü ayn hattan art arda gönderilerek yap l r. Genellikle bu tip boru hatlar nda ürünler aras nda fiziksel bir ay r c kullan lmaz. Ürünlerin art arda gönderilmesinden dolay bir miktar kar fl k ürün ortaya ç kar. Bu kar fl k ürün, boru hatt ndan ç kar l r ve di er ürünlere kar flt rmamak için farkl bir yerde depolan r.

148 140 Ulaflt rma Sistemleri Balmumu, organik baz böcekler, petrol veya ham petrolün k smi dam t lmas ndan inorganik bir salg olarak elde edilen maddedir. Parafin ise petrolden elde edilen renksiz, kokusuz bir mum çeflididir. 3 Ham petrol belli miktarlarda balmumu veya parafin içerir ve so uk iklimlerde balmumu boru hatt içerisinde art fl gösterebilir. Petrol içersinde %23 e kadar balmumu bulunabilir. Asfaltl petrollere k yasla balmumlu petroller yap flkanl k özelli i göstermez ve yüzeylerde yap lacak düflük bas nçl y kama suretiyle kolayl kla ç kar labilmektedir. Balmumu birikiminin zaman içinde düzenli aral klarla kontrol edilmesi ve temizlenmesi gerekir. Kolayca ç kar lmas na ra men bu ifllem bak m maliyetlerini art r c bir etki yapar. nsanl k için pek çok mal ve hizmetin üretiminde girdi olan petrolün maliyeti üretim giderleri içinde önemli bir yer tutar. Bu durumda petrolün, kayna ndan ihtiyaç duyulan üretim yerlerine tafl nmas na iliflkin giderler de önemli hale gelir. Petrol tafl ma maliyetlerinde ham petrol kayna n n co rafi yeri önemli rol oynar. Bu nedenle büyük miktarlardaki tafl mac l kta, tafl nan miktar artt kça birim maliyetlerin azald boru hatlar veya deniz tafl mac l ndaki tankerler kullan l r. Boru hatt ile tafl mac l kta; tafl nan ürünün tamam n do rudan kullanan tüketici, kendisinin veya üretici ülkenin flirketleri ile birlikte infla etti i boru hatt n n da bir bölümünün veya tamam n n sahibi oldu undan, sat fl fiyat ile maliyetinin aras nda bir ayr m n yap lmas oldukça güçtür. Tafl ma maliyetinin belirlenmesinde petrolün özelli i, yükleme ve teslimat aras ndaki uzakl k gibi faktörler önemli rol oynar. Petrol tafl mac l nda hangi tafl mac l k türleri yo un olarak kullan lmaktad r ve tafl mac - l k maliyetleri nelerdir? SORU Do al Gaz Boru Hatlar AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET Do al gaz, milyonlarca y l önce yaflam fl bitki ve hayvan art klar n n zamanla yeryüzü kabu unun SORUderinliklerine gömülüp kimyasal ayr ma u ramas sonucu ortaya ç km flt r. Organik madde olarak bilinen bu bitki ve hayvan art klar, do al süreçler sonucu, göl ve okyanuslarla tafl n p dibe çökerek çamur ve kumla kaplanarak kayalaflm flt r. Giderek daha derine gömülen bu organik maddeler; bas nç, s cakl k ve bir ihtimalle de bakteri ve radyoaktivitenin etkisiyle ayr flarak petrol, kömür ve do al gaz oluflturmufltur. Do al gaza en çok da dizilerinin yamaçlar nda rastlan r. Bu da lar n bir bölümü, milyonlarca y l önce meydana gelen jeolojik de ifliklikler sonucu okyanuslarla kaplanm flt r. Do al gaz genelde, yüzeyden binlerce metre derinde, kumtafl gibi gözenekli bir kayaç katman nca tutulmufl olarak bulunur. Bu katman gaz geçirmeyen ve bu özelli iyle K do al T A Pgaz n kaçmas n önleyen bir baflka kayaç katman yla örtülüdür. Do al gaz bir petrol türevidir ve yak t olarak önem s ralamas nda ham petrolden sonra ikinci s ray al r. Çeflitli kimyasal ürünlerin bafll ca hammaddesi olan do- al gaz dünya TELEV ZYON enerji tüketiminin önemli bir bölümünü oluflturmaktad r. Do al gaz, dünyam z n önemli enerji kaynaklar ndan birisidir. Enerjinin, günlük yaflam m zdaki önemi aç kt r. Endüstrinin geliflmesiyle birlikte, enerjiye olan ihtiyaç da giderek artmaktad r li y llardaki petrol krizinden sonra enerji sektörü gaz sektörü NTERNET ile kademeli olarak ba lant lar n geniflletmeye bafllam flt r. Do al gaz, elektrik üretiminde giderek artan oranda kullan lmaktad r y l na kadar, elektrik enerjisi üretimi için kullan lan do al gaz miktar n n toplam do al gaz tüketiminin %33 üne ulaflmas beklenmektedir. Do al gaz, sanayide, üreticilerin kendi elektriklerini sa lamalar amac yla, yo- un olarak kullan lmaktad r. Bu sayede elektrik k s nt lar ve kesintileri nedeniyle oluflan üretim aksamalar n gidermek de mümkün olmaktad r. Üretimin aksamas üretim maliyetlerini art r rken, ihtiyaçlar n zaman nda karfl lanamamas nedeniyle,

149 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 141 hizmet kalitesini azaltarak talebi de olumsuz yönde etkileyecektir. Ayr ca s nma amaçl olarak kullan ld nda, kömür gibi yak tlara göre çevreyi daha az kirletme özelli ine sahiptir. Do al gaz yak ld nda, kömür ve petrole göre daha az sülfür dioksit, karbon dioksit ve at k aç a ç kmaktad r. Do al gaz; konutlarda s tma, so utma, s cak su elde etme ve piflirme ifllemelerinde kullan l rken, küçük sanayi atölye ve f r nlarda üretim amaçl olarak da kullan l r. Cam ve kiremit imalat nda da yararlan lan do al gaz, tekstil sektörü için önemli bir enerji kayna d r. Petrolün ve buna ba l olarak ihtiyaç duyulan yerlere tafl nmas n n ne denli önemli oldu unu bir önceki bölümde ele ald k. Ayn önem do al gaz için de geçerlidir. Dünyan n her yerinde do al gaz yoktur, fakat petrol örne inde oldu u gibi, bir enerji kayna olarak, dünyan n pek çok yerinde do al gaza ihtiyaç vard r. Do al gaz kullan m n n geçmifli yüzlerce y l öncesine dayan r. Tarihsel kaynaklar do al gaz n ilk kez M.Ö. 900 lerde Çin de kullan ld n göstermektedir. Tafl nmas, ifllenmesi ve stoklanmas kolay olan do algaz n yayg n kullan m ise 1790 da ngiltere de bafllam flt r. Do al gaz n ticari amaçl kullan m, gaz endüstrisinin babas olarak bilinen skoç mühendisi William Murdock un kömürden gaz elde etme tekniklerini gelifltirmesiyle 18.y.y da h z kazanm flt r. lk modern üretim ve tüketim tekniklerine 19.y.y da ABD de rastlan r. William Hart 1782 y l nda New York Eyaletinde Erie gölü yak nlar nda yaklafl k 9 metre derinlikten 4 cm çap nda bir boruyla ç kartt do algazla Freodania kasabas n fl kland rm flt r. Do al gaz n ilk endüstriyel kullan m ise 1841 y l nda ABD nin Virginia eyaletinde tuz üretiminde görülmüfltür. Do al gaz n evlere girmesi, 1885 y l nda Wilhem Bunsen in mavi alev gaz oca n gelifltirmesiyle olmufltur. Büyük ölçekteki ilk tüketim 1890 larda ABD de Pensylvania Eyaletinde 500 metreye yak n gaz borusu döflemesiyle gerçeklefltirilmifltir. II. Dünya savafl na kadar do al gaz teknolojisi ABD d fl ndaki ülkelerde yok denecek kadar azd r. Daha sonra Avrupa da özellikle Hollanda da Kuzey Afrika da, Pakistan da ve Sovyetler Birli i nde önemli kaynaklar n bulunmas yla do algaz üretim ve tüketimi yayg nlaflm flt r. Do al gaz kullan m alan çeflitlili ini ve miktar n art ran faktör, boru hatt tafl - mac l nda yaflanan teknolojik geliflmelerdir. Do al gaz, enerji üretim sektöründe ilk kez ABD de kullan lmaya bafllanm flt r li y llarda do al gaz n dünyada enerji tüketimindeki oran % 10 u geçmezken 2007 verilerine göre enerji tüketiminin % 24 ü do algazla karfl lanmaktad r. Dünyada bilinen do al gaz rezervlerinin yaklafl k 70 y ll k ömrü oldu u tahmin edilmektedir. Bilinen do algaz rezervleri petrol rezervlerine efl de erdir. Do al gaz n tafl nmas nda en çok boru hatt tafl mac l tercih edilmektedir. Örne in ABD de yaklafl k 3,2 milyon km do al gaz boru hatt vard r. Bunun yan nda do al gaz, bas nçl tanklarda s v laflt r lm fl olarak da tafl nabilir. S v laflt r lm fl do al gaz n (Liquid Natural Gas-LNG) tafl nmas s ras nda çok yüksek bas nç alt nda ve düflük s cakl klarda tutulmas gerekir. Bu zorunluluk, tafl ma yöntemini boru hatt tafl mac l na göre daha verimsiz ve maliyetli k lmaktad r. Yaflanan teknolojik geliflmeler do al gaz n, çevremizdeki atmosferik bas nc n 80 kat bir bas nçta, 140 cm çapl borularla 6000 km gibi uzakl klara tafl nmas na olanak vermektedir. Do al gaz n boru hatlar yla ve yüksek bas nç alt nda tafl n labilir olmas ekonomik bir enerji alternatifi olarak dünya ekonomisinde yerini alm flt r kilometrenin üzerindeki mesafelerde s v laflt rma yoluna baflvurulabilmektedir.

150 142 Ulaflt rma Sistemleri Pik dönem herhangi bir ürün ya da hizmetin tüketiminin en üst seviyeye ç kt dönemlerdir. Do al gaz; pik tüketim dönemlerinde kullanmak, stratejik nitelikli olan bu enerji kayna n yedekte bulundurmak ve boru hatlar yla ulafl lmayan noktalarda kullan m sa lamak amac yla depolanmaktad r. Depolar, do al gaz n tehlikeli madde s n f nda olmas nedeniyle, gelifligüzel yerlere de il tehlike yaratmayacak yerlere yap l r. Bu durumda gaz n kayna ndan depoya, depodan da tüketim yerine tafl nmas n gerekir. Do al gaz boru hatlar n afla daki gibi s n fland rabiliriz: Do al gaz kaynaklar n n oldu u yerlerden da t m n yap laca yerlere ya da gaz n depolanaca yerlere tafl yan boru hatlar Ana kaynaktan ya da depolardan gelen gaz as l tüketiciye da tan boru hatlar Di er Boru Hatlar Dünya örnekleri incelendi inde; demir, kömür, bak r, alüminyum gibi madenler ile tah l, f nd k, çay, çiçek gibi tar m ürünlerinin boru hatlar yla tafl nabilece i görülmektedir. Büyükflehirlerin her geçen gün artan çöplerinin de yine boru hatlar yla geri dönüflüm noktalar na tafl nmas mümkündür. Ayr ca havaaraçlar n n ihtiyaç duydu u yak tlar, bölgesel depolardan boru hatlar yla havaalanlar na tafl nmaktad r. Boru hatt tafl mac l nda tafl maya konu olan di er yükler ise madenlerdir. Dünyada bilinen 100 çeflit madenin, ç kar ld yerden ifllendi i yere boru hatlar yla ulaflt r lmas söz konusudur. Türkiye de pek bilinmese de Murgul-Hopa aras ndaki 70 km lik mesafede y lda 300 bin ton bak r, boru hatt yla tafl nmaktad r. Bu uygulama, boru hatlar n n hem kesintisiz hem de çevre dostu bir iletim sistemi olmas nedeniyle, oldukça yararl olarak görülmektedir. Di er bir boru hatt tafl mac l örne i Brezilya dan verebiliriz. Y lda 12 milyon ton demir cevheri, 400 km mesafeye, 51 cm çap ndaki borularla tafl nmaktad r. Boru hatlar uzun mesafelerde içme, kullanma ve sulama amaçl su tafl nmas için de kullan lmaktad r. Suyun boru hatlar ile tafl nmas, suyun kanaletlerle tafl nmas nda karfl lafl labilecek buharlaflma, s z nt, kirlenme veya çevresel etkilere maruz kalma gibi sorunlar ortadan kald rmaktad r. Su, insanl k için en az di er enerji kaynaklar kadar önemlidir. Su k t, su yaflamsal, su stratejik önemi olan bir içecek ve s v d r. Dünyam z n üçte ikisi suyla kapl olmas na ra men insanl k giderek susuzlukla karfl karfl ya gelmektedir. Okyanus sular n n kullan l r hale getirilmesi pahal ve ileri teknoloji yat r mlar gerektirmektedir. Bilgi ça nda dünyada su çat flmalar n n yafland n görmek ilginç bir durumdur. Yak n gelecekte petrol ve do al gaz yan nda fazla oldu u yerlerden olmayan yerlere suyu tafl yacak boru hatlar n n da yerini alaca düflünülmektedir. Boru hatlar n n, petrol ve gazlar n tafl nmas d fl nda kullan lmas na, Almanya dan ilginç bir uygulamay örnek olarak verebiliriz. Almanya, Gelsenkirchen de önemli futbol sahalar ndan birisi olan Veltins-Arena daki barlar birbirine ba layan 5 km uzunlu unda, alkollü bir içecek tafl mak üzere kurulmufl boru hatt mevcuttur. On binlerce kiflinin görece k sa olarak nitelendirebilece imiz futbol maç izleme süresince çok miktarda içecek talep etmesi önemli bir lojistik sorunu yaratabilir. Boru hatlar yla çok miktarda içece in kesintisiz ve süreklilik gösterecek flekilde stada tafl nmas dikkat çekici bir boru tafl mac l örne idir. Boru Hatt Tafl mac l ve Lojistik Lojistik ve boru hatt tafl mac l ndan bahsedildi inde enerji lojisti i dolay s yla petrol ve do al gaz tafl mac l akla gelmektedir. Oysa konu bu kadarla s n rl de- ildir. Enerji lojisti i, enerjiyle ilgili tüm ürünlerin kayna ndan tüketildi i son nok-

151 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 143 taya kadar olan hareketinin; etkili ve verimli bir flekilde planlanmas, uygulanmas, tafl nmas, depolanmas ve kontrol alt nda tutulmas sürecinin bütününü kapsamaktad r. Bu ürünlerin lojistik hareketleri, boru hatt, deniz yolu, karayolu gibi ulaflt rma türleri ve bunlar n tafl nmas ve depolanmas yla ilgili olmaktad r. Enerji konusu uluslararas boyutta de erlendirildi inde birbirleriyle yak ndan iliflki içinde olan; iletiflim, ulaflt rma ve lojistik kavramlar yla birlikte ele al nd görülmektedir. Bu dört konunun birlikte ele al nmas n n nedeni, baflta ekonomik ve siyasi olmak üzere, enerjinin stratejik boyuttaki öneminden kaynaklanmaktad r. Ulaflt rman n küreselleflme içindeki yeri de erlendirildi inde, ulaflt rma a lar - n n önemli oldu u görülür. Bu önem, ulaflt rman n üretim ile talep merkezleri aras ndaki iliflkileri yönlendirmesinden kaynaklan r. Küresel ticaretin merkezinde olabilmek için ulaflt rma a lar içinde ana ulafl m hatlar ile bu hatlar n bafllang ç, bitifl ve transfer merkezlerinde önemli bir konumunda olabilmek gerekir. Baflka bir deyiflle, küresel ticari iliflkilerin bir parças olmak küresel ulaflt rma sistemlerinin stratejik bir unsuru olmaya ba l d r. Lojistik aç s ndan merkez olabilmenin temel flart, ulafl m a lar içinde, özellikle ana koridorlarda talebi yönetebilecek konuma ulafl lmakla mümkündür. flte üretim için son derece önemli olan enerjinin üretim ve ulaflt rma hatlar üzerinde olmak, küresel üretim faaliyetleri aç s ndan da önemli olmak anlam na gelir. Petrol ve do al gaz gibi önemli enerji kaynaklar n n tafl nmas n sa layan boru hatlar n n geçti i bölgelerde yer almak ülkelere ve ilgili bölgelere önemli stratejik üstünlük kazand rabilir. Her yerde mevcut olmayan bu üretim faktörlerini elde edebilmek ve bu üretim girdilerine yak n olmak üretim için son derece de erli olacakt r. Bildi imiz gibi, hâlihaz rda önemli bir girdi maliyeti oluflturan petrol ve do- al gaz n tafl ma maliyeti artt kça üretilen mal ve hizmetlerin de maliyeti artacakt r. Sonuç olarak bu enerji kaynaklar n n daha az bir maliyetle istenilen yerde ve istenilen zamanda bulunmas önemli bir lojistik ihtiyac d r. Boru hatt tafl mac l da bu ihtiyac karfl layabilecek ulaflt rma sistemlerindendir. Küresel ticaretin merkezinde rol alabilmek yaln zca ulaflt rma a lar n n ana güzergâhlar ve terminallerinde bulunmakla mümkün olmaz. Ulaflt rma sistemlerine ilave olarak, iletiflim sistemleri, lojistik alt yap lar ve enerjinin küresel ak fl ndaki stratejik konum da önemlidir. Küresel iliflkiler içinde talep merkezlerine enerji iletiminde, enerji lojisti i kavram ortaya ç kmaktad r. Küresel enerji koridorlar içinde bulunmak, tafl mac l k, depolama, transit aktarma gibi lojistik faaliyetlerin bir parças olmak, enerji lojisti i yönünden de küresel merkez konumuna gelmek demektir. Özellikle enerji kaynaklar ile talebin yo unlaflt bölgeler aras ndaki tafl ma, aktarma, depolama faaliyetlerinin yap lmas enerji lojisti inin ticari, ekonomik ve siyasi önemini ortaya koyar. Boru hatlar yla yap lan do al gaz ve petrol tafl mac l n n enerji lojisti i de erlendirmelerinde öne ç kt görülmektedir. Enerji kaynaklar ile talep merkezleri aras nda köprü konumunda olmak, enerji lojisti i merkezi olabilmenin önemli bir unsurudur. Enerji lojisti inde merkez olabilmek ve transit tafl mac l kta boru hatlar baflta olmak üzere, enerji tafl mac l n n gelifltirilmesi ekonomik faydalar na ilave olarak stratejik avantajlar da ortaya ç karmaktad r. Di er yandan, üretim yerinden tüketim noktalar na do ru genellikle boru hatlar ile tafl nan petrolün elektrik enerjisiyle çal flanlar d fl nda tüm tafl tlar için gerekli olan enerji kayna oldu unu da unutmam z gerekir. Bu kapsamda ele ald m zda, tafl mac l n iflgücü ve yükün hareket edebilirli i, petrolün ise tafl mac l k anlam na geldi ini görmekteyiz. Baflka bir ifade ile tafl mac l k için petrol, petrol için

152 144 Ulaflt rma Sistemleri tafl mac l k gerekir. Mal ve hizmet üretimi için enerji ve lojistik, enerji ve lojistik için tafl mac l k gerekir. Sonuç olarak enerji, enerjinin tafl nmas, lojistik, tafl mac l k ve üretim birbirinden ay ramayaca m z kavramlar olarak karfl m za ç kmaktad r. B LG LET fi M A LARI Daha önceki ünitelerimizde günlük insan ve ekonomi hayat nda s kça kulland - m z ulaflt rma türlerini inceledik. Ulaflt rma olmadan insanlar n ihtiyaçlar n karfl layacak mal ve hizmetlerin üretilmesinin art k neredeyse imkâns z oldu unu vurgulad k. Bu ünitelerimizde, tafl mac l n, ülkelerin ekonomik kalk nmas ve toplumlar n geliflmesinde ne denli önemli oldu unu s k s k dile getirdik. Bu tafl mac l k türlerinde, lojistik bak fl aç s yla, üretim için gerekli olan geleneksel üretim faktörlerinin tafl nmas üzerinde durduk. Bu ünitemizde ise, di er ulaflt rma türleri bafll alt nda, boru hatt tafl mac l - n aç klamaya çal flt k. Peki, sizce tüm bunlar n d fl nda, geriye ele almad m z baflka ulaflt rma türleri kalmad m? Mal ve hizmet üretiminde vazgeçilmez olan geleneksel yolcu ve yük tafl mac l n n d fl nda, tafl maya konu olan fleylerden pek akla gelmeyen baflka bir tafl nan çeflidi yok mu? Al fl lm fl n d fl ndaki yükleri tafl yan, yeniça a özel ça dafl ulaflt rma araçlar neler olabilir? flte bu bölümümüzde al fl lm fl n d fl nda bir tafl nan n, al fl lmad k bir biçimde nas l tafl nd n ve bunun lojistik aç s ndan neden önemli oldu unu ele alaca z. Günümüzde, teknolojideki geliflme sayesinde, bilgi toplumu dönüflümü giderek h z kazanm fl durumda. Art k yepyeni bir ça, bilgi ça n yaflad m z söyleyebiliriz. Bu kapsamda günlük yaflant m zda; bilgi ça, bilgi toplumu, bilgi teknolojisi, bilgi alt yap s, bilgi otoyolu gibi terimlerin s k s k kullan ld n görmekteyiz. Bunun temel nedeni, günümüzde bilginin ekonomik kalk nma ve toplumlar n geliflmesi aç s ndan tafl d önemin giderek artmakta olmas d r. Bu dönüflüm ve de iflim bilgiyi önemli hale getiriyorsa o zaman, nas l geleneksel olarak niteleyebilece imiz üretim faktörlerinin tafl nmas gerekliyse veri ve bilginin tafl nmas da o denli gerekli olacakt r. Bu durumda karfl m za, al fl lm fl n d - fl nda bir yük çeflidi, farkl bir tafl nacak fley ç kmaktad r: Veri ve bilgi. Veri en basit tan m yla bilginin ifllenmemifl ham halidir. Bilgi ise verinin ifllenerek karar vericiler için anlaml ve kullan fll duruma gelmifl halidir. Lojistik süreçte de erlendirirsek veri, iflletmelerin karar almada kulland hammaddedir. Bilgi ise bu hammaddenin ifllenerek karar almada fayda yaratacak hale dönüfltürülmesidir. Veri; toplama, s n flama, yeniden düzenleme, özetleme, saklama, yeniden elde etme ve iletme gibi ifllemlerden geçerek bilgiye dönüfltürülür. Bu ifllemler içersinden iletme bizim için bilginin bir yerden bir yere tafl nmas aç s ndan önemlidir. Önemli oldu- unu vurgulad m z bilginin insanl k ve iflletmeler için yararl ve kullan fll olmas n istiyorsak bilginin, olmas gereken zamanda, olmas gereken yere iletilmesi ya da baflka bir deyiflle ulaflt r lmas gerekir. Bu gereklilik bizlere iflletmelerin etkin ve verimli üretim yapabilmek için lojistik faaliyetlerden yararlanma gere ini hat rlatm yor mu? Veri ve bilginin, kayna ndan gerekli olduklara yere tafl nmas için bilgi iletiflim a lar kullan l r. Bu bak fl aç s yla bilgi iletiflim a lar n, rahatl kla ulaflt rma ve lojistik kapsam nda ele alabiliriz. Peter F. Drucker a göre, yeni ekonomide bilgi, bireyler ve toplum aç s ndan birincil kaynakt r. O halde bilginin ya da bilgi üretilmesinde kullan lan verinin tafl nmas son derece önemlidir. Bu durumda, tafl maya konu olan bilginin, giderek daha çok önem kazanmas n n temel nedenlerini afla da k saca aç klayal m:

153 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 145 Pazarlarda rekabetin artmas ve yenilikçi olma gere inin artmas. Günümüzde refah yaratan endüstrilerin büyük bir k sm n n bilgi yo un olmas. Erken iflten ayr lmalar ve artan iflgücü devir h z n n bilgi kayb na yol açmas. Küçük ve orta boy iflletmelerin uluslararas bir ölçekte kaynak bulma imkanlar na kavuflmas yla artan karmafl kl n yönetilmesine gereksinim duyulmas. nternet in ortaya ç k fl yla elektronik ticaretin geliflmesi ve çeflitlenmesi.. flletmelerin bilgi ekseninde rekabet etmesi ve iflin büyük bir k sm n n bilgiye dayal olmas. Yaflam boyu ö renme gereksiniminin kaç n lmaz olmas. Bilgi ve Bilgi Yönetiminin flletmeler çin Önemi Gündelik hayat m zda, önemli ya da önemsiz, pek çok karar veririz. Örne in okula gidip gitmemeye, akflam yeme inde ne yiyece imize, evden ç karken ne giyece imize... Dikkat ederseniz, asl nda bütün kararlar n, seçenekler içinden bir tanesini seçmek oldu unu görebilirsiniz. Demek ki karar verebilmek için, önce çeflitli seçeneklerimizin olmas gerekir. Bu durumda, en az ndan, seçeneklerimizin neler oldu unu bilmeliyiz. Bu yüzden, her karar bilgi gerektirir. Bilgi ihtiyac olmayan hiçbir karar yoktur. Elbette baz kararlar verirken, di erlerinden çok daha fazla bilgiye ihtiyaç duyar z. Di er yandan, iflletmelerin etkin ve verimli olabilmeleri için etkin kararlar n al nmas flartt r. O halde karar almak, iflletmeleri etkin ve verimli bir flekilde yönetebilmek için bilgiye ihtiyac m z vard r. Do ru bilgiye sahip olanlar daha do ru ve güvenilir kararlar verebilirler ve dolay s yla daha baflar l olurlar. Günümüzde, bilginin önemi giderek artmaktad r. Yaflanan teknolojik geliflmeler sayesinde, çok büyük miktarlardaki bilgilere kolayl kla ulaflabilmekte ve onlar kullanabilmekteyiz. Fakat bilginin iflletmeler için de er yaratabilmesi için yönetilmesi gerekir. Bilgi yönetimi ise; elde etme, saklama ve transfer etme gibi temel üç bilgi etkinli i olarak tan mlan r. Daha genifl bir tan mla bilgi yönetimini, do rudan iflletme içinden veya iflletme d fl kaynaklardan edinilen verilerin; tasnif edilmesi, stoklanmas, yorumlanmak üzere ilgili yerlere gerekli zamanlarda da t lmas ve sahip olunan bilginin güncellenmek üzere gözden geçirilmesi sürecidir. Do ru ve güvenilir bilgi, örgütleri de er yaratma ve yarat lan de eri izlemede etkin k lar. Bilgi yönetimi, bilgi ekseninde rekabet eden iflletmelerde gelecekteki baflar n n temelini oluflturmaktad r. Bilginin büyük bir güç haline geldi i günümüzde, geliflmifl ülkeler ve baflar l iflletmeler yat r mlar n n büyük bölümünü bilgi teknolojilerine ay rmaktad rlar. Bilgi devrimine bilginin üretilmesini, saklanmas n, stoklanmas n, ifllenmesini, da t - m n, tüketimini sa layan ve kolaylaflt ran bilgisayar yol açm flt r. Bilgi toplumunda bilginin kullan m artt kça, üretimin yap s da de iflmekte; bilgi, iflgücü ve sermayeden daha önemli bir etken olarak üretime girmektedir. Dolay s yla, bilgi yaln zca küresel iflletmeler aç s ndan de il, bütün iflletmeler aç s ndan önemlidir. Bilgi ve bilginin yönetilmesi iflletmeler için bu kadar önemliyse bilgi ve bunun tafl nmas da önemli midir? Cevab m z kesinlikte evet olacakt r. Çünkü bilgi kaynaklar na eriflim, bilginin taranmas, elde edilmesi, istenilen zamanda istenilen yerde olmas, ifllenmesi ve paylafl lmas ancak bilginin tafl nmas ile mümkün olmaktad r. Zaten yukar daki aç klamalarda bilgi tafl mac l n n bilgi yönetim sürecinin do al bir parças oldu unu göreceksiniz.

154 146 Ulaflt rma Sistemleri Bilgi Teknolojisi: Bilgi teknolojisini bilginin yarat lmas, toplanmas, biriktirilmesi, ifllenmesi, yeniden elde edilmesi, yay lmas, korunmas ve bunlara yard mc olan araçlar olarak tan mlayabiliriz. Bilgi Teknolojileri ve Bilgi Tafl mac l Tar m ve sanayi toplumlar nda mal ve hizmetlerin bir yerden bir yere h zla aktar lmas için nas l geliflmifl karayolu, demiryolu, hava yolu ve deniz yolu tafl mac l na ihtiyaç duyuyorsak, bilgi toplumunda da her tür bilginin taraflar aras nda h zla aktar lmas için bilgi otoyollar na ihtiyaç duymaktay z. Ne mutlu ki teknolojik geliflmeler art k pek çok veri türünü say sal hale getirmemize ve bunlar n çok h zl bir biçimde istenilen yere iletilmesine, baflka bir deyiflle ulaflt r lmas na olanak vermektedir. Demek ki, bilginin tafl nabilmesi için, ifllenmesine ve çeflitli ortamlar vas tas yla iletilmesine ihtiyaç vard r. Bu aç dan bak ld nda, bilgi iflleme sürecinden k saca bahsetmemiz gerekir. Verinin ifllenerek bilgiye dönüflmesi ve ifllenmifl bilginin tafl - narak yararl hale gelmesi iflletmelerin etkin kararlar vermesini kolaylaflt racakt r. Bilgiyi ifllemekte kulland m z araçlar cihazlar ve kavramsal araçlar olarak iki ana grupta toplayabiliriz. Bilgi ifllemekte kulland m z cihazlar; telefon, radyo, televizyon ve en önemlisi bilgisayar gibi cihazlard r. Çok uzun süredir kullan lan, kullan m hakk nda her birimizin kendili inden bilgi sahibi oldu u dil, alfabe gibi kavramsal araçlar olmadan bilgi teknolojileri bir ifle yaramayacakt r. Bilginin toplanmas nda, ifllenmesinde, depolanmas nda, a lar arac l yla bir yerden bir yere iletilmesinde ve kullan c lar n hizmetine sunulmas nda yararlan lan ve iletiflim ve bilgisayar teknolojilerini de kapsayan bütün teknolojileri bilgi teknolojisi olarak adland rabiliriz. Bu tan mdan hareketle, asl nda bilginin tafl nd ortam n daha çok iletiflim ve bilgisayar teknolojileri oldu unu görüyoruz. Bilgi ve iletiflim teknolojileri, bilgiye ulafl lmas n ve bilginin oluflturulmas n sa layan her türlü görsel, iflitsel bas l ve yaz l araçlard r. letiflim teknolojisi, mesajlar n bir yerden bir yere h zl bir flekilde iletilmesine olanak sa lamakta, bilgisayar teknolojisi ise hesaplama ve bilgi iflleme yeteneklerimizi milyonlarca kere art rmaktad r. Ekonominin geliflmesi ve bilgi teknolojisi olanaklar n n mevcut olmas ve etkin bir flekilde kullan lmas aras nda önemli bir iliflki vard r. Yararl bilgilere en k sa zamanda eriflmek, bunlar kullanarak do ru kararlar alabilmek, üretilen yeni bilgileri gerekli yerlere ulaflt rabilmek rekabet edebilirli in önemli bir koflulu haline gelmifltir. Bilgi teknolojilerinin ve bunlar n etkin kullan m n n ekonomide oynad rol 19. yüzy lda elektri in yaratt etkiyle karfl laflt r l r. Elektrik a nas l evleri, okullar, fabrikalar enerji sa lamak için birbirine ba l yorsa, bilgi a lar da bilgi sa lamak için söz konusu birimlerdeki insanlar birbirine ba lamaktad r. Bu teknolojiler sayesinde toplumda büyük de iflimler meydana gelmektedir. Hatta flunu da söyleyebiliriz ki bu teknolojiler ülkelerin geliflmifl, geliflmekte olan ve geri kalm fl olarak nitelenmesini belirleyebilecek kadar büyük bir öneme sahiptir. Bilgi teknolojileri sayesinde bilgiler bir yerden baflka bir yere çok büyük bir h zla ulaflt r lmaktad r. Bilgiyi aramak, bilgiye eriflmek, bilgiyi edinmek ve kullan lacak yere getirmek için iletiflime ihtiyaç duyar z. As l arad m z bilgiye ulaflmak için bile çeflitli bilgileri bir yerden gerekli olan yere ulaflt rmam z gerekir. Örne in bir bilgi ararken neyi nerede arad m z bilgisini ilgili sisteme göndermemiz gerekir. Buldu umuz bilgiyi ise buldu umuz yerden gerekli olan yere ulaflt rmam z gerekir. flte tüm bunlar asl nda bir çeflit tafl mac l k de il midir? Evet, bu bir tafl mac l kt r. Fakat tafl nan bilgi al fl lageldi imiz yüklerin özelliklerine sahip de ildir, bilginin tafl nd yol ve onu tafl yan tafl t farkl d r.

155 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri Bilgi iletiflim a lar na sistem yaklafl m aç s ndan bakt m zda bilgi paylafl m - n n bilginin iletimi vas tas yla kullan l r flekle dönüfltü ünü görüyoruz. Bilginin iletimi bilgisayar ve iletiflim teknolojileri ile yap lmaktad r. Bu nedenle bilgi iletiflim a lar ndan bahsedildi inde k saca bilgi teknolojilerinin önemi ortaya ç kmaktad r. Bilgi teknolojileri insanlar n ya da iflletmelerin bilgiye istedi i anda istedi i mekanda ulaflabilmesini sa lamaktad r. flletmeler, biliflim teknolojileri sayesinde, etkinliklerini ve verimliliklerini art rmakta, maliyetlerini ise azaltabilmektedir. Bu teknolojilerin geliflmesi sayesinde e-ticaret gibi yeni iflletmecilik biçimleri ortaya ç km flt r. E-ticaret lojistik faaliyetlerine ve ulaflt rma hizmetlerine olan talebi giderek art rmaktad r. Bilgi teknolojilerinde tafl nan bilginin büyüklü ü, çeflitlili i ve tafl ma h z giderek artmaktad r. Bu sayede bilginin gerçek anlamda tafl nmas gündeme gelmifltir. Üstelik bu tafl mac l n maliyeti de giderek azalmaktad r. Bilgi ak fl h z n n artmas ve bunun sonucu olarak karar verme sürecinin k salt lmas bilgi toplumunda yaflaman n da bir ön koflulu haline gelmifltir. Bilgisayar a lar h zl veri iletiflimine olanak sa lamaktad r. Bilgisayar a lar nda h z bilginin ne kadar çabuk bir yerden bir yere aktar lmas yla ilgilidir. Bilgisayar a lar n n h z 1 saniyede bir yerden di erine aktar lan bit sayesinde ölçülür. Günümüzde s radan bir bilgisayar a nda 10 Mbit/sn ve 100 Mbit/sn gibi h zlarda bilgi aktar l r. A dan geçebilen ortalama bit miktar, bir a a tak labilen bilgisayar say s, bir bilgisayar n iletim yaparken ne kadar bekledi i, ortalama ne kadar zaman içinde bilginin aktar labildi i gibi özellikler asl nda ham h zdan daha önemlidir. Saniyede birkaç yüz bit iletim h z ndan milyarlarca bit saniye h zlara ulafl lm flt r. Böyle bir kablo yap s nda 1 saniyede 2500 kitap sayfas bir yerden di erine aktar labilir. Böyle bir aktar m kapasitesinin gereksiz oldu unu düflünebilirsiniz. Fakat yüzlerce bilgisayar n ayn kablo üzerinden birbirine ba l oldu unu düflünürseniz bu h z baz durumlarda yeterli olmayabilir. 147 Bit: Programlama ve haberleflmede, bir bit bilgi depolama ve haberleflme veya ba lant n n en küçük temel ünitesidir. Kilobit (1000 bit), megabit ( bit) ve gigabit ( bit) fleklinde katlar ndan söz edilebilir. Bilgisayar A lar ve Bilgi Tafl mac l Bilgisayar a, birbirlerine ba l ve birbirleri aras nda metin, ses, sabit ve hareketli görüntü aktar m yapabilen bilgisayarlar n oluflturdu u yap d r. A lar sadece bilgisayarlardan oluflmaz. Yaz c, taray c, yedekleme üniteleri gibi donan mlar da a da bulunabilir. A iflletim sistemleri kullan c lar n a kaynaklar na ulafl m için olanak sa lar. Bir bilgisayar a ; iletim ortam, iletim yöntemi, donan m ve yaz l m olarak dört temel ögeden oluflur. Bilgisayar a lar oluflturulurken iletim ortam olarak; metal kablolar, fiber optik kablolar veya atmosfer kullan labilir. flte iflletmeler için gerekli her türlü bilgi, birbirine ba l olan bu bilgi otoyollar üzerinden tafl n r. letim yöntemi, ortam üzerinden bir bilgisayardan di erine nas l bilgi gönderdi imizdir. Ortam olarak metal kablolar seçilirse, bilgisayarlar metal kablolarla birbirlerine ba lan r ve elektrik sinyalleri iletim yöntemi olarak kullan l r. Fiber optik kablolar ise içinden fl k geçebilen cam gibi malzemelerden üretilen kablolard r. Hava (atmosfer) ortam nda k z lötesi fl nlar veya radyo dalgalar kullan labilir. flte bilgileri tafl yan tafl t araçlar m z da bunlard r. Bilgisayardan bir di erine gönderilmek istenen bilgilerin, iletim ortam na uygun bir flekle getirilmesi gereklidir. Örne in, fiber optik kablo üzerinden iletim için gönderilecek bilgilerin fl k sinyalleri haline getirilmesi gereklidir. Bu dönüflüm ifllemi arayüz donan m yla gerçeklefltirilir ve dönüfltürülmüfl bilgi fiber optik kabloya iletilir. Bir iletim ortam üzerinden bir bilgisayar n di erine bilgi gönderebilmesi için, her iki bilgisayar üzerinde de çal flan bir yaz l ma gereksinim duyulur. Bu yaz l ma

156 148 Ulaflt rma Sistemleri a iflletim sistemi ad verilir. Kullan c a iflletim sisteminin sa lad hizmetlerle, a daki di er bilgisayarlar n kaynaklar na ulaflabilir ve yaz c, taray c gibi a a ba l cihazlar kullanabilir. Bilgisayar a lar, içerdikleri bilgisayarlar n büyüklüklerine, kaplad klar co rafi alana göre de iflik isimler al rlar. Bir iflyerinde, bilgisayar laboratuar nda, binada, kampusta bulunan bilgisayarlar n oluflturduklar a a, yerel alan a ismi verilir. Yerel alan a dar bir co rafi bölgeye yay lm fl olan a d r. Bir flehirdeki, bir ülkedeki, bir k tadaki bilgisayarlar n oluflturduklar a a genifl alan a ismi verilir. Genifl alan a lar birçok yerel a n birlefliminden oluflur ve genifl bir co rafi alana yay l r. Süper otoban olarak görebilece imiz fiber optik kablolar sayesinde bilgisayarlar ne kadar uzakta olurlarsa olsunlar gerçek zamanl olarak birbirlerine ba lanm fl olurlar. Bilgisayar a lar bu sayede iletiflim ve iflbirli i engellerini ortadan kald rarak iflletmelerde sinerji oluflumunu ve ortaklafla giriflimcili i desteklemektedir. Bu da bilgisayar a lar aras nda bilgi tafl mac l n n önemini göstermektedir. Bilgisayar a lar na verebilece imiz en uygun örnek internettir. nternet dünya genelinde bilgisayar a lar n birbirine ba layan ve a lar n a olarak da an lan adeta s - n rs z bir iletiflim ve bilgi ortam d r. Bilgisayar donan m ve iletiflim maliyetlerindeki azalma, iletiflim h zlar n n artmas, internette bilgi da l m ve kullan m nda yeni ufuklar açan yaz l m ve araçlar n gelifltirilmesi sayesinde internet kullan m bafl döndürücü bir h zla artmaktad r. Günümüzde bir milyar n üstünde kullan c ya ulaflt tahmin edilen internetin ayda %10 oran nda büyüdü ü tahmin edilmektedir. Sundu u s n rs z imkanlarla, bafllang çta yaln zca teknik amaçlara yönelik olarak gelifltirilmifl olan internet, bilgi teknolojilerindeki geliflmelerin de deste iyle, art k sosyoekonomik hayat n vazgeçilemez bir arac olmufltur. Elektronik posta, veri transferi, bilgi da t m, bilgi arama/tarama, video konferans gibi ifllevler yan nda rezervasyon ve al flverifl için de internet yo un olarak kullan lmaktad r. Görüntü ve sesin say sallaflt r lmas, kaplad klar alanlar n giderek azalt lmas ve h zl transferini mümkün k lan teknolojiler sayesinde günümüzde art k internet üzerinden TV izlemek, müzik dinlemek ve görüntülü iletiflim kurmak mümkün hale gelmifltir. Baflka bir deyiflle, büyük miktarlardaki her tür bilgi bu a a eriflimi olan dünyan n her yerindeki bilgisayarlar aras nda; kolay, h zl ve ucuz bir flekilde tafl - n r, paylafl l r olmufltur. WWW (World Wide Web) olarak adland r lan web siteleri, internette bilgi transferi ya da kitab m z n konusu aç s ndan ele al rsak, bilgi tafl mac l için kullan - lan temel araçlard r. Web sayfalar sayesinde elektronik ticaret büyük bir h zla geliflmektedir. Bilginin h zl bir flekilde tafl nmas n sa layan bilgi teknolojileri ve bunlardan birisi olarak kabul edebilece imiz internet geliflimi sayesinde yeni ekonomi anlay fl nda temel üretim faktörlerinden biri olan madde, eskiye göre önemini yitirerek yerini h z ve bilgiye b rakm flt r. SORU 4 Bilgisayar a lar SIRA ve S ZDE internet bilgisayarlar n ifllevini nas l etkilemifltir? Bilgi Teknolojileri ve Lojistik Bilgi teknolojilerinin lojistikle iliflkisini iki farkl flekilde kurabiliriz. Öncelikle, di- er yüklerin tafl nmas na benzer olarak, bilginin de tafl nmas gerekir. Di er yüklerin tafl nmas n SORU gerektiren faktörler bilginin tafl nmas için de benzerdir. Bilgi de üretimin gerçeklefltirilebilmesi için bir girdi olabilir ya da üretim süreci sonunda bir ürün özellikleri tafl yabilir. Bilginin üretim için üretim yerine getirilmesi, üretim sonunda gerekli yerlere da t lmas gerekebilir. Bununla birlikte bilginin bulunmas, AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

157 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 149 ilgili yere getirilmesi ve sonunda da t lmas n yapmak için lojistik iflletmelerinden söz etmemiz mümkün de ildir. Bilgi teknolojilerinin lojistikle di er bir ilgisi ise lojistik faaliyetlerinin gerçeklefltirilmesinde önemli bir araç olarak kullan lmas d r. Lojistik sektöründe, sözünü etti imiz dönüflümlere ve bu kapsamdaki teknolojik geliflmelere ba l olarak, çok önemli de iflim ve geliflmeler yaflanmaktad r. Ulusal ve uluslararas alanda ticaret ve üretimin geliflmesi ve dolay s yla lojistik sektörün büyümesi tüm bunlar yönetecek bilgi teknolojilerinin de benzer flekilde h zl geliflimine neden olmaktad r. Tafl mac l n ve sevkiyatlar n planlamas nda, evraklar n haz rlanmas nda, sevkiyat n gerçeklefltirilmesinde, ulafl m n gerçek zamanl olarak takip edilmesinde, teslimatta, bedelin tahsilat nda, iade ifllemlerinde ve ilgili bütün lojistik süreçlerde bilgi teknolojilerinin kullan m giderek yayg nlaflmaktad r. Ürünlerin do ru zamanda, do ru yerde, do ru bilgi ile sunulmas na imkan verecek, nitelikli bilginin an nda transferi bilgi teknolojileri sayesinde gerçekleflmektedir. Bu teknolojiler lojistik iflletmelerine, müflterileri için nitelikli ve çok daha h zl çözümler ortaya koyabilme becerisini kazand rmaktad r. Bilgi teknolojilerinin kullan m sadece tafl mac l k faaliyetleri ile s n rl kalmamaktad r. Lojistik zincirinin bir parças olarak, tüm tafl ma türlerinde mallar n birlefltirildi i veya da t m n n yap ld tafl ma terminallerinde gönderici, tafl y c, terminal iflletmecisi, al c lar gibi lojistik hizmet alan ve verenlerin tümünü ilgilendiren bütün kesimlerin hizmet altyap lar nda bilgi teknolojileri kullan m sistemin bir bütün olarak yap s n n etkinli ini artt rmaktad r. Sistemin bütünleflmifl olmas, bu kapsamda hizmetleri üreten ve alanlar n bilgi ifllem altyap lar n n günümüzde art k birbirleriyle entegre sistemler haline gelmesi anlam n tafl maktad r. Al c n n siparifl vermesinden itibaren üretimle ilgili lojistik, finansal planlama, depo yönetimi, stok kontrolü, tafl mac lar n sevkiyat planlamas gibi süreçlerin tamam birbirleriyle etkileflimli olarak gerçek zamanl hizmet üretecek duruma dönüflmüfltür. Lojistik süreçler içinde üzerinde önemle durulmas gereken süreçlerin biri de depolama ve ambalajlamad r. Ambarlar n teknolojik geliflmelerle ürün kabulünden stok yönetimine, raf sistemlerinden yükleme boflaltmaya kadar tüm sistemleri günümüzde bilgi teknolojilerine ba l hale gelmifltir. Mevcut lojistik operasyonlar yan nda gelece i de tahmin etmek önemlidir. Bilgi sistemlerinin gücünün geliflmesi, lojistik iflletmeleri karmafl k ifllemlerini yapabilecek hale getirmifl, gelece e yönelik tahminlerle ilgili modellemelerde bilgi teknolojileri vazgeçilmez konuma gelmifltir. Bir baflka önemli husus lojistik istihdamla ilgilidir. Süreçlerin güvenirli i, verimlilik ve etkinlik sa lamada çal flan personelin süreçlerle uyumlu hale gelebilmesinde bilgi teknolojileri önemli rol oynamaktad r. Kurumsal kaynak planlamas (Enterprise Resource Planning-ERP), üretim kaynak planlamas (Manufacture Resource Planning-MRP) gibi süreçlerin bütününü idare edebilecek altyap lara ihtiyaç her geçen gün artmaktad r. Görüldü ü gibi, bilgi teknolojileri lojistik sistemlerin geliflmesinde kilit rol oynamaktad r. Buradaki temel e ilim lojistik operasyon süreçlerinin küçük bir parças yerine, tüm süreçleri idare edebilecek yap lanman n olmas d r. Küresel iflletmelerin pek ço u bu e ilim içersinde bulunurken, ülkemizdeki iflletmelerin lojistik alt yap lar yönünden bak ld nda benzer çizgiyi yakalamak konusunda ayn seviyede bulundu umuzu söylemek do ru olmaz. Bu çizgiyi yakalaman n yolu bilgi teknolojilerine do ru yat r m yapacak iflletme yönetimi kadar, bu teknolojileri kullanabilecek nitelikli personelin de istihdam ndan geçmektedir.

158 150 Ulaflt rma Sistemleri Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Di er tafl mac l k türlerinden boru hatt tafl mac l n tan mlayabilmek ve tafl maya konu olan hammadde ve ürünleri aç klayabilmek. Di er tafl mac l k türleri içersinde dünyada en yo un olarak kullan lan türlerden birisi boru hatt tafl mac l d r. Boru hatt tafl mac l yükün bir yerden bir yere borular vas tas yla tafl nmas - d r. Tafl maya en çok konu olan yükler petrol ve do algazd r. Bunlar n yan nda baz madenler ve kararl kimyasallar da boru hatlar ile tafl nmaktad r. Baflta su olmak üzere, içeceklerin tafl nmas nda da boru hatlar kullan m örnekleri yayg nd r. Gelecekte baz tar m ürünlerinin de boru hatlar ile tafl nmas söz konusudur. Görünen odur ki, lojistik sektörü enerji lojisti inin yan nda gelecekte hiç akla gelmeyen ürünlerin de tafl nd boru hatlar ndan faydalanacaklard r. Boru hatt tafl mac l n n önemini, avantajlar - n ve dezavantajlar n aç klayabilmek. Boru hatt tafl mac l, dünyadaki kullan labilir temel enerji kaynaklar n n bir yerden bir yere emniyetli, düflük maliyetli ve çevreci bir yaklafl mla tafl yan en önemli tafl ma türüdür. Boru hatt tafl mac l n n önemi, bu türün avantajlar na bak ld nda aç kça ortaya ç kmaktad r. Bununla birlikte tafl madan kaynaklanan dezavantajlar tafl mac l n gelecekteki durumunu belirleyecek önemli faktörler olacakt r. A MAÇ 3 Bilgi iletiflim a lar ndaki bilgi tafl mac l na iliflkin temel kavramlar tan mlayabilmek ve bilgi iletiminin önemini aç klayabilmek. Di er tafl mac k türlerinden birisi de bilgilerin a lar vas tas yla tafl nmas d r. Veri, bilginin temelidir. fllenen verilerden de bilgi oluflmaktad r. flte sözü geçen bu bilgi ve bilginin iletiminin iflletmeler aç s ndan önemi her geçen gün artmaktad r. Zaman ve mekan faydas sa layan bilgi, iflletmelerde de er yaratmaktad r. Bu aç dan bak ld nda bilgi, bilgi yönetimi ve bilgi teknolojileri günümüz iflletmelerinin oldu u gibi lojistik iflletmeleri için de vazgeçilemez durumdad r. Klasik iletiflim a lar n n yan nda günümüzde büyük miktarlardaki bilgiler bilgisayar a lar, internet ve intranet a lar vas tas yla h zl bir flekilde ihtiyaç duyanlara ulaflmaktad r. K sacas bilgi otoyollar dünyay sarm fl ve daha yo un bir flekilde sarmaya devam etmektedir ve lojistik sektörü bu otoyollarda faaliyetlerine devam edecektir.

159 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 151 Kendimizi S nayal m 1. Boru hatt tafl mac l nda, hareket halinde olan nedir? a. Boru b. Tafl nan c. Tafl yan d. Tafl t e. stasyon 2. Boru hatlar ile petrol tafl mac l n n kara ve deniz yolu tafl mac l na göre avantaj yla ilgili afla daki ifadelerden hangisidir do rudur? a. Daha h zl, ekonomik ve emniyetlidir b. Yat r m maliyeti düflüktür c. Kara ve deniz ulafl m n n trafik yükünü artt r r d. Arz ve talep yeterlidir e. Çevre kirlili i yarat r 3. Petrol boru hatlar kaç grupta toplan r? a. 1 b. 2 c. 3 d. 4 e Boru hatlar yla ilk petrol tafl mac l afla daki ülkelerden hangisinde bafllam flt r? a. Rusya b. ABD c. Çin d. Kanada e. Suudi Arabistan 5. Afla dakilerden hangisi boru hatt n n bileflenlerinden biri de ildir? a. Borular b. Pompa istasyonlar c. Denetim sistemleri d. Borular n döflenmesi e. Enerji 6. Enerji lojisti i denildi inde akla gelen ilk terim afla- dakilerden hangisidir? a. Su tafl mac l b. Nükleer ürünler tafl mac l c. Kömür tafl mac l d. Petrol ve do al gaz tafl mac l e. Tar m ürünleri tafl mac l 7. Dünya örnekleri incelendi inde, afla dakilerden hangisi boru hatlar ile tafl nmas mümkün olan maddelerden biri de ildir? a. Çeflitli madenler b. Baz tar m ürünleri c. Rafineri petrol ürünleri d. fiehir çöpleri e. Toprak 8. Bilginin toplanmas nda, ifllenmesinde, depolanmas nda, a lar arac l yla bir yerden bir yere iletilmesinde ve kullan c lar n hizmetine sunulmas nda yararlan lan, iletiflim ve bilgisayar teknolojilerini de kapsayan kavrama ne ad verilir? a. Bilgi ça b. Bilgi toplumu c. Bilgi teknolojisi d. Bilgi iletimi e. Bilgi paylafl m 9. Afla dakilerden hangisi bilgisayar a ö elerinden biri de ildir? a. Yaz l m b. Donan m c. letim ortam d. letim yöntemi e. Enerji 10. Bilgi iletiflim a lar na sistem yaklafl m aç s ndan bakt m zda, afla dakilerden hangisi sistemin unsurlar ndan biri de ildir? a. Bilgi afl m b. Bilgi paylafl m c. Bilgi iletimi d. Biliflim teknolojileri e. Bilgi kullan m

160 152 Ulaflt rma Sistemleri Okuma Parças Petrol ve Do algaz Boru Hatlar Stratejisi Tarih boyunca oldu u gibi günümüzde de güçlü olmak isteyen devletler enerji kaynaklar n n bulundu u bölgeleri ve ulafl m yollar n kontrol etmeye çal flmaktad rlar. Petrol ve do algaz rezervlerinin ancak y l daha ihtiyaçlar karfl layabilece i de erlendirildi inde, enerjinin öneminin her geçen zaman daha da artaca ve 21. Yüzy l n bir enerji yüzy l olaca aç kt r. Dolay s yla bu yüzy lda da güçlü olmak isteyen devletler enerji kaynaklar n n bulundu u bölgeleri ve ulafl m yollar n kontrol etmeye çal flacaklard r. Dünya ispatlanm fl petrol rezervlerinin %56 s n n Ortado u da, %7 sinin Hazar Havzas ve kuzeyinde; do algaz rezervlerinin ise %32 sinin Ortado u da, %25 inin Hazar havzas ve kuzeyinde bulundu u dikkate al nd - nda, dünya enerji kaynaklar n n büyük bir bölümünün bulundu u Ortado u, Hazar havzas ve kuzeyi kalpgah olarak adland r labilir. Petrol ve do algaz n kalpgahtan tüketim bölgelerine ç k fl yapt yollar n bafllang c Bat da Beyaz Rusya, Ukrayna ve Türkiye; do uda Özbekistan, Afganistan ve Pakistan d r. Bu ülkeler kenar kuflak ülkeleri ve yak n civar n kap s d r. Ayr ca Balt k Denizi; Karadeniz, stanbul ve Çanakkale bo azlar ; Do u Akdeniz, K z ldeniz, Aden Bo az ve Süveyfl kanal ; Basra Körfezi ve Hürmüz bo az deniz ç k fl yollar d r. Petrolün ve do algaz n %48 inin OECD ülkelerinde, bunun da %35 inin Avrupa da tüketildi i göz önüne al nd nda Bat ya aç lan yollar n önemi ortaya ç kmaktad r. Balt k Denizi, Beyaz Rusya ve Ukrayna ç k fl kap - lar n n Rusya taraf ndan kontrol ediliyor olmas Türkiye nin ve Do u Akdeniz in ç k fl yolu olarak önemini artt rmaktad r. Türkiye jeopolitik konumuna uygun olarak tarihi ipek yolunun canland r lmas için otoyol ve demir yolu projeleri gelifltirmeye çal flmaktad r. Bölgesel bir güç, küresel bir aktör olan Türkiye mevcut konumunu daha da güçlendirmek ve bu konumuna süreklilik kazand rmak maksad yla boru hatlar ulafl m na a rl k vermek mecburiyetindedir. Özellikle büyük petrol ve do algaz rezervlerinin Türkiye nin do u ve güneyinde, büyük tüketicilerin ise bat ve kuzeybat s nda yer almas Türkiye ye önemli avantajlar sa lamaktad r. Azerbaycan, Türkmenistan, ran, Irak ve M s r do algaz n n Türkiye üzerinden Avrupa ya tafl mas n öngören Nabucco projesi Avrupa ya enerji güvenli i aç s ndan büyük faydalar sa larken, Türkiye nin bir enerji koridoru olmas n da gerçeklefltirilecektir. Bu projeyle ilgili Rusya n n karfl koymas n k rmak için gerekirse Mavi Ak m do algaz boru hatt na paralel bir hat daha çekilebilir. Bu hatla birlikte veya ayr olarak ayn hatta paralel petrol boru hatt da projelendirilebilir. Bu hat Ceyhan a kadar uzat larak Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Kerkük-Yumurtal k hatt ile bir bölgede denize ulaflt r labilir. Bu üç hatt n denize ulaflt Ceyhan Yumurtal k bölgesinde rafineri ve petrokimya tesisleri kurularak bu bölge Do u Akdeniz in büyük bir enerji terminali haline gerilebilir. Bölgeye gelecek ve bölgede üretilecek petrol ve petrokimya ürünlerinin tüketici ülkelere tafl nmas ndan daha fazla pay almak için deniz filosunun gelifltirilmesi faydal olacakt r. Karayolu, demiryolu, denizyollar ve boru hatlar ulafl m yeteneklerini gelifltiren, bu yetenekleri h zl ve etkin iletiflim hizmetleri ile destekleyen Türkiye, ulafl m koridoru olma avantaj n üretim üsleri ve terminalleriyle sinerji sa layabilecek flekilde bir araya getirebilirse iflte o zaman merkez bir ülke ve küresel bir güç haline dönüflebilir. Sand kl, A. Eriflim Tarihi:

161 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 153 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. b Yan t n z yanl fl ise Boru Hatt Tafl mac l na Genel Bak fl bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 2. a Yan t n z yanl fl ise Boru Hatt Tafl mac l n n Avantaj ve Dezavantajlar bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 3. c Yan t n z yanl fl ise Boru Hatt Tafl mac l na Genel Bak fl bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 4. b Yan t n z yanl fl ise Petrol Boru Hatlar bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 5. e Yan t n z yanl fl ise Boru Hatt Tafl mac l n n Bileflenleri bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl fl ise Boru Hatt Tafl mac l ve Lojistik bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 7. e Yan t n z yanl fl ise Di er Boru Hatlar bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 8. c Yan t n z yanl fl ise Bilgi Tafl mac l ve Ortam bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 9. e Yan t n z yanl fl ise Bilgisayar A lar ve flletme Üzerine Etkileri bölümünü tekrar gözden geçiriniz. 10. a Yan t n z yanl fl ise Bilgi Tafl mac l ve Ortam bölümünü tekrar gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Boru hatlar nda maliyet tafl nan hacimle ilgilidir. Tafl - nan hacim artt kça maliyet düfler. Tafl nan hacim kapasitenin alt nda kal rsa birim maliyet artar. S ra Sizde 2 Petrol ve do al gaz son derece önemli birer enerji kayna d r. Buna karfl n ayn zamanda tehlikeli birer maddedir. Bunlar dünyan n her yerinde olmayan enerji kaynaklar d r ve olmayan yerlerde çok daha pahal d r. Bu maddelerin üretildikleri yerlerden tüketim bölgelerine tafl nmas, maliyetlerini iyice art rmaktad r. Ayn zamanda enerji kayna olduklar için pek çok sektörün ve sanayi üretiminin girdisi durumundad r. Bunlar, insanlar n bar nma, s nma ve yeme içme ihtiyaçlar n n karfl - lanmas nda da kullan lmaktad r. Bu nedenle, temel insan ihtiyaçlar n n karfl lanmas ve ekonomi aç s ndan son derece önemli ürünlerdir. Dolay s yla bunlar n tafl nmas ve tafl ma maliyetleri de son derece önemlidir. Genellikle üretim yerleri ile tüketim yerleri aras ndaki mesafeler çok uzun oldu u için özellikle karayolu tafl - mac l ile tafl nmas, tafl ma ve petrol türevi ürünlerin maliyetlerini oldukça art rmakta, emniyeti azaltmaktad r. Emniyetin azalmas kazalar nedeniyle ülkelerin milli servetlerine zarar verir. Bu gibi nedenlerle petrol ve do al gaz n boru hatlar yla tafl nmas daha ak ll ca bir seçenektir. S ra Sizde 3 Petrol e er büyük miktarlarda tafl nacaksa, boru hatt ya da tanker kullan larak tafl nmaktad r. Tafl ma maliyetlerinde, ham petrolün co rafi olarak bulundu u yer önemli bir rol oynar. Boru hatlar ile yap lan tafl mac - l kta tafl nan ürünün tamam n do rudan kullanan tüketici, kendisinin veya üretici ülke/tasfiye flirketleri ile birlikte infla etti i boru hatt n n da bir bölümünün veya tamam n n sahibi oldu undan, sat fl fiyat ile maliyet fiyat aras nda bir ay r m yap lmas oldukça güçtür. Boru hatt ile tafl mac l n maliyeti, yat r m ve iflletme giderlerinden oluflur. Malzeme, döfleme, geçifl hakk, yap lan hasarlar için arazi sahiplerine ödenen tazminatlar, çeflitli giderler ve pompalama istasyonlar giderleri gibi kalemler yat r m oluflturmaktad r. flletme giderleri ise; personel, enerji ve bak m giderlerini kapsamaktad r. Di er gider kalemleri aras nda; sigorta, kira, genel giderler vb. yer almaktad r. Tafl ma maliyetlerinin belirlenmesinde, petrolün özellikleri (özellikle viskozite),

162 154 Ulaflt rma Sistemleri Yararlan lan Kaynaklar yükleme noktas ile teslimat terminali aras ndaki uzakl k gibi faktörler önemli rol oynamaktad r. Petrolün tanker ile tafl nmas, petrol gemilerinin ulaflmalar gereken mesafeler artt kça giderek önem kazanmaya bafllam flt r. Tankerle tafl ma maliyeti, amortisman ve finansman, iflletme ile liman ve yak t giderlerinden oluflur. S ra Sizde 4 Bilgisayarlar n birbirleriyle veri al flverifli ve ortak ifl yapacak biçimde ba lanmas ile oluflan bilgisayar a lar, bilgisayarlar n ifllevlerini önemli ölçüde gelifltirmifltir. Bu a lar n toplam ndan oluflan nternet, bilgiye ve bilgisayar kaynaklar na küresel bir ölçekte eriflim sa lamaktad r y l ndan itibaren dünya çap nda yayg nlaflmaya bafllayan nternet, k sa sürede h zl bir geliflme göstermifltir. nternet e ba lanma maliyeti düflmüfl, güçlü ve kullan m kolay programlar nternet vas tas yla iletiflim kurmay, bilgiye eriflimi ve yay nc l herkese aç k hale getirmifltir. World Wide Web (k saca www veya Web) uygulamalar çoklu ortam verilerinin (metin, ses, resim, film, kolay bir flekilde yay lmas na ve eriflilmesine olanak sa lamaktad r. Bu sayede hem nternet kullan c lar n n say s artm fl hem de nternet te yay nlanan bilgi miktar nda büyük bir art fl yaflanm flt r. Ak n, H. B. (1998). Biliflim Teknolojilerinin Evrimi ve Biliflim Teknolojilerinin Ça dafl flletmelerde Stratejik Yönetim Üzerindeki Etkileri, Çukurova Üniversitesi BF Dergisi. Barda, S. (1958). Münakale Ekonomisi, stanbul: smail Akgün Matbaas. Clarke, P. ve Cooper, M. (2000). Knowledge Management and Collaboration, Proceedings of PAKM2000. Basel. Switzerland. Drucker P. (2004). De er Temelli Pazarlama, stanbul: Kapital Medya Hizmetleri A.fi. Earl, M. (1991). Information Management the Strategic Dimension. Clarendon Press, Oxford. Erdal, M. (2005). Küresel Lojistik, stanbul: Uluslararas Tafl mac l k ve Lojistik Hizmet Üretenleri Derne i. Günefl, A. Ataizi, A. Ayd n, C. H. Çal flkan, H. Hepkul, fienel, A. H. TAfiÇI, A. (2004). Temel Bilgi Teknolojileri, Eskiflehir: Aç k Ö retim Fakültesi Yay n No: 763. Hoflcan, Y. Oktal, Ö. Hepkul, A. Ka n c o lu, H. Sevim, A. (2003). Yönetim Bilgi Sitemi, Eskiflehir: Aç k Ö retim Fakültesi Yay n No: 784. Johnson, M. (1996). Gelecek Biny lda Yönetim, stanbul: Çeviren: Sinem Gül. Sabah Kitaplar. Mcfarlan, F. W. (1990). The 1990 s: The Information Decade. Business Quarterly. Summer. Milli Prodüktivite Merkezi. (1970). Modern Ulaflt rmada Koordinasyon ve Türkiye nin mkanlar. Milli Prodüktivite yay nlar. Murray, F. Hugh, W. (1997). Putting Information Technology in Its Place: Towards Flexible Integration in The Network Age? Technology and Organizations. Oxford University Press. New York. Neiro, S. M. S. ve Pinto, J. M. (2003).Supply Chain Optimization of Petroleum Refinery Complexes. Proceedings Foundations of Computer-Aided Process Operations (FOCAPO). Özgener, fi. (2002). Global Ölçekte De er Yaratan Bilgi Yönetimi Stratejileri, Kocaeli: I.Ulusal Bilgi Ekonomi ve Yönetim Kongresi. Relvas, S. Matos, H. A. Paula F. D. A. Po voa, B. Fialho, J. ve Pinheiro, A. S. (2006). Pipeline Scheduling and Inventory Management of a Multiproduct Distribution Oil System. American Chemical Society. Schultheis, R. Sumner, M. (1995). Management Information Systems. Irwin. Chicago.

163 6. Ünite - Di er Tafl mac l k Türleri 155 Wood, D. F. ve Johnson, J.C. (1989). Contemporary Transportation. Macmillan Publishing Company. New York. Yalç n, F. A. Ene, S. nternetin Giriflimcili e Sundu u F rsatlar ve nternette Baflar l Bireysel Giriflimcilik çin Marka Yaratma Yollar n n ncelenmesi le lgili Örnek Olay. K rg zistan-türkiye Manas Üniversitesi ktisadi Ve dari Birimler Fakültesi Uluslararas Giriflimcilik Kongresi. K rg zistan-türkiye Manas Üniversitesi Yay nlar : 86. Kongreler Dizisi: 11. Y lmaz, N.F. (2005). Petrol ve Do al Gaz Boru Hatlar Üzerine Genel Bir De erlendirme Tesisat Mühendisli i Dergisi Say : 87. Yararlan lan nternet Kaynaklar (Eriflim Tarihi: ) (Eriflim Tarihi: ) (Eriflim Tarihi: ) id=195. (Eriflim Tarihi: ) (Eriflim Tarihi: )

164 7ULAfiTIRMA S STEMLER Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Ulaflt rma türlerinin entegrasyon gereksinimini ve önemini aç klayabilecek, Ulaflt rma türlerinin entegrasyonu ile ilgili temel kavramlar tan mlayabilecek, Ulaflt rma entegrasyonu ile ilgili temel konular irdeleyebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar Sürdürülebilirlik Çok Türlü (multimodal) Tafl mac l k Türleraras (intermodal) Tafl mac l k ntermodalite Kombine Tafl mac l k çerik Haritas Ulaflt rma Sistemleri Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu LOJ ST KTE ENTEGRASYONUN ÖNEM ULAfiTIRMADA ENTEGRASYON ULAfiTIRMA TÜRLER N N ENTEGRASYONUNA DÜNYADAN VE TÜRK YE DEN ÖRNEKLER

165 Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu LOJ ST KTE ENTEGRASYONUN ÖNEM lk ünitemizde ulafl m gereksiniminin neden do du unu, ulafl m n yararlar n, önemini ve lojistikle iliflkisini aç klad k. Ulafl m ihtiyac nereden do arsa do sun, tafl - nan ister insan isterse yük olsun, farkl ulafl m türlerinin birlikte kullan lmas gerekebilir. Bu gereklilik, daha çok kap dan kap ya tafl mac l k ihtiyac ndan do ar. Çünkü tek bir ulafl m türü kap dan kap ya tafl mac l sa layamayabilir. Peki, lojistik faaliyetler aç s ndan ulafl m gerekli midir? Daha önceki ünitelerimizde de aç klad m z gibi ulaflt rma lojisti in temel bileflenlerindendir. Ulafl m ihtiyac n n ortaya ç kmad bir lojistikten söz edemeyiz. Di er bir soru ise lojistik aç s ndan ulafl mda entegrasyonun gerekli ve önemli olup olmad d r. Lojistik faaliyetler aç s ndan entegrasyon olmazsa olmaz bir olgudur. Lojistik kavram bafll bafl na bir entegrasyon faaliyetidir. Lojistik tüm süreçlerin kesintisiz ve sorunsuz biçimde planlanmas n ve uygulanmas n gerektirir. Üretim için gerekli olan her fleyin, üretim yerine getirilmesi ve sonras nda üretilenlerin, da t m ya da tüketim yerlerine ulaflt r lmas gerekir. Lojisti in temel bileflenlerinden olan ulaflt rman n entegrasyonu ise lojistik faaliyetlerin kesintisiz ak fl nda temel gereklerdendir. Lojistikte entegrasyon gereksinimi afla da ele alaca m z baz faktörler taraf ndan tetiklenmektedir. fiimdi bu faktörler üzerinde dural m. Küreselleflen ekonomi ve rekabet: Gerek ülkeler boyutunda gerekse küresel boyutta, üretilen ve tüketilen ürünlerin miktar ve nitelikleri mal hareketlili ini ve lojistik sektörünü etkiler. Ekonomisi iyi ve istikrarl olan ülkelerde lojistik faaliyetler geliflir, ekonomik faaliyetlerin ve ticaret hacminin art fl bu faaliyetleri s n rlar ötesine tafl r. Günümüzde arz ve talebin küreselleflmesi, lojistik faaliyetleri de do al olarak küresel boyuta tafl m flt r. Bu durumda, sözünü etti imiz faaliyetleri birbirine sorunsuz bir biçimde ba layacak lojistik zincirlerin oluflturulmas önemli hale gelir. Bu da entegre tafl mac l k ihtiyac n do urur. Küreselleflmenin entegre tafl mac l etkileyen bir di er boyutu da uluslararas iflletmecilik anlay fl n n geliflimi ve iflletmelerin birçok ülkede faaliyet göstermeye bafllamalar d r. Günümüzde iflletmeler, üretim ve da t m sistemlerini dünya çap nda planlayarak dünyan n birçok yerinden ürün (hammadde, parça, yar mamul vb.) tedarik etmek, bunlar üretim süreçlerine katarak oluflturduklar nihai ürünlerini da t m kanallar yla küresel pazarda sat fla sunmak çabas ndad r. Bir anlamda iflletmeler de giderek küreselleflmektedir. Bu durum sonuç olarak, entegre lojistik faaliyetlerini gerektirir. Entegre lojistik faaliyetlerinin temel sa lay c s ise entegre tafl mac l kt r.

166 158 Ulaflt rma Sistemleri Günümüzde rekabet de küresel ölçe e tafl nm flt r. Bu ortamda lojistik faaliyetlerde rekabet üstünlü ü yaratacak her türlü faktör önemli hale gelmektedir. Ulaflt rma türlerini entegre ederek rakiplere karfl sa lanacak üstünlükler az msanmayacak boyutlara ulaflabilir. Ticaret a lar n n geliflimi: Avrupa Birli i ve NAFTA (North American Free Trade Association - Kuzey Amerika Serbest Ticaret Bölgesi) gibi, genifl kat l ml uluslararas ticaret anlaflmalar da gümrük bariyerlerini büyük ölçüde ortadan kald rarak uluslararas alanda mal hareketlili ini h zland rmaktad r. Ekonomik birlikler içerisinde; eflya, araç ve sürücü geçifllerinin sorunsuz hale getirilebilmesi her geçen gün daha da önemli hale gelmektedir. Bu durum ise lojistik faaliyetlerde entegrasyona dayal çözümlerle etkinlik ve verimlilik aray fl n getirmektedir. Uluslararas alanda büyüyen ticaret hacmi, bu kapsamda, entegre tafl mac l gerekli k lmaktad r. flletmecilik anlay fl ndaki de iflimler: flletmelerde, tam zaman nda üretim felsefesinin bir yans mas olan, tam zaman nda (Just in Time - JIT) envanter ve üretim uygulamalar tüm dünyada giderek yayg nlaflmaktad r. Stok tutmama ve talep oldu u anda üretim yapma anlay fl tedarik ve da t mda küçük hacimlerde fakat s k sevkiyat ihtiyac do urmaktad r. Böylece lojistik sistemleri ve tedarik - da t m sistemleri yeniden yap land r lmaktad r. Di er yandan, günümüzde iflletmelerin öz yeteneklerine odaklanmalar, d fl kaynak kullan m n ve bunlar sa layacak lojistik faaliyetlerine gereksinimi art rmaktad r. Ayn zamanda elektronik iflletmecilik uygulamalar ve sanal iflletmeler, al flverifli ve dolay s yla lojistik faaliyetlerine olan talebi küresel hale getirmektedir. Bir di er faktör ise iflletmelerin co rafi aç dan da- n k üretim birimleri fleklinde yap lanmalar ya da tek bir ürün için farkl yerlerdeki iflletmelerin ortaklafla üretimde bulunmas d r. Tedarik, üretim ve da t m faaliyetlerindeki bu yap sal dönüflümler birbiri ile sorunsuz ve tam zaman nda ba lant l, kesintisiz bir lojistik zincirini gerektirir. Bu tür durumlarda teslimat n erken yap lmas, geç yap lmas kadar arzulanmayan bir durumdur ve stoksuz çal flma mant na ayk r d r. Bu iflletmecilik anlay fllar entegre tafl mac l k çözümlerini gerekli k lmaktad r. Maliyet bask lar : Dünya ekonomisi büyüdükçe enerji talebi de artmakta ve bu durum petrol fiyatlar na ve buna ba l olarak tafl mac l k maliyetlerine yans - maktad r. Özellikle hava yolu, karayolu ve deniz tafl mac l maliyetleri akaryak t fiyatlar ndan fazlas yla etkilenmektedir. Artan maliyetler iflletmeleri, yak t maliyetlerini azaltacak entegre tafl mac l k çözümlerine yöneltmektedir. Çevresel politikalar: Çevre politikalar ve çevre kirlili ini azaltmaya yönelik k s tlamalar, tüm tafl mac l k türlerini etkilemektedir. Tafl ma araçlar ndan ç kan at klar n do aya yay lmas yla, çevre kirlili inin önüne geçilmesine yönelik anlaflmalar n çerçevesi geniflletilmektedir. Kazalar, gürültü ve emisyonla ilgili düzenlemeler ile hurda araç düzenlemeleri tafl mac l k türlerinin kullan m nda k s tlar yaratabilmektedir. Entegre tafl mac l k çözümleriyle bu k s tlamalar n etkisini en aza indirebilmek mümkün olabilir. Uluslararas entegre tafl mac l k anlaflmalar ile tüm dünyada tafl ma türleri aras nda denge ve çevreye duyarl l k özendirilmektedir. Kap dan kap ya lojistik hizmet anlay fl n n yayg nlaflmas tafl ma türleri aras ndaki entegrasyonu zorunlu k lmaktad r.

167 7. Ünite - Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu 159 Teknolojik geliflmeler: Günümüzde teknolojik geliflmelere ba l olarak; deniz yolu, demiryolu ve hava yolu tafl mac l nda kullan lan tafl tlar n kapasiteleri artmaktad r. Tafl ma türleri aras ndaki eflya aktar m, istasyonlar n iflleyifli ve konteynerlaflma teknolojik geliflmelerle kolaylaflmaktad r. Bilgi ve iletiflim teknolojileri, araç ve yük takibinin ayr lmaz parças haline gelmifltir. Küresel konum belirleme sistemleri (Global Positioning Systems - GPS), mobil iletiflim, barkod, radyo frekansl tan mlama (Radio Frequency Identification -RFID) gibi teknolojiler sayesinde tüm dünya ile eflzamanl haberleflme ve takip sa lanmaktad r. Elektronik veri al flverifli (Electronic Data Interchange - EDI), internet, otomasyon gibi elektronik iflletmecilik (e-ifl) uygulamalar lojistik maliyetlerini afla çekerken ayn zamanda hizmet kalitesini art rmaktad r. Özellikle deniz yolu-demiryolu, deniz yolukarayolu, demiryolu-karayolu tafl ma türlerinin uyumlaflt r lmas konusu teknolojinin geliflmesi ile birlikte daha da h z kazanmaktad r. Di er yandan, ürünlerin zarar görmeden sevkiyat nda ambalajlama teknolojilerinin ve kullan lan malzemelerin rolü büyüktür. Ambalajlama sektörü günümüzde çok geliflmifl durumdad r ve ürünler bu sektörün yaratt katma de erle uzun süre niteliklerini kaybetmeden muhafaza edilmektedir. Geliflmifl ambalaj malzemeleri ve tafl ma kaplar sayesinde entegre tafl mac l k uygulanabilir hale gelmektedir. Bu konudaki en önemli geliflme konteyner tafl mac l n n yayg nlaflmas d r. Standart ölçü ve özelliklere sahip olmalar sayesinde, konteyner de ifltirmeden ulaflt rma türleri aras ndaki geçifller olanakl hale gelmifltir. Konteyner kullan m ndaki art fl n entegre tafl mac l k aç s ndan önemi SIRA nedir? S ZDE ULAfiTIRMADA ENTEGRASYON Daha önceki ünitelerde, ulaflt rma türlerini ve ulaflt rma türlerinin her birinin avantaj ve dezavantajlar n ayr nt l olarak inceledik. Hat rlayaca n z gibi ulaflt rma ifl- leminin, ulaflt rma alternatifleri aras ndan, hangi ulaflt rma türü SORU ile yap laca bir SORU ulaflt rma planlay c s n n vermesi gereken temel kararlardan biridir. Bir ulaflt rma planlay c s, operasyonel, teknik ve ticari riski en aza indirebilmek amac yla, farkl ulaflt rma türlerinin avantaj ve dezavantajlar n ortaya koyarak karfl laflt r p bun- lardan birisini seçebilir. Fakat planlay c n n önünde, bu ulaflt rma türlerinden birini seçmek yerine bunlar birlikte kullanmak seçene i de mevcuttur. Günümüz ekonomik sistemi, kap dan kap ya tafl mac l k dedi imiz, ilk ç k fl noktas ile son var fl noktas aras nda kesintisiz bir ulaflt rma zincirine ihtiyaç duyar. Bu ak c l sa laman n temel yöntemlerinden biri ise ulaflt rma türlerinin AMAÇLARIMIZ her birinin avantajlar ndan yararlanarak, ulaflt rma türlerini birbirine entegre etmektir. AMAÇLARIMIZ Ayr ca yukar da da aç lad m z gibi, lojistik faaliyetlerinin günümüz ekonomik K T A P K T A P sisteminin ihtiyaçlar n karfl layacak flekilde, etkin ve verimli olarak gerçekleflebilmesi ulaflt rman n tam ihtiyaç duyuldu u zamanlarda, h zl, kesintisiz ve kap dan kap ya yap lmas na ba l d r. Bu da ulaflt rmada entegrasyonu gerektirir. TELEV ZYON Ulaflt rma Entegrasyonu Kavram Bu bölümde, öncelikle ulaflt rmada entegrasyonla ilgili temel kavramlar ve terimleri ele alaca z. Ancak, konunun oldukça yeni olmas ndan dolay, ilgili kaynaklarda farkl tan mlamalara rastlanmaktad r. Di er yandan, afla da ele alaca m z çok- NTERNET türlü (multimodal), türler aras (intermodal), kombine ya da entegre tafl mac l k kavramlar n n birbirlerinin yerine kullan labildi ini görüyoruz. Bu konuda Birleflmifl Milletler, Avrupa Birli i ve Ekonomik flbirli i ve Kalk nma Örgütü (Organisation for Economic Co-operation and Development - OECD) gibi kurulufllar n ya- 1 TELEV ZYON NTERNET

168 160 Ulaflt rma Sistemleri y nlam fl olduklar dokümanlarda da tam bir görüfl birli i yoktur. Bu nedenle, burada tüm farkl tan mlar vermek yerine, en genel anlam yla kavramlar ortaya koymakla yetinece iz. Sizlerin de farkl kaynaklarda karfl n za ç kacak tan mlamalar bu anlay flla de erlendirmeniz yarar n za olacakt r. Asl nda entegre tafl mac l k, yaln zca yüklerle ilgili bir kavram de ildir. Yolcu tafl mac l aç s ndan da önemli bir kavramd r. Ancak lojistik aç s ndan ele ald - m zda yük tafl mac l daha öne ç kt için bu ünitemizin konusu yük tafl mac l - nda entegrasyon ile s n rl kalacakt r. Tek Türlü (Unimodal) Tafl mac l k Tek modlu tafl mac l k ad da verilen bu sistem, karayolu, deniz yolu, demiryolu, hava yolu veya boruhatt tafl mac l k türlerinden yaln zca biri kullan larak bir ya da daha fazla tafl y c taraf ndan yap lan tafl mac l k türüdür. Çok modlu tafl mac l k, yüklerin iki veya daha fazla ulaflt rma türü kullan larak tafl nmas n ifade eder. Yük tafl malar nda, fiziksel altyap ve yüklerin hareketlili inin ve aktar mlar n n tek bir tafl mac l k doküman yla bilgi ak fl sa lanarak tafl nmas intermodalite olarak ifade edilir. SORU Çok Türlü (Multimodal) Tafl mac l k Çok modlu ya da çoklu tafl mac l k olarak da adland r lan bu tafl ma biçimi, iki veya daha fazla ulaflt rma türünün oluflturdu u tafl ma zincirine verilen genel isimdir. Çok türlü tafl mac l k, ayn zamanda, farkl tafl ma üniteleri ile türler aras ndaki de iflimde yüklerin baz ifllemlere tabi tutularak tafl nmas n da ifade eder. Karayoluyla tren istasyonuna gelen dökme fleklindeki ürünlerin konteynerlara konularak tafl nmalar çok modlu tafl mac l a örnek olarak verilebilir. Türler Aras ( ntermodal) Tafl mac l k Modlar aras tafl mac l k olarak da adland r lan bu ulaflt rma türü, dilimizde intermodal tafl mac l k olarak da s kça kullan lmaktad r. Konteyner gibi tafl ma kaplar içerisine yerlefltirilerek birimlefltirilmifl yüklerin, tüm tafl mac l k zinciri boyunca, nitelikleri bozulmadan, özel transfer noktalar nda en az iki tafl ma türü aras nda aktar larak tafl nmas n ifade etmektedir. lk kalk fl noktas nda konteyner içerisine konularak kapat lan yük, son var fl noktas nda aç l r. Birimlefltirme ifllemi farkl yüklerin tek bir tafl ma kab na konularak tek bir yük haline getirilmesini ve ulaflt rma süreci boyunca sanki tek bir yükmüfl gibi tafl nmas n ifade eder. Esasen SIRA türler S ZDE aras tafl mac l k, tafl ma kaplar n n bir tafl mac l k türünden di erine transferini kolaylaflt ran teknolojiler dizisidir. ntermodalite ise ba lant yetene ini ve ulaflt rma türü de iflimi esnas ndaki ba lant lar ifade eder. ntermodaliteden söz edebilmek için fiziksel altyap ile yüklerin hareket ve aktar m n n tek bir tafl mac l k doküman alt nda, bilgi ak fl n sa layacak biçimde organize edilmifl olmas gerekir. SORU ntermodalite ayn zamanda, ulaflt rma türleri aras ndaki entegrasyon ve tamamlay c l ifade etmek için de kullan lmaktad r. Bu bak fl aç s yla intermodalite, farkl ulaflt rma türleri aras ndaki bütünleflmenin, farkl seviyelerini ifade eden bir kalite göstergesi olarak da görülür. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P Kombine Tafl mac l k Kombine tafl mac l k, türler aras tafl mac l ktaki tafl ma zincirinin büyük bölümünün demiryolu, deniz yolu veya iç suyollar ile gerçeklefltirildi i, bafllang ç ve bitifl bölümlerinde K ise T Akarayolunun P olabildi ince k sa olarak yer ald bir tafl ma sistemi olarak tan mlanmaktad r. TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

169 7. Ünite - Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu SORU 161 SORU Bir tafl mac l k türüne ait arac n enerji harcamayacak flekilde, di er bir tafl mac l k türüne ait enerji harcayan bir araçla birlikte kullan m da kombine tafl mac l a atfedilen tan mlardand r. Kombine tafl mac l n temel hedefi, dünya genelinde ulaflt rma türleri aras ndaki karayolu lehine olan dengesiz da l m ortadan kald rmaya AMAÇLARIMIZ çal flmakt r. Karayolunun bu yüksek tafl ma oran n demiryolu, deniz yolu ve iç su yoluna kayd rarak, AMAÇLARIMIZ bir yandan karayolu ulafl m n rahatlat rken, di er yandan enerjiyi etkin kullanan, çevresel duyarl l yüksek ve sürdürülebilir bir ulaflt rma zinciri K oluflturmak T A P hedeflenmektedir. K T A P Tafl mac l kta, karayolu tafl mac l n n azalt lmas na yönelik bir e ilim TELEV ZYON oldu unu biliyoruz. Sizce gelecekte karayolu tafl mac l n entegre tafl mac l k zincirinden tamamen ç - karmak mümkün olabilir mi? NTERNET Gördü ünüz gibi, esasen tüm bu terimler birbirlerine oldukça yak n anlamlar tafl r. Bazen bu kavramlar n, ulaflt rma türlerinin entegrasyonunu SORU ifade edecek flekilde kullan ld na da flahit oluyoruz. Burada unutulmamas gereken temel nokta, ulaflt rma türlerinin birbirlerini bütünleyecek biçimde kullan lmas ve kesintisiz bir SORU tafl mac l k hatt oluflturulmas d r. 2 TELEV ZYON NTERNET SORU SORU Asl nda tafl mac l kta entegrasyon yeni bir olgu de ildir. Öteden beri SIRA entegrasyon S ZDE çabalar süregelmektedir. Yeni olan, bu organizasyonun konteynerlar gibi birimlefltirilmifl fle- kilde, tek bir organizatör sorumlulu unda, ortak tafl mac l k doküman yla kap dan kap - AMAÇLARIMIZ ya yap lmas d r. AMAÇLARIMIZ Karayolu Karayolu AMAÇLARIMIZ K T A P fiekil AMAÇLARIMIZ K 7.1 T A P Kombine Tafl mac l k fiemas K T A P K T A P Demiryolu TELEV ZYON TELEV ZYON Demiryolu Denizyolu TELEV ZYON NTERNET Karayolu TELEV ZYON NTERNET NTERNET NTERNET fiekil 7.1 de gördü ünüz gibi, karalar üzerinde karayolu ve demiryolu arac l - yla limanlara getirilen yükler deniz yolu ile baflka bir limana tafl n r. Buradan da yine karayolu ve demiryolu kullan larak son var fl noktalar na iletilir. Günümüzde farkl kombinasyonlar içeren entegre tafl mac l k biçimleri mevcuttur. Bunlardan baz örnekleri afla da bulabilirsiniz: Deniz yolu - Hava yolu - Denizyolu kombinasyonu Demir yolu - Karayolu - ç su yolu- Denizyolu kombinasyonu Deniz yolu - ç suyollar kombinasyonu Deniz yolunda demiryolu ile ba lant l konteyner tafl mas

170 162 Ulaflt rma Sistemleri Demiryolu - Karayolu Kanguru tipi vagon tafl mac l (Piggyback): Aç k yük vagonu üzerinde römork fleklinde tafl mad r. Çekici ile tren istasyonuna getirilen konteynerlar n, çekicileri ile birlikte, birbirlerinden ayr lm fl olarak platformlar üzerine yerlefltirilmesi, tafl ma sonras nda tekrar kendi çekicileri ile son var fl noktas na ulaflmalar yöntemidir. RO-RO tafl mas (Roll on/roll of): Deniz yolu ve karayolu kombinasyonu ile özellikle yeni araba tafl malar nda, yük tafl yan t rlar n tafl nmas nda ve a r ve büyük boyutlu yüklerde tercih edilen bir kombinasyondur. Ro-La tafl mas (Rollende Landstrase-Rolling Road): Bu tafl mac l k biçimine yürüyen yol ad da verilmektedir. Karayollar nda kamyonlar n kap dan kap ya tafl mac l k yapma avantajlar n kaybetmeksizin, karayollar n mümkün oldu unca az meflgul etmelerini sa lamak üzere, karayolu araçlar n vagon üzerinde tafl yan özel tren sistemidir. kili tafl ma türü sistemleri (Bi-modal systems): Bu sistemler, karayolunda seyretmenin yan s ra, birbirleriyle kenetlenebilen ve raylar üzerinde vagon olarak hareket edebilen treylerlerden oluflmaktad r. Ulaflt rmada Entegrasyon Gereksinimi Ulaflt rma türleri olarak ele ald m z karayolu, demiryolu, deniz yolu, hava yolu ve boruhatt tafl mac l n n her birinin üstünlükleri ve zay f yönleri oldu unu, buna ba l olarak bir tafl mac l k ihtiyac n n gereklerine göre, bu tafl ma türlerinden uygun olan seçmemiz gerekti ini biliyoruz. Ancak bazen co rafi, ekonomik, çevresel ya da yasal koflullar gere i bu tafl mac l k türlerinden yaln zca birini seçmemiz uygun olmaz ve bu tafl ma türlerinin birlikte kullan lmas gerekli olabilir. Birden fazla ulaflt rma türünün birlikte kullan lmas n gerektirebilecek bu durumlar afla da k saca aç klayal m. Co rafi özellikler: Tafl ma güzergâh n n co rafi özellikleri gere i, birden fazla tafl mac l k türünün kullan m do al bir zorunluluk olabilir. Örne in k talar aras tafl malarda ço u zaman iki tafl mac l k türünün birlikte kullan lmas gerekir. Örne in, Avrupa dan Amerika ya yap lacak bir tafl mada, okyanusu aflabilmek için ya hava yolu ya da deniz yolu tafl mac l flartt r. Limana ya da havaalan na geliflte ise karayolu, demiryolu ya da hava yolu tafl mac l kullan lacakt r. Ayn k ta üzerindeki tafl malarda da co rafi faktörler, birden fazla tafl mac l k türü kullanmay zorunlu hale getirebilir. Örne in demiryolu ile tafl ma belli noktalara kadar yap l r, ama engebeli arazide, demiryolu altyap s n n olmad bölümlerde, karayolu ile devam edilmesi gerekir. Özellikle hava ve deniz ulaflt rmas n n kapsamlar görece dar oldu u için di er ulaflt rma türlerine daha çok gereksinim duyarlar. Her yerde havaalan, nehir, göl ya da deniz yoktur. Ekonomik nedenler: Küresel hale gelen rekabette, tafl ma ifllemlerinin en h zl ve en ekonomik flekilde yap lmas zorunluluktur. Bu nedenle iflletmeler, rekabet avantajlar n koruyabilmek amac yla, müflterileri için kap dan kap ya tafl mac l k hizmeti sunmak ve bunu en etkin tafl mac l k biçimiyle yapmak durumundad rlar. Kap dan kap ya tafl mac l k, ço u zaman birden fazla tafl mac l k türünün birlikte kullan lmas n gerektirir. Böylece ulaflt rma türlerinin avantajlar bir araya getirilmifl olur. Ayr ca ulaflt rma türlerinin birlikte kullan lmas sayesinde birim maliyetler azalt labilir.

171 7. Ünite - Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu Çevresel faktörler: Dünyada h zla artan çevresel duyarl l k, iflletmeleri tafl ma türlerini seçerken daha dikkatli olmaya yöneltmektedir. Sürdürülebilirlik ve sürdürülebilir kalk nmaya olan talep lojistik sistemlerinin tasar m ve operasyonlar n n temel belirleyicisi haline gelmifltir. Genel kabul gören tan m yla sürdürülebilirlik, bugünkü neslin ihtiyaçlar n n, gelecek nesillerin ihtiyaçlar ndan ödün verilmeksizin karfl lanmas d r. Bu amaca ulaflabilmek için toplum, ekonomi ve do al çevre aras nda bir denge sa lanmal d r. Günümüzde ulaflt rma sistemlerinin en önemli hedeflerinden birisi sürdürülebilir bir ulaflt rma sisteminin kurulmas d r. Ekonomik faaliyetlerin küreselleflmesi ve çevre dostu lojistik faaliyetleri aras ndaki dengeyi sa lamada, sürdürülebilirlik ana amac n gerçeklefltirmek üzere, entegre tafl mac l k üzerinde durulmaktad r. Özellikle en yayg n tür olan ve çevreye yüksek düzeyde zarar veren karayolu tafl mac l n n, tüm dünyada azalt lmas için çabalar sürmektedir. Bu çabalar çeflitli k s tlamalara dayanmaktad r. Hava tafl mac l ndaysa, gürültü ve emisyonla ilgili k s tlamalar planlay c lar tafl mac l k türlerini kombine etmeye yöneltmektedir. Yasal k s tlamalar: Çevre koruma düzenlemelerinin yan nda çeflitli operasyonel ve teknik düzenlemeler, belli tafl mac l k türlerindeki y lmalar önlemeye yönelik k s tlamalar ve ülkelerin ve ülkeler aras birliklerin çeflitli uygulama farkl l klar tafl mac l k sürecinde en az yasal k s tlamayla karfl laflacak flekilde bir entegrasyonu zorunlu k lar. Örnek olarak Avrupa Birli i nin ulaflt rma politikalar sürdürülebilir bir ulaflt rma sistemi oluflturma temeline dayanmaktad r. Bu amaçla, kara tafl mac l n n azalt larak, ulaflt rma sistemlerinin demiryolu ve içsuyollar n içerecek flekilde entegre edilmesi yönünde kararlar bulunmaktad r. Türkiye de de 2009 y l nda yap - lan 10. Ulaflt rma fiuras nda yük ve yolcu tafl mac l n n yaklafl k % 90 a varan orandaki karayolu hakimiyetinin; trafik s k fl kl, çevre kirlili i, trafik kazalar, karayolu altyap s n n daha çabuk bozulmas gibi dezavantajlar üzerinde durulmufltur. Bu nedenle daha sürdürülebilir bir ulaflt rma sistemi oluflturabilmek ad na, Türkiye nin, karayolu tafl ma sisteminin avantajlar ndan da yararlanan, intermodal tafl mac l k sistemini gelifltirmesine yönelik kararlar al nm flt r. SORU 163 Ulaflt rma aç s ndan sürdürülebilirlik, ulaflt rma ihtiyaçlar n n, gelecek nesillerin gereksinimleri göz ard edilmeksizin, toplum ve çevreyle uyumlu bir biçimde karfl lanmas d r. Emisyon gaz ya da gaz ve partikül kar fl mlar n n atmosfere verilmesi fleklinde tan mlan r. Ulaflt rma hizmetleri sonucunda yarat lan hava kirlili ini ifade eder. SORU Tüm bu faktörler ulaflt rma planlay c s n, ulaflt rma türleri aras nda tercih yapmak yerine bunlar n birlikte kullan m na yönlendirir. Bu nedenle, her tafl ma türünün güçlü yönlerinden yararlanacak flekilde, bu tafl ma türlerini birlikte kullanmak gerekir. Bu durumda türler aras ndaki rekabetten çok, türlerin birbirini tamamlay c l yani türlerin entegrasyo- nu üzerinde durulmas önemli hale gelir. Böylece ulaflt rma türlerinin tek bafllar na yaratt klar de erin toplam ndan çok daha fazlas elde edilebilir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Ulaflt rma Entegrasyonunda Ulafl m Sistemlerinin Rolü Ulaflt rmada entegrasyon, birden fazla ulaflt rma türünün kullan lmas n K T A P gerektirdi- inden yap olarak tek türlü tafl mac l a göre daha karmafl kt r. Ulaflt rman n entegre bir biçimde planlanmas, tasarlanmas ve gerçeklefltirilmesi için çeflitli ögelere gereksinim duyulur. Bunlar afla da ele alal m. TELEV ZYON Yollar/hatlar Terminaller Tafl tlar NTERNET flletme kurallar Yönetim ve kontrol Mevzuat K T A P TELEV ZYON NTERNET

172 164 Ulaflt rma Sistemleri Ulaflt rma türleri aras nda geçiflleri etkin ve verimli hale getirecek terminallerin varl entegre tafl mac l n temel gereklerindendir. Bu nedenle birden fazla ulaflt rma türünün kesiflim noktas olarak hizmet veren intermodal terminaller ortaya ç kmaktad r. SORU Entegre tafl mac l n gerçekleflebilmesi için baflta karayolu-demiryolu hatlar - n n tafl maya uygunlu u olmak üzere tafl ma yollar n n uygunlu u gerekmektedir. Örne in, tünellerin uyumsuzlu u entegre tafl ma yapmay engelleyebilir. Entegre tafl mac l kta bafll ca gerekliliklerden bir di eri ise, türler aras ndaki geçifllerin ve aktarmalar n gerçeklefltirildi i aktarma noktalar d r. Aktarma noktalar ; limanlar, havaalan terminalleri, demiryolu istasyonlar ya da karayolu terminalleri gibi yerlerdir. Bu terminallerin yerleflimleri, tasar mlar ve sahip olduklar kolayl klar entegre tafl mac l n uygulanabilirli ini belirler. Entegre tafl mac l n gerçeklefltirilmesi için özel tafl tlara gereksinim duyulur. Konteyner gemileri, treyler, kamyon, konteyner tafl yan özel vagonlar bunlardan baz lar d r. Entegre tafl mac l n yürütülmesi özel kurallar gerektirir. Entegre tafl mac l n organizasyonu, türler aras ndaki geçifllerin sa lanmas, gerekli ürünlerin depolanmas gibi uygulamalar n özel kurallarla aç k biçimde tan mlanmas gerekir. Entegre tafl mac l k, ileri düzeyde planlama, organizasyon, yürütme ve denetleme gerektiren bir yönetsel süreçtir. Zamana karfl, kesintisiz ve sorunsuz bir tafl ma gerçeklefltirebilmek özel beceri gerektirir. Bu nedenle uzman kiflilerce planlanmas tercih edilir. Entegre tafl mac l ktaki en önemli standartlardan biri de mevzuatt r. Ortak mevzuatlar n gelifltirilmesi ve bunlar n uygulanmas entegre tafl mac l kolaylaflt r r ve yayg nlaflmas n sa lar. Ulaflt rmada tafl mac l k türlerini entegre ederek sa lanacak kap dan-kap ya hizmetin gerçekleflebilmesinde ise alt temel öge vard r. Bunlar; Tafl maya konu olan yükün aktar labilir olmas, Kap dan kap ya hareket, Kesintisiz hizmet, Farkl tafl ma sistemlerinin kullan lmas, Tek tafl yanla / tafl mac yla hizmet, Lojistik destek tir. Öncelikle, tafl maya konu olan yükün, farkl ulaflt rma türleri aras nda aktarmaya uygun özelliklerinin olmas gerekir. Aktar m ifllemlerinin kolaylaflt r labilmesi için, daha önce sözünü etti imiz, ölçüleri ve flekilleri standart olan konteyner benzeri standart tafl ma kaplar kullan l r. Di er yandan, yüklerin yerinden teslim al - narak al c ya son noktada teslim edilmesi kap dan kap ya hizmetin gere idir. Ayn zamanda kesintisiz hizmet, farkl tafl ma sistemlerini bütünlefltirerek sa land ndan, aktarma ifllemlerini gerektirir. Aktarma noktalar n n özellikleri, entegre tafl - mac l a hizmet edebilecek flekilde olmal d r. Bu noktalar ayn zamanda, kesintisiz hizmet aç s ndan, darbo az yaratabilen s k fl kl klar n yaflanabildi i noktalard r. Kesintisiz hizmet sürecinin elde edilebilmesinde karfl lafl lan darbo azlar, aktarma noktalar nda SIRA kullan lan S ZDE otomasyon ve mekanizasyonla afl labilir. Entegre tafl mac l ktan söz edebilmek için tafl ma sürecindeki sorumlulu un bir iflletme taraf ndan üstlenilmesi di er bir gerekliliktir. Böylece sorumluluk karmaflas n n önüne geçilir. Son olarak, entegre tafl mac l k çok iyi bir lojistik destek a n gerektirir. Örne in uygun depolara sahip olmayan bir terminal, kap dan kap ya tafl mac l k zincirinin SORU bir parças olamaz. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Terminallerin, ulaflt rma türleri aras ndaki entegrasyona izin verecek flekilde, ulaflt rma sistemlerini bütünlefltirecek dü üm noktalar haline gelmeleri entegre tafl mac l n geliflimi için son derece önemlidir. Ayn zamanda kendileri de çok türlü hale gelen bu terminaller, ak c ve kesintisiz bir aktarmaya hizmet verecek flekilde her türlü lojistik teknolo- ji ve bilgi iletiflim altyap s ile donat lmal d r. K T A P K T A P

173 7. Ünite - Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu 165 Ulaflt rmada Entegrasyonun Yararlar Ulaflt rmada entegrasyon, en genel anlam yla, küresel ekonomideki rekabetçili i art rma ve çevresel etkileri en aza indirme faydalar na sahiptir. Ulaflt rma entegrasyonunun faydalar n afla da daha ayr nt l olarak ele alal m. Aktarma noktalar ndaki zaman kayb n n ve hasar n en aza indirilmesi: Entegre tafl mac l k, tek bir operasyon fleklinde planlanarak koordine edildi inden, aktarma noktalar ndaki zaman kayb ile kay p ve hasar riski en aza iner. Tafl mac - l gerçeklefltiren iflletmeci, kendi iletiflim hatlar n oluflturur ve aktarma noktalar ndaki de iflimi ve tafl man n sonraki bölümünü koordine eder. Klasik aktarmal tafl mac l k daha çok insan eme ine dayan r. Oysa yükleme boflaltma ifllemlerinin teknolojik donan mlarla gerçeklefltirildi i entegre tafl mac - l kta, h zl aktarmalar olanakl hale gelir ve böylece toplam ulafl m süresi k sal r. Ayn zamanda, düzenli hat tafl mac l n n entegre edilmifl ulaflt rman n önemli bir unsuru haline gelmesiyle, istenilen yer ve sürede, düzenli ve zaman nda teslimatlar gerçeklefltirilebilir. Böylece göndericiler için stoksuz üretim, al c lar için stoksuz sat fl ve maliyet tasarrufu olana do ar. Ulaflt rman n entegrasyonu ile iflletmelerin tam zaman nda üretim gibi ifl modellerini uygulama olana sunulur. Mallar n daha h zl transferinin sa lanmas : Entegre tafl mac l kla sa lanan h zl transfer ve kap dan kap ya tafl mac l k hizmeti, pazara uzakl n dezavantajlar n azaltarak, sermayenin geri dönüflünü h zland r r. Küreselleflme ça nda mal n üretim yeri ile müflteri ve tüketim yeri aras ndaki mesafe gitgide artmaktad r. Dokümantasyon ve formalitelerin azalmas : Tafl ma zincirinin her bir aflamas için düzenlenen çok say da doküman ve di er formalitelerden kaynaklanan zorluk en aza iner. Bu sayede ulafl m h z da artm fl olur. Maliyet tasarrufu: Yukar daki avantajlardan kaynaklanan maliyet tasarrufu, kargo ücretlerine ve sigorta ücretlerine yans maktad r. Bu tasarruflar nihai tüketicilere yans d nda talep de artmaktad r. Ayr ca entegre tafl mac l k sisteminin yap sal avantajlar ihraç mallar n n maliyetini azaltarak uluslararas pazarda bu mallar n rekabetçili ine katk da bulunur. Sorumlulu un yüklenmesinde karmaflan n ortadan kalkmas : Entegre tafl mac l kta, farkl ulafl m türleri ve tafl mac l k iflletmeleri ayn süreçte birlikte rol al r. Fakat gönderi, sanki tek bir tafl mac l k iflletmesi ve türüyle tafl n yor gibi ifllem görür. Göndericinin karfl s ndaki as l sorumlu, entegre tafl mac l k operatörüdür. Gönderici; süreçteki kay p, hasar ya da gecikmeler ve sigorta ifllemleri ile ilgili olarak her konuda yaln zca tek bir tarafla, entegre tafl mac l k organizatörü ile muhatap olmaktad r. Bu da karmaflay önler, süreci daha basit bir hale getirir. Ulaflt rmada Entegrasyon Önündeki Engeller Ulaflt rmada entegrasyonun gere ini aç klad k ve önemli faydalar oldu unu vurgulad k. Di er yandan, ulaflt rmada entegrasyonun sa lanmas n n güç oldu unu da ekleyelim. Entegrasyonun gerçeklefltirilebilmesi için baz engellerin afl lmas gerekir. Entegre tafl mac l n önündeki engelleri flu flekilde s ralayabiliriz: Fiziksel ve bilgi altyap eksiklikleri: Terminallerin yoklu u, eksikli i ya da özelliklerinin h zl ve sa l kl aktar m ifllemlerine uygun olmamas ulaflt rma entegrasyonunu s n rlar. Bu s n rl l klar, ulaflt rma türleri içindeki aktar - m ve ulaflt rma türlerinin de ifltirilmesini s n rlayarak kesintisiz hizmeti engeller. Ulaflt rma türleri içindeki ve d fl ndaki aktar m ifllemlerinin h zl ve sa l kl olabilmesi için fiziksel altyap özelliklerinin yan s ra biliflim altyap - s n n da yeterli ve güçlü olmas gerekir.

174 166 Ulaflt rma Sistemleri Sizce bilgi ve SIRA iletiflim S ZDEteknolojisinin ulaflt rma entegrasyonundaki rolü nedir? 3 Standardizasyon eksikli i: Son y llardaki geliflmelere ra men, yükleme birimleri, bilgi sistemleri, iflletim prosedürleri ve konuya iliflkin düzenlemelerde halen standardizasyon eksiklikleri vard r. Farkl ülke ve bölgelerdeki SORU bu standartlaflma SORU sorunlar entegrasyonu sa layan süreç ve faaliyetleri olumsuz yönde etkilemektedir. Entegre hizmet bilgisinin eksikli i: Entegre tafl mac l kla ilgili bilgi altyap s henüz oluflmam flt r. Bilinirli i az oldu undan sektörde uygulamada çekinceler yaflanmakta, flu ana kadar uygulanan sisteme devam etme e ilimi a r basmaktad r. Sürecin avantajlar ve uygulama kolayl klar gibi konularda tan t mlar yap lmal d r. AMAÇLARIMIZ Demiryolu tafl mac l ndaki rekabet eksikli i: Birçok bölge ve ülkede, AMAÇLARIMIZ güvenilirlik de dahil olmak üzere, rekabetçilik ve hizmet kalitesinin art fl na gereksinim vard r. Rekabetçi tarifeler ve artan hizmet kalitesi ile türleri entegre K etmeye T A Pyönelik alternatifler ço alacakt r. K T A P Ekonomik düzenlemeler: Uluslararas konvansiyonlar ve yerel düzenlemeler ulaflt rma sektörünün hukuki ifl yapma çerçevesini ve ekonomik yükümlülüklerini TELEV ZYON belirler. Kamu taraf ndan getirilen düzenlemeler, vergiler, TELEV ZYON sosyal güvenli e iliflkin unsurlar, mali yeterlilikler, yeni giriflimlerin ve yat - r mlar n planlamas ve teflvikler rekabeti ve sektör yap s n belirler. Bu düzenlemelerin entegre tafl mac l destekler nitelikte yeniden düzenlenmesi NTERNET NTERNET ulaflt rma türlerinin birlikte kullan m n da teflvik edecektir. Ulaflt rmada Entegrasyon çin Gereklilikler Ulaflt rmada entegrasyonun sa lanmas n n önünde baz engeller oldu unu aç klad k. Sa lanmas son derece yararl ve gerekli oldu unu aç klad m z entegrasyon için bu engellerin ortadan kald r lmas ve birtak m koflullar n yerine getirilmesi gerekir. Bunlar afla da inceleyelim. Fiziksel altyap n n ve bilgi altyap s n n gelifltirilmesi gereksinimi: Tafl - mac l k sistemi içerisindeki bütün birimlerin tafl ma organizasyonu ve fiziksel altyap s, birbiriyle uyumlu hale getirilmeli ve aralar nda etkin bir bilgi iletiflim sistemi kurulmal d r. Kesintisiz hizmet sa lanmas için standardizasyon gereksinimi: Öncelikle birim yükleme gereci olarak kullan lan konteyner ve palet gibi araçlar n, di er tafl mac l k türlerinde de kullan labilmesine olanak sa layacak flekilde, tafl ma kaplar standart hale getirilmelidir. Ayn zamanda, farkl tafl mac l k türleri aras nda dokümantasyon ve ücret tarifeleri de standart ve birbirine uyumlu olmal d r. Taraflar n hukuki sorumlulu unun ortaya konmas : Tafl ma sürecinin her aflamas için ulaflt rma türlerine göre tafl ma sözleflmeleri, sigorta ve sorumluluklar aç k olarak ortaya konulmal d r. Sistemin bütünlefltirilmesi: Tafl ma sürecindeki her birimin teknolojik, yasal ve örgütsel bütünleflmesi sa lanm fl olmal d r. Hukuksal bütünleflme ile hizmeti düzenleyen, taraflar n karfl l kl haklar n ve sorumluluklar n belirleyen yerel mevzuat ve uluslararas kurallar n uygulamaya yans t lmas ve birlefltirilmesi gerekir.

175 7. Ünite - Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu SORU 167 SORU Ayn zamanda her bir tafl ma sisteminin kendine özgü, bir di erinden de iflik hukuk rejimi vard r. Sorumluluk flekilleri ve limitleri farkl d r, yüke gösterilen özen ve tafl ma sürecindeki gözetim konular ayn de ildir. Bunlar n uyumlaflt r lmas gerekir. Entegrasyona yönelik politika oluflturma gereksinimi: Ulaflt rma ile ilgili politikalar n merkezine entegre tafl mac l k yerlefltirilmeli, ayn AMAÇLARIMIZ zamanda talebi entegre tafl mac l k lehine etkileme çal flmalar yap lmal d r. AMAÇLARIMIZ Sizce etkin ve verimli bir ulaflt rma entegrasyonu için yukar da sayd m z SIRA K TS ZDE Afaktörlerden P en önemlisi hangisidir? 4 SIRA K TS ZDE A P Ulaflt rmada Entegrasyona liflkin Düzenlemeler TELEV ZYON TELEV ZYON Entegre tafl mac l k düzenlemelerinden en önemlisi, kombine tafl mac l düzenleyen FIATA k saltmas asl nda, Birleflmifl Milletlerin 1980 tarihli Eflyan n Uluslararas Kombine SORUTafl nmas na Internationale des SORU Frans zca olan, Fédération liflkin Konvansiyonu dur (United Nations Convention on International Multimodal Associations de Transitaires NTERNET et Assimilés kelimelerinden NTERNET Transport of Goods). Bu anlaflman n, Türkiye taraf ndan henüz imzalanmam fl olmas ndan kaynaklanan mevzuat bofllu u uygulamada uluslararas genel kabul gör- Uluslararas Tafl mac l k gelmektedir. Dilimize müfl FIATA (International Federation of Freight Forwarders Associations) kurallar flleri Organizatör Dernekleri Federasyonu olarak ile doldurulmaktad r. çevrilebilece i gibi, sektörde FIATA kurallar, çok tarafl uluslararas bir anlaflma niteli inde olmad ndan, k saca Uluslararas Nakliyeciler Federasyonu herhangi bir onaya gerek duyulmadan uluslararas kombine tafl mac l kta kullan lmaktad r. Ulusal mevzuat m zda ise di er mevzuat içerisinde kombine tafl malara AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ olarak da bilinmektedir. iliflkin olarak birkaç özel madde bulunmakla birlikte, genel anlamda bir düzenleme yoktur. K T A P K T A P ULAfiTIRMA TÜRLER N N ENTEGRASYONUNA DÜNYADAN VE TÜRK YE DEN ÖRNEKLER TELEV ZYON Ulaflt rma türlerinin birlikte kullan m ile kap dan kap ya tafl mac l k zinciri elde edilmesi esasen yeni bir kavram de ildir. 17. yüzy lda afla da resimlenen ve at arabas n n nehirden karfl ya geçiflini sa layan düzenek asl nda günümüz RO-RO tafl mac l n n bir örne idir. NTERNET fiekil 7.2 lk Entegre Tafl mac l k Uygulamalar TELEV ZYON NTERNET Kaynak: UNESCAP (United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific) Doc.2285 ten al nm flt r.

176 168 Ulaflt rma Sistemleri Modern çok türlü ulaflt rma sistemi demiryolu tafl mac l ile bafllam flt r. Günümüzde ise teknolojinin yard m yla, tafl mac l k türlerinin kombinasyonu yarat c l k ölçüsünde çeflitlenmektedir. Entegre tafl mac l k kavram n daha iyi aç klayabilmek için dünyadan ve Türkiye den baz örnekler verelim. Bofl bir konteyner, organizatörün Singapur daki konteyner deposundan al narak göndericinin Malezya daki Fabrikas na t r üzerinde tafl n r ve burada yüklerle doldurulur. Konteyner dolu olarak, yine t r üzerinde, Singapur Liman na sevk edilir. Buradan deniz yolu ile New York a gönderilir. New York ta istasyona kadar karayoluyla tafl narak burada demiryolu ile Chicago ya gitmek üzere raylar üzerine yüklenir. Chicago da istasyondan kamyonla al narak al c n n deposuna götürülür. Burada konteyner sayesinde birim yük haline getirilen farkl yükler ayr flt r larak, flehir içi kamyon tafl mac l sayesinde, al c n n istedi i yere yani as l var fl yerine ulaflt r l r. Sonuç olarak, kap dan kap ya tafl mac l k sa lanm fl olur. Bu örnekte de gördü ümüz üzere, farkl ulafl m türleri ayn anda ve entegre biçimde kullan lmam fl olsayd kap dan kap ya tafl mac l k da mümkün olamayacakt. Entegrasyonda yarat c çözümlerin bir yenisi, Amerika Birleflik Devletleri nde uygulamaya konulan demiryolu ve deniz tafl mac l n bütünlefltiren deniz treni uygulamas d r. Asl nda temel iflletim prensibi RO-RO benzeri bir sistem olmas na ra men burada otomobil ya da kamyonlar de il demiryolu araçlar gemilere yüklenmektedir. Bu uygulamada, araçlar n boyutlar na uygun trainferry ad verilen ince ve uzun yap da özel deniz araçlar kullan lmaktad r. Böylece demiryolunun en önemli dezavantajlar ndan olan kesintili ulafl m ortadan kalkmakta, araç karaya ç kt ktan sonra demiryolu ile yoluna devam etmektedir. Üstelik bu ifllem, RO-RO tafl mac l nda yükleme boflaltma için gereken uzun sürelerde beklemeye gerek kalmadan, h zla gerçeklefltirilmektedir. Benzer uygulamalar ülkemizde de görülmektedir. Yurt d fl ndan gemilerle Zonguldak taki Ere li Liman na getirilen kömür burada vagonlara aktar lmakta, bu vagonlar yine Ere li Liman nda özel gemilere yüklenmekte, oradan Zonguldak taki demiryolu tafl mac l na uygun hale getirilen limana getirilmekte, vagonlar oluflturulan trenlerle do rudan Karabük teki Demirçelik Fabrikalar na götürülmektedir. Böylece, büyük hacimli ve a r oldu u için, deniz yolu ve demiryolu tafl mac l ile tafl nabilecek kömür kesintisiz bir biçimde var fl yerine ulaflt r lmaktad r. Di er bir kombine tafl mac l k türü LASH (Lighter Abroad Ship) ad verilen derin deniz ve iç suyollar kombinasyonudur. Bunun örne i ise, Almanya ile Amerika Birleflik Devletleri nin Mississippi Liman aras nda gerçeklefltirilir. Rhine, Elbe ve Weser nehirlerinden iç su yolu tafl mac l ile Rotterdam, Hamburg ya da Bremen e getirilen yükler, LASH konteyner araçlar na yüklenir. Bu araçla Atlantik Okyanusu nu geçen yükler Amerika Birleflik Devletleri nin içerisinde çeflitli yollardan da t lmak üzere Mississippi Liman nda boflalt l r. LASH araçlar pahal oldu undan ve özel yükleme-boflaltma donan m gerektirdi inden flimdilik çok yayg n kullan lan bir yöntem de ildir. Türkçe karfl l yürüyen yol anlam na gelen ve geliflmifl ülke demiryollar nda oldukça yayg n olan RO-LA tafl mac l, gelece in tafl ma türü olarak görülmektedir. lk olarak Alp Da lar n geçmek amac ile Avusturya ve sviçre de 1990 l y llarda kullan lmaya bafllanan RO-LA tafl mac l, yayg n olarak Avusturya, sviçre, Macaristan, talya, Almanya, Çek Cumhuriyeti ve Slovenya da kullan lmaktad r. Bu sistemde kamyonlar do rudan özel vagonlara yüklenmekte, var fl yerinde ise sevkiyat do udan karayolunda devam etmektedir.

177 7. Ünite - Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu 169 Türkiye nin ihraç mallar n Avrupa ya RO-RO veya karayolu ile sevk eden bir sistem mevcuttur. RO-RO ile gemilere yüklenen t rlar Türkiye den talya n n Trieste Liman na götürülerek buradan karayolu ulafl m sistemine devredilmektedir. Yine Marmara Denizi nde Türkiye nin endüstrileflmifl kuzey bölgesi ile Asya taraf n ba layan s k ve düzenli yurt içi RO-RO hizmetleri mevcuttur. Ayr ca Karadeniz de düzenli sefer yapan önemli say da RO-RO hizmeti vard r. Türkiye, Ukrayna, Rusya ve Gürcistan n Karadeniz deki limanlar aras nda düzenli RO-RO hizmetleri de yap lmaktad r. Di er yandan özel demiryolu vagonlar üzerinde, otomobil tafl mac l için bir pazar da mevcuttur. Romanya ve Türkiye aras nda otomobil tafl yan iki adet haftal k blok tren iflletilmektedir. Rusya Federasyonu ve Romanya ile düzenli demiryolu-feribot hizmetleri yürütülmektedir. Bir di er yerel demiryolu-feribot ba lant s Van Gölü nden geçer. Bu ba lant, ran la olan önemli uluslararas demiryolu ve entegre tafl mac l k hatt n n bir parças d r. Konteyner yoluyla yap lan intermodal demiryolu tafl mac l, Avrupa ve Orta Asya aras nda, düzenli konteyner blok trenlerin iflletimi de dahil olmak üzere, yayg nd r. Sizlere bir fikir vermek üzere sundu umuz bu örnekler daha da ço alt labilir. Sizler de internette ya da di er kaynaklarda karfl laflt n z entegre tafl mac l k uygulamalar n inceleyiniz. Ünitemiz burada sona eriyor. Ulaflt rmada entegrasyonu inceledi imiz bu ünitede, ulaflt rma türlerini birlikte kullanman n önemini ve yarar n gördük. Ancak, entegrasyona dayal çözümlerin her zaman en iyi çözümler olmayabilece ini de unutmayal m. Bazen karayoluyla tek modlu tafl ma yapmak, her türlü dezavantaj na ra men, en etkin çözüm olabilir. Bundan dolay, ulaflt rma kararlar nda ulaflt rma türlerini birbirlerinin hem rakibi hem de tamamlay c s olarak görmek önemlidir.

178 170 Ulaflt rma Sistemleri Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Ulaflt rma türlerinin entegrasyon gereksinimini ve önemini aç klayabilmek. Günümüz ekonomisi küresel, h zl ve taleplerin an nda gerçekleflmesini zorunlu k lan bir yap dad r. Bu durumda bazen tek bir ulaflt rma türüne dayal çözümler operasyonel aç dan ya da di er nedenlerden verimli olmamaktad r. Bunun üstesinden gelebilmek için ulaflt rma türlerinin her birini, en güçlü olduklar alanlarda kullanarak bunlar n iflbirli inden sinerji yaratmak son derece önemlidir. Ulaflt rma türlerinin entegrasyonu ile ilgili temel kavramlar tan mlayabilmek. Ulaflt rma türlerinde entegrasyonla ilgili kavramlar aras nda tan m farkl l klar olmakla birlikte, en genel anlam yla tek modlu tafl mac l k, tek bir tafl ma türüyle mallar n ulaflt r lmas n ifade ederken; çok modlu tafl mac l k ise, birden fazla tafl - ma türünün tafl mac l k zincirinde yer almas n belirtmek için kullan l r. Bu zincirde yükler, birim yükleme gereçleri içersinde yeniden elleçlenmeye tabi tutulmadan yükün de il, yükleme birimlerinin aktar lmas ile tek bir operatör sorumlulu unda kesintisiz bir ak flla tafl n yorsa modlar aras l ktan bahsedilir ve intermodal tafl - ma gerçekleflir. Kombine tafl mac l k ise, daha çok karayolunun etkisini azaltarak demiryolu ve suyollar n özendiren ulaflt rma türlerinin içiçe kullan m n ifade eder. Bir tafl ma ünitesi ya da arac baflka bir tafl ma türünün içerisine ya da üzerine yüklenerek enerji harcamaks z n yolculu unun bir bölümünü gerçeklefltirebilir. Örne- in, t rlar n feribotla deniz üzerinde karfl tarafa geçirilmeleri gibi. A MAÇ 3 Ulaflt rma entegrasyonu ile ilgili temel konular irdeleyebilmek. Ulaflt rma entegrasyonu kararlar, her bir ulaflt rma türünün avantaj ve dezavantajlar da de erlendirilerek verilmelidir. Ulaflt rma türlerini birlikte kullanman n yararlar çok olmas na karfl n entegre bir sistem oluflturman n önünde engeller mevcut olabilir. Bunlar iflletme boyutunun ötesinde ulusal ve uluslararas politikalar taraf ndan belirlendi inden entegre tafl mac l k için ulaflt rma sisteminin uyumlu hale getirilmesi önemlidir.

179 7. Ünite - Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu 171 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi ulaflt rma türlerinin entegrasyon gereksinimini art ran faktörlerden biri de ildir? a. Ticaret a lar n n geliflimi b. Küreselleflen ekonomi ve rekabet c. Emniyetli tafl mac l k gereksinimi d. flletmecilik anlay fl ndaki de iflimler e. Çevresel politikalar 2. Afla dakilerden hangisi ulaflt rma türlerine entegre edilen entegrasyona teknolojik geliflmelerin yararlar ndan biri de ildir? a. Tafl ma araçlar ndaki kapasite art fl b. Araç takip sistemlerinin yayg nlaflmas c. E-ifl uygulamalar d. Ambalajlama giderlerinin art fl e. Aktarma noktalar nda geçirilen zaman n k salmas 3. Tek bir ulaflt rma türüne dayanan tafl mac l k sistemi afla dakilerden hangisidir? a. Multimodal b. Kombine c. Unimodal d. Entegre e. ntermodal 4. Konteyner gibi tafl ma kaplar içerisine yerlefltirilerek birimlefltirilmifl yüklerin, tüm tafl mac l k zinciri boyunca, bu birimlefltirilmifl nitelikleri bozulmadan, özel transfer noktalar nda en az iki tafl ma türü aras nda aktar larak tek bir tafl ma doküman ile tafl nmas na ne ad verilir? a. Kombine tafl mac l k b. Çoktürlü tafl mac l k c. Tektürlü tafl mac l k d. Türleraras tafl mac l k e. Çoklu tafl mac l k 5. Tafl ma zincirinin büyük bölümünün demiryolu, deniz yolu veya iç su yollar ile gerçeklefltirilmesi Bafllang ç ve bitifl bölümlerinde ise karayolu olabildi ince k sa olarak kullan lmas Yukar daki özellikleri verilen entegrasyon türü afla dakilerden hangisidir? a. Türleraras tafl mac l k b. Kombine tafl mac l k c. Çoktürlü tafl mac l k d. Tektürlü tafl mac l k e. Çoklu tafl mac l k 6. Afla dakilerden hangisi iflletmecilik aç s ndan birden fazla ulaflt rma türünün birlikte kullan lmas n gerektirebilecek durumlara örnek olamaz? a. Co rafi özellikler b. Psikososyal faktörler c. Ekonomik nedenler d. Çevresel faktörler e. Yasal k s tlamalar 7. Sürdürülebilirlik, birden fazla ulaflt rma türünün birlikte kullan lmas n gerektirebilecek faktörlerden hangisi kapsam nda yer al r? a. Co rafi özellikler b. Sosyal faktörler c. Küreselleflme d. Çevresel faktörler e. Yasal k s tlamalar 8. Afla dakilerden hangisi kap dan kap ya tafl mac l k için gereksinim duyulan ögelerden biri de ildir? a. Birden fazla tafl yanla / tafl mac yla hizmet b. Tafl maya konu olan yükün aktar labilir olmas c. Kesintisiz hizmet d. Farkl tafl ma sistemlerinin kullan lmas e. Lojistik destek 9. Afla dakilerden hangisi entegre tafl mac l n yararlar ndan biri de ildir? a. Aktarma noktalar ndaki zaman kayb n n ve hasar n en aza indirilmesi b. Mallar n daha h zl transferinin sa lanmas c. Dokümantasyon ve formalitelerin azalmas d. Maliyet tasarrufu e. Sorumlulu un birden fazla tarafa yüklenerek paylafl lmas 10. Afla dakilerden hangisi ulaflt rmada entegrasyon için gereklilikler kapsam nda ele al nmaz? a. Fiziksel altyap n n ve bilgi altyap s n n gelifltirilmesi gereksinimi b. Küresel bir a kurulmas gereksinimi c. Taraflar n hukuki sorumlulu unun ortaya konmas d. Kesintisiz hizmet sa lanmas için standardizasyon gereksinimi e. Entegrasyona yönelik politika oluflturma gereksinimi

180 172 Ulaflt rma Sistemleri Okuma Parças Son dönemlerde çoklu tafl mac l n geliflmesi, her biri farkl yap daki lojistik operasyonlar n n uzman iflletmecilik anlay fl ile bütünlefltirilmesi gere inden do mufltur. Kombine tafl mac l k, mallar n istenilen noktaya ulaflt r lmas nda kara-hava-deniz gibi temel tafl ma türleri kullan larak birbirine entegre ve organize biçimde gümrükleme, elleçleme ve depolama vb. faaliyetleri de kapsayacak flekilde etkili ve verimli bir flekilde gerçeklefltirilmesidir. Kombine tafl mac l k yönetimi sayesinde ticari iflletmeler kendi organizasyonu ile zaman nda tamamlanmas güç olan karmafl k tafl mac l k faaliyetlerini konusunda uzman olan lojistik iflletmelerine devrederek mallar n zaman nda müflterilerine teslim etmekte ve böylelikle temel (öz) faaliyetlerine odaklanmaktad rlar. Kaynak: Çanc, M. ve Erdal, M. (2003). Lojistik yönetimi, freight forwarder elkitab 1. stanbul: UT KAD Yay nlar. s.40 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl flsa Lojistikte Entegrasyonun Önemi konusunu tekrar ediniz. 2. d Yan t n z yanl flsa Lojistikte Entegrasyonun Önemi konusunu tekrar ediniz. 3. c Yan t n z yanl flsa Ulaflt rma Entegrasyonu Kavram konusunu tekrar ediniz. 4. d Yan t n z yanl flsa Ulaflt rma Entegrasyonu Kavram konusunu tekrar ediniz. 5. b Yan t n z yanl flsa Ulaflt rma Entegrasyonu Kavram konusunu tekrar ediniz. 6. b Yan t n z yanl flsa Ulaflt rmada Entegrasyon Gereksinimi konusunu tekrar ediniz. 7. d Yan t n z yanl flsa Ulaflt rmada Entegrasyon Gereksinimi konusunu tekrar ediniz. 8. a Yan t n z yanl flsa Ulaflt rma Entegrasyonunda Ulafl m sistemlerinin rolü konusunu tekrar ediniz. 9. e Yan t n z yanl flsa Ulaflt rmada Entegrasyonun Yararlar konusunu tekrar ediniz. 10. b Yan t n z yanl flsa Ulaflt rmada Entegrasyon çin Gereklilikler konusunu tekrar ediniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Konteynerlaflma ile uluslararas standartlara uygun konteyn rlar n kullan m yayg nlaflm flt r. Bu konteynerlar denizyolu, havayolu, karayolu ve demiryolunda kullan labilecek flekilde tasarland ndan entegre tafl mac l k sisteminde yüklerin tek tafl ma birimi içerisinde elleçlenmeye gerek kalmadan farkl ulaflt rma türlerine aktar larak tafl nabilmesine olanak verirler. Böylece yaln zca konteynerlar aktar lm fl olur. S ra Sizde 2 Günümüzde yük tafl mac l n karayolundan di er tafl - ma türlerine kayd rabilmek için çabalar sürmektedir. Bu amaçla demiryolu ve entegre tafl mac l k karayolu karfl s nda desteklenmektedir. Ancak bu çabalar karayolu tafl mac l n n ulaflt rma zincirinden tamamen d fllanmas amac n tafl maz. Karayolunun halihaz rda çok yüksek olan pay daha dengeli bir flekilde daralt lmaya çal fl l r. Kald ki, tafl man n ana bölümü hangi türle gerçeklefltirilirse gerçeklefltirilsin bafllang ç ve bitifl noktalar nda karayolu tafl mac l n kullanmak zorunday z. S ra Sizde 3 Bilgi ve iletiflim teknolojileri günümüz küresel ekonomik sisteminde entegre bir tafl mac l k sürecinin gerçeklefltirilmesinde olmazsa olmaz bir faktördür. Co rafi olarak küresel ölçe e yay lan bir üretim ve tüketim yap - s nda mesafeler ve ifllenmesi gereken veri miktar artm fl; müflteri beklentileri yükselmifl; zaman ve h z gereksinimi rekabette belirleyici hale gelmifltir. Bu yap - n n kesintisiz ve sorunsuz iflletimi ancak insan unsurunun bilgi iletiflim teknolojileri ile desteklenmesi ile mümkün hale gelmektedir. S ra Sizde 4 Ulaflt rma türleri aras nda etkin ve verimli bir entegrasyon sa layabilmek için gerekli tüm faktörlerin yerine getirilmesi gerekir. Bunlardan biri di erinden daha önemli de ildir. Herhangi birinde varolan bir yap sal eksiklik ya da bozulma sistemin di er ö elerini de etkileyecektir. Örne in fiziksel altyap ve bilgi altyap s çok iyi kurulmufl olsa da, yasal mevzuatta yaflanacak bir sorun bir ülkeden ç k flta yüklerin uzun süreler bekletilmelerini gerektirebilir. Dolay s yla sizin sistem altyap s n iyi kurmufl olman z bir anlam ifade etmez hale gelebilir.

181 7. Ünite - Ulaflt rma Türlerinin Entegrasyonu 173 Yararlan lan Kaynaklar Atken, N. (2009). Kap dan Kap ya Hizmet Ça. Aktüeldeniz. 29 Aral k. Crainic, T. G. ve Kim K. H. (2007). Intermodal transportation. Handbooks in operations research and management science, Volume 14, Transportation. Ed. Barnhart, C. ve Laporte G. Amsterdam: North- Holland. Çanc, M. ve Türkay M. (2007). Marmaray da yük tafl mac l ve çok modlu sistemle entegrasyonu. 7. Ulaflt rma Kongresi, nflaat Mühendisleri Odas. stanbul Eylül. Çanc, M. ve Erdal, M. (2003). Uluslararas tafl mac l k yönetimi, freight forwarder elkitab 2. stanbul: UT KAD Yay nlar. Deveci, D. A., A. G. Cerit ve O. Tuna. (2004). Determinants of Intermodal Transport and Turkey s Transport Infrastructure, Development of Maritime Trade, Transport and Tourism. The XXI Vision. Gdansk, October. Dewitt W. ve Clinger J. (2000). Intermodal freight transport. Transportation in the New Millennium: State of the Art and Future Directions, Perspectives from Transportation Research Board Standing Committees. Washington, DC. Erdal, M. (2005). Küresel Lojistik. stanbul: Uluslararas Tafl mac l k ve Lojistik Hizmet Üretenleri Derne i. Evren G. ve Ö üt, K. S. (2006). Kombine tafl mac l k ve RO-LA. Ankara: Uluslararas Demiryolu Sempozyumu. Fricker J.D. ve Whitford R.K. (2004). Fundamentals of transportation engineering A multimodal systems approach. NJ: Pearson Prentive Hall. Lowe, D. (2005). Intermodal freight transport. Burlington: Elsevier Butterworth-Heinemann. Janic, M. ve Reggiani A.(2001). Integrated transport systems in the European Union: an owerview of some recent developments. Transport Reviews, (21), 4, Jones, W.B., Cassady, C.R., Bowden, R.O. (2004). Developing a Standard Definition of Intermodal Transportation. NCIT Final Report. Macharis, C. ve Bontekoning Y. M. (2004). Opportunities for OR in intermodal feright transport research: A review European Journal of Operational Research, (153), Nault, B. R. (1998). Information technology for freight transportation. Policy options for intermodal freight transportation. Transportation Research Board Special Report. Washington, DC. Rodrigue, J. P., Comtois C. ve Slack B. (2009), The geography of transport systems, Second Edition, New York: Routledge. OECD - The International Transport Forum (2009) ntermodal Transport - National Peer Review: Turkey. Paris. Sussman, J. (2000) Introduction to transportation systems. Boston: Artech House. Tsamboulas, D., Vrenken H. ve Lekka A. M. (2007). Assesment ofa transport policy potential for intermodal mode shift on a European scale. Transportation Research Part A, (41), UNESCAP (2010). Multimodal transport operations. Training Manual on the Operational Aspects of Multimodal Transport (ST/ESCAP/2304). UNESCAP (2003). Review of Developments in Transport in the ESCAP Region, 2003: Asia and the Pacific (ST/ESCAP/2307). UNESCAP (2004). Manual on Modernization of Inland Water Transport for Integration within a Multimodal Transport System (ST/ESCAP/2285).

182 8ULAfiTIRMA S STEMLER Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Kara, hava, deniz ve demiryolu tafl mac l k türlerinde ulusal düzenlemeleri aç klayabilecek, Kara, hava, deniz ve demiryolu tafl mac l k türlerinde uluslararas düzenlemeleri tan yabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks n z. Anahtar Kavramlar Türk Ticaret Kanunu Karayolu Tafl ma Kanunu Türk Sivil Havac l k Kanunu Ticari Hava Tafl ma flletmeleri Yönetmeli i AB Ulaflt rma Politikas çerik Haritas Ulaflt rma Sistemleri Tafl mac l k Düzenlemeleri TAfiIMACILIKTA TÜRK YE DEK DÜZENLEMELER TAfiIMACILIKTA ULUSLARARASI DÜZENLEMELER

183 Tafl mac l k Düzenlemeleri TAfiIMACILIKTA TÜRK YE DEK DÜZENLEMELER Yük ve yolcunun bir yerden baflka bir yere tafl nmas sürecine ulafl m denildi ini ve ulafl m n sa lanmas s ras nda karayolu, demiryolu, deniz yolu, hava yolu ve boru hatt tafl mac l k türlerinden biri ya da birkaç n n tafl nacak yükün cinsine göre tercih edilebilece ini önceki bölümlerden ö rendiniz. Ulaflt rma tek bafl na ekonomik bir faaliyet olup di er sektörlerle yo un iliflkilidir. Ekonomide bafll bas na bir maliyet sorunu olan tafl man n, do ru planlama, yeterli altyap, h zl,güvenli ve ekonomik tafl mac l kla di er sektörlere ekonomik avantaj sa layabilecek bir unsur haline gelmesi mümkündür. Hareket ve hareket güvenli i olarak da tarif edilen ulafl mda arz n ve karfl l olan talebin do ru tan mlanmas n n zorunlulu u vard r. Ulafl mda arz ve karfl l olan talep hayata geçirilirken bir ulafl m planlamas ve politikas da mutlaka gereklidir. Baflar l bir sanayileflmenin temel bileflenlerinden birisi olan ulaflt rma sektöründe kaynaklar n etkin kullan m ifl gücünün dengeli da l m, mal ve hizmetin h zl da t m ancak iyi organize olmufl ulaflt rma sistemi ile gerçeklefltirilebilir. Her ulafl m türünde aranmas gereken özelliklerin bafl nda h z, güvenlik ve konfor gelir. Bunlar n haricinde ulafl m türlerinin çevreyi en az kirletmesi, ülkede mevcut enerji kaynaklar n kullanmas gibi özellikler, göz önüne al nmas gereken di er özelliklerdir. Ulaflt rmada kullan lan alt sektörler aras nda denge kurulmad - takdirde karayolu tafl mas di er tafl ma türlerinden öne ç kmakta, bunun sonucunda ise ortaya ç kan bu tablonun düzeltilmesi için gerekli tedbirleri almak için karar vericiler yo un bir u rafl vermek zorunda kalmaktad r. Türkiye de mevcut mevzuat AB müktesebat na tam olarak uyumlu de ildir. Ulafl mda önemli bir paya sahip olan karayolu ulafl m n di er ulafl m modellerine yönlendirmek, uzun ve zorlu bir süreçten sonra gerçekleflebilecek gibi görünmektedir. Ulafl mda demir yollar n n pay n artt rmak için altyap inflaatlar ve mevzuat çal flmalar sürmektedir. Deniz yolu ulafl m nda ise uluslararas anlaflmalara taraf olunmas gerekmektedir. Hava yolu ulafl m nda, kamu hizmet yükümlülükleri ve uluslararas anlaflmalardan kaynaklanan baz k s tlamalar bulunmaktad r. Türkiye ile AB nin ulaflt rma politikalar n n örtüflmesini sa layacak deniz yolu ve demiryolunun tafl mac l k pay n n yükseltilmesi ile tafl ma modlar n zincir hale getirecek stratejik politikalar n ülkemiz aç s ndan üretilmesi kaç n lmazd r.

184 176 Ulaflt rma Sistemleri Karayolu tafl ma kanunu: Amac, karayollar nda can ve mal güvenli i yönünden trafik düzenini sa lamak ve trafik güvenli ini ilgilendiren tüm konularda al nacak önlemleri belirlemek olan kanundur. Karayolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Ülkemizde karayolu tafl mac l ile ilgili 4925 say l Karayolu Tafl ma Kanunu, 19 Temmuz 2003 tarih ve say l Resmi Gazete de yay nlanarak yürürlü e girmifltir. Bu Kanun trafik ile ilgili kurallar, flartlar, hak ve yükümlülükleri, bunlar n uygulanmas n ve denetlenmesini, ilgili kurulufllar ve bunlar n görev, yetki ve sorumluluklar n, çal flma usulleri ile di er hükümleri kapsamaktad r. Bu kanun karayolunda uygulan r. Fakat aksine bir hüküm yoksa karayolu d fl ndaki alanlardan kamuya aç k olanlar ile park bahçe, park yeri, garaj, yolcu ve eflya terminali, servis ve akaryak t istasyonlar nda karayolu tafl t trafi i için faydalan lan yerler ile, eriflme kontrollü karayolunda ve para ödenerek yararlan lan kara yollar n n kamuya aç k kesimlerinde ve belirli bir karayolunun ba lant s n sa layan deniz, göl ve akarsular üzerinde kamu hizmeti gören araçlar n, karayolu araçlar na ayr lan k - s mlar nda da bu kanun hükümleri uygulan r tarih ve say l Resmi Gazete de yay nlanan Karayolu Tafl ma Yönetmeli i tarihli ve 4925 say l karayolu Tafl ma Kanunu ile tarihli ve 3348 say l Ulaflt rma Bakanl n n Teflkilat ve Görevleri Hakk nda Kanun a dayan larak haz rlanm flt r. Karayolu Tafl ma Yönetmeli i nin amac, 4925 say l Karayolu Tafl ma Kanunu da yer alan karayolu tafl malar n, ülke ekonomisinin gerektirdi i flekilde düzenlemek, tafl mada düzeni ve güvenli i sa lamak, tafl mac, acente, tafl ma iflleri komisyonculu u, nakliyat ambar iflletmecili i, kargo iflletmecili i, lojistik iflletmecili i, tafl ma iflleri organizatörlü ü, terminal iflletmecili i, oto kiralama iflletmecili i, da t - c l k ve benzeri hizmetlerin flartlar n ; tafl ma ifllerinde istihdam edilenlerin niteliklerini, haklar n ve sorumluluklar n belirlemek, karayolu tafl malar n n, di er tafl ma sistemleriyle birlikte ve birbirlerini tamamlay c olarak hizmet vermesini, denetimini ve mevcut imkânlar n daha yararl bir flekilde kullan lmas n sa lamakt r say l Kanun ve say l Yönetmelik ile kamuya aç k karayolunda motorlu tafl tlarla yap lan yolcu ve eflya tafl malar n, tafl mac lar, tafl ma acentelerini, tafl ma iflleri komisyoncular n, nakliyat ambar ve kargo iflletmecilerini, tafl ma ifllerinde çal flanlar ile tafl malarda yararlan lan her türlü tafl t, araç, gereç, yap lar ve benzerlerini kapsar. Özel otomobillerle ve bunlar n römorklar yla yap lan tafl malar, genel ve katma bütçeli dairelerle, il özel idareleri, belediyeler, üniversiteler ve kamu iktisadi teflebbüslerine ait otomobillerle yap lan tafl malar, Türk Silahl Kuvvetlerine ait motorlu tafl t ve bunlar n römorklar ile yap lan tafl malar, lastik tekerlekli traktörlerle çekilen römorklarla yap lan tafl malar bu Kanun hükümlerine tabi de ildir. l s n rlar içerisindeki tafl malar ile yüz kilometreye kadar olan flehirler aras tafl malar n düzenlenmesi il ve ilçe trafik komisyonlar ile ifl birli i yap lmak suretiyle ilgili valiliklere, belediye s n rlar içerisindeki flehir içi tafl malar belediyelere bu Kanun a göre düzenlenecek yönetmelik esaslar dahilinde b rak labilir. Uluslararas anlaflmalar ile savafl hali, s k yönetim, ola anüstü hal ve do al afet durumlar nda uygulanacak hükümler sakl d r. Karayolu Tafl ma Yönetmeli i nin (KTY) 12. maddesinde yetki belgesi alman n ve yenilemenin genel flartlar tan mlanmaktad r. Tablo 8.1 de KTY de tan mlanan yetki belgesi türleri özetlenmifltir.

185 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 177 Yetki Belgesi Türü A B C D E F G H K L M N P R T Aç klama A Yetki belgesi: Ticari amaçla otomobil ile yolcu tafl mac l ve oto kiralama iflletmecili i yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. B Yetki belgesi: Ticari amaçla otobüs ile uluslararas yolcu tafl mac l - yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. C Yetki belgesi: Ticari amaçla uluslararas ve yurt içi eflya tafl mac l yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. D Yetki belgesi: Ticari amaçla otobüs ile flehirler aras yolcu tafl mac - l yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. E Yetki belgesi: Ticari amaçla yolcu ve eflya tafl mac l yapacak kamu kurum ve kurulufllar na verilir. F Yetki belgesi: Ticari amaçla yolcu tafl mac l konusunda acentelik yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. G Yetki belgesi: Ticari amaçla eflya ve kargo tafl mac l konusunda acentelik yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. H Yetki belgesi: Ticari amaçla eflya tafl mac l konusunda komisyonculuk yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. K Yetki belgesi: Ticari amaçla yurt içi eflya tafl mac l yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. L Yetki belgesi: Ticari amaçla lojistik iflletmecili i yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. M Yetki belgesi: Ticari amaçla kargo iflletmecili i yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. N Yetki belgesi: Ticari amaçla il s n rlar içinde ve yurt içi nakliyat ambar iflletmecili i yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. P Yetki belgesi: Da t c l k yapacak gerçek ve tüzel kiflilere verilir. R Yetki belgesi: Ticari amaçla yurt içi ve uluslararas nda tafl ma iflleri organizatörlü ü yapacak tüzel kiflilere verilir. T Yetki belgesi: Terminal iflletmecili i yapacak tüzel kifliler ile kamu kurum ve kurulufllar na verilir ve afla daki türlere ayr l r. Tablo 8.1 KTY de Tan mlanan Yetki Belgesi Türleri Karayolu ulaflt rmas kapsam nda iki önemli idari kurum görev yapmaktad r; bunlardan ilki Ulaflt rma Bakanl Kara Ulaflt rmas Genel Müdürlü ü di eri ise Bay nd rl k ve skan Bakanl Karayollar Genel Müdürlü üdür. Karayolu ulaflt rmas nda iki temel kurum olmas na ra men karayolu ulaflt rmas na iliflkin çeflitli sorumluluklar farkl idareler taraf ndan yürütülmekte ve her bir idarenin tabii oldu u yasal temellerin farkl olmas nedeniyle özellikle iflletmeler çeflitli engellerle karfl karfl ya kalmaktad r. Araçlar n a rl klar ile ilgili konularla çiflleri Bakanl, dinlenme süreleri ile ilgili konularla Çal flma ve Sosyal Güvenlik Bakanl ilgilenmektedir.

186 178 Ulaflt rma Sistemleri Derogasyon: Mevcut uygulama ve kurallardan ayr tutulma, bir baflka deyiflle yasa ve kurallara getirilen istisnad r. 1 Planl dönemde haz rlanan kalk nma planlar nda demiryolu tafl mac l n n artt r lmas yönünde hedefler konulmufl olsa da 1950 lerden günümüze Türkiye de tafl mac l kta hakim model karayolu tafl mac l olarak gerçekleflmifltir. Bunun nedenleri ise yeterli demiryolu ve deniz yolu altyap s bulunmamas ve yat r mlar n karayollar na yönlendirilmesine yol açm fl ve karayolu tafl mac l k endüstrisinin büyümesine neden olmufltur. Türkiye de karayolu tafl mac l AB üyesi ülkelerin ortalamas n n üzerindedir. Ülkemizde meydana gelen kazalar ve bunun sonucunda oluflan insan kayna kay plar n n nedeni tafl mac l kta karayolunun pay n n büyük olmas na ba lanabilir. Karayolu tafl mac l nda ortaya ç kan bu yo unluk, trafik yo unlu u, hava kirlili i, gürültü kirlili i, kazalar ve yollar n çabuk bozulmas na sebep olmakta ve araçlar için gereken ve ço unlu u ithal edilen karbon yak tlara ba ml l artt rmaktad r. Türkiye nin 2013 karayolu vizyonu: ulusal ve uluslararas kurallara uygun, güvenli e öncelik veren, çevre dostu, milli ekonomiye ve sosyal hayata katk da bulunan, ileri teknolojiyi kullanan, yüksek kaliteli servis hizmeti sa layan, pazar flartlar nda rekabet eden, Türkiye nin co rafi ve do al kaynaklar n iyi kullanan, di er tafl mac l k flekilleriyle adil ve dengeli bir flekilde bütünleflmifl bir karayolu tafl ma sistemi kurmakt r. Ülkemizin 2007 y l toplam ihracat n n % 41 i, ithalat n ise %24 ü karayolu tafl mac l ile gerçekleflmifltir y l sonu itibariyle Ulaflt rma Bakanl ndan karayoluyla uluslararas eflya tafl mac l yapmak üzere yetki belgesi alan 1164 firman n sahip oldu u tafl t filosunun toplam kapasitesi 1,13 milyon tona ulaflm flt r. karayoluyla uluslararas yolcu tafl mac l yapmak isteyen gerçek ve tüzel kifliler Ulaflt rma Bakanl ndan B türü Tafl mac Yetki Belgesi almak zorundad r. Yetki belgesi almak isteyenlerin kendi adlar na kay t ve tescil edilmifl en az 5 adet otobüse sahip olmalar, bu otobüslerin sekiz yafl ndan, Sanayi ve Ticaret Bakanl nca onaylanm fl teknik yeterlilik raporuna göre ise on iki yafl ndan büyük olmamas, kapasitesinin k rk koltuktan az olmamas gerekmektedir Avrupa Birli i (AB), karayolu tafl mac l nda liberal ve rekabetçi bir pazar ortam yaratm flt r. Bu pazar n iflleyifli de hem teknik, hem de sosyal ve kurumsal bazda belirli kurallara ba lanm flt r. Bu çerçevede, ulusal mevzuattaki boflluklar doldurmak ve farkl l klar gidermek amac yla Türk karayolu tafl mac l k pazar n n AB tafl mac l k pazar na entegrasyonu için mevzuat uyumu çal flmalar n n yap lmas na yönelik bir uyum program n n benimsenmesi öngörülmektedir. AB de karayolu tafl mac l nda kabotaj k s tlamalar kald r lm fl olup Türkiye nin de tam üyelik sürecinin tamamlanmas ndan sonra yurt içi tafl malar n AB üyesi ülkelerin tafl mac l k flirketlerine açmas gerekmektedir. Tam üyelikten sonra, ülkemizde yo un bir istihdam alan oluflturan karayolu tafl mac l nda kabotaj n kald r lmas çok önemli bir iflsizlik dalgas na yol açabilecektir. Bu nedenle Türkiye nin derogasyon talep edip karayolu tafl mac l nda kabotaj hakk n ileriki y llara ötelemesi gerekmektedir. AB ye uyum sürecinde sorun yaflayabilece imiz alanlardan biri de dijital takograf uygulamas d r. Türkiye de takograf uygulamas zorunlu olmas na ra men dijital takograf konusunda henüz mevzuat düzenlenmesine gidilmemifltir. Bu konuda acilen mevzuat düzenlemesine ve e itime ihtiyaç duyulmaktad r. Bu düzenlemeye uyum sa layabilmek için kat l m tarihinden itibaren dört y ll k bir geçifl süresinin sa lanmas faydal olacakt r. Karayolu ile SIRA ulaflt rmada S ZDE idari aç dan hangi kurumlar yetkilidir? SORU SORU

187 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 179 Deniz Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Ülkemizde Denizcilik Sektörü ile ilgili çal flmalar 4770 say l Ulaflt rma Bakanl Görevleri ve Kuruluflu Hakk ndaki Kanun un 16.maddesine göre 1945 y l nda Liman ve Deniz flleri Baflkanl olarak kurulan ve 1973 y l nda gerçeklefltirilen organizasyon çal flmalar sonucunda Deniz Ulaflt rmas Genel Müdürlü ü flekline dönüfltürülen kurum ile ayn y l kurulan Deniz Ticareti Genel Müdürlü ü taraf ndan yürütülmüfltür. Deniz Ticareti Genel Müdürlü ü daha sonra 1979 y l nda Gemi nfla ve Tersaneler Genel Müdürlü ü ne dönüfltürülmüfl ancak, bu Genel Müdürlük 28 fiubat 1982 tarihinde yürürlü e giren Bakanl klar n Yeniden Düzenlenmesi ve Çal flmas Esaslar hakk ndaki 8/4334 say l Bakanlar Kurulu karar yla kald r lm fl ve Deniz Ulaflt rmas Genel Müdürlü ünün de ismi de ifltirilerek her iki Genel Müdürlük Liman ve Deniz flleri Genel Müdürlü ü ad alt nda birlefltirilmifltir. Söz konusu Genel Müdürlük 17 Haziran 1982 tarih ve 2680 say l Kanun a istinaden ç kar lan 182 say l K.H.K. ile tarihinden itibaren Liman ve Deniz flleri Baflkanl fleklinde teflkilatland r lm flt r. Bu Baflkanl k tarih ve 3348 say l Ulaflt rma Bakanl n n Teflkilat ve Görevleri Hakk ndaki Kanun ile mülga Baflbakanl k Deniz flleri Baflkanl görevleri ile de donat larak bu günkü Deniz Ulaflt rmas Genel Müdürlü ü ad n alarak denizcili in bütün alanlar nda görev yapacak flekilde yetkilendirilmifltir. Daha sonra denizcilikle ilgili görevler; 4770 say l Kanun un verdi i yetkiye dayan larak Çanakkale, stanbul, zmir, Mersin ve Samsun da kurulan befl Ulaflt rma Bölge Müdürlü ü ve altm fl Liman Baflkanl arac l ile oluflturulan Taflra Teflkilatlar ile yerine getirilmeye çal fl lm flt r tarihinde yay mlanarak yürürlü e giren K T lerin yeniden düzenlenmesi hakk ndaki 233 say l Kanun Hükmünde Kararname (K.H.K.) ile de denizcilik alan nda hizmet verecek Bakanl k, ba l ve ilgili kurulufllar ile bunlar n statüleri belirlenmifltir. Denizcili e iliflkin görevler, de iflik kurum ve kurulufllar n yetkisinde bulunan çok say da Kanun, K.H.K. Tüzük ve Yönetmeliklerle yürütülmeye çal fl lmaktayken bu da n k yap dan kurtulmak, denizcilik sistem ve hizmetlerini daha etkin ve verimli, ülkemizin ç karlar na, ihtiyaçlar na uygun olarak yürütmek ve hizmetlerin gelifltirilmesini sa lamak amac yla tarih 491 say l K.H.K. ile Baflbakanl a ba l Denizcilik Müsteflarl kurulmufltur. Müsteflarl k 491 say l K.H.K.nin yan nda tarih ve 4490 say l Türk Uluslararas Gemi Sicil Kanunu, 491 say l K.H.K.de De ifliklik Yap lmas na Dair Kanun, tarih 4745 say l Denizcilik Müsteflarl n n Kurulufl ve Görevleri Hakk nda K.H.K. Denizcilik Müsteflarl n n Kurulufl ve Görevleri Hakk nda K.H.K.de de ifliklik yap lmas na dair 602 say l K.H.K. ve tarihinde yay nlanan baz kanun ve K.H.K.de De- ifliklik Yap lmas na Dair 5234 say l Kanun ile Devlet Memurlar Kanunu, Harc rah Kanunu ve Genel Kadro ve Usulü Hakk ndaki K.H.K.de De ifliklik Yap lmas na Dair Kanun lardan yararlanarak görevlerini yerine getirmektedir. Denizcilik Müsteflarl ; düzenleyici, belgelendirici, izin verici, ulusal ve uluslar aras temsil edici, kontrol edici, sistemi çal flt ran ve yönlendiren bir misyon üstlenmifl ve sektörde flemsiye görevi yapan kamusal bir otoritedir. Deniz yolu ulaflt rmas nda önemli rolü bulunan idari kurulufllar s ras ile; Ulaflt rma Bakanl T.C. Baflbakanl k Denizcilik Müsteflarl Demir yollar Limanlar Hava Meydanlar nflaat Genel Müdürlü ü

188 180 Ulaflt rma Sistemleri SORU T.C. Devlet Demir Yollar Genel Müdürlü ü K y Emniyeti ve Gemi Kurtarma flletmeleri Genel Müdürlü ü Seyir, Hidrografi ve Oflinografi Dairesi Baflkanl Türkiye Denizcilik flletmeleri A.fi. olarak s ralanabilir. Ayr ca, bu alanda faaliyet göstermek üzere tarih 2567 say l Kanun a dayan larak di er görevlerinin yan nda, özellikle armatörlerin dilek ve ihtiyaçlar n ilgili mercilere duyurarak bu konulara çözüm bulunmas na yard mc olmak ve böylece deniz ticaretimizin geliflmesine katk da bulunmak amac yla stanbul, Marmara, Ege ve Akdeniz Bölgeleri Deniz Ticaret SORU Odalar kurulmufltur. Ülkemizde Milli Gemi Sicili ve Türk Uluslararas Gemi Sicili olmak üzere iki farkl gemi tescil flekli mevcuttur. Milli Gemi Sicili, 6762 say l Türk Ticaret Kanunu nun 839 ve di er maddelerinde öngörülen gemi sicilini, Türk Uluslararas Gemi Sicili ise 4490 say l Kanun AMAÇLARIMIZ uyar nca oluflturulan gemi sicilini ifade eder. Milli Gemi Siciline tescil edilen deniz araçlar tarih ve 492 say l Harçlar Kanunu, Türk Uluslararas Gemi AMAÇLARIMIZ Siciline tescil edilenler ise tarih ve 4490 say l Türk Uluslararas Gemi K T A P Sicil Kanunu nda K T A düzenlenen P mali hükümlere Tabidir. Milli Gemi Sicili için 18 GrosTon (GT) ve üzeri, Türk Uluslararas Gemi Sicili için 50 GT ve üzeri olmas flart aranmaktad r. TELEV ZYON 6762 say l TELEV ZYON Türk Ticaret Kanunu madde 816 ya göre tahsis edilen amaca uygun kullan lmas, denizde hareket etme imkân na ba l bulunan ve pek küçük olmayan her türlü tekne gemi say l r. Denizde kazanç elde etme maksad na tahsis edilen veya fiilen böyle bir maksat için kullan lan her gemi, kimin taraf ndan ve kimin NTERNET NTERNET nam ve hesab na kullan l rsa kullan ls n ticaret gemisi say l r. Türk Ticaret Kanunu madde 819 da bir geminin ba lama liman, o gemiye ait seferlerin idare olundu u liman olarak tan mlanmaktad r. Türk Ticaret Kanunu madde 820 de ise Avrupa limanlar ile Avrupa d fl limanlar ayr tutan hükümlerin takibinde bütün Akdeniz ve Karadeniz limanlar Avrupa limanlar ndan say l r. Süveyfl Kanal n n tamam Süveyfl e kadar Akdeniz den say l r. Madde 821 ise Gemi adamlar, kaptan, gemi zabitleri, tayfalar ve gemide istihdam edilen di er kimseler olarak tan mlan r. Türk Ticaret Kanunu nun 823. maddesine göre ise her Türk gemisi Türk Bayra- çeker. Yaln z Türk vatandafllar n n mal olan gemi Türk gemisidir maddeye göre geminin Türk Bayra n çekme hakk, gemi tasdiknamesi ile ispat olunur denilmektedir. Gemi tasdiknamesi al nmad kça Türk Bayra n çekme hakk kullan lamaz. Gemi tasdiknamesi veya bunun sicil memurlu unca tasdik edilmifl bir hulasas yahut bayrak flahadetnamesi yolculukta daima gemide bulundurulur maddeye göre Türkiye d fl nda bulunan bir gemi Türk Bayra n çekme hakk n elde ederse geminin bulundu u yerdeki Türk konsolosu taraf ndan Türk Bayra n çekme hakk na dair verilecek Bayrak fiahadetnamesi gemi tasdiknamesi yerine geçer. Bayrak fiahadetnamesi düzenlendi i tarihten itibaren bir y l geçerlidir. Yolculuk mücbir sebep yüzünden uzad taktirde süre de uzar. Madde 829 da 18 GT den küçük gemiler gemi tasdiknamesine ve bayrak flahadetnamesine ihtiyaç duymadan Türk Bayra çeker. Madde 830 da ise geminin ilk Türk maliki, gemiye diledi i ad vermekte serbesttir. Seçilen ad iltibasa mahal b rakmayacak surette baflka gemilerin adlar ndan farkl olmal d r.

189 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 181 K y larda veya limanlarda ve iskelelerde gemiden karaya, karadan gemiye yap lan yükleme ve boflaltma iflleri Deniz fl Kanunu kapsam na girmeyen ve tar m ifllerinden say lmayan denizlerde çal flan su ürünleri üreticileri hakk nda tarihinde kabul edilen tarihli ve say l Resmi Gazete de yay mlanan 4857 say l fl Kanunu hükümleri uygulan r. Geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerin birço u ekonomik, sosyal ve stratejik nedenlerle etkin bir deniz ticaret filosu kurmaya yönelmifllerdir. Bir yandan geliflme dönemi içinde bulunan ülkemiz ekonomisinin üretti i ürünleri dünya pazarlar na tafl yabilmek, gerekli olan ürünlerin de ülkemize getirilmesini sa lamak, di er yandan dünya deniz ticaretinde yerini alabilmesi için etkin bir filoya sahip olmas gerekmektedir. Karadeniz sahilindeki ülke limanlar n n Avrupa lojistik merkezleri flebekesine entegrasyonu projesine Samsun liman da dahil edilerek Bulgaristan, Ukrayna ve Türkiye nin ortak bir proje önerisi olarak eylem plan nda yer almas sa lanm flt r. Trans-Avrupa flebekeleri ile TRACECA koridorlar aras nda deniz tafl ma ba lant lar n n iyilefltirme projesi Avrupa Komisyonunda onaylanm flt r. Bu kapsamda Samsun ile di er Karadeniz limanlar aras nda bir demiryolu-feribot ba lant s n n ekonomik ve teknik analizi yap lacakt r. AB müktesebat na uyum çal flmalar kapsam nda haz rlanan Ro-Ro yolcu gemileri ve yüksek h zl tekneler yönetmeli i tarihli ve say l Resmi Gazete de yay nlanarak yürürlü e girmifltir. Denizde çal flanlar, tarihinde kabul edilen 854 say l Deniz Kanunu hükümlerine tabidirler. Bu kanunda hükmü bulunmayan hallerde Borçlar Kanunu hükümleri uygulan r. AB ye üye ülkeler, karayolundaki yük yo unlu unu azaltmak amac yla çevreye daha az etkisi olan, tafl ma maliyeti daha az ve çok türlü tafl mac l kta önemli bir yeri olan deniz yolu tafl mac l n n pay n artt rmay hedeflemektedirler. Bu do rultuda yüklerin denizlere kayd r lmas için Yak n Yol Deniz Tafl mac l (Short Sea Shipping SSS) kavram gelifltirilmifltir. Yak n yol deniz tafl mac l Avrupa limanlar aras nda ve bu limanlar ile Avrupa ülkesi olmay p, Avrupa s n rlar ndaki kapal denizlere k y s olan ülkeler aras nda yap lan yolcu ve yük tafl mac l d r. Bu tip tafl mac l n, sadece karayolu tafl mac l na bir alternatif olmay p, ayr ca de iflik ulafl m türlerinin entegrasyonu ile oluflan kombine tafl mac l k a nda yer alan ve lojistik hizmetlerin optimizasyonunu amaçlayan bir ifllevi de bulunmaktad r. Ülkemizde kaç tip gemi sicili vard r? Demiryolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Cumhuriyet döneminde ilk demiryolu idaresi 22 Nisan 1924 y l nda kabul edilen 506 numaral kanun ile kurulmufltur. Bu kanun ile Anadolu demir yollar n n sat n al nmas ve Anadolu demiryollar ile Ba dat demiryolunun Konya-Yenice SORU bölümünün birlikte bir müdüriyeti umumiye taraf ndan idare edilmesi kararlaflt r lm flt r. SORU 23 May s 1927 y l nda 1042 say l Kanun ile Devlet Demiryollar ve Limanlar dare-i Umumiyesi kurulmufl ve bu yap 30 Ocak 1929 da kabul edilen 1483 say - l Kanun ile Devlet Demir Yollar ve Limanlar Umum Müdürlü ü ad n alm flt r.1939 y l ndan itibaren ihtiyaç duyulan baflkanl k, müdürlük ve bunlara ba l ye- ni flubelerin kurulmas yla 1945 y l nda Devlet Demir Yollar ve Limanlar flletme Genel Müdürlü ü ad n alm flt r. AMAÇLARIMIZ Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demir Yollar flletmesi Genel Müdürlü ü (TCDD) AMAÇLARIMIZ Ana Statü tarihli ve say l Resmi Gazete de yay nlanm flt r. Yap - lan bu düzenlemenin amac ; tarih ve 233 say l Kamu K ktisadi T A P Teflebbüs- K T A P 2 TELEV ZYON TELEV ZYON

190 182 Ulaflt rma Sistemleri Trans-Asya Demiryolu A, (TAR) 1960 l y llarda Singapur ve stanbul aras nda kesintisiz km lik bir demiryolu oluflturulmas amac yla bafllat lm flt r. leri Hakk nda, Kanun Hükmünde Kararname Hükümlerine tabi olarak ve söz konusu Kanun Hükmünde Kararname çerçevesinde faaliyette bulunmak üzere Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demir yollar flletmesi Genel Müdürlü ü ad alt nda teflkil olunan Kamu ktisadi Kuruluflu nun hukuki bünye, amaç ve faaliyet konular, organlar ve teflkilat yap s, müessese, ba l ortakl k ve ifltirakleri ile bunlar aras ndaki iliflkileri ile ilgili di er hususlar düzenlemektir. Ana Uluslararas Demiryolu Hatlar Üzerine Avrupa Anlaflmas (AGC), 1985 y - l nda 25 ülke taraf ndan kabul edilmifltir. Türkiye den gecen E-Demiryolu hatlar Trans-Avrupa Demiryolu hatlar ile büyük ölçüde örtüflmektedir. Ancak, bu hatlara ek olarak Türkiye deki E-Demir yollar Bal kesir-band rma (E 74) ve Narl -Nusaybin (E 70) hatlar n da içermektedir. Trans-Asya Demiryolu hatt, ticaret art fl ekonomik büyüme ve kültürel de iflime uluslararas ulaflt rma fikri çerçevesinde yeni bir boyut kazand rma ve özellikle Asya da yer alan denize ç k fl bulunmayan ülkelerin ticaret ve ulaflt rma alanlar ndaki sorunlar n n giderilmesini sa lama amac n da tafl maktad r. Türkiye, Trans- Asya demiryolu güney koridorunun bat s nda yer almakta ve hatt n Türkiye içindeki uzunlu u 4053 km dir. Devlet Demir yollar n n (TCDD) yük ve yolcu hizmetlerindeki tekelini sona erdiren Devlet Demiryollar hatlar nda üçüncü flah slara ait trenlerin çal flt r lmas na iliflkin Tüzük Nisan 2005 te yürürlü e girmifltir. Bu alandaki uygulama mekanizmalar yeterli bulunmamaktad r. Demiryolu sektöründe güncel yasal ve kurumsal düzenlemelerin yap lmas gerekmektedir. Lisansland rma, altyap tahsisi ve güvenlik belgelendirmesiyle ilgili hiçbir kurumsal yap lanma bulunmamaktad r. Mevcut demiryolu altyap s n n, kullan mdaki Avrupa demiryolu a yla karfl l kl ifllerli ini sa layabilmek amac yla esasl flekilde modernize edilmesi gerekmektedir. Yasal yönden uyumlaflt rmaya, genifl kapsaml kurumsal bir reforma ve sektöre yönelik önemli yat r mlara ihtiyaç duyulmaktad r y l nda haz rlanan Genel Demiryolu Kanun Tasar s n n amac ; demiryolu hizmetlerinin rekabete dayal esaslar çerçevesinde kaliteli, sürekli, emniyetli ve uygun ücretle kullan c lara sunulmas n, sektörün serbestlefltirilerek güçlü, istikrarl ve fleffaf bir yap n n oluflturulmas n ve ba ms z düzenleme ve denetim yap lmas n sa lamakt r. Önümüzdeki günlerde bu tasar n n kanunlaflmas da beklenmektedir. Merkezi Bern de bulunan Demiryolu ile Uluslararas Tafl malar konusunda Hükümetler Aras Organizasyon (OTIF) üye 34 devlet taraf ndan imzalanan COTIF (Uluslararas Demiryolu Tafl malar na iliflkin Sözleflme) üye devletler aras nda demiryolu ile yap lan uluslararas yolcu, bagaj ve eflya tafl malar na uygulanan hukuk rejimini düzenlemek ve bu rejimin uygulanmas n ve geliflimini kolaylaflt rmak amac yla düzenlenmifltir. Uluslararas eflya tafl mac l na uygulanacak hükümleri belirleyen CIM (Demiryolu ile Uluslararas eflya Taflma Sözleflmesi ile ilgili Birleflik Hükümler) ve yolcu tafl mac l na uygulanacak hükümleri belirleyen CIV (Demiryolu ile Uluslararas Yolcu ve Bagaj Tafl mama sözleflmesi ile ilgili Birleflik Hükümler) ekleri mevcuttur sonras planl kalk nma dönemlerinde, demir yollar için öngörülen hedeflere hiçbir zaman ulafl lamam flt r. Ulaflt rma alt sistemleri aras nda koordinasyon sa lanamam fl ve kara yollar na yap lan yat r mlar bütün plan dönemlerinde a rl - n korumufltur. Bu politikalar n sonucu olarak, y llar aras nda y lda sadece ortalama 30 km yeni hat yap labilmifltir li y llarda otoyollar, GAP ve turizmden sonra ülkemizin 3. büyük projesi olarak kabul edilmifltir. Mevcut demir yollar n n büyük bölümü yirminci yüzy l n bafl nda infla edilen geometride kalmaya mahkûm olmufltur. dame yat r mlar için ayr lan kaynaklar yetersiz kalm flt r.

191 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 183 Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollar özellikle yurt içi yük ve yolcu tafl mac l nda önemli bir kurulufltur. Hizmetlerini merkezde 18 ihtisas dairesi ile sürdürmektedir. Ayr ca 7 merkezde Bölge Müdürlükleri bulunmaktad r: 1. Bölge Müdürlü ü Haydarpafla 2. Bölge Müdürlü ü Ankara 3. Bölge Müdürlü ü Alsancak 4. Bölge Müdürlü ü Sivas 5. Bölge Müdürlü ü Malatya 6. Bölge Müdürlü ü Adana 7. Bölge Müdürlü ü Afyon Haydarpafla, Derince, zmir, Band rma, Samsun, Mersin Liman rtibat ve Kontrol Müdürlü ü ve skenderun limanlar ile Van Gölü Feribot flletmecili i TCDD ye ait olup, TCDD taraf ndan yürütülmektedir. Demiryolu tafl mac l ile ilgili hizmetler 7 bölge müdürlü ü taraf ndan yürütülmektedir. Devlet Demiryollar n n yük ve yolcu tafl madaki tekelini sona erdiren SIRA tüzük S ZDEhangi y l yürürlü e girmifltir? 3 Hava Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Ülkemizde ilk havac l k çal flmalar, 1912 y l nda, bugünkü Atatürk Hava Liman n n hemen yak n ndaki Sefaköy de, tesis olarak iki hangar ve küçük SORU bir meydanda bafllam flt r. Atatürk ün, ülkenin gelece ine de yol gösteren stikbal Göklerdedir. sö- SORU zü do rultusunda 1925 y l nda kurulan ve daha sonraki y llarda Türk Hava Kurumu ad n alan Türk Tayyare Cemiyeti ile Türk Sivil Havac l n n kurumsal temel- leri at lm flt r. Türk hava yolu ulaflt rmas nda temel mevzuat m z Türk Sivil Havac l k Kanunu dur. Bu Kanun, kamu kurum ve kurulufllar ile gerçek ve tüzel kiflilerin hava- Say l Türk Sivil Havac l k Bugün, ülkemizdeki havac l k faaliyetleri, 2920 c l k sahas ndaki faaliyetlerini kapsar. Devlete ait hava araçlar, AMAÇLARIMIZ aç k hüküm bulunmayan hallerde bu Kanun un kapsam d fl ndad r. Kanun un amac ; devaml ve h z- AMAÇLARIMIZ kapsamda Kanunu ve bu yay mlanm fl olan dari ve Teknik Yönetmelikler ve l bir geliflme gösteren ileri teknolojinin uyguland, sürat ve emniyet faktörlerinin Havac l k Talimatlar büyük önem tafl d sivil havac l k sahas ndaki faaliyetlerin ulusal ç karlar m z ve çerçevesinde K T A P K T A P yürütülmektedir. uluslararas iliflkilerimize uygun bir flekilde düzenlenmesini sa lamakt r say l Kanun da geçen Türk Hava Sahas terimi, Türkiye Cumhuriyeti nin egemenli i alt ndaki ülke ile Türk karasular üzerindeki sahay ; TELEV ZYON Hava arac terimi TELEV ZYON havalanabilen ve havada seyredebilme kabiliyetine sahip her türlü arac ; Devlet hava arac terimi Devletin askerlik, güvenlik ve gümrük hizmetlerinde kulland araçlar ; Türk sivil hava arac terimi; Devlet hava araçlar tan m d fl nda kalan ve mülkiyeti Türk Devletine veya kamu tüzel kiflilerine veya Türk NTERNET vatandafllar na ait NTERNET araçlar ; Havaalan terimi, karada ve su üzerinde hava araçlar n n kalkmas ve inmesi için özel olarak haz rlanm fl, hava araçlar n n bak m ve di er ihtiyaçlar n n karfl lanmas na yolcu ve yük al nmas na ve verilmesine elveriflli tesisleri bulunan yerleri; Ferry uçufl terimi; bir hava arac n n yolcu ve yük tafl maks z n, sat n al nmas veya kiralanmas nda tescil ifllemleri yap lmadan yurda getirilmesi maksad yla yap lan uçufllar ile uçufla elverifllili ine halel getirmeyen k smi ar zal olarak yap - lan uçufllar ifade eder. Kanun un 6. maddesinde Türk hava sahas ndan yararlanacak hava araçlar ile ilgili hükümler mevcuttur. Uçufla elveriflli olmak flart yla Türk Devlet hava araçlar, Türk uçak siciline kay tl Türk sivil hava araçlar, Türkiye nin taraf oldu u anlaflmalar uyar nca Türk hava sahas nda uçmalar na müsaade edilen hava araçlar Türk

192 184 Ulaflt rma Sistemleri hava sahas ndan yararlan rlar. Bunlar n d fl nda kalan her türlü hava arac n n Türk hava sahas n kullanmas Ulaflt rma Bakanl n n iznine tabidir. Ulaflt rma Bakanl - gerekli izni vermeden önce Genelkurmay Baflkanl ve D fliflleri Bakanl n n görüflünü al r. Ayr ca Türkiye, Uluslararas hava tafl malar na iliflkin baz kanunlar n birlefltirilmesi hakk ndaki sözleflmeye ve La Haye Protokolü ile 4 numaral Montreal Protokolüne taraf olmufltur. Türkiye Uluslararas Sivil Havac l k Teflkilat (ICAO), Avrupa Sivil Havac l k Konferans (ECAC), Avrupa Havac l k Otoriteleri Birli i (JAA) ile Avrupa Hava Seyrüsefer Güvenlik Teflkilat n n (Euro control) da üyesidir. 01 Haziran 2007 Tarihli ve say l Resmi Gazete de Ticari Hava Tafl ma flletmeleri Yönetmeli i yay mlanarak yürürlü e girmifltir. Yönetmeli in amac, iç ve d fl hatlarda tarifeli veya tarifesiz seferlerle ücret karfl l nda yolcu veya yük tafl mak üzere kurulmufl veya kurulacak kamu kurum ve kurulufllar ile gerçek ve tüzel kiflilere ait iflletmelerin ticari hava tafl mac l k faaliyetleri s ras nda uymas gereken teknik, idari ve mali esaslar ile bu iflletmelerde bulunacak yönetici ve teknik personelin nitelik ve sorumluluklar na iliflkin usul ve esaslar düzenlemektir. Yönetmelik, ticari hava tafl mac l yapmak üzere kurulmufl veya kurulacak Hava Yolu, Hava Kargo ve Hava Taksi flletmecili i yapmak için baflvuracak veya hâlihaz rda bu iflletmecili i yapan gerçek veya tüzel kiflilerde aranacak flartlar, izin ve iflletme ruhsat verilmesi ile ruhsat sahibi iflletmelerin faaliyetlerinde uymak zorunda bulundu u usul ve esaslar kapsar. Bu Yönetmelik, 14/10/1983 tarihli ve 2920 say l Türk Sivil Havac l k Kanunu ve 10/11/2005 tarihli ve 5431 say l Sivil Havac l k Genel Müdürlü ü Teflkilat ve Görevleri Hakk nda Kanuna dayan larak; Varflova sözleflmesi; uçak ile ücret karfl l nda yap lan bütün uluslararas insan, bagaj veya eflya tafl malar na uygulanacak olup hava tafl ma iflletmesi taraf ndan uçakla yap lan ücretsiz tafl malara da uygulanacakt r. Türk Sivil Havac l k Kanunu nda De ifliklik Yap lmas Hakk nda 4647 say l Kanun kabul edilmifltir. 23 Temmuz 1992 tarih ve 2409/92 say l Hava Yolu Hizmetlerinde Yük ve Yolcu Tarifelerine liflkin Konsey Tüzü üne uyum sa lanm flt r. Türkiye nin AB hava tafl mac l mevzuat na uyum sa lamas, hava yolu tafl mac - l faaliyetlerinin süreklili i aç s ndan önem tafl maktad r. Bu güne kadar uyum sa lanan en somut alan ücret tarifelerinde olmufltur. Onay verme prosedürü kald - r larak, hava yolu iflletmelerini kendi tarifelerini serbestçe belirlemeleri imkân sa lanm flt r. Uyum çal flmalar nda hava yolu tafl mac l n n uluslararas özellik arz etmesi de bize avantaj sa lamaktad r. Ayr ca, Havac l k Otoriteleri Birli ine (JAA) olan üyeli imiz nedeniyle uygulanmaya çal fl lan ve JAA regülâsyonlar olarak bilinen JAR lar n, uyumu destekleyece i düflünülmektedir. Eylül 2005 tarihindeki Bakanl k onay ile Mevki Koordinasyonu sorumlulu u; Sivil Havac l k Genel Müdürlü ü (SHGM) baflkanl nda ve Türk Hava Yollar ile Devlet Hava Meydanlar flletme Genel Müdürlü ü koordinasyonunda kurulan bir komisyonun denetimi alt nda al nm flt r. Müktesebata uyumun, tamamen Türk Hava Yollar na ba ml oldu u için ve kendi Mevki Koordinasyon görevini yerine getirmesi için SHGM taraf ndan izlenmesi gerekmektedir. Türkiye, Türk Hava Yollar n n bayrak tafl y c s konumunun korunmas na yönelik mevcut uygulamalar revize etmek üzere gözden geçirmelidir. K br s Rum Kesimi Hava Yollar ile di er Rum tafl ma firmalar n n Türk ulusal hava sahas n kullanmalar na uygulanan k s tlamalar konusunda Türk ve K br s Rum Kesimli Sivil Havac l k mercileri aras nda genel anlamda herhangi bir ilerleme kaydedilmemifltir.

193 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 185 Ülkemizde sivil havac l k politikalar Ulaflt rma Bakanl nca belirlenmektedir. Sivil havac l k kurallar n n uygulanmas ve yürütülmesinden sorumlu birim, bir kamu kuruluflu olan Sivil Havac l k Genel Müdürlü ü (SHGM) dür. SHGM ayn zamanda hava yolu tafl y c lar n n lisansland r lmas ndan da sorumludur. Ülkemizde havac l k faaliyetleri ulusal ve uluslararas mevzuata uygun olarak tarihinde kabul edilen 2920 say l Sivil Havac l k Kanunu ve bu kapsamda yay mlanm fl olan Yönetmelik ve Havac l k Talimatlar çerçevesinde yürütülmektedir. SHGM nin görev, yetki ve sorumluluklar, tarih ve say l Resmi Gazete de yay mlanan 5431 say l Sivil Havac l k Genel Müdürlü ü Teflkilat ve Görevleri Hakk nda Kanun ile belirlenmifltir. Hava yolu ulafl m nda uyulmas zorunlu güvenlik standartlar, Uluslararas Sivil Havac l k Teflkilat (ICAO) taraf ndan belirlenen kurallara göre yap lmaktayd. Ancak 11 Eylül de gerçekleflen sald r lar n neticesinde hava alanlar nda daha etkin uygulamalar n n zorunlulu u ortaya ç km flt r. Ülkemizde havaalanlar n n iflletmecili- i ve hava trafik kontrolü Devlet Hava Meydanlar flletmesi (DHM ) taraf ndan gerçeklefltirilmektedir. DHM taraf ndan iflletilen hava meydanlar ndaki yolcu trafi- i stanbul, Ankara, zmir, Adana Antalya, Dalaman, Bodrum ve Trabzon havalimanlar nda yo unlaflmaktad r. stanbul Atatürk Havaliman ise Avrupa ya gerçeklefltirilen yolcu trafi i aç s ndan üst s ralarda yer almaktad r. Sektörde son 20 y lda hem Türkiye aç s ndan hem de dünya aç s ndan çok h zl bir büyüme gerçekleflmifltir. Günümüzde AB üyesi 15 ülkede, havaalanlar ndaki trafik 1970 li y llar n neredeyse befl kat na ç km flt r. Dünyada geliflen teknoloji ve zaman etkin kullanman n bir sonucu olarak hava yolu tafl mac l giderek daha fazla önem kazanmaktad r. Hava yolu ile yolcu tafl mac l ndaki büyüme 2005 y l nda % 7,6 oran nda art fl gösterirken 2006 y l nda % 5,9 oran nda artm flt r. Hava yolu ile eflya tafl mac l - nda ise 2005 y l nda bir önceki y la göre % 3,2 lik büyüme sa lan rken, 2006 y - l nda % 4,6 oran nda art fl gerçekleflmifltir. AB Kat l m Ortakl Belgesinin k sa ve orta vadeli hedefleri aras nda, hava yolu tafl mac l alan ndaki mevzuat n üstlenilmesi ve uygulanmas yer almaktad r. Uluslararas Sivil Havac l k Sözleflmesi, Ek 16, Cilt 1, Bölüm 2 kategorisindeki uçaklar n iflletilmesinin s n rlanmas na iliflkin 2 Mart 1992 tarih ve 92/14/EEC say - l Konsey Direktifine uyum sa lanmas maksad yla, Sivil Havac l k Yönetmeli i (SHY-6A) ve Sivil Havac l k Tebli inde (SHT-36A) gerekli olan de ifliklikler yap lm flt r. Bugün itibariyle ülkemiz tescilinde bu kapsam d fl nda çal flan uçak bulunmamaktad r. leri teknoloji gerektiren ve s n r tan maz özelli e sahip havac l k endüstrisinde ülkemiz, uluslararas havac l k geliflmelerini yak ndan takip etmek ve ça n gereklerini yerine getirmek için çeflitli uluslararas teflkilatlara üye olmufltur. Uluslararas Sivil Havac l n temelini oluflturan Uluslararas Sivil Havac l k Anlaflmas - Chicago Sözleflmesi ne ülkemiz 1945 y l nda taraf olmufl ve Uluslararas Sivil Havac - l k Teflkilat -ICAO kurucu üyeleri aras nda yer alm flt r. Bunun d fl nda ülkemiz, hali haz rda uluslararas sivil havac l k kural ve gerekliliklerini belirleyen Avrupa Sivil Havac l k Konferans - ECAC a ve ECAC bünyesinde yer alan Avrupa Hava Seyrüsefer Emniyet Teflkilat - EUROCONTROL ile Havac l k Otoriteleri Birli i-jaa e üye durumundad r. Havac l k faaliyetleri ulusal ve uluslararas mevzuata uygun olarak sürdürülmektedir.

194 186 Ulaflt rma Sistemleri 4 Türk hava yolu SIRA ulaflt rmas nda S ZDE temel mevzuat m z nedir? TAfiIMACILIKTA ULUSLARARASI DÜZENLEMELER Türkiye nin AB ile müzakere AB de Ulaflt rma sektörü GSY H n n yaklafl k %7 sini ve istihdam n %5 ini oluflturmaktad r. AB ulaflt rma politikas, karayolu, hava yolu, deniz yolu, demiryolu ulafl- sürecindeki 31 bafll k aras nda tafl mac l k politikas SORU da yer almaktad r. t rmas, çoklu SORU tafl ma, daha çevreci bir flehir içi ulafl m, ulafl m altyap s ve ücretlendirme politikas gibi alt sektörlerden oluflmaktad r. Ulaflt rma sektöründe AB üyesi ülkelerde yaklafl k 9 milyon kifliye istihdam sa lanmaktad r. Çal flanlar n % 62 si kara, demiryolu ve iç su yolu tafl mac l nda, % 2 si deniz yolu tafl mac l nda, % 6 s hava yolu tafl mac l nda, geriye kalan k sm ise yük yükleme, boflaltma, seyahat acenteleri ve tur operatörlü ünde çal flmaktad r. Avrupa Birli i Komis- yonu 12 Eylül 2001 tarihinde ulaflt rma hizmetleri ile ilgili ihtiyaçlara çözüm getirmek ve olas sorunlar bertaraf edebilmek için 2010 y l Avrupa Ulaflt rma Politika- AMAÇLARIMIZ s, Karar Verme AMAÇLARIMIZ Zaman ad yla Beyaz kitap yay nlam flt r. Beyaz kitapta çevresel kirlenmenin ve trafikteki yo unlu un azalt lmas ile ulaflt rma sektöründe yaflanacak büyümeyle K Tekonomideki A P geliflme aras nda eflgüdümü sa lamak için bir yakla- K T A P fl m getirilmektedir. AB nin genel politikas, toplumsal refah n artt r labilmesi için dengeli ve sürdürülebilir bir geliflme modeli içinde ekonomik rekabetin korunmas, üye ülkelerin TELEV ZYON tek pazar içersinde ekonomik ve sosyal bütünleflmesinin kuvvet- TELEV ZYON lendirilmesi üzerine kuruludur. Bu kapsamda alternatif ulaflt rma flekillerinin uygun rekabet ortam n n sa lanarak çok modlu tafl mac l n teflvik edilmesi, tafl mac l ktaki sorunlar n çözümlenmesi gibi birçok konuda önerileri getiren Avrupa NTERNET Ulaflt rma Politikas NTERNETKarar Verme Zaman, Beyaz Kitap isimli çal flman n temel esaslar n oluflturmaktad r. AB nin tarama sürecinde yer alan Tafl mac l k Politikas ; deniz ulaflt rmas, kara ulaflt rmas, demiryolu ulaflt rmas, modern tafl mac l k ve kombine tafl mac l k, ulaflt rma müktesebat na girifl; kara ulaflt rmas, kara yollar, devlet yard mlar ile hava yolu ulaflt rmas bafll klar n içermektedir. SORU Beyaz kitap SIRA hangi S ZDE ihtiyaca cevap vermek için ne zaman ç kart lm flt r. Avrupa Birli inde Karayolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Eflyalar n Karayolundan Uluslararas Nakliyat çin Mukavele Sözleflmesi (CMR) Mesle e girifl SORU ile ilgili olarak 98/76/EC say l direktif ile tadil edilen 96/26/EC say - l direktif gerekli düzenlemeleri tan mlamaktad r. Bu direktifin amac karayolu güvenli inin artt r lmas, pazar n rasyonel hale getirilmesi ve hizmet kalitesinin artt - r lmas d r. Bu direktifin 5. Maddesinde Tafl ma senedinin nüshalar 6. Maddesinde ise tafl ma senedinin içeri i tan mlanmaktad r. Madde 5 e SIRA göre, S ZDEtafl ma senedi üç nüsha halinde düzenlenerek gönderici ve tafl mac taraf ndan imzalan r. Sevk mektubunun düzenlendi i ülkedeki yasalar izin verdi i taktirde, bu imzalar matbaada bas labilir veya onlar n yerine gönderici ve AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P 5 tafl mac n n mühürleri kullan labilir. Birinci suret göndericiye verilir. kincisi yükle beraber gider. Üçüncüsü ise tafl mac taraf ndan saklan r. Tafl nacak yüklerin baflka tafl tlara K yüklenmesi T A P gerekti i, bunlar n ayr çeflit yükler oldu u veya ayr partilere bölünmesi durumunda gönderici veya tafl mac her çeflit ve parti yük için ayr bir sevk mektubu isteme hakk na sahiptir. TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

195 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri Madde 6 da ise sevk mektubunun içeri i afla daki gibi tan mlanmaktad r: Sevk mektubu tarih ve düzenleme yeri Göndericinin ad ve adresi Tafl mac n n isim ve adresi Yükün yükleme yeri, tarihi ve teslim için belirlenen yer Yükün gönderildi i kiflinin isim ve adresi Yükün özelli inin tarifi, ambalaj flekli ve tehlikeli yükler söz konusu oldu- undan bunlar n herkesçe anlafl lacak flekilde tarifi Kaç parça oldu u ve bunlar n özel marka ve say lar Yükün brüt a rl veya baflka bir flekilde ifade edilmifl ise miktar Tafl ma ücretleri Gümrük ve di er formaliteler için gerekli talimatlar Aksine olabilecek herhangi bir hükme bak lmaks z n, tafl man n bu sözleflme hükümlerine tabi oldu unu bildirir not Karayolu ulafl m nda ifade edilen en büyük sorunlardan biri trafik kazalar d r. Tafl ma sistemleri içinde en yüksek kaza oranlar kara yollar nda tespit edilmekte olup ölüm oranlar gittikçe artmaktad r. 15 AB ülkesinde trafik kazalar n % 50 azaltmak için bir Avrupa karayolu güvenli i eylem program yay nlam flt r. Bu program, araçlar n teknik performanslar n gelifltirerek araçlar n daha güvenli seyir etmesini, karayollar n n altyap s n gelifltirerek tehlikeli noktalar ortadan kald rmay amaçlamakta ve sürücüleri var olan kurallara riayet etmeye, daha sorumlu davranmaya ve tehlikeli davran fllardan kaç nmaya teflvik etmektedir. Direktifte ayr ca nakliyecilerin yerleflim serbestli inden faydalanmalar için diploma ve sertifikalar n karfl l kl olarak tan nmas n ve mesle e girifl için tüm ülkelerde ayn kriterlerin hakim k l nmas n önermektedir. Burada amaç, AB üyesi ülkeler aras nda eskiden mevcut olan kotaya dayal sistemin yerine, kaliteye dayal bir sistemi getirmektir. AB de karayolu tafl mac l mesle ine kabul flartlar n düzenleyen 96/26/EC say l Konsey Direktifine uyum için baz ülkelere adaptasyon için süre tan nm flt r. Letonya ve Litvanya da faaliyette olan tafl mac l k flirketleri 2004 ve 2005 y llar nda daha düflük oranda sermaye kriterine tabi tutulmufltur ve tam olarak 2006 y l nda uyum gerçekleflmifltir. Benzer flekilde Bulgaristan daki tafl mac l k iflletmelerine de üyeli i izleyen dört y l süresince direktifin ilgili maddesinin d fl nda tutma imkân sa lanm flt r. AB de 3821/85/EC say l Tüzük, karayolu tafl mac l nda kullan lacak kay t cihazlar na iliflkin kurallar içermektedir. 561/2006/EC say l Tüzük ile bir önceki düzenleme tadil edilmifl ve 1 May s 2006 tarihi itibariyle dijital kay t cihazlar - SORU n n kullan lmas zorunlu hale gelmifltir. 3821/85/EC ve 561/2006/EC say l Tüzük lere göre, izin verilen azami a rl 3,5 tonu geçen bir araçla yük tafl mac l yapan bir sürücü, arac k sa bir süre için kullansa bile kay t cihaz kullanmak zorundad r. 187 SORU Tehlikeli eflya tafl malar konusunda AB de ADR konvansiyonu kurallar na iliflkin 94/55/EC ve 96/35/EC ile 2000/18/EC say l direktiflerin Türkiye AMAÇLARIMIZ taraf ndan benimsenmesi ve ADR konvansiyonunu tafl mac l kta uygulamalar gerekmektedir. AMAÇLARIMIZ ADR konvansiyonuna göre y lda 50 tondan fazla tehlikeli madde tafl yan firmalar n mutlaka tehlikeli eflya güvenlik dan flman bulundurmalar gerekmektedir. K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

196 188 Ulaflt rma Sistemleri SORU AB nin yak n tarihte k sa süre önce üyeli e kabul etti i ülkeler ile yürüttü ü müzakereleri inceledi imizde, müzakerelerde makro bak fl aç s n n hakim oldu- u, aday ülke flirketlerinin uyumdan nas l etkilendi i ile ilgili bir çal flman n olmad n görürüz. Dijital takograf SIRA kullan lmas n n S ZDE sizce amac ne olabilir? Avrupa Birli inde Deniz Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET SORU 6 AB ilke olarak, IMO hukukunu Topluluk hukukuna aktararak, IMO Sözleflme ve protokollerini SORU bütün üye devletler bak m ndan ba lay c hale getirmeyi planlamaktad r. AB üyesi ülkeler ve di er ülkeler aras nda deniz yolu tafl mac l k hizmetleri 1986 y l nda 4055/86 say l Tüzük ile rekabete aç lm flt r. AB d fl ticaretinin % 90, iç ticaretinin de % 40 deniz yoluyla tafl nmaktad r. AB deniz ticaretinin büyük ço- unlu u AB gemileri ile tafl n r. Her y l 1200 Avrupa liman ndan yaklafl k 350 milyon yolcu ve 3,5 milyar ton kargo geçmektedir. Deniz yolu tafl mac l y llar için- de, karayolu tafl mac l kadar güçlü bir flekilde geliflmifltir y llar aras nda karayolu tafl mac l % 37,9 büyürken, deniz yolu tafl mac l nda ise büyüme % 34,6 olmufltur. Avrupa Birli i artan üye say s yla birlikte karayolu üzerinde yo unlaflan yük ak fl n, deniz K yolu T A Pve demiryolu hatlar na kayd rarak, sürdürülebilir bir ulaflt rma politikas n hedeflemektedir. Bunun içinde ulaflt rma alan nda istenen hedeflere ulaflabilmek için finansal yard m programlar gelifltirilmekte ve uygulanmaktad r. Örne in Marco TELEV ZYON Polo program. AB, ulaflt rma sektörleri aras ndaki dengenin sa lanmas na yönelik olarak finansal deste i içeren Marco Polo Program n 2003 y l nda kabul etmifltir. Birli in uzun dönemli ulaflt rma altyap s TEN-T (Trans-European Transport Network) program yla NTERNET flekillendirilmektedir. TEN-T ulaflt rma altyap s n kullanarak hizmet verecek ticari firmalar ise Marco Polo gibi finansal yard m programlar yla destekleyerek, AB nin ulaflt rma alan nda istedi i hedeflere bir bütün olarak ulaflmas n sa lamay planlanmaktad r. AB taraf ndan deniz otoyollar n n geliflimini sa lamak için TEN-T ve Marco Polo Program alt nda mali araçlar oluflturmufltur. Devlet yard mlar ve özel sektör arac l ile sa lanan fonlar, Avrupa Yat r m Bankas ndan gelen destek ve AB araflt rma programlar ile deniz otoyollar n n oluflturulmas teflvik edilmektedir. Ayr ca deniz otoyollar ndan sorumlu bir Avrupa Koordinatörü 27 Eylül 2007 tarihinde atanm fl ve AB Deniz Otoyollar bafll kl Çal flma Belgesi konusunda 20 Aral k 2007 tarihine kadar bir istiflare süreci tamamlanm flt r. Koordinatör ün görevi, TEN- T ve Marco-Polo Programlar çerçevesinde, deniz otoyollar na iliflkin olarak gerçeklefltirilecek proje önerilerinin haz rlanmas hususunda kamu ve özel sektördeki ilgili taraflara destek sa lamak; deniz otoyollar n n tesis edilmesine yönelik olarak üye devletleri ve bölgesel yetkilileri teflvik SORU etmektir. Bu program n amac uluslararas karayolu tafl mac l ndaki art fl n deniz tafl mac l, demiryolu ve iç su yoluna kayd r lmas d r y l nda oluflturulan Yeni Denizcilik Stratejisi ile çevreye daha az zarar veren ve daha emniyetli gemilerin, tercihen bir AB üyesi bir ülkede kay tl ve gemilerde AB vatandafllar n çal flt ran, bütün dünya gemicilik pazarlar na serbestçe gir- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON

197 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 189 mesini garanti edecek ve Birli i küresel rekabete haz r hale getirecek iddial bir ekonomik hedef getirilmifltir. Denizde güvenlik, sadece mürettebat ve yolcular n de il ayn zamanda k y bölgelerinde yaflayanlar n da korunmas n amaçlamaktad r. Birlik, kazalar ve kirlili i önleyerek ve etkilerini daha iyi kontrol ederek deniz yolu güvenli ini art rmay amaçlamaktad r. Bu amaca ulaflmak için, düflük standartl gemicili i elimine etmek gerekmektedir. Avrupa k y lar ve Kuzey Atlantik havzas nda standart d fl çal flan gemilerin engellenmesi amac yla 1982 Paris Bildirisi ile Liman Devleti Denetimi (Port State Control -PSC) Uzlafl s oluflturulmufltur. Buna göre liman devletleri bir gemiyi, güvenlik gereklilikleri yerine getirilene kadar al koyma yetkisine sahiptir. Güvenlik standartlar n etkin olarak kontrol edebilmek amac yla uygulanan Bayrak Devleti Denetimi (Flag State Control - FSC) amac na ulaflamam flt r. Avrupa Birli i (AB) içerisinde gerçeklefltirilen yük tafl mac l n n daha etkin ve sürdürülebilir olmas n n sa lanmas amac yla 18 Ekim 2007 tarihinde Avrupa Birli i nin Yük Tafl mac l Gündemi: Avrupa daki Yük Tafl mac l n n Verimlili inin, Bütünleflmesinin ve Sürdürülebilirli inin Artt r lmas bafll kl bir tebli yay nlam flt r. Bu tebli de tafl mac l l n iyilefltirilmesi için altyap n n güçlendirilerek yeni teknolojilere yönelimin sa lanmas için yük tafl mac l nda yönetimin (freight management) gelifltirilmesi yük tafl mac l zincirlerinin oluflturulmas n n kolaylaflt r lmas ve idari prosedürlerin basitlefltirilmesi yoluyla lojistik zinciri genelinde kalitenin artt r lmas amaçlanmaktad r. Avrupa Limanlar Politikas na iliflkin Tebli, Deniz Otoyollar ve Engellerin Ortadan Kalkt Bir Avrupa Deniz Tafl mac l Alan na Do ru isimli birer çal flma belgesi de 18 Ekim 2007 tarihinde yay nlanm flt r. Avrupa da bulunan liman sisteminin, deniz tafl mac l n n mevcut ve gelecekteki gereksinimlerinin karfl lanabilmesi amac na yönelik olarak gelifltirilmesi ve daha etkin bir hale getirilmesini sa lamak için yay mlanan Avrupa Limanlar Politikas na iliflkin Tebli de; liman hizmetleri pazar na ulafl m ve limanlardaki istihdam koflullar yla ilgili Yasal K lavuz lkeler yer almakta ve bütün bunlara ilave olarak, Avrupa daki limanlarda karfl lafl lan deniz tafl mac l na yönelik talebin artmas, teknolojik de iflimler, sera gaz sal n mlar n n azalt lmas gibi sorunlar n çözüme kavuflturulmas için bir Eylem Plan sunulmaktad r Böylece, deniz tafl mac l sektöründe; tafl mac l k hizmetlerine, mürettebata, gemilere ve mallara yönelik ayr prosedürler uygulanmas sebebiyle, iç pazar n dört temel serbestisinden birisi olan Mallar n Serbest Dolafl m aç s ndan k smi de olsa engeller ile karfl lafl lmaktad r. Bu nedenle Çal flma Belgesi nde, sektörün AB deki di er tafl mac l k sektörleri ile rekabet edebilirli inin sa lanmas ve mallar n serbest dolafl m önündeki engellerin kald r lmas na öncelik verilmektedir. Bu amaç ile ilgili olarak deniz tafl mac l sektörünün etkin iflleyiflinin ve rekabet edilebilirli inin artt r lmas na yönelik olarak, AB nin deniz tafl mac l na iliflkin idari prosedürlerin basitlefltirilmesi için Engellerin Ortadan Kalkt Bir Avrupa Deniz Tafl mac l Alan na Do ru isimli çal flma belgesi yay nlanm flt r. AB ye üye bir devletin liman ndan, baflka bir üye devlet liman na seyir yapacak olan bir üye devlet gemisi, baflka bir limana u ramayacak olsa dahi, mevcut sistemde Gümrük Birli i s n rlar n terk etmifl farz edildi inden, AB nin prosedürlerine ve di er uluslararas mevzuat dahilinde mevcut idari prosedürlere tabi tutulmaktad r. ÖRNEK

198 190 Ulaflt rma Sistemleri 7 Avrupa daki SIRA yük tafl mac l n n S ZDE verimlili inin, bütünleflmesinin ve sürdürülebilirli inin artt r lmas ad yla yay mlanan tebli in amac nedir? Avrupa da SORU demiryolu tafl mac l gerilerken, ABD de sanayinin ihtiyaçlar na cevap verebilen demir yollar n n tafl mac l ktaki pay artm flt r. Avrupa Birli inde Demiryolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Demiryolu tafl mac l SORU uzun mesafelerde ekonomik ve güvenli bir tafl ma fleklidir. Demiryolu tafl mac l n n çok büyük altyap yat r mlar gerektirmesinden dolay, demiryolu iflletmecili i genellikle kamu kesimi taraf ndan yürütülmektedir. AB de yük tafl mac l nda genel ulafl m modlar içinde demiryolu tafl mac l - n n pay 1970 y l nda % 21 iken bu oran 2000 y l nda % 8,1 e düflmüfltür. Fakat 1970 ten 2000 SIRA y l na S ZDEkadar geçen otuz sene zarf nda karayolu ulaflt rmas % 30,8 den % 43,8 e yükselmifltir. ABD deki demir yollar ile yük tafl ma oran n n yüzde 40 olmas demir yollar - AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P TELEV ZYON NTERNET n n öneminin azalmas n n kaç n lmaz bir son olmad n en güzel göstergelerinden biridir. AB de tafl mac l k sektöründe düflüfl gösteren tek ulafl m flekli demiryolu tafl mac l olmufltur. K T A P Di er ulaflt rma flekillerinin tamam performanslar n artt rm fllard r. Demir yollar ile seyahat eden yolcu oran da yük tafl mac l kadar ciddi olmamakla birlikte 1970 deki % 10,2 den, 2000 de % 6,3 e düflmüfltür. Bunun nedeni demiryolu tafl mac l n n karayolu tafl mac l kadar rekabetçi olmamas ndan kaynaklanmaktad r. TELEV ZYON AB, 2001 y l nda haz rlad 2010 Y l çin Avrupa Tafl mac l k Politikas raporuyla ilk kez müflteri odakl bir uygulamaya geçmifl ve oldukça fazla tedbirler al nmas gerekti inin NTERNET alt n çizmifltir. Bu tedbirlerin en önemli özelli i tafl mac l k türleri aras ndaki geliflim fark n n giderilmesi ve demiryolu ve deniz yollar n n canland r lmas d r. Ayn zamanda de iflik tafl mac l k türleri aras nda koordinasyon ve ba lant n n sa lanmas yönünde ad mlar at lmas da planlanmaktad r. Demiryolu tafl mac l, deniz yolu tafl mac l ndan sonra en ucuz ulafl m fleklidir. Kara tafl mac l nda en düflük maliyetli tafl ma modu demiryolu tafl mac l d r. Demiryolu tafl mac l nda büyük miktarlarda yük tafl mak mümkündür. Düzenli seferler yap ld ndan, kargo naklinde önceden program yapabilmek mümkün olup ayr ca kaza riski, di er tafl ma türlerine oranla daha azd r. Fakat demiryolu tafl mac l nda ülkeden ülkeye göre de iflebilen farkl ray dizimleri, platform seviyelerindeki farkl l klar, demirbafl ve sinyalizasyon sistemlerindeki teknolojik farkl l klar, farkl personel e itimi ile farkl yönetim sistemleri, birlikte ifllerli in önündeki en büyük engellerdir. Bu uyum eksikli i, demiryolu firmalar n n h zl, güvenli ve etkili bir uluslararas hizmet sa lama flans n azaltmaktad r. Bütün bunlar n bir sonucu olarak AB ülkeleri aras nda demiryolu tafl mac l, teknik farkl l klar ve birlikte ifllerlikteki eksikler nedeniyle, s n r geçifllerinde gecikmelere ve dolay s yla fazladan maliyet getirmektedir. ÖRNEK AB ülkeleri aras nda demiryolu hatlar n n standart ray aral 1,435 mm dir. Estonya, Letonya ve Litvanya da 1,520 mm, Finlandiya da 1,524 mm, rlanda da 1,600 mm ve Portekiz de 1,668 mm ray aral olan hatlar kullanmaktad r Essen Zirvesinde, toplam maliyetleri 99,3 milyar olan 14 öncelikli Trans- Avrupa ulafl m projesi belirlenmifl ve AB, karayolu ve demiryolu a lar ile ulaflt rma altyap s n tek pazar oluflturmak için haz rl k aflamas na bafllan lm flt r. Demiryolu flirketlerinin kulland ulusal flebekelere ulafl m koflullar için 2000 de temel bir yaklafl m oluflturularak demiryolu tafl mac l pazar aç lm flt r. Son ola-

199 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 191 rak 2004 te Topluluk, AB içinde rekabetin sa lanmas için uluslararas yolcu tafl - ma servislerini açmak, uluslararas yolcu haklar n artt rmak, lokomotif kullan c lar için ehliyet sistemi oluflturmak ve demiryolu yük tafl ma hizmetlerinin kalitesini artt rmak gibi konular içeren bir tedbir paketini uygulamaya koyarak demiryolu sektöründe reformlar na devam etmektedir. AB de 2003 y l nda demiryolu tafl mac l nda yaflanan sorunlara çözüm üretilmesi amac yla bir demir yollar ile ilgili bir çözüm paketini (rail-way package) kabul etmifltir. Bu düzenleme ile demiryolu tafl mac l k pazar n n gelifltirilmesi, yüksek kalitenin sa lanmas, demiryolu yolcular n n haklar n n gelifltirilmesi, demiryolu yük tafl mac l k alan na daha fazla önem verilmesi, demiryolu yük tafl mac l k performans n n çevresini gelifltirmek, demiryolu yük tafl mac l k alan ndaki engelleri kald rmak, aflamal olarak ilerleme kaydetmek hedeflenmifltir. Hükümetler aras, uluslararas demiryolu tafl mac l organizasyonu (inter governmental organization for international carriage by rail - OT F ), 41 ülke taraf ndan imzalanan protokolle 2004 y l nda kurulmufltur. Bu organizasyonun amac, üye ülkeler aras nda yolcu, bagaj ve yük tafl mac l nda demiryolu trafi ini düzenlemektir. Avrupa ülkelerinin tamam (Litvanya ve Letonya hariç) eski Sovyet Cumhuriyetleri, Irak, ran, Lübnan, Suriye, Fas ve Tunus bu organizasyonun üyeleridir. AB demir yollar n oluflturmay hedefledi i tek pazar için gerekli flartlara uyumlulaflt rmaya, çal flmaktad r. Bu amac gerçeklefltirebilmek için demiryolu yolcu tafl - mac l nda, tek tip altyap oluflumunu sa layacak bir lisans uygulamas na geçerek demiryolundan uygun fiyatlarla faydalanman n sa lanmas n temin etmeyi sa lamak gerekmektedir. Demir yollar n n tam rekabetçi bir pazarda bütünleflme ve etkinli ini iyilefltirmesini, demir yollar n di er tafl mac l k modlar na göre rekabetçi yapmak için, demiryolu flirketlerine bir ba ms z iflletmecilik statüsü garanti edilmesini, demiryolu altyap yönetimi ve tafl mac l k hizmetlerinin etkin iflletilmesi ve birbirinden ayr lmas n, hizmetin kalitesini iyilefltirilmesi aç s ndan, tafl mac l k hizmetlerinde rekabetin teflvik etmesini, desteklemek amac yla AB taraf ndan paket düzenlemeler yap lm flt r. 1995/18 say l AB Konseyi Direktifinin amac ise; AB nin 91/440 Direktifi ile hedeflenen hizmetlerin ( topluluk demir yollar n n tek pazar n ihtiyaçlar na uyumu ve etkinli in artt r lmas ) yap lmas için yetki düzenlemesi, demiryolu flirketlerinin idari sorumlular n n sayg nl k flartlar n belirlenmesi, mali yeterlilik düzenlenmesi, mesleki yeterlilik; demiryolu flirketlerinin, etkili ve emin operasyon için bilgi, tecrübe ve yönetim organizasyonuna sahip olabilmesi içindir. 2001/12 say l AB Konseyi Direktifinin amac ise; demir yollar n n gelifltirilmesi konusunda 1991/440 say l Direktifi tamamlayarak; üye devletlerin; idari kontrol ve yönetim, kâr ve zararlar n ayr lmas n, üye devletlerin, demiryolu altyap s n n gelifltirilmesini, demiryolu altyap s na kat lma konular nda gerekli tedbirlerin al nmas d r. Uluslararas demiryolu tafl mac l organizasyonunun kurulufl amac SIRA sizce S ZDE nedir? Avrupa Birli inde Hava Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler Roma Antlaflmas 1958 y l nda yürürlü e girdi inde AB de hava tafl mac l na olan ilgi oldukça azd. AB de genifllemeyle birlikte bölgedeki ekonomik SORU büyüme ve hava tafl mac l n n sa lad yarar n artmas sektöre önem verilmesine neden olmufltur. 8 SORU AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

200 192 Ulaflt rma Sistemleri 1962 y l nda kabul edilen 141 say l Konsey Tüzü ü, hava tafl mac l k sektörünü, ortak tafl mac l k politikas olufluncaya kadar, rekabet düzenlemelerinin uygulanmas na iliflkin 17/62 say l Tüzük ün kapsam d fl nda b rakm flt r. AB de hava tafl mac l k sektörünün serbestleflmesini, komisyonun sektörde yaflanan uygulamalar rekabet aç s ndan Roma Antlaflmas na ayk r bulmas na ve Avrupa daki tüketicilerin yüksek bilet ücretleri nedeniyle ma dur olmas na ba layabiliriz. AB Komisyonu serbestleflme sürecini üç aflamada gerçeklefltirmeyi planlam flt r. Bunun en önemli nedeni ise, ABD de bafllayan serbestleflmenin istenilen flekilde sonuçlanmamas d r li y llar n bafl nda ABD Sivil Havac l k Kurumu elinde bulundurdu u k s tlay c yetkileri kald rarak, hava yollar n n hatlara girifl ve ç - k fllar n, ücretleri, hava yollar aras ndaki anlaflmalar serbestli e kavuflturmufltur. lk etapta sektörün yap s nda olumlu geliflmeler yaflanm fl ve sektörde etkin olan birkaç hava yolu yerine çeflitlilik artm flt r. Tüketici seçeneklerinde art fl imkân sa lanmas halkta büyük ilgi uyand rm fl, ücretlerde düflüfl olurken ifl olanaklar, yolcu ak fl ve uçufl s kl nda yükselme olmufltur. Ancak pazar pay n artt rmak isteyen hava yollar yo un rekabet sonucunda fiyatlar n iyice düflürmeye bafllay nca, baz iflletmeler bundan olumsuz etkilenmifl ve pazardan çekilmek zorunda kalm fllard r y l nda yay nlanan ikinci liberalleflme paketi ile tüm Avrupa Birli i üyesi ülkelerin tafl y c lar na, ülkelerinde ve di er bir Avrupa Birli i ülkesi aras nda s n rs z yolcu ve yük tafl ma hakk verilmifltir y l nda üç idari ölçüt içeren üçüncü paket haz rlanm flt r. Bu pakete göre Avrupa Birli i üyesi ülkelerin hava yollar n n iflletilmesiyle ilgili düzenlemeler daha uyumlu hale getirilmifltir. Örne in iflletme ruhsat, tüm AB hava yollar na AB içinde tüm rotalar eriflime açarken, ayn zamanda bölgesel geliflim için gerekli hatlarda ise ulusal hükümetlerin kamu hizmet yükümlülüklerini uygulama imkân vermektedir. Hava tafl mac l uluslararas ticareti yap lan bir hizmet olman n yan s ra, bu uluslararas pazara girifl günümüzde bile dünya ticaret sisteminin normal iflleyen kurallar na göre de il, genellikle 160 ülkenin birbirleriyle ikili nitelikte imzalad klar hava hizmetleri anlaflmalar yla düzenlenmektedir. ki ülkenin aralar nda ikili hava tafl mac l anlaflmalar ile belirledikleri koflullar, bu hatlarda tafl mac l k yapacak hava yollar için ba lay c d r lere kadar rekabeti k s tlay c nitelikleri günümüzdekinden daha fazla olan bu anlaflmalar genellikle her iki ülkeden yaln zca bir hava yoluna tafl ma hakk vermektedir. Bu anlaflmalarla ço unlukla her bir hattaki uçufl, o hatt n var fl yerindeki ülkenin havayollar taraf ndan gerçeklefltirilmektedir. Hizmeti sunacak olan hava yollar n n ikili anlaflmalarda önceden belirlenmesi sonucunda hatlardaki rekabet önemli ölçüde k s tlanm fl olmaktad r. Uluslararas hatlarda hizmet verecek olan hava yollar n n özel olmas durumunda ise flirket ortakl k kay tlar nda vatandafll k flart aranmaktad r. Uluslararas Hava Tafl malar na liflkin Baz Kurallar n Birlefltirilmesi Hakk nda Sözleflme (Varflova Sözleflmesi), uçak ile ücret karfl l nda yap lan bütün uluslararas insan, bagaj veya eflya tafl malar na iliflkin düzenlemeleri içermektedir. Bu sözleflmenin amac bak m ndan Uluslararas Tafl ma terimi; taraflar aras nda yap - lan anlaflmaya göre hareket yeri ve var fl yeri, tafl mada bir kesilme veya aktarma olsun olmas n, iki Yüksek Sözleflen Taraf Ülkesinde bulunan veya bu sözleflmeye taraf olmasa bile bir baflka devletin egemenli i, hükümranl, mandas veya otoritesi alt ndaki bir ülkede olan kararlaflt r lm fl bir duraklama yeri varsa bir tek yüksek sözleflen taraf ülkesinde bulunan herhangi bir tafl ma alan n ifade etmektedir. Birbirini takip eden birden çok hava tafl y c s taraf ndan yap lacak tafl ma ister bir

201 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 193 tek anlaflma ister bir anlaflmalar dizisi fleklinde kararlaflt r lm fl olsun, e er taraflarca tek bir ifl olarak kabul edilmiflse; bu sözleflmenin amac bak m ndan bir tek bölünmez tafl ma say lacakt r. Hava tafl mac l di er tafl mac l k türlerine göre son yirmi y lda en h zl art fl kaydetmifltir. Yolcu/kilometre baz nda hava tafl mac l y ll k ortalama yüzde 7,4 artarken 15 AB üyesi ülkenin havaalanlar ndaki trafik 1970 ten bugüne 5 kat artm flt r. Yolcu tafl mac l nda hava yolunun 1990 y l nda yüzde 4 olan pay n n 2010 y l nda yüzde 8 e ç kmas beklenmektedir. Bu oran 1998 y l nda yüzde 5 olarak gerçekleflmifltir. Her gün Avrupa semalar nda uçak uçmaktad r. Bu rakam n ise her y lda iki kat na ç kmas beklenmektedir. Hava trafi indeki bu s k fl kl k kendini, geç kalkan uçak say s ndaki art flla göstermektedir y l nda her 6 uçaktan biri geç havalan rken, ortalama rötar süresi 22 dakika olmufltur. Avrupa semalar ndaki bu s k fl kl n giderilmesi amac yla mevcut hava yollar n n daha etkin, hava kontrolünün mümkünse tek elden yap lmas yan nda yeni havaalan yat r mlar na da ihtiyaç duyulmaktad r. Tüm bu sorunlar n giderilmesine yönelik olarak AB nin 2004 y l nda Tek Gökyüzü projesini belirlemesi beklenmektedir. Avrupa Tek Hava Sahas n n oluflturulmas için; hava sahas n n kullan lmas konusunda ortak kurallara dayanan yasal bir çerçeve, hava trafi inin sivil asker müflterek yönetimi, ilgili organizasyonlar aras nda anlaflma sa lanabilmesi için diyalog, Euro control (Havac l k Güvenli i için Avrupa Organizasyonu/the European Organization for the Safety of Air Navigation) için ifl birli i ve son olarak kurallar etkinlefltirmek ve güçlendirmek için araflt rma, kontrol ve ceza sistemi konular na yo unlafl lmaktad r. Ortak bir fikir oluflturulmas maksad yla teflkil edilen ve bir karar verme sistemi olan Euro control mekanizmas yaflanan s k nt lara göre çok yetersiz kalmaktad r. Ülkeler aras nda yap lan uçak seferleri neye göre yap lmaktad r? 9 SORU SORU AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

202 194 Ulaflt rma Sistemleri Özet A MAÇ 1 Kara, hava, deniz, demiryolu ve di er tafl mac l k türlerinde ulusal düzenlemeleri aç klayabilmek. Asya ile Avrupa aras nda bir köprü niteli inde olan Türkiye nin konumunun bir gere i olarak ulaflt rma sektörünü bölgesel ekonomik kalk nma aç s ndan önemli bir güç olmaya adayd r. Hem bir transit ülkesi hem de ç k fl ve var fl noktas olmas nedeniyle, Türkiye ulaflt rma sektörü aç s ndan önemli bir aktör olmaya adayd r. Avrupa Birli i ne tam üyelikle ilgili yak n geçmiflte olan uluslararas geliflmeler ve Türkiye nin Orta Asya ve Güney Kafkasya ticarinde giderek daha fazla rol oynamaya bafllam fl olmas, ulaflt rma konusunu çok daha da önemli k lmaktad r. Ulafl mda arz ve karfl l olan talep hayata geçirilirken bir ulafl m planlamas ve politikas da mutlaka gereklidir. Baflar l bir sanayileflmenin temel bileflenlerinden birisi olan ulaflt rma sektöründe kaynaklar n etkin kullan m ifl gücünün dengeli da l m, mal ve hizmetin h zl da t m ancak iyi organize olmufl ulaflt rma sistemi ile gerçeklefltirilebilir. Her ulafl m türünde aranmas gereken özelliklerin bafl nda h z, güvenlik ve konfor gelir. Bunlar n haricinde ulafl m türlerinin çevreyi en az kirletmesi, ülkede mevcut enerji kaynaklar n kullanmas gibi özellikler göz önüne al nmas gereken di er özelliklerdir. Ulaflt rmada kullan lan alt sektörler aras nda gereken denge kurulmad takdirde karayolu tafl mas di er tafl ma türlerinden öne ç kmakta bunun sonucunda ise ortaya ç kan bu tablonun düzeltilmesi için gerekli tedbirleri almak için karar vericiler yo un bir u rafl vermektedir. A MAÇ 2 Kara, hava, deniz, demiryolu ve di er tafl mac - l k türlerinde uluslararas düzenlemeleri tan yabilmek. Avrupa Birli inin ekonomik ve sosyal bütünleflmesinin güçlendirilmesinde uygulanan ulaflt rma politikalar önemli bir rol oynamaktad r. Avrupa Birli i Komisyonu 12 Eylül 2001 tarihinde ulaflt rma hizmetleri ile ilgili ihtiyaçlara çözüm getirmek ve olas sorunlar bertaraf edebilmek için 2010 y l Avrupa Ulaflt rma Politikas, Karar Verme Zaman ad yla beyaz kitap yay nlam flt r. Bu çal flma ile; çevre ve merkez bölgelere girifli gelifltirerek, bölgesel dengesizliklerin azalt lmas na katk da bulunmay amaçlanmaktad r. Ayr ca, ifl gücü üzerinde çal flanlar n hareketlili ini tercih edilir hale getiren, ulafl ma dair altyap yat r mlar n yap lmas n cesaretlendiren pozitif etkileri vard r. AB ulaflt rma politikas, karayolu, hava yolu, deniz yolu, demiryolu ulaflt rmas, çoklu tafl ma, daha çevreci bir flehir içi ulafl m, ulafl m altyap s ve ücretlendirme politikas gibi alt sektörlerden oluflmaktad r. Ulaflt rma sektöründe AB üyesi ülkelerde yaklafl k 9 milyon kifliye istihdam sa lanmaktad r. Beyaz kitapta çevresel kirlenmenin ve trafikteki yo unlu un azalt lmas ile ulaflt rmada sektöründe yaflanacak büyümeyle ekonomideki geliflme aras nda eflgüdümü sa lamak için bir yaklafl m getirilmektedir. AB nin genel politikas, toplumsal refah n artt r labilmesi için dengeli ve sürdürülebilir bir geliflme modeli içinde ekonomik rekabetin korunmas, üye ülkelerin tek pazar içersinde ekonomik ve sosyal bütünleflmesinin kuvvetlendirilmesi üzerine kuruludur.

203 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 195 Kendimizi S nayal m 1. Avrupa Birli ine tam üyelikten sonra, Türkiye de karayolu tafl mac l nda kabotaj n kald r lmas nas l bir sonuç do uracakt r? a. Herfley daha olumlu olacakt r. b. AB ülkelerine Türklerin girifli artacakt r. c. De iflen bir fley olmayacakt r. d. Turist say s n art racakt r. e. Önemli bir iflsizlik dalgas na yol açabilecektir. 2. Türkiye de gemi tescili kaç türlü yap lmaktad r? a. 1 b. 2 c. 3 d. 4 e Devlet Demiryollar n n (TCDD) yük ve yolcu hizmetlerindeki tekelini sona erdiren Devlet Demiryollar hatlar nda üçüncü flah slara ait trenlerin çal flt r lmas na iliflkin Tüzük Nisan 2005 te yürürlü e girmifl olmas na ra men henüz bir müteflebbisin ç kmamas n n sebebi afla dakilerden hangisi olabilir? a. Yeterli sermayenin oluflmamas b. Müteflebbislerin çekinmesi c. Pazar n güvenilir olmamas d. Konu ile ilgili henüz bir hukuki ve kurumsal yap lanman n oluflturulamamas e. Kar marj n n düflük olmas 4. Türkiye de sivil havac l k politikalar hangi kurum taraf ndan belirlenmektedir? a. Sivil Havac l k Genel Müdürlü ü b. Devlet Hava Meydanlar flletmesi c. Ulaflt rma Bakanl nca d. Uluslararas Havac l k Kurumu e. Türk Hava Kurumu 5. Avrupa Birli i ulaflt rma hizmetleri ile ilgili ihtiyaçlara çözüm getirmek ve olas sorunlar bertaraf edebilmek için 2010 y l Avrupa Ulaflt rma Politikas, Karar Verme Zaman adl Beyaz kitab kaç y l nda yay nlanm flt r? a. 12 Eylül 2001 b. 12 Ekim 2002 c. 12 Kas m 2003 d. 12 Eylül 2004 e. 12 Ekim AB de karayolu tafl mac l mesle ine kabul flartlar - n düzenleyen Konsey Direktifi afla dakilerden hangisidir? a. 96/26/EC b. 26/98/EC c. EC/90/20 d. 95/25/14 e. 97/28/18 7. AB, ulaflt rma sektörleri aras ndaki dengenin sa lanmas na yönelik olarak 2003 y l nda, kabul etti i finansal destek program afla dakilerden hangisidir? a. Vasco da Gama b. Marco Polo c. Kristof Kolomb d. Ferdinand Macellan e. Piri Reis 8. AB üyesi ülkeler aras nda demiryolu hatlar n n standart ray aral afla dakilerden hangisinde do ru verilmifltir? a b c d e Demiryolu tafl mac l nda ülkeden ülkeye göre de- iflebilen farkl ray dizimleri, platform seviyelerindeki farkl l klar, demirbafl ve sinyalizasyon sistemlerindeki teknolojik farkl l klar, farkl personel e itimi ile farkl yönetim sistemlerin verilmesi afla dakilerden hangisine neden olur? a. Zenginli in bir göstergesine b. Teknolojik farkl l klar n bir göstergesine c. Farkl yönetim sistemlerinin bir göstergesine d. Birlikte ifllerli in önündeki en büyük engele e. H zl servisin bir sonucuna 10. kinci liberalleflme paketi kaç y l nda yay mlanm flt r? a b c d e. 1990

204 196 Ulaflt rma Sistemleri Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. e Yan t n z yanl fl ise, Karayolu Tafl mac l konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. b Yan t n z yanl fl ise, Deniz Tafl mac l konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise, Demiryolu Tafl mac l konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. c Yan t n z yanl fl ise, Hava Yolu Tafl mac l konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise, Tafl mac l kta Uluslar Uras Düzenlemeler konusunu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yan t n z yanl fl ise, AB de Karayolu Tafl mac - l le lgili Düzenlemeler konusunu yeniden gözden geçiriniz. 7. b Yan t n z yanl fl ise, AB de Deniz Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. c Yan t n z yanl fl ise, AB de Demiryolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler konusunu yeniden gözden geçiriniz. 9. d Yan t n z yanl fl ise, AB de Demiryolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yan t n z yanl fl ise, AB de Hava Yolu Tafl mac l le lgili Düzenlemeler konusunu yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Karayolu ulaflt rmas kapsam nda iki önemli idari kurum görev yapmaktad r; bunlardan ilki Ulaflt rma Bakanl Kara Ulaflt rmas Genel Müdürlü ü di eri ise Bay nd rl k ve skan Bankl Karayollar Genel Müdürlü- üdür. S ra Sizde 2 Ülkemizde Milli Gemi Sicili ve Türk Uluslararas Gemi Sicili olmak üzere iki farkl gemi tescil flekli mevcuttur. S ra Sizde 4 Türk hava yolu ulaflt rmas nda temel mevzuat m z Türk Sivil Havac l k Kanunu dur. Bu Kanun, kamu kurum ve kurulufllar ile gerçek ve tüzel kiflilerin havac l k sahas ndaki faaliyetlerini kapsar. S ra Sizde 5 Avrupa Birli i Komisyonu 12 Eylül 2001 tarihinde ulaflt rma hizmetleri ile ilgili ihtiyaçlara çözüm getirmek ve olas sorunlar bertaraf edebilmek için 2010 y l Avrupa Ulaflt rma Politikas, Karar Verme Zaman ad yla beyaz kitap yay nlam flt r. S ra Sizde 6 Sürücülerin araç kullanma sürelerinin, verdikleri aralar n, arac n h z n n ve çal flma yerine iliflkin bilgilerin kaydedilmesi içindir. S ra Sizde 7 Avrupa Birli i (AB) içerisinde gerçeklefltirilen yük tafl mac l n n daha etkin ve sürdürülebilir olmas n n sa lanmas amac yla 18 Ekim 2007 tarihinde Avrupa Birli i nin Yük Tafl mac l Gündemi: Avrupa daki Yük Tafl mac l - n n Verimlili inin, Bütünleflmesinin ve Sürdürülebilirli inin Artt r lmas bafll kl bir tebli yay nlam flt r. S ra Sizde 8 Uluslararas demiryolu tafl mac l organizasyonu (inter governmental organization for international carriage by rail - OT F ), 41 ülke taraf ndan imzalanan protokolle 2004 y l nda kurulmufltur. Bu organizasyonun amac, üye ülkeler aras nda yolcu, bagaj ve yük tafl mac l nda demiryolu trafi ini düzenlemektir. S ra Sizde 9 Uçufl yap lan ülkelerin birbirleriyle ikili nitelikte imzalad klar hava hizmetleri anlaflmalar yla düzenlenmektedir. S ra Sizde 3 Devlet Demir Yollar n n (TCDD) yük ve yolcu hizmetlerindeki tekelini sona erdiren Devlet Demir Yollar hatlar nda üçüncü flah slara ait trenlerin çal flt r lmas na iliflkin Tüzük Nisan 2005 te yürürlü e girmifltir. Bu alandaki uygulama mekanizmalar yeterli bulunmamaktad r.

205 8. Ünite - Tafl mac l k Düzenlemeleri 197 Yararlan lan Kaynaklar Avrupa Birli i Genel Sekreterli i (2003). AB Müktesebat n n Üstlenilmesine liflkin Türkiye Ulusal Program, Ankara. Cerit, G. (2007). Kurumsal Yap s Yasal Çerçevesi ve Göstergeleriyle Ulaflt rma Sektörü, Yay n No: TÜS - AD-T/ /431. Çal k, S. (2008). Avrupa Birli i Ulaflt rma Politikas ve Türkiye nin Uyumu, Yay mlanmam fl Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, zmir. Çelebi, A. (2008). Türkiye nin Tam Üyelik Sürecinde AB Sivil Havac l k Müktesebat na Uyum Düzeyi ve Türkiye-AB Sivil Havac l k Sorunlar, Yay mlanmam fl Yüksek Lisans Tezi, Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, stanbul. Çelik, C. (2007). AB Ulaflt rma Politikas na Uyum Sürecinde Türkiye Kara Ulafl m Trafik Güvenli i, Yay mlanmam fl Yüksek Lisans Tezi, Bahçeflehir Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, stanbul. Hassu, M. (2004). Rekabet Hukuku ve Hava Tafl mac l - Sektörü, Rekabet Kurumu Uzmanl k Tezi, Yay n No: 0150, Ankara. Kendilgen, A. ve Ayd n, A. (2001). Tafl ma Hukuku Mevzuat, stanbul: Beta Bas m A.fi. Özdemir, S. (2001). Avrupa Ekonomik Toplulu u, Avrupa Toplulu u, Avrupa Topluluklar, Avrupa Birli- i, Roma Antlaflmas, Avrupa Tek Senedi, Avrupa Birli i Antlaflmas, Maastricht Antlaflmas, Amsterdam Antlaflmas, Nice Antlaflmas, (Kavramlara liflkin Aç klay c Not), Avrupa Birli i ile liflkiler Genel Müdürlü ü, DPT Ankara. Tan, A. (2002). TBMM Türkiye Trafik Güvenli i Araflt rma Komisyonu Raporu, Ankara: TBMM Bas mevi. Y ld r m,. (2001). Cumhuriyet Döneminde Demiryollar, Atatürk Araflt rma Merkezi, Ankara: Baflak Matbaac l k. Yararlan lan nternet Kaynaklar AB Deniz Alan Planlama Politikas Gelifltiriyor (Kemal Battal, ), Ulaflt rma Sistemi ve D fl Ticaretimiz (Cavit Özdem), T.C. Baflbakanl k D fl Ticaret Müsteflarl, Demiryolu Tafl mac l Derne i, Deniz Ticaret Odas, Kanunlar, TBMM, Sekizinci Befl Y ll k Kalk nma Plan, Devlet Planlama Teflkilat, T.C. Baflbakanl k Denizcilik Müsteflarl, T.C. Baflbakanl k Devlet Planlama Teflkilat Müsteflarl -, T.C. Ulaflt rma Bakanl Sivil Havac l k Genel Müdürlü- ü,