GÖTÜRÜCÜLER (KONVEYORLER) VE İLGİLİ DONATIMI

Transkript

1 A. Spivakovsky ve V. Dyachkov GÖTÜRÜCÜLER (KONVEYORLER) VE İLGİLİ DONATIMI Çeviren Ali Münir CERİT - Mak. Y. Müh. 2. BASKI ANKARA

2 BÖLÜM X VAGONLU YA DA PLATFORMLU GÖTÜRÜCÜLER (Car or Platform Conveyors) A.ANA TÜRLER VE AMAÇ Adından da anlaşılacağı üzere, bu tür götürücüler, yükü bir vagon ya da tabla (platform] Üzerinde taşırlar. Vagonlar ve üstlerindeki vük, çekme elemanı tarafından önceden belirlenmiş bir ray üzennde hareket ettirilirler. Bu tür götürücülerde, geniş bir tasarım çeşitlemesi vardır. Almaşık tasarımlar, çekme elemanı ve rayın düzenlenme biçimi ile vagonların götürücü şeritleri üzerindeki yerleştirilişine göre birbirinden ayırdedilirler. Birinci ayırma biçimine göre götürücüler, yatay düzlem yörüngeli ya da düşey düzlem (carousel) yörüngeli olabilirler. İlk bölümde, yalnız tek bir yatay düzlemde yörüngesi bulunan götürücüler değil, fakat profilli (kontur) tür götürücüler de bulunurlar. Taşıyıcıların (vagon ya da tabla) dönüş şeridi üzerindeki yerleşme biçimine göre düşey düzlem yörüngeli götürücüler ikiye ayrılırlar: devrilir vagonlular, devrilmez (sabit) vagonlular. Yükün taşınma yöntemine göre de sürekli ve gidiş-dönüşlü götürücüler ayırımı yapmaktayız. Vagonlu götürücüler genellikle yüklerin, hat üretimindeki süreç-içi hareketlerinde kullanılırlar. Başlıca bütünleştirme (assembly) götürücüleri (parçaların işlem istasyonları arasında taşınması),, dökümhane götürücüleri (döküm atölyelerinde derecelerin bağlanması, dökümü, soğutulması ve temizlenmesi), taşıma götürücüleri (parçaların yapım süresince işlem istasyonları arasında taşınması) ya da teknolojik götürücüler olarak iş görürler. Şu ya da bu türün seçimi sürecin gerekleri, taşınan yükün karakteristikleri ve süreç alanının genelyerleşme biçimi tarafından belirlenir. Düşey düzlem yörüngeli türler, yatay düzlem yörüngelilerden daha derli toplu olmakla birlikte, devrilir vagonlar kullanıldığında, yükün taşınması için yalnız üst şeridin kullanılması gibi önemli bir zayıf yanları vardır. Her iki şeridi kullanabilmek için, devrilmez arabalar kullanılması zorunludur ki bu da götürücü tasarımını karmaşıklaştırır. Düşey düzlemdeki bir yörüngenin uzunluğu, sürecin gerekleri tarafından belirlenir. Demek ki, uzun süreli bir süreç, uzunluğu fazla bir götürücüyü gerektirmekte ve bu da süreç bölümünün genel yerleşme planını karmaşıklaştırmaktadır. Buna karşılık, yeterli alan sağlandığında, yatay düzlem yörüngeli götürücülerde her iki şerit de etkin olarak kullanılabilir. Yatay yörüngelerde yük, çevrimini sürdüren götürücüden alınmaz. Bu da uzun süreli süreçlerde (örneğin, kurutma ya da soğutma) ve depolama amaçlan için kısa yörüngeli bir götürücü kullanılmasını mümkün kılar. Uzun ve düz- 205

3 gün olmıyan süreçler için tasarlanan teknolojik götürücüler (dökümhane götürücüleri, test istasyonu götürücüleri, vb,) genellikle yatay düzlem yörüngeli olurlar. Yukarda sözü edildiği gibi, seçilen götürücünün türü, taşınan yükün karakteristiklerine de' bağlıdır. Düşey düzlem yörüngeler, genellikle bütünleştirme hatlarında oldukça ağır ve parça yüklerin (otomobil, traktör, elektrik motorları, vb.) taşınmasında kullanılırlar. Yatay yörüngeler ise, başlıca hafif ve küçük boyutlu malların taşınmasına uygundurlar. Bu kurallar, yükün özel karakteristiklerine ve çalışma koşullarına uygun olarak değiştirilebilirler. Şu ya da bu türden bir götürücünün taşıyıcıyı vagonları arasındaki aralık, yalnız istenen kapasiteye değil, ayrıca yükün boyutlarına da bağlı olarak ve en yüksek işletme kolaylığını sağlıyacak biçimde seçilir. Götürücü çekme elemanının açınım uzunluğu, vagon adımının tam katı olmalıdır. Toplam vagon sayısı, uygulanan sürecin gerektirdiği işlem istasyonu sayısına ve işlemlerin yapılmasına yeterli toplam zamanı sağlıyacak hıza bağlı olarak seçilir. B.DÜŞEY DÜZLEMLÎ YÖRÜNGELER 1. Genel Tanıtma Bir düşey düzlem yörüngeli ve devrilir (Şekil. 132 a ve 133) ya da devrilmez (Şekil. 132 b) vagonlu götürücü, şu elemanlardan oluşur: 1 çekme elemanı, buna bağlanan 2 vagonları, bunların üzerinde yürüdüğü kılavuz kızakları taşıyan 3 taşıyıcı yapısı, 4 çalıştırma birimi ve 5 gerdirme düzeneği. Bütünleştirme götürücülerinin vagonları (Şekil. 133), genellikle, 6 bağlama ayaklarını (jig), 7 mafsallı masasını ve bütünleştirmeyi kolaylaştırıcı diğer bağlama düzeneklerini (fixture) içerirler. Taşıyıcı çelik yapılar, kaldırılabilir çelik sac ya da tel örgüden 8 mahfazaları ile alt ve üst şeritleri birbirinden ayıran 9 bölmesiyle donatılırlar. Bu dolu çelik sac bölme, bütünleştirme işinde çalışanları tehlikeye karşı korur, üst şeritten aşağıya takım ve malzemelerin düşmesini önler ve yukardan damlayan* yağları toplar. Dingil genişliğine, taban boyutlarına ve gerekli zincir çekme kuvvetine bağlı olarak, devirmeli vagonlu götürücüler, tek ya da çift zincir sıralı olarak yapılırlar. Basit bir kural olarak, A dingil genişliği (Şekil. 133 e bakınız) A < 3-4 zincir adımı i- se vagon kararlılığı tek zincirle; A > 4 ise çift zincir ile sağlanabilir. Döndürme zincir dişlisi tarafına yerleştirilen sabit ray mahfazaları (Şekil. 134), vagonları dönemeçte kılavuzlarlar. Diğer uçta ise, gerdirme zincir dişlisinin miline bağlanmış (Şekil. 135) iki destek diski, aynı amaca hizmet ederler. Destek diskleri, gerdirme zincir dişlisi miliyle birlikte giderler. Disklerin çapı, vagon şasisini dönemeçte kuvvetle diske doğru bastıracak bir zincir çekme kuvveti yaratacak biçimde seçilir. Sabit (devrilmez) vagonlu götürücülerde (Şekil. 132 b ye bakınız) çekme zincirleri, vagonun bir dingiline (kılavuz) bağlı diğerine değildir. Daima iki tane olan çekme zincirleri, vagonun iki yanında ve ondan serbest olarak bulunurlar. Vagonların, döndürme ve gerdirme uçlarında zincirler arasından engelsiz geçişini sağlamak üzere, zincir dişlisi milleri, götürücü merkezinde yeterli aralık bırakan yan desteklere yataklanırlar. Bu tür bir götürü- 206

4 Döndüren makaralar Dondurulan makaralar / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / /. / / / / / / to o Şekil.132- Düşey Düzlem Yöningeli Bir Vagonlu Götürücünün Genel Düzenlenmesi: (a) devrilir, (b) devrilmez vagonlu

5 Kesit AA Şekil.133- Elektrik Motorlarının Bütünleştirmesinde Kullanılan Devrilir Vagonlu Bir Götürücünün Enine Kesiti (Şekil.132a -AA kesiti) 208

6 Şekil.134- Devrilir Vagonlu Bir Götürücünün Çalıştırma Birimi 209

7 ı ıı I: cünün vagonları, dönemeçlerden, yalnızca hafif bir eğimle ya da bunlara paralel olarak geçeıi\k v; böylece, daima yatay durumlarını korurlar. Eğrisel bölümlerde vagonlar, özel düzenekler ve kılavuz raylar yardımıyla döndürülürler. Zincir dişlilerinin yan destekler üzerine yerleştirilmesi, eğrisel bölümlerdeki özel vagon ve zincir eklentileri, vb. bu tür götürücüleri karmaşık ve pahalı yaparlar. Bu da, bunlann seyrek kullanılışını açıklar. Bu yapının başlıca üstünlüğü, üst ve alt şeritlerin birlikte yük taşımada kullanılabilmesidir. Bu tür götürücüler bazan dökümhanelerde, üst şeridin kalıp ve dereceleri taşımaya, alt şeridin ise dolu dereceleri soğutarak temizleme istasyonuna teslim etmeye yaradığı durumlarda kullanılırlar. Düşey düzlem yörüngeli devrilmez vagonlu götürücülerde, hareket yörüngesi daima yatay ve doğrusaldır. (Şekil. 132 b). Bir taşıyıcı-zincirli götürücü, düşey düzlem yörüngeli vagonlu götürücülerin bir almaşığı sayılır. Bu tür götürücülerde (Şekil. 136) taşınan yük çekme zincirinin bakla levhalarına ya da bunların uzantısına rijit olarak bağlanmış özel parçalar tarafından tutulur. Çekme zinciri ve bu zincirin pernolan (makaraları) vagonun yerini almıştır. Taşıyıcı-zincirli götürücüler de, devrilir vagonlu götürücüler gibi, doğrusal ya da bileşik bir hareket yörüngesine sahip olabilirler. Son tasarımda, ön ya da arka uçlar (ya da ikisi birden), döşeme seviyesinin altındaki oyuklara yerleştirilmişlerdir. Böyle bir düzenleme götürücünün yükleme ve boşaltmasını kolaylaştırır ve çalışma yeri kazandınr. Taşıyıcı-zincirli götürücülerin tasanmı, normal vagonlu götürücülerinkinden çok daha basittir. Ancak, yalnızca doğrudan doğruya çekme zincirlerinin üzerine konabilen yüklerin taşınmasında kullanılabilirler. Otomobil, traktör ve diğer makinelerin bütünleştirme hatlarında, büyük kütleli malların süreç-içi hareketlerinde, sıcak yüklerin gönderme ve yolda soğutma işlemlerinde yürüyen fırın olarak kullanılırlar. Şekil. 136 da görülen otomobil bütünleştirme iş- 210 Şekil.135- Kılavuz Diskli Gerdirme Zincir Dişlisi Butunu 1-taşıyıcı; 2-çekme zinciri: 3-diskler; 4-zincir dişlisi

8 Bölüm I Bölüm II 1/ Bölüm III \B / ' ' / / / / / / / / / ' y / / / / / / / / / / Şekil.136- Kamyon Bütünleştirme İşlemi için Taşıyıcı Zincirli Götürücü 1- çalıştırma birrml; 2-çekme zinciri; 3-gerdirme düzeneği; 4-güç aktarma düzeneği; 5- kılavuz kızaklar; 6- boya ve kurutma odaları; 7- paletli götürücüler

9 ınnm lemi için tasarlanmış taşıyıcı-zincirli götürücü, üç ayn bölümü içerir. ıtt Bütünleştirme sürecinde bir ara evre olarak taşıt, 6 boyama ve kurutma odalarından geçer. Taşıt burada ayrı (ikinci) götürücü tarafından taşınır. Bu özel götürücü sisteminin üç ayn bölüme ayrılması yoluyla diğer iki götürücünün boyadan pislenmesi önlenmiş olur. Her üç götürücü tek bir 1 çalıştırma birimi tarafından döndürülür. Ayn bölümler birbirine 4 güç aktarma zincirleriyle bağlanmış olup bunlar ayrıca, yükün bir bölümden diğerine aktarılmasını d» «ağlarlar. 2. Düşey Düzlemli Yörüngelerin Parçalan Düşey düzlemli yörüngelerin çekme elemanı tek ya da çift sayıda ve aşağıdaki türlerden bir zincirdir: mm adımlı (en çok kullanılan) lamelli-baklalı burçlu ve burç-makarah; mm adımlı ve ayrılabilir baklalı; lamelli-baklalı birleşim; lamelli-baklalı burçsuz (bu sonuncusu hafif yükler içindir). özellikle bütünleştirme götürücülerinde, götürücünün en önemli bölümlerinden Dirisi yük taşıyıcılar ya da vagonlardır, Bunların uygun, güvenilir ve basit yükleme ve boşaltma işlemlerine izin verecek biçimde tasarlanmış olmaları ve yükü, tüm götürme yolu boyunca sağlamca tutmaları zorunludur. Eğer pratikse, yük taşıyıcıların (vagonlar) kelepçeler, durdurma takozları ile bütünleştirilen malı platform üzerinde eğmek, çevirmek ya da yükseltmek için kullanılan bağlama düzenekleriyle donatılmaları uygun olur. Vagonların tablalarını devirme sırasında kendilerinin de devrilmesini önlemek amacıyla, taşınan yükün ağırlık merkezi daima vagonun taşıyıcı yapısının dıştan dışa boyutlan içinde olmalıdır. Bütünleştirme işleminin koşullan, vagon üzerindeki yükün (uçak kanatlan ya da otomobillerin arka aksları) bağlanmasını gerektiriyorsa, vagonun ve yükün dengesini güven altına almak üzere, ek özel ray mahfazaları ya da durdurma parçalan sağlanmalıdır. Çekme zincirine herbiri ayn olarak bağlanmış küçük vagonlardan meydana gelen çift zincirli götürücüler, ağır ya da büyük kütleli malların taşınmasında kullanılırlar. Bir kural olarak, vagon tekerlekleri bilyalı yataklar üzerinde dönerler. Alışılmış türden bir çalıştırma birimi cıonaürme zincir dişlisinin bulunduğu uca yerleştirilir. Bu birim tam kapalı bir redüktör olabileceği gibi açık bir Hisli takımı ya da bir zincirli güç aktarma düzeneği olabilir (Şekil. 134). Sonuncusu, çalıştırma birimi döşeme seviyesinin altına yerleştirildiği durumda kullanılır. Sabit (devrilmez) vagonlu ve yan desteklere yataklanmış döndürme zincir dişlilerinde çalıştırma biriminin iki simetrik dişli kutusuyla donatılması gerekir. Sonsuz-akımh götürücülerde güç aktarma düzeneğine bir hız değiştirgeci (varyatör) de katılır. Döndürme zincir dişlisi ya da ona en yakın güç aktarma organı, ani darbe yüklerine karşı, bir kesme pimi ile donatılmıştır. Devrilir vagonlu götürücüler, buna ek olarak, bir limit şalterle donatılırlar. Bu şalterin görevi, tehlike anında götürücüyü durdurmak üzere, elektrik motoru ya da diğer koruyucu düzeneklerle kilitlenmektir. Gerdirme düzeneği. Vagonlu götürücülerde alışılmış türden vidalı ya da yaylı-ve-vidalı gerdirme düzenekleri kullanılır. Çift zincirli götürücülerde gerdirme zincir dişlilerinden birisi, mile kamalı ve diğeri serbesttir. Bu düzenleme, zincirlerin eşit olmayan uzama katsayılannın doğurduğu t adımındaki farkı dengeler. 212

10 3. Düşey Düzlemli Yörüngelerin Hesabı Vagonlu götürücülerde, düşey düzlemli yörüngelerin ana parametreleri (16) ve (17) temlerinden belirlenir. Zincir çekmesi ise paletli götürücülerdeki (Bölüm II, C ve Bölüm V, B, madde 2 ye bak nız) gibi hesaplanır. 1. Genel Tanıtma. C. YATAY DÜZLEMLİ YÖRÜNGELER Yatay düzlem yörüngeli götürücüler (Şekil. 137) şu bölümleri içerirler: 1 çekme zinciri (bağlantı eksenleri düşey olarak düzenlenmiştir); buna bağlı olan ve 3 kılavuz kızakları üzerinde yürüyen 2 vagon platformları; 4 çalıştırma birimi ve 5 gerdirme düzeneği. Bu götürücüler değişik tasanmlarda yapılırlar. Bazı tasarımlarda zincir merkezcil (Şekil. 137 de vagonun boyuna eksenine göre), bazılarında ise eksenden kaçık (Şekil. 138) yapılırlar. Zincir, vagon dingilinin (Şekil. 137) altında ya da üstüne yerleştirilebilir. Hem çift ray (Şekil. 137 ve 138), hem de tek raylı tasarımlar uygulanırlar. Sonuncusu daha basit ve düşük maliyette olmakla birlikte vagonların aşın yüksekliği ve onların yan askılarının kılavuz kızaklarla zincir tekerlekleri arasında gerektirdiği büyük açıklık, bu tasarımın başlıca sakıncalarını oluştururlar. Çekme hal atlı monoray götürücüler, sınırlı bir uygulama alanı bulurlar. Çekme zinciri boyuna eksen üzerine yerleştirilmiş bulunan bir çift raylı götürücü, hareket yörüngesi bakımından sonsuz olanaklara sahiptir: yatay düzlemde gidebilir; yükü yatay dönemeçler boyunca, aşağı ve yukarı doğru eğimlerde taşıyabilir ya da farklı seviyelerde çalışabilir (Şekil. 140). Gerçekten bu tür götürücünün geometrisi, bir yüksek götürücününkinden değişik değildir. Karmaşık tasarımları nedeniyle, profil (kontur) götürücüleri seyrek olarak kullanılırlar. Zincirleri eksenden kaçık olarak yerleştirilmiş götürücüler, 100 kg a kadar ağırlıktaki hafif ve küçük boyutlu yüklerin (örneğin radyolar, havagazı fırınları, ayakkabı ve kumaşlar) götürülmesinde ve parçaların birbirine benzer uygulamaları yapan işlem istasyonları arasındaki taşınmasında kullanılırlar. Bazı dökümhanelerde monoray zincirli götürücüler, 300 kg a kadar ağırlıktaki kalıpları taşımakta kullanılırlar. Alttaki bir kanca ile çekme zincirine bağlanan çift raylı vagonlu götürücüler, döküm kalıplarını (derecelerini) aşağıdaki süreç adımlarını içeren bir komplekste taşırlar: Kalıplama, döküm, soğutma ve kumdan temizleme. Bu türden götürücüler, birçok tasarımda olabilirler. Flanşsız tekerlekli vagonlar (Şekil. 137) ençok uygulanandır. Bu türden bir götürücünün hareketli parçası (Şekil.141), şunlardan meydana gelir: lamelli-baklalı ve burçlu makaralı 1 zinciri; zincir bakla lamellerine sağlamca bağlanmış tek dingilli 2 vagonları; götürülecek döküm derecelerini taşıyan 3 platformları ve zinciri kum ve sıvı madene karşı koruyan 4 siper levhaları. Her platform iki vagon tarafından taşınır ve 213

11 İQ«rdlrm* stroku Şekil.137- Yatay Düzlem Yörüngeli, Çift Raylı ve Merkezcil Alttan Takılma Zincirli Vagonlu Götürücü 1-çekme zinciri; 2-taşıyıcı; 3-raylar; 4-çalıştırma birimi; 5-gerdirme düzeni

12 Kesit AA Şekil.138- Yan Zincirli ve Yatay Yörüngeli Vagonhı Götürücü

13 (O M A göfünû»û Şekil.139- Yatay Yöriingeli Monoray Dökümhane Götürücüsü a- Götürücünün plan görünüşü; b- Hareketli parça bütünü (A görünüşü)

14 KtoltCC (O -3 Şekil.139- (Devamı) c-cc kesiti; d- çalıştırma birimi (B görünüşü)

15 onlara, düşey millerle bağlanmıştır. Kılavuz vagondaki mil deliği yuvarlaktır, di ger vagonlardakiler ise ovaldir (Şekil. 141). Böyle bir düzenleme, yörüngenin eğrisel bölümlerinde, vagon adımındaki kısalmayı dengeler, 5 makaraları çekme zincirinin burçları içine yerleştirilmiş olup bilyalı ya da masuralı yataklar üzerinde dönerler (Şekil. 20 b ye de bakınız). Makaralar kılavuz raylar arasında hareket ederler ve vagonlann yanal baskılarını da karşılarlar. Her platforma düşen zincir bölümü iki ya da dört bakladır. Dört baklalık bir zincir bölümünün adımının uzunluğu, platform aralığına göre değişir ( mm arasında). Her zincir bölümünün platformlar arasındaki baklasında hareketli bir bağlantı bulunur. Bu bağlantının hareketli oluşu, zincirin bir yanındaki iç bakla lamellerinin yarıkları uzatılarak sağlanır (Şekil. 141 b). Hareketli bağlantılar, baskı kuvvetlerine karşı zincirin belli bir miktarda kısalmasını mümkün kılarlar. Bazı durumlarda bu tür zincir bu işi, zincirin uzamasını ve onunla kılavuz yataklar arasındaki uyumsuzlukları dengeleyen gerdirme düzeneği ile birlikte yapar. Şekil.140- Bir Profilli Vagonlu Götürücünün Hareketli Parçası Yukarda sayılan tasarım esasları, yani, makaralı bir zincirin bakla lamellerine bağlanmış ve vagonları platformlara bağlayan bağlama düzeneğine mafsallanmış belli sayıdaki tekdingilli ve flanşsız tekerlekli vagonlar götürücünün, yatay düzlemde istenen yöne ve oldukça küçük bir eğrilik yarıçapı ile gitmesini mümkün kılarlar. Böylelikle götürücü, istenen her duzgünsüz yörüngeyi ızliyebilir (Şekil. 142) ve süreç istemlerine kolaylca uyabilir. Götürücünün toplam uzunluğu, herbiri özel bir sürece yanyan (örneğin, Şekil. 142 a ve g) ayn bölümlerinin uzunluktan toplanarak bulunur. Kalıplama ve kalıp birleştirme bölümleri genellikle 30-50m, döküm bölümü 10-15m, soğutma bölümü m ve kum temizleme bölümü 3-10m dir. Standartlartınlmış bir dökümhane götürücüsünün ana parametreleri: platform boyutları, adımı ve yük taşıma kapasitesi Tablo. 20 de verilmiştir. Bu standartlar, aşağıdaki ortalama götürücü hızlannı önermektedirler: 1, 2; 1, 9; 3; 4, 75; ve 7,5 m/dak. Hız ayarlamalan bir hız değiştirgeci yardımıyla yapılır. Bu tür götürücülerin başlıca üstünlükleri şunlardır: yörüngelerinin, sürecin gereklerine kolayca uyabilmesi; götürme yolunun tümünün kullanılabilmesi; yükleme ve boşaltma islem- 218

16 Kasit AA - BB w cc Şekil.141- Bir Dökümhane Götürücüsünün Hareketli Parçası a- şenel görünüş ; b- platformlar arasındaki çekme zincirinin birleşimi: c- platform altındaki zincir birleşimi

17 Döküm Kalıplama.,Q«rdlrm«Cal. flutma Cal. e -*, Gerdirm» Sütunlar *\ <n Kalıplama Şekil.142- Yatay Düzlem Yörüngeli Dökümhane Götürücülerinin Tipik Düzenlemeleri Tablo.20 Vagonlu Dökümhane Götürücülerinin Ana Parametreleri (Şekil.141 e bakınız) Platform boyuttan mm Genişlik Uzunluk ; Platform adımla mm Platform başına maksimum etkin yük, G kg Hareketli parçanın minimum dönme yarıçapı, R, mm Çekme zinciri adımı t mm Sınır zincir gerginliği, ton ve ve ve ve ve lerinin mekanikleşmesi nedeniyle güvenilir bir işletme. Karmaşık tasarım ve yüksek ilk maliyet, bu götürücülerin zayıf yarılandır. 2. Yatay Düzlemli Yörüngelerin Parçaları Lamelli-baklalı, burçlu-makaralı tek bir zincir, yatay düzlem yörüngeli bir vagonlu götürücünün çekme elemanı olarak görev yapar. Vagonların eksenden kaçık olarak zincire bağlandığı götürücülerde makarasız (pemosuz) ya da burçsuz düz baklalı zincirler kullanılabilir. Profilli (konturiu) götürücülerde çift düzl<>mli ya da evrensel türden bir çift baklalı zincir 220

18 Şekil.143- Yatay Düzlem Yöriingeli Vagonlu Dökümhane Götürücülerinin Türleri a-duz tablalı; b-mtrdaneü tablalı; c-devrilir tablalı 221

19 kullanılır (Şekil. 140). Bu zincirin onu her doğrultuda bükülebilir yapan düşey ve yatay bağlantıları vardır. Bazan vagonlar, normal lamelli-baklalı zincirlere mafsallanmışlardır. Bu mafsalların eksenleri, zincir bağlantı eksenlerine diktir. Vagon-platformlu bütünleştirme ve süreç-içi götürücüler, bu bölümün B maddesinde verilen istemleri karşılamak üzere tasarlanırlar. Genel uygulama olarak vagon tekerlekleri bir tarafta çift flanşlı, diğer tarafta flanşsız olarak yapılırlar. Bir almaşık tasanmda ise dört tekerlek birden, küçük yarıçaptı dönemeçlerde vagon hareketini kolaylaştırmak için, mafsallı yapılırlar. Profilli götürücülerin, vagon platformları eğimli bölümlerde yükü tutmak üzere, durdurma takozları ya da mengenelerle donatılmalıdırlar. Bir dökümhane götürücüsünün platformu düz tablalı (Şekil.l43a), merdaneli tablalı (Şekil.l43b) ya da devrilir tablalı (Şekil.l43c) olabilir. Düz tablalar alttan takviyeli dökme demirden olup, döküm kalıplarındaki gazın çıkması için havalandırma deliklerine sahiptirler. Düz platformlar, başlıca, yükleme ve boşaltmanın bir gezer köprü ya da manyetik vinçle yapıldığı ağır döküm kalıplarının ya da yükleme ve boşaltmanın elle yapıldığı hafif kalıpların taşınmasında kullanılırlar. Merdaneli platformlar, 2 tona kadar ağırlıktaki döküm kalıplarının taşınmasında kullanılırlar. Bu platformlar, bir masuralı götürücüyle yüklenip bir itici tarafından boşaltılırlar. Merdaneli platform, platform şasisine mafsallanmış iki bölümden oluşur. Bu düzenleme saçılan kumun uzaklaştırılmasını kolaylaştırır. Devrilir tablalar, sökülebilir döküm kalıplan için kullanılırlar ve genellikle 650 mm genişliğe kadar yapılırlar. Platformlar çoğu kez otomatik olarak boşaltılırlar. Platformun yan tarafına bağlanmış bir makara, sabit ve eğrisel bir ray üzerinde döner. Götürücü bu rayı geçerken tabla eğik duruma gelerek (Şekil. 143 c) döküm kalıbını kum-temizleme ızgarasının üstüne kaymaya zorlar. "Caster" adı verilen götürücü vagon tekerlekleri, sürekli kalıp döküm (C 15-32) ya da endüksiyonla yiizeyi sertleştirilmiş 45 çeliğinden yapılırlar. Tekerlekler bilyalı yataklar (bilya ya da masura) üzerinde dönerler. Dökümhanelerde, yatakların yabancı maddelere karşı güvenilir biçimde sızdırmaz duruma getirilmiş olmaları gerekir. Çalıştırma birimi. Yan ya da üstten bir çekme zinciri ile çekilen götürücülerde zincir dişlili bir çalıştırma birimi vardır. Zincirin eksenel ve alttan çekme düzenlemesinde (alçak düzenleme) bir paletli çalıştırma birimi gerekir. Zincir dişlili çalıştırma düzeninde (Şekil. 138 ve 139 a bakınız), normal tasarımda bir zincir dişlisi, konik dişlili aktarma organı, redüktör, hız değiştirgeci (gerekiyorsa) ve elektrik motoru vardır. Modern tasarımlarda, aktarma organı tam kapalı bir redüktör olup döndüren zincir dişlisini taşıyan bir düşey güç çıkış mili vardır. Paletli çalıştırıcı (Şekil. 144) şunları içerir: düşey ve kamlı sonsuz 1 döndürme zinciri, 3 döndürme ve 4 gerdirme zinciri dişlileri, 5 güç aktarma organı, 6 redüktör, 7 hız değiştirgeci, 8 V-kayışlı kasnaklar, 9 elektrik motoru ve madeni 10 taşıma yapısı. Döndürme zincirinin (palet) kamlan, götürücü çekme zincirinin pernoları ile kavramaya girerek zinciri harekete geçirirler. Kam ve pernonun engelsiz çözülmelerini güven altına almak için, döndürücü zincir (palet) kamının adımı, çekme zincirininkinden 2-5 mm kadar küçük a- 222

20 K*slt AA Şekil.144- Dü$ey Dfizlem Yörüngeli ve Kamlı Zincirli (Paletli) Çalıştırma Birimi 223

21 Kesit BB Şekil. 144 (Devamı) lınır. Böylece, bir kam pemodan ayrılmadan onu izliyen kam kavramaya girer ve gücün sürekli ve. sessiz bir biçimde çalıştırma birimi, genellikle, götürücünün en yüklü bölümünün ardına yerleştirilir, örneğin, bir dökümhane götürücüsünde, tam ana soğutma bölümünden sonra ve kum-temizleme bölümünden önceki bir noktaya yerleştirilir. Tipik bir paletli çalıştırma biriminde (Şekil. 144) zincir dişlilerinin arasındaki L uzaklığı 1,5-2,5 m, kam adımı mm ve etkin çekme kuvveti 2, 5-6 tondur. Gerdirme düzeneği (Şekil.146) 180 lik U dönüşüne yerleştirilir ve şu parçalardan oluşur: 2 dairesel rayı ile 3 kılavuz kızaklarını taşıyan 2 şasisi; şasisinin üzerine oturduğu 4 destekleri ve onu üstündekilerle birlikte hareket ettiren 5 ayar vidası. Gerdirme stroku mm arasındadır. Gerdirme düzeneğinin ray ve kılavuz kızakları bütünü götürücünün sabit bölümüne teleskopik bağlantılarla bağlanmıştır. Hareket yörüngesi karmaşık (Sekil. 142 b, c, d, t, ve g ye bakınız) olan ya da 50 m ve daha yukan uzunlukta bulunan bir götürücüde gerdirme düzeni zorunludur. Düşük hızlı (v= 4m/dak), basit yörünge profilli (Şekil. 142 a ya bakınız) kısa taşıma uzaklıklı (50 m ye kadar) götürücülerde, eğer götürücü duyarlı biçimde yapılmış ve yerine kurulmuşsa, gerdirme düzeneği zorunlu değildir. Dikdörtgen yörüngeli (Şekil. 142e ye bakınız) bir götürücüde, yapıyı karmaşıklaştıracağından gerdirme düzeneği kullanılmaz. Yandan çekme zincirli vagonlu götürücülerin kılavuz kızakları, bir tarafta kare kesitli hadde çubuğu ya da profil, diğer tarafta lama görünümündedirler. Eksenden çekmeli götürücüler taşıyıcı ve kılavuz bölümlerinden meydana gelirler. Taşıyıcı bölüm Pil (İlke/m), P24 (24kg/m) ve ağır hizmet türünde IV-a raylarından yapılır. Çekme zincirinin aralannda hareket ettiği kılavuz kızaklar ise haddelenmiş köşebentten (genellikle 60 x 60 x 6 ya da 75 x 60 x 6mm) yapılır. Taşıyıcı ve kılavuzlama bölümleri, bağlama pabuçlarına cıvatalanmış ya da kaynatılmışlardır. 224

22 Kesit AA Götürücü zincir ksenl Şekil.145- Palet Türü Çalıştırma Zinciri

23 Şekil.146- Yatay Düzlem Yörüngeli ve R = 1 m Eğrilik Yançaplı Bir Vagonlu Götürücünün Gerdirme Düzeneği 3. Yatay Düzlemli Yörüngelerin Hesabı Ana parametrelerin belirlenmesi. Vagon boyutları taşınan yüklerin boyutlarına ve ağırlığına bağlıdır. Dökümhane götürücülerinde platform ölçüleri, genellikle toplam döküm kalıbı boyutlarından mm fazladır. Vagon platformlarının boyutlan, onların (a) adımını (Şekil.137 ye bakınız) belirlerler. Bütünleştirme götürücülerinin ortalama (v ort ) hızını sürecin istemleri; süreç götürücülerininkini ise saaflik kapasite (saatte Z parça) belirler. Hesaplarda, besleme düzgünsüzlükleri (götürücü besleme katsayısı) K'< 1,15-1,25 ve platform başına yük ya da kalem sayısız dikkate alınmalıdır. (17) ve (19) denklemlerine göre 226

24 Za v ort = 60 z K' m/dak (177) Değişik süreç bölümlerinin uzunluğu, (örneğin, soğutma bölümü) ve yükün bu bölümlerde kalma süreci, seçilen hıza göre düzeltilir. Zincir çekme kuvveti. Zincir gerginliği bilinen yönteme göre (Bölüm II, C ye bakınız) hesaplanır. Hareketli parçaların ağırlığı, mevcut kuruluşlarla benzeşim yapılarak belirlenir. Dökümhane götürücülerinin hareketli parçalarının ağırlığı Tablo.21 den kestirilebilir. Minimum zincir çekme kuvveti S^,, n = kg alınır. Tablo.21 Dökümhane Götürücülerinin Ana Parametreleri Platform b Genişlik B oyutlan, mm Uzunluk 1 q o uzunluğundaki düz platformun yaklaşık birim hareketli parça ağırlığı kg/m Vagon tekerlek yarıçapı D, mm Doğrusal bölümlerde w' direnç katsayısı (yaklaşık) , , , , ,014 Doğrusal bölümlerdeki dirençler (36) denkleminden, w 1 direnç katsayısı (35) denkleminden hesaplanır. (35) denklemindeki C katsayısı flanşsız tekerlekler için 1,05 ve flanşlı tekerlekler için ise 1,25-1,5 arasındadır. Bu değerler, zincir pernolarının kılavuz kızaklar ü- zerindeki sürtünme kayıplarını da içerirler. Dökümhane götürücülerinin konik masuralı bilyalar üzerinde dönen tekerlekli vagonları için w' direnç katsayılarının teorik değerleri Tablo. 21 de verilmiştir. Eğrisel bölümlerdeki direnç, götürücünün ve döndürme düzeneğinin tasarımına bağlı olarak hesaplanır. Zincir dişlileri üzerindeki eğriler için direnç (39) denkleminden, kılavuz rayları üzerindeki eğriler için (44) denkleminden hesaplanır. Sonuncu durumdu, w 1 direnç katsayısı çekme zincirine uygulanır. Çift raylı dökümhane götürücülerinde vagon ve platformjann birbirine değen yüzleri arasındaki sürtünme (egrisel yörünge bölümüne girerken ve terkederken) ile radyal yer değiş- 227

25 k * tirmeler sırasında vagon tekerleklerinin ray üzerindeki kayma sürtünmesi için de bir emniyet payı ayrılmalıdır. Eğrisel yöriingelerdeki sürtünmeler (44) denkleminden hesaplanırken bu kayıplar da eklenmelidir. Çekme kuvveti ve gerekli motor gücü, alışılmış yolla (48) ve (49) denkleminden hesaplanır. 228