DEVLET YARDIMLARINI DEĞERLENDİRME

Transkript

1 YAYIN NO. DPT: 2681 DEVLET YARDIMLARINI DEĞERLENDİRME ÖZEL İHTİSAS KOMİSYONU RAPORU İKTİSADİ SEKTÖRLER VE KOORDİNASYON GENEL MÜDÜRLÜĞÜ MAYIS 2004

2 ISBN Bu çalõşma, Devlet Planlama Teşkilatõnõn görüşlerini yansõtmaz. Sorumluluğu komisyona aittir. Yayõn ve referans olarak kullanõlmasõ Devlet Planlama Teşkilatõnõn iznini gerektirmez; internet adresi belirtilerek yayõn ve referans olarak kullanõlabilir. Bu e-kitap, adresindedir. Bu yayõn 1000 adet basõlmõştõr. Elektronik olarak bir adet pdf dosyasõ üretilmiştir.

3 SUNUŞ Dõş ticaret ve yatõrõm politikalarõ, ülkelerin ekonomik kalkõnma, sanayileşme ve bu sayede sosyal refahõ sağlama hedefine ulaşmada kullandõklarõ en önemli temel araçlarõn başõnda gelmektedir. Cumhuriyetimizin kurulduğu yõllarda, 51 milyon dolar olan ihracatõmõzõn hemen hemen tamamõnõ tarõm ürünleri, 87 milyon dolar olan ithalatõmõzõn ise tam tersine tamamõna yakõnõnõ sanayi ürünleri oluşturmakta idi. O yõllarda henüz bugün anladõğõmõz manada teşekkül etmiş bir özel sektör ve yine temerküz etmiş bir sermaye birikiminin oluşmamõş olmasõ nedeniyle kamunun öncülüğünde başlatõlan kalkõnma modeli, 1929 bunalõmõ ve İkinci Dünya Savaşõ nedeniyle devletin ekonomideki kontrol ve etkinliğini kaçõnõlmaz hale getirmiş ve bunun neticesinde ithal ikameci politikalarõn uygulanmasõna geçilmiştir. Bu çerçevede ülkemiz, 1980 yõlõna kadar yüksek koruma duvarlarõ arkasõnda emekleme dönemindeki sanayisini rekabetten uzak, sanki bir fanus içinde koruyarak büyütmeye çalõşmõştõr. Bu dönemde sözkonusu politikalarõn bir parçasõ olarak devlet yardõmlarõ konusunda yatõrõm ağõrlõklõ olmak üzere, muhtelif uygulamalar yapõlmõştõr li yõllarõn sonlarõna gelindiğinde ülkemizde yaşanan döviz sõkõntõsõnõn hat safhaya çõktõğõ, bu nedenle ülke ekonomisi için hayati önem taşõyan zaruri ithalatõn dahi (ilaç, petrol, yatõrõm için gerekli makina teçhizat vb.) yapõlamadõğõ görüldüğünden 1980 li yõllarõn ilk günlerinde 24 Ocak İstikrar Tedbirleri ile yüksek koruma oranlarõ arkasõnda sürdürülen ithal ikameci politikalardan vazgeçilerek, ihracata dayalõ sanayileşme ve büyüme politikalarõ benimsenmiştir. Türk ekonomisine ve özellikle de dõş ticaretimize damgasõnõ vuran bu kararlarõn uygulanmasõ, devlet yardõmlarõnõn da bu doğrultuda, yeniden düzenlenmesi gereğini ortaya çõkarmõştõr. Bu çerçevede; öncelikle kurumsal yapõ ve mevzuatta gerekli değişiklikler yapõlmõştõr. O tarihe kadar değişik kurumlarõn çatõsõ altõnda farklõ bakõş açõlarõyla yürütülen yatõrõm ve ihracat teşvikleri görev ve yetkileriyle birlikte iii

4 birleştirilerek, işlemler tek kurum ve otorite tarafõndan etkin bir şekilde yürütülmeye başlanmõştõr. Yeni ekonomi politikalarõ doğrultusunda ihracata dayalõ sanayileşmeye imkan tanõyan, hõzlõ ve etkin işleyecek bir dizi mevzuat değişiklikleri yanõnda sözkonusu politikalarõn teşvik nosyonu kazanmõş ve yetişmiş bir kadro ile yürütülebileceği esasõndan hareketle yetkin bir istihdam politikasõ benimsenmiştir. Mevzuata;... Hiçbir görevli görev yapma gerekçesi ile ihracatçõnõn faaliyetlerini engelleyemez... 1 İhracatçõlarõn ihracat işlemlerinin ifasõ sõrasõnda düzenledikleri beyannamelerde yer alan hususlar aksi sabit oluncaya kadar doğru olarak kabul edilir ibraz edilen bilgi ve belgeler, aksi sabit oluncaya kadar doğru olarak kabul edilir. 3...İhracatõ Teşvik Belgesi ni ihracatçõnõn ibrazõ üzerine bütün kamu kuruluşlarõ ile bankalar, yeniden tetkike tabi tutmadan, İhracatõ Teşvik Tedbirlerini belgede belirtilen esas ve şartlara uygun olarak uygularlar... 4 hükümleri yerleştirilmiş ve uygulamaya konulmuştur. Böylece hem mevzuat günün şartlarõna uyarlanmõş, hem işlemi yürütecek personele yepyeni bir bakõş açõsõ kazandõrõlmõş, hem de farklõ kurumlar arasõndaki kargaşa ve yetki çatõşmasõ ile ortaya çõkan bürokratik engeller önlenerek ve idareye etkinlik ve yetkinlik kazandõrõlarak işlemler hõzlandõrõlmõştõr. Bu uygulama sonucunda, 1980 lerde yüzde 15 ler düzeyindeki sanayi ürünü ihracatõ, hõzla artarak 1990 lõ yõllara geldiğimizde yüzde 85 seviyelerine kadar yükselmiştir. Dönem başõnda 2 milyar dolar civarõnda olan ihracatõmõz ise, 2003 yõlõna gelindiğinde 47 milyar dolar civarõnda gerçekleşmiştir. 1 İhracat Rejimi Kararõ Md 1 2 İhracat Rejimi Kararõ Md 12 3 İhracatõ ve Döviz Kazandõrõcõ Faaliyetleri Teşvik Kararõ Md 3 iv

5 İhracatõmõzda bu olumlu gelişmeler yaşanõrken, 1980 li yõllarõn son çeyreğinde geçmişten hesap sorma anlayõşõ çerçevesinde başlatõlan ve hatalarõ düzeltmekten ziyade, bürokrasiyi ve müteşebbisi yõpratacak düzeyde sürdürülen soruşturmalar, sözkonusu gelişmenin arzu edilen seviyelerin gerisinde kalmasõna yol açan nedenlerden biri olmuştur. Bu dönemde, devlet yardõmlarõnõn uygulanmasõnda yaşanmõş kötüye kullanõmlarõn gelişmiş ülkelerde de olduğu gibi ancak yüzde bir seviyelerinde olmasõna rağmen, soruşturmalarõn genele teşmil edilmesi, hem bürokratlarõ hem de ihracatçõlarõmõzõ töhmet altõnda bõrakarak yatõrõm ve ihracatõmõzõ olumsuz yönde etkilemiştir yõlõ sonunda devlet yardõmlarõ ile ilgili karar alma ve uygulama yetkisi tekrar farklõ kurumlara dağõtõlarak uygulama ve otorite birliği bozulmuştur. Ayrõca, 1980 li yõllarõn teşvik uygulamalarõnda ortaya çõkan cüzi oranlardaki kötüye kullanõmlarõn önlenmesine dönük tepkisel bir yaklaşõm sonucunda, teşvik etme mantõğõ, yerini kuşkucu bir denetim mantõğõna bõrakmõştõr. Bunun sonucu olarak; yatõrõm ve ihracat heyecanõ olumsuz etkilenmiştir Bu çalõşma esnasõnda da açõkça gözlendiği gibi, ülkemizde devlet yardõmlarõnõ düzenleme ve yürütme görevi yasalarla, Hazine ve Dõş Ticaret Müsteşarlõklarõ na verilmekle birlikte, farklõ kurum ya da kuruluşlarõn bir kõsmõ görev yapma, bir kõsmõ da, kendi kurum yasalarõnda yetkilerinin bulunduğu gerekçesi ile ihracat ve yatõrõmlarõn teşviki ve geliştirilmesine yönelik politika ve araçlar konularõnda yetki ve görev çatõşmasõna ya da görev gasbõna neden olacak paralel düzenleme ve uygulama içerisine girmektedirler. Farklõ kurum ya da kuruluşlar tarafõndan uygulanan devlet yardõmlarõ programlarõ, kõt kamu kaynaklarõnõn etkin ve verimli kullanõmõnõ önleyerek uygulamada mükerrerliğe yol açabilmektedir. Bugün gelinen noktada, yatõrõmlarda ve dõş ticaretteki devlet yardõmlarõ uygulamalarõnda yeniden yapõlanmaya ve yeni bir yatõrõm ve ihracat seferberliğine şiddetle ihtiyaç vardõr. Bunun için halen farklõ kurumlarda değişik bakõş açõlarõyla yürütülen yatõrõm ve ihracatla ilgili icrai yetkilerin genel idare içerisinde yasal düzenleme 4 İhracatõ Teşvik Tebliği Md 5 v

6 ile yetkilendirilmiş tek bir kurum ve tek çatõ altõnda birleştirilmesi büyük önem arzetmektedir. Bu çerçevede; Oluşturulacak kurum, devlet yardõmlarõ konusundaki uygulamalarda etkinliğin sağlanmasõ amacõyla, mevzuat hazõrlama aşamasõnda ilgili birimlerle görüş alõşverişinde bulunacak, ancak uygulamada tereddütsüz tek yetkili olabilecek bir yapõda olmalõdõr. Çalõşan personelin teorik ve pratik açõdan mesleki eğitiminde süreklilik sağlanmalõ, aynõ zamanda da geçmiş dönemde personeli sõkõntõya sokan haksõzlõklarõn olumsuz etkisini giderecek şekilde motivasyon üst düzeyde tutulmalõ, bu personele son on yõlda kaybettikleri teşvik nosyonunu yeniden ve acilen kazandõracak yöntemler geliştirilmelidir. Devlet yardõmlarõnda verimliliğin ve etkinliğin artõrõlabilmesini teminen, özel sektörün de, geçmiş dönemdeki yatõrõm ve ihracat heyecanõnõ yeniden canlandõracak yasal düzenlemeler yapõlarak motivasyon sağlanmalõdõr. Devlet yardõmlarõ uygulamalarõnda, kurum içi ve kurum dõşõ denetim sisteminin uygulamayõ engelleyici bir yapõda gerçekleşmesinin önüne geçilebilmesi için, suç aramaktan ziyade idareye yol gösterici, geçmişi değerlendirerek hatalarõ ve kötüye kullanõmlarõ önleyici mekanizmalar oluşturulmalõdõr. Bu görevi yürütecek personel devlet yardõmlarõ konusunda tecrübeli kişilerden seçilmelidir. Devlet yardõmlarõ konusunda alõnmasõ gereken tedbirlerle ilgili mevzuat (Yüksek Planlama, Kurulu Bakanlar Kurulu ve Para Kredi ve Koordinasyon Kurulu Kararalarõ) istihsali prosedürü günün koşullarõna ve ekonominin gereğine göre yeniden düzenlenmelidir. İşlemlere taraf olan kurumlarõmõzõn görev yetki ve sorumluluklarõ görev ve yetki gasbõna neden olmayacak şekilde açõk ve net olarak belirlenmelidir. Bu çalõşmayõ gerçekleştirmek üzere Devlet Yardõmlarõnõ Değerlendirme Özel İhtisas Komisyonu nu oluşturan DPT yetkililerine, komisyona eleman veren bütün kurum vi

7 ve kuruluşlara, alt komite başkanlarõna, raportörlere, bütün komisyon üyelerine ve emeği geçen herkese şükranlarõmõ sunar, bu çalõşmanõn ülkemiz ekonomisine yararlõ olmasõnõ yürekten dilerim. Ali BOĞA Devlet Yardõmlarõnõ Değerlendirme Özel İhtisas Komisyonu Başkanõ vii

8

9 İÇİNDEKİLER GİRİŞ KOMİSYON BAŞKANLARI 4 1. BÖLÜM: YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI ALT KOMİSYONU RAPORU... 5 ALT KOMİSYON ÜYELERİ... 6 I. YATIRIMLARA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI... 7 A. YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI (Hazine Müsteşarlõğõ Genel Teşvik Mevzuatõ)... 7 B. KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELERİN YATIRIMLARINDA DEVLET YARDIMLARI (Hazine Müsteşarlõğõ KOBİ Teşvik Mevzuatõ) C. PROGRAMLAR İLE İLGİLİ GÖRÜŞLER TEŞVIK VE UYGULAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜNÜN GÖRÜŞÜ YABANCI SERMAYE GENEL MÜDÜRLÜĞÜNÜN GÖRÜŞÜ.. 31 II. KOBİ LERE YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI A. KOSGEB TARAFINDAN UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI YAZILIM KULLANIM DESTEĞİ NİTELİKLİ ELEMAN İSTİHDAMI DESTEĞİ ORTAK KULLANIM AMAÇLI MAKİNE-TEÇHİZAT DESTEĞİ TEKNOLOJİ ARAŞTIRMA VE GELİŞTİRME DESTEĞİ BİLGİSAYAR YAZILIM KULLANIM DESTEĞİ KOBİ EĞİTİM DESTEĞİ CE İŞARETLEMESİNE İLİŞKİN TEST VE GENEL TEST/ANALİZ DESTEKLERİ PATENT, FAYDALI MODEL, ENDÜSTRİYEL TASARIM DESTEĞİ YEREL EKONOMİK ARAŞTIRMA DESTEĞİ YENI GIRIŞIMCI DESTEĞI İŞ GELIŞTIRME MERKEZI (İŞGEM) DESTEĞI YURTİÇİ KOSGEB BÖLGESEL FUARLARINA KATILIM DESTEĞİ B. TÜRKİYE HALK BANKASINCA KULLANDIRILAN KOBİ SANAYİ KREDİLERİ C. AVRUPA YATIRIM BANKASI KAYNAKLI KOBİ KREDİLERİ III. BÖLGELER VE BÖLGESEL YARDIMLAR. 61 A. GELİŞMİŞ YÖRE. 61 B. NORMAL YÖRE C. KALKINMADA ÖNCELİKLİ YÖRE D. ÖZEL AMAÇLI BÖLGELER Sayfa ix

10 1. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞINCA UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI SANAYİ VE TİCARET BAKANLIĞINCA UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI E. BÖLGESEL GELİŞMEYE YÖNELİK YARDIMLAR 76 IV. ARAŞTIRMA GELİŞTİRME (AR-GE) YARDIMLARI A. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞINCA UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI 81 B. DTM TARAFINDAN TTGV ELİYLE UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI 81 C. DTM TARAFINDAN TÜBİTAK ELİYLE UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI D. MALİYE BAKANLIĞI TARAFINDAN UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI E. AR-GE DESTEK PROGRAMLARINDAN YARARLANANLARIN GÖRÜŞLERİ V. ÇEVRE YARDIMLARI A. AVRUPA YATIRIM BANKASI KAYNAKLI KREDILER VI. GARANTİLER VII. SORUNLAR A. SORUNLARA GENEL YAKLAŞIMLAR B. YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARINDAKİ SORUNLAR KOBİ YARDIMINA İLİŞKİN SORUNLAR BÖLGESEL YARDIMLARA İLİŞKİN SORUNLAR AR-GE, TEKNOLOJİ GELİŞTİRME BÖLGESİNDE YAPILACAK YATIRIMLAR, ÖNCELİKLİ TEKNOLOJİ ALANINDA YAPILACAK YATIRIMLAR VE ÇEVRE YARDIMLARINA İLİŞKİN SORUNLAR DİĞER YARDIMLARA İLİŞKİN SORUNLAR 130 VIII. STRATEJİK POLİTİKA ÖNERİLERİ A. SİSTEMLE İLGİLİ POLİTİKA ÖNERİLERİ B.YATIRIMLARA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI İLE İLGİLİ ÖNERİLER. 132 IX. HUKUKİ ve KURUMSAL DÜZENLEME ÖNERİLERİ 137 X. YENİ DESTEK PROGRAMI ÖNERİLERİ VE GÖRÜŞLER A. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI TEŞVİK VE UYGULAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 139 B. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI YABANCI SERMAYE GENEL MÜDÜRLÜĞÜ. 139 C. KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ SANAYİ GELİŞTİRME VE DESTEKLEME İDARESİ BAŞKANLIĞI (KOSGEB) D. TÜRKİYE İŞ KURUMU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ (İŞKUR) E. İSTANBUL SANAYİ ODASI (İSO) F. YABANCI SERMAYE DERNEĞİ (YASED). 146 G. TÜRKİYE SERBEST MUHASEBECİ MALİ MÜŞAVİRLER VE YEMİNLİ MALİ MÜŞAVİRLER ODALARI BİRLİĞİ (TÜRMOB) XI. GENEL DEĞERLENDİRME ve SONUÇ x

11 2. BÖLÜM: İHRACATTA DEVLET YARDIMLARI ALT KOMİSYONU RAPORU ALT KOMİSYON ÜYELERİ 164 I-İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI A. YURTDIŞI OFİS-MAĞAZA AÇMA DESTEĞİ (DTM) B. EĞİTİM YARDIMI (DTM). 172 C. İSTİHDAM YARDIMI (DTM) D. PAZAR ARAŞTIRMASI DESTEĞİ (DTM) E. ÇEVRE MALİYETLERİNİN DESTEKLENMESİ (DTM) F. YURTDIŞI PAZAR ARAŞTIRMA DESTEĞİ (KOSGEB) G. İHRACATA YÖNLENDİRME DESTEĞİ (KOSGEB) H.TÜRK ÜRÜNLERİNİN MARKALAŞMASI VE TÜRK MALI İMAJININ YERLEŞTİRİLMESİ DESTEĞİ (DTM). 199 I. MARKA OLUŞTURMA VE TANITIM DESTEĞİ (KOSGEB) J. İHRACAT AMAÇLI YURTDIŞI İŞ GEZİSİ (İYİG) PROGRAMI KATILIM DESTEĞİ (KOSGEB) K. YURTDIŞI FUAR DESTEĞİ (DTM) L. MİLLİ KATILIM DÜZEYİNDEKİ YURTDIŞI FUARLARA KATILIM DESTEĞİ (DTM) M. MİLLİ KATILIM DIŞINDAKİ YURTDIŞI FUARLARA KATILIM DESTEĞİ (KOSGEB) N. YURTDIŞI DAİMİ SERGİ (SHOW-ROOM) KATILIM DESTEĞİ (KOSGEB). 226 O.YURTİÇİ FUAR DESTEĞİ (DTM) P. YURTİÇİ ULUSLARARASI SANAYİ İHTİSAS FUARLARINA KATILIM DESTEĞİ (KOSGEB) R.TARIMSAL ÜRÜNLERDE İHRACAT İADESİ (DTM) II-İHRACAT, İHRACAT SAYILAN SATIŞ VE TESLİMLER İLE DÖVİZ KAZANDIRICI HİZMET VE FAALİYETLERDE VERGİ, RESİM VE HARÇ İSTİSNASI 239 III-DAHİLDE İŞLEME REJİMİ IV-SERBEST BÖLGELER V-İHRACATIN FİNANSMANI A. TÜRK EXİMBANK KREDİ PROGRAMLARI KISA VADELİ İHRACAT KREDİLERİ ÖZELLİKLİ KREDİLER DÖVİZ KAZANDIRICI HİZMETLER KAPSAMINDAKİ KREDİLER İHRACAT FİNANSMANI ARACILIK KREDİSİ İSLAM KALKINMA BANKASI KAYNAKLI KREDİLER. 279 B. TÜRK EXİMBANK ÜLKE KREDİ/GARANTİ PROGRAMLARI. 282 C. TÜRK EXİMBANK SİGORTA PROGRAMLARI. 284 xi

12 1. KISA VADELİ İHRACAT KREDİ SİGORTASI ORTA VE UZUN VADELİ İHRACAT KREDİ SİGORTA PROGRAMI D. TÜRK EXİMBANK PROGRAMLARININ İHRACATA KATKISI 286 E. TÜRK EXİMBANK IN KAYNAK YAPISI VE KREDİLER KULLANDIRILIRKEN UYGULANAN İSTİSNALAR F. TÜRK EXİMBANK PROGRAMLARININ AB/DTÖ YE UYGUNLUĞU. 291 G. TÜRK EXİMBANK PROGRAMLARINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER H. YENİ YAPILAN DÜZENLEMELER I. İHRACATIN FİNANSMANINA İLİŞKİN DİĞER GÖRÜŞ VE ÖNERİLER VI. YENİ DESTEK PROGRAMI ÖNERİLERİ VE GÖRÜŞLER 307 A. DIŞ TİCARET MÜSTEŞARLIĞI B. EXIMBANK 311 C. İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI PROGRAMLARI KONUSUNDAKİ DİĞER GÖRÜŞLER BÖLÜM: DEVLET YARDIMLARININ DTÖ VE AB MEVZUATI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ I. DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ (DTÖ) MEVZUATI II. AVRUPA BİRLİĞİ NDE DEVLET YARDIMLARI A. GÜMRÜK BİRLİĞİ VE AVRUPA BİRLİĞİ NDE DEVLET YARDIMI YAKLAŞIMI B. AB DE UYGULANAN GENEL YARDIM SİSTEMİ C. AB DE YARDIM TÜRLERİ III. TÜRKİYE DE DEVLET YARDIMLARININ AB HUKUKUNA UYUMU xii

13 GİRİŞ Devletin ekonomide üstlenmesi gerektiği role ilişkin akademik tartõşmalar ekonomi biliminin ilk günlerinden beri süregelmektedir. Her ne kadar devletin ekonomideki rolü konusunda önemli tartõşmalar yapõlmõş ve bir çok teori geliştirilmiş olsa da, literatürde devletin ekonomideki rolünün ne boyutta olmasõ konusunda bir konsensüse ulaşõlamamõştõr. Ancak, bu konuda en uç noktayõ temsil edenlerden biri olan Adam Smith in görünmez el mekanizmasõnda bile, temel hizmetlerin sağlanmasõ bağlamõnda devletin ekonomi alanõnda varlõğõ sözkonusudur. Dolayõsõyla, devletin ekonomik sahnede bir rol oynamasõ konusunda fikir birliği olmakla birlikte, bu rolü ne zaman ve ne şekilde üstlenmesi gerektiği konusunda tartõşmalar devam etmektedir. Ülkemizde devletin rolünün, özellikle ekonomik büyüme ve istikrar, istihdamõn arttõrõlmasõ, bölgesel gelişmişlik düzeyinin dengelenmesi, yatõrõm yoluyla sanayileşme politikalarõnõn yönlendirilmesi, ekonominin dõş rekabete açõlmasõ gibi, gerek ekonomik gerekse sosyal gelişmeyi amaçlayan politikalarõn üzerine kurulduğu gözlenmektedir. I. İktisat Kongresi nden başlamak üzere Cumhuriyetin ilk yõllarõndan itibaren devletin ekonomideki rolü ekonomik kalkõnmayõ ve istikrarõ hedefleyen bir yapõda gelişmiş, bu çerçevede, ilki yõllarõ arasõnda uygulanan Beş Yõllõk Sanayi Planlarõnõ daha sonra yõllarõnda ilki uygulanan Beş Yõllõk Kalkõnma Planlarõ takip etmiştir larõn ilk yõllarõndan itibaren uygulanmaya konulan beş yõllõk kalkõnma planlarõnda, ithal ikameci sanayileşmede yeni bir döneme girilmiş, yatõrõmlarõ ve ihracatõ teşvik amacõyla bazõ kanunlar çõkarõlmõş, yeni düzenlemelere gidilmiştir. Nitekim, ekonomimizdeki hõzlõ gelişim ve değişimi sağlamak amacõ daha sonraki dönemlerde de devam etmiş, bu amaca ulaşabilmede devlet desteği önemli rol oynamõştõr. Ancak, sõnõrlõ iç piyasa ile ihracata yönelmedeki yetersizlikten dolayõ, ithal ikameci politikanõn devlete maliyeti her geçen gün artmõş, arzu edilen ekonomik büyüme ve istikrarõn sağlanmasõnda zorluklar yaşanmõştõr lerde dünya ekonomisindeki gelişmelere paralel bir yapõda dõşa açõk büyüme modelini benimsememiz neticesinde devletin yatõrõm ve ihracata yönelik teşvik mekanizmalarõ da bu amaca yönelik olarak değişim sürecine girmiştir. 1

14 1980 yõlõ, devletin ekonomideki rolünün değişimi açõsõndan çok önemli bir dönüm noktasõ olmuştur. Ülkemiz ekonomisinde yaşanan istikrarsõzlõğõn önüne geçilmesi, başta dõş ödeme ve enflasyon sorununun aşõlmasõ için, 24 Ocak Kararlarõ olarak bilinen ekonomik istikrar programõnõn uygulanmasõna geçilmiştir. Anõlan kararlar ile birlikte, Türkiye, 1970 li yõllarda ortaya çõkan dõş sorunlarla mücadele etmede yetersiz kalan ithal ikamesine dayalõ sanayileşme stratejisini terk ederek, ihracata dayalõ sanayileşme stratejisini benimsemiştir. Bu strateji değişikliğinin arkasõnda yatan temel neden; ithal ikameci sanayileşme politikasõnõn yarattõğõ, yüksek gümrük duvarlarõ ile korunan ve bu nedenle de rasyonel kaynak dağõlõmõnõn gerçekleşmediği iç pazara dönük ve dünya pazarlarõnda rekabet şansõna sahip olmayan bir yapõdaki yerli sanayinin, dõş rekabete açõk bir üretim yapõsõna kavuşturulmasõ olmuştur. Anõlan yeni programla; sanayileşme stratejisi olarak emek-yoğun, yerli hammaddelere dayanan ve dünya pazarlarõnda Türkiye açõsõndan rekabet gücü olduğu varsayõlan sektörlerin desteklenmesi hedeflenmiş, bu amaçla yatõrõmõ özendirici politikalar ile değişik destek unsurlarõnõ içeren ihracat teşvik tedbirleri, dõş ticaretin liberalizasyonuna yönelik düzenlemeler ve yabancõ sermayeyi ülkeye çekmeye yönelik yeni destek mekanizmalarõ geliştirilmiştir. Ancak, 21. yüzyõla damgasõnõ vuran küreselleşmenin bir gereği olarak devletin ekonomideki rolünü belirlemede yeni bir unsur olarak karşõmõza çõkan uluslararasõ kurallar, 1980 lerdeki devlet desteklerinin yeniden tanõmlanmasõnõ zorunlu kõlmõştõr. Nitekim, Uruguay Round Nihai Senedi çerçevesinde imzalanan ve ülkemizin de taraf olduğu Dünya Ticaret Örgütü nün ilgili anlaşmasõ, gerek yatõrõm gerek ihracat sübvansiyonlarõna yeni kurallar koyarak kõsõtlamalar getirmiştir. Diğer taraftan, Türkiye ile Avrupa Birliği arasõndaki gümrük birliğinin kurulmasõna ilişkin 1/95 sayõlõ Ortaklõk Konseyi Kararõnda belirtilen yükümlülüklerimiz nedeniyle, daha önceki dönemlerde uygulanan nakit teşvikler ile ihracat performansõna dayalõ sübvansiyonlar 1995 yõlõ sonunda yürürlükten kaldõrõlmõştõr. Kaldõrõlan teşvik mekanizmalarõ yerine, gerek Avrupa Birliği, gerek Dünya Ticaret Örgütü normlarõna uygun yeni Devlet Yardõmlarõ yürürlüğe konulmuş, sözkonusu yardõmlar daha sonra değişen uluslararasõ ve ülke dinamiklerine göre değişikliklere uğrayarak mevcut şeklini almõştõr li yõllarda ülkemizin hedeflediği amaçlara ulaşõlabilmesi ve ekonomimizin istikrarlõ büyüme trendinin devam ettirilmesinde Devlet Yardõmlarõna ilişkin sorunlarõn 2

15 giderilmesinin ve ülkemizin kõt kaynaklarõnõn etkin kullanõmõnõn sağlanabilmesinin rolü önemli olacaktõr. Bu gerçekten hareketle, Devlet Yardõmlarõnõn mevcut durum tespitinin yapõlmasõ büyük önem arz etmektedir. 58. Hükümetin öncelikleri arasõndaki bu konu, uygulamaya konulan Acil Eylem Planõ nõn Ekonomik Dönüşüm Programõnõn EDP-43 nolu faaliyeti olarak da yer almaktadõr. Bu çerçevede, anõlan faaliyette öngörülen Teşvik, muafiyet, istisna ve sübvansiyonlarõn tamamõnõ gözden geçirip yeniden düzenleyecek bir komisyon oluşturulacak hükmü kapsamõnda Devlet Planlama Teşkilatõ Müsteşarlõğõ koordinasyonunda Devlet Yardõmlarõnõ Değerlendirme Özel İhtisas Komisyonu oluşturulmuştur. Anõlan komisyon çalõşmalarõnõ ivedilikle tamamlayabilmek için ihracat ve yatõrõmlar olmak üzere iki ayrõ alt komisyon olarak çalõşmalarõnõ sürdürmüş, daha sonra yapõlan ortak toplantõlar neticesinde çalõşmalar arasõnda koordinasyon sağlanmõştõr. İlgili bütün kesimlerin katõlõmõnõn sağlanmaya çalõşõldõğõ komisyon çalõşmalarõnda yapõlan toplantõlar dõşõnda elektronik ortamda da tartõşma platformu oluşturulmuş bunun sonucunda ortaya çõkan görüş ve öneriler raporda yer almõştõr. Devlet Yardõmlarõnõ Değerlendirme Özel İhtisas Komisyonu Raporu, bu görüş ve öneriler doğrultusunda, Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ, İhracatta Devlet Yardõmlarõ ve Devlet Yardõmlarõnõn DTÖ ve AB Mevzuatõ Açõsõndan Değerlendirmesi olmak üzere, üç ana başlõk altõnda toplanmõştõr. 3

16 KOMİSYON BAŞKANLARI ÖZEL İHTİSAS KOMİSYONU BAŞKANI: ALİ BOĞA Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ İhracat Genel Müdürü KOORDİNATÖR: A.LATİF TUNA DPT Sanayi Dairesi Başkanõ EMRAH ÖNGÜT DPT Uzman Yardõmcõsõ YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI ALT KOMİSYON BAŞKANI: NURŞEN DEMİRBİLEK Hazine Müsteşarlõğõ Fon Kobi ve Mevzuat Dairesi Başkanõ İHRACATTA DEVLET YARDIMLARI ALT KOMİSYON BAŞKANI: ZİYA ALTUNYALDIZ Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ İhracat Genel Müdür Yardõmcõsõ 4

17 1. BÖLÜM: YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI ALT KOMİSYONU RAPORU 5

18 ALT KOMİSYON ÜYELERİ Alt Komisyon Başkanõ Nurşen DEMİRBİLEK Hazine Müsteşarlõğõ Raportör Koray KURAL Devlet Planlama Teşkilatõ Raportör Ömrüye AYGÜN Devlet Planlama Teşkilatõ Raportör Şefika BALABAN TOBB Yusuf ÖLÇEN Gümrük Müsteşarlõğõ Okan PAKBEŞE Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Hüsnü DİLEMRE Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ A. Latif TUNA Devlet Planlama Teşkilatõ Emrah ÖNGÜT Devlet Planlama Teşkilatõ Mehmet SÖNMEZ Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Berrin BİNGÖL Hazine Müsteşarlõğõ Rahmi KAYA Hazine Müsteşarlõğõ Mustafa M. ÖZKARABÖBER Rekabet Kurumu Ayperi SAMANTIR Rekabet Kurumu İsmet SALİHOĞLU Hazine Müsteşarlõğõ Saadet DENİZ Hazine Müsteşarlõğõ Serdar GÜZEY Hazine Müsteşarlõğõ Rahmi KAYA Hazine Müsteşarlõğõ Defne ATA Hazine Müsteşarlõğõ Atilla M. YARDIMCI Hazine Müsteşarlõğõ Erdal ASLAN Maliye Bakanlõğõ M. Emin GÜLER Maliye Bakanlõğõ Şerife DOĞAN Maliye Bakanlõğõ Nihal BEKEN Maliye Bakanlõğõ Melek SARGIN Maliye Bakanlõğõ Lütfi ÇAKMAK Çevre Bakanlõğõ Köksal ERCİYAS Çevre Bakanlõğõ Murat GÜMRÜKÇÜ Turizm Bakanlõğõ Zehra GÖKÇE Turizm Bakanlõğõ Mehmet MADENCAN Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ Ayhan ORHAN Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ Raşit ULUBEY Türkiye İş Kurumu Süleyman DOĞAN Halkbankasõ Mete BİLGİÇ KOSGEB Semih ÇEYİZ KOSGEB Necla GÜLERER TEDAŞ Arifhan YARKIN TTGV Sahir ÇÖRTOĞLU TTGV Namõk ÖNDER KGF A.Ş Naci AKIN TOBB Tuba OKUTULMUŞ YASED Mustafa BAĞCI TİM Sedat ÖZÇELİK TİM Sami KAZICI TÜRMOB Hikmet BALTACI İSO M. Mustafa ÖZCAN TOBB 6

19 I. YATIRIMLARA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI Yatõrõm ve yatõrõm teşvik faaliyetlerini düzenlemek, uygulamak, uygulamanõn izlenmesi ve geliştirilmesine ilişkin esaslarõn tespit edilmesi... ni amaçlayan Hazine Müsteşarlõğõ ile Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Teşkilat ve Görevleri Hakkõndaki 4059 sayõlõ Kanun uyarõnca Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğü Kalkõnma planlarõ ve yõllõk programlardaki ilke, hedef ve politikalar yönünden yatõrõmlarõn ve döviz kazandõrõcõ hizmetlerin ihracat ve ithalat politikalarõnõn hedefleri de gözetilerek desteklenmesi ve yönlendirilmesi konularõnda teşvik tedbirleri hazõrlamak, uygulamak, uygulamayõ takip etmek ve değerlendirerek gerekli tedbirleri almak la görevlendirilmiş bulunmaktadõr. Hazine Müsteşarlõğõnca yabancõ sermayeli yatõrõmlarõn desteklenmesinde Yabancõ Sermaye Genel Müdürlüğü ve yerli yatõrõmlarõn desteklenmesinde ise Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünce işlemler yürütülmektedir. A. YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARI (Hazine Müsteşarlõğõ Genel Teşvik Mevzuatõ) Destek Programõnõn Amacõ Bölgeler arasõ dengesizlikleri gidermek, istihdam yaratmak ve uluslararasõ rekabet gücünü artõrmak için Kalkõnma Planlarõ ve Yõllõk Programlarda öngörülen hedefler ile Avrupa Birliği normlarõ ve uluslararasõ anlaşmalara uygun olarak tasarruflarõ, katma değeri yüksek, ileri ve uygun teknolojileri kullanan yatõrõmlara yönlendirmek suretiyle, yatõrõmlarõn desteklenmesi. v.b.) Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ (Kanun, kararname, yönetmelik, tebliğ tarihli ve 474 sayõlõ Gümrük Kanununa Bağlõ Gümrük Giriş Tarife Cetvelinin Değiştirilmesi Hakkõnda Kanun un değişik 2 nci, tarihli ve 933 sayõlõ Kanunun 3/c, tarihli ve 4684 sayõlõ kanunun geçici 3. maddeleri ile tarihli ve 2976 sayõlõ Kanun hükümlerine istinaden çõkarõlmõş olan tarih ve 2002/4367 sayõlõ Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar (Resmi Gazete Tarih ve Sayõsõ: tarih ve sayõ). Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda 7

20 Kararõn Uygulanmasõna İlişkin Tebliğ (Tebliğ No:2002/1). (Yayõmlandõğõ Resmi Gazete Tarih ve Sayõsõ: ) Destek Programõnõn Süresi Süresiz Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ: Genel Bütçeden ayrõlan Yatõrõmlarõ Teşvik Hizmetleri Ödeneği Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ 1. Gümrük Vergisi ve Toplu Konut Fonu istisnasõ 2. Yatõrõm indirimi 3. Katma Değer Vergisi istisnasõ 4. Vergi, resim ve harç istisnasõ 5. Bütçeden İşletme ve Yatõrõm Kredisi tahsisi Söz konusu Karar uyarõnca yabancõ sermayeli yatõrõmlar ile bütçe kaynaklõ kredi tahsisi desteğinden yararlanmayacak 4 trilyon Türk Lirasõnõn altõndaki imalat ve tarõmsal sanayi yatõrõmlarõ için yatõrõmõn yapõlacağõ ildeki sanayi odalarõnca (Adana, Ankara, Balõkesir, Denizli, Ege Bölgesi, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, Kayseri, Kocaeli ve Konya Sanayi Odasõ) teşvik belgesi düzenlenerek, Hazine Müsteşarlõğõ Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünce onaylanmaktadõr. 4 trilyon Türk Lirasõnõn üzerindeki imalat ve tarõmsal sanayi yatõrõmlarõ ile diğer yatõrõmlarla ilgili projeler için başvurular, Hazine Müsteşarlõğõ Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünce değerlendirilmektedir. 1. Gümrük Vergisi ve Toplu Konut Fonu istisnasõ Uygulayan kuruluşlar Gümrük Müsteşarlõğõ Faydalanan hedef kitle Teşvik Belgesi sahibi yatõrõmcõlar 8

21 Miktarõ ve Koşullarõ Miktarõ: Teşvik belgesi kapsamõndaki makine ve teçhizata ilişkin yürürlükteki İthalat Rejimi Kararõ gereğince ödenmesi gereken Gümrük Vergisi ve varsa Toplu Konut Fonu Koşullarõ: Teşvik Belgesi kapsamõnda Gümrük Vergisi ve Toplu Konut Fonu İstisnasõ destek unsurunun öngörülmüş olmasõ 2. Yatõrõm indirimi 193 sayõlõ Gelir Vergisi Kanununun Ek 1 inci maddesi uyarõnca; dar mükellefiyete tabi olanlar dahil, ticari veya zirai kazançlarõ üzerinden vergiye tabi mükelleflerin (adi ortaklõklar, kollektif ve adi komandit şirketler ile kurumlar vergisi mükellefleri dahil), yatõrõm indiriminden faydalanmasõ kabul edilmiş bulunan yatõrõmlarõ kapsamõnda yaptõklarõ ve müteakip vergilendirme döneminde yapmayõ öngördükleri yatõrõm harcamalarõnõn ilgili kazançlardan indirilmesidir. Aynõ Kanunun Ek 3 üncü maddesi uyarõnca yatõrõm indirimi oranõ, yatõrõm tutarõnõn %40 õ olarak belirlenmiş olup Bakanlar Kurulu Kararõ ile bu oranõn özel önem taşõyan sektörlerde yapõlacak yatõrõmlar için %100 e, 250 milyon ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõnõ aşan sõnai yatõrõmlar için %200 e kadar artõrõlabileceği veya kanuni orandan az olmamak üzere yeniden tespit edilebileceği ve bu oranõn, organize sanayi bölgelerinde ve kalkõnmada öncelikli yörelerde % 100 olarak uygulanacağõ hüküm altõna alõnmõştõr. Bu bağlamda, Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar ile, özel önem taşõyan sektör yatõrõmlarõ, normal yörelerde yapõlacak yatõrõmlar, bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar ile yöre farkõ gözetilmeksizin Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin (KOBİ) yatõrõmlarõ, AR-GE yatõrõmlarõ, çevre korumaya yönelik yatõrõmlar, enerji dahil altyapõ yatõrõmlarõ, eğitim yatõrõmlarõ, sağlõk yatõrõmlarõ, turizm yatõrõmlarõ, maden istihracõna yönelik yatõrõmlar, bilişim teknolojisi yatõrõmlarõ, yazõlõm geliştirme yatõrõmlarõ, genel amaçlõ rehabilitasyon merkezleri ve huzurevleri yatõrõmlarõ, gemi ve yat inşa yatõrõmlarõ, tersane yatõrõmlarõ, uçak ve helikopter yatõrõmlarõ, elektronik sanayi yatõrõmlarõ, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu veya Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştõrma Kurumu tarafõndan belirlenen öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlar, özel amaçlõ bölgelerde yapõlacak yatõrõmlar ve ileri teknoloji gerektiren, katma değeri yüksek, vergi gelirleri ve istihdam 9

22 artõrõcõ özelliklerden en az birini içeren ve sabit yatõrõm tutarõ 50 milyon ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõnõn üzerindeki yatõrõmlar tanõmlanmõştõr. Uygulayan kuruluşlar Maliye Bakanlõğõ Faydalanan hedef kitle Teşvik Belgesi sahibi yatõrõmcõlar Miktarõ ve koşullarõ Miktarõ: Yatõrõm İndirimi oranlarõ; Yöre farkõ gözetmeksizin; i. Uluslararasõ rekabet gücü kazandõracak, yüksek teknoloji gerektiren, katma değeri yüksek, vergi gelirleri ve istihdam artõrõcõ özelliklerden en az ikisini içeren 250 milyon ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõnõ aşan sõnai yatõrõmlar %200, ii. Ar-ge yatõrõmlarõ %100, iii. Çevre korumaya yönelik yatõrõmlar %100, iv. Enerji dahil altyapõ yatõrõmlarõ %100, v. Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu veya Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştõrma Kurumu tarafõndan belirlenen öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlar %100, vi. Elektronik sanayi yatõrõmlarõ %100, vii. Gemi ve yat inşa yatõrõmlarõ %100, viii. Tersane yatõrõmlarõ %100, ix. Uçak ve helikopter yatõrõmlarõ %100, x. Eğitim yatõrõmlarõ %100, xi. Sağlõk yatõrõmlarõ %100, xii. Turizm yatõrõmlarõ %100, xiii. Maden istihracõna yönelik yatõrõmlar %100, 10

23 xiv. Bilişim teknolojisi yatõrõmlarõ %100, xv. Yazõlõm geliştirme yatõrõmlarõ %100, xvi. Genel amaçlõ rehabilitasyon merkezleri ve huzurevleri yatõrõmlarõ %100, xvii. Bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar %100, xviii. Özel amaçlõ bölgelerde yapõlacak yatõrõmlar %100, xix. xx. İleri teknoloji gerektiren, katma değeri yüksek, vergi gelirleri ve istihdam artõrõcõ özelliklerden en az birini içeren ve sabit yatõrõm tutarõ 50 milyon ABD Dolarõ tutarõ karşõlõğõ Türk Lirasõnõn üzerindeki yatõrõmlar %100, Maden istihracõyla beraber entegrasyon yatõrõmlarõ için de yöre farkõ gözetmeksizin %100 Yöreler itibariyle; i. Kalkõnmada öncelikli yörelerde yapõlacak yatõrõmlar %100, ii. iii. Normal yörelerde yapõlacak yukarõda belirtilen yatõrõm konularõ dõşõndaki diğer yatõrõmlar %60, Gelişmiş yörelerde yapõlacak yukarõda belirtilen yatõrõm konularõ dõşõndaki diğer yatõrõmlar %40. Koşullarõ: Teşvik Belgesi kapsamõnda yatõrõm indirimi destek unsurunun öngörülmüş olmasõ. Ancak, Bazõ Kanunlarda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda 4842 sayõlõ Kanunun 24/4/2003 tarihi itibarõyla yürürlüğe giren 1 inci maddesi uyarõnca, dar mükellefiyete tabi olanlar dahil, ticari veya zirai kazançlarõ üzerinden vergiye tabi mükelleflerin (adi ortaklõklar, kollektif ve adi komandit şirketler ile kurumlar vergisi mükellefleri dahil), faaliyetlerinde kullanmak üzere satõn aldõklarõ veya imal ettikleri amortismana tabi iktisadi kõymetlerin maliyet bedellerinin %40 õnõ vergi matrahlarõnõn tespitinde ilgili kazançlarõndan indirim konusu yapacaklardõr. Yapõlan bu düzenleme ile yatõrõm indirimi destek unsuru olmaktan çõkarõlmõş olup, söz konusu Kanun hükümleri uyarõnca yatõrõmcõlar 5 milyar Türk Lirasõnõn üzerindeki amortismana tabi iktisadi kõymetler için Teşvik Belgesi düzenlenmesi 11

24 şartõ aranmaksõzõn, %40 oranõnda yatõrõm indiriminden yararlanabilecektir. Ayrõca yapõlan düzenleme ile yatõrõm indiriminden yapõlan gelir vergisi stopajõ kaldõrõlmõştõr. 3. Katma Değer Vergisi istisnasõ 3065 sayõlõ Katma Değer Vergisi Kanunu gereğince, katma değer vergisi mükellefiyeti bulunan yatõrõmcõlara Yatõrõm Teşvik Belgesi kapsamõnda yapõlacak makine ve teçhizat ithal ve yerli teslimleri Katma Değer Vergisinden istisna edilmektedir. Uygulayan kuruluşlar Maliye Bakanlõğõ, Faydalanan hedef kitle Teşvik Belgesi sahibi yatõrõmcõlar Miktarõ ve koşullarõ Miktarõ: İthal ve yerli makine ve teçhizatlar için KDV oranõnda Koşullarõ: Teşvik Belgesi kapsamõnda Katma Değer Vergisi İstisnasõ destek unsurunun öngörülmüş olmasõ 4. Vergi, resim ve harç istisnasõ, Uygulayan kuruluşlar Maliye Bakanlõğõ ve kredi kullandõran bankalar Faydalanan hedef kitle Teşvik Belgesi sahibi yatõrõmcõlar Miktarõ ve koşullarõ: Miktarõ: a) Teşvik belgesinde öngörülen yabancõ kaynak tutarõnõ geçmemek üzere bir yõl ve daha uzun vadeli olarak yurt içinden veya dõşõndan sağlanacak yatõrõm kredilerinin alõnmasõ ve geri ödenmesi işlemleriyle ilgili olarak, b) Teşvik belgeli yatõrõma ilişkin gayrimenkullerin ve irtifak haklarõnõn ayni sermaye olarak konulmasõ halinde bunlarõn şirket adõna tapuya tescili işlemleri ve bu işlemlerle ilgili 12

25 olarak düzenlenecek kağõtlar 1/7/1964 tarihli ve 488 sayõlõ Kanuna göre ödenmesi gereken Damga Vergisi miktarõ ve 2/7/1964 tarihli ve 492 sayõlõ Kanuna göre ödenmesi gereken harçlardan istisna edilmektedir. Koşullarõ: Teşvik Belgesi kapsamõnda vergi, resim ve harç istisnasõ destek unsurunun öngörülmüş olmasõ gerekmektedir sayõlõ Kanunun geçici 2 nci maddesine göre yatõrõmcõnõn, Teşvik Belgesi kapsamõnda gerçekleştirdiği yatõrõmõnõn tamamlanmasõnõ müteakip 2 yõl içinde 1000 ABD Dolarõ tutarõnda ihracat yapacağõna dair taahhütte bulunmasõ gerekmektedir; Ancak, Bazõ Kanunlarda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda 4842 sayõlõ Kanunun 1/1/2004 tarihi itibarõyla yürürlüğe girecek olan ilgili maddeleri uyarõnca, Yatõrõm Teşvik Belgesi şartõ aranmaksõzõn yurt içi ve yurt dõşõ kredi kuruluşlarõnca kullandõrõlan ve ortalama vadesi bir yõl ve daha uzun süreli nakdi yatõrõm kredileri nedeniyle verilen teminatlarla ilgili işlemler in 492 sayõlõ Kanuna göre harçlardan, yurt içi ve yurt dõşõ kredi kuruluşlarõndan temin edilen ve ortalama vadesi bir yõl ve daha uzun süreli olan nakdi yatõrõm kredileri nedeniyle düzenlenen kağõtlarõn (kredilerin kullanõmõ hariç) 488 sayõlõ Kanuna göre damga vergisinden istisna edileceği yönünde düzenleme yapõlmõştõr. Böylece bu teşvik aracõ otomatik olarak uygulanõr hale gelmiştir. 5. Bütçeden İşletme ve Yatõrõm Kredisi Tahsisi Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda 2002/4367 sayõlõ Karar uyarõnca bütçe kaynaklarõndan araştõrma-geliştirme yatõrõmlarõ, çevre korumaya yönelik yatõrõmlar, öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlar, teknoloji geliştirme bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar, bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar, bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar kapsamõndaki illere ve gelişmiş yörelerden kalkõnmada öncelikli yörelere ve özel amaçlõ bölgelere taşõnacak yatõrõmlar için yatõrõm kredisi ile kalkõnmada öncelikli yörelerde yapõlacak imalat sanayi, tarõmsal sanayi ve madencilik yatõrõmlarõ için yatõrõm ve işletme kredisi öngörülebilmektedir. 13

26 Uygulayan kuruluşlar: Hazine Müsteşarlõğõ (Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğü ile Yabancõ Sermaye Genel Müdürlüğü), Türkiye Kalkõnma Bankasõ, Türkiye Halk Bankasõ, T.C. Ziraat Bankasõ, Türkiye Vakõflar Bankasõ ve Türkiye Sõnai Kalkõnma Bankasõ. Faydalanan hedef kitle: Teşvik Belgesi sahibi yatõrõmcõlar Miktarõ ve Koşullarõ: Miktarõ: Ar-ge yatõrõmlarõ, çevre korumaya yönelik yatõrõmlar, öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlar, teknoloji geliştirme bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar, bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar kapsamõndaki illere ve gelişmiş yörelerden kalkõnmada öncelikli yörelere ve özel amaçlõ bölgelere taşõnacak yatõrõmlar için tahsis edilecek kredi miktarõ faizsiz sabit yatõrõmõn % 50 si kadar olup, bu miktar 400 milyar Türk Lirasõnõ, Kalkõnmada öncelikli yörelerde imalat sanayi, tarõmsal sanayi ve madencilik konularõnda yapõlacak yatõrõmlar için tahsis edilecek yatõrõm kredisi miktarõ faizsiz sabit yatõrõmõn %50 si kadar olup, bu miktar 500 milyar Türk Lirasõnõ, aracõ bankaca işletme sermayesi yetersizliği de dikkate alõnarak tespit edilecek işletme kredisi miktarõ 200 milyar Türk Lirasõnõ, Bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar için tahsis edilecek yatõrõm kredisi miktarõ ise faizsiz sabit yatõrõmõn % 30 u kadar olup, bu miktar 4,5 trilyon Türk Lirasõnõ geçemez. Koşullarõ: Yatõrõmõn yukarõda belirtilen yatõrõmlar kapsamõnda olmasõ Ar-ge yatõrõmlarõ, çevre korumaya yönelik yatõrõmlar, teknoloji geliştirme bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar ve öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõm konularõnda aynõ yatõrõm için başka bir kamu kuruluşundan nakdi devlet desteği alõnmamõş olmasõ. 14

27 Teknoloji geliştirme bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlarda, 19/6/2002 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Uygulama Yönetmeliğinde tanõmlanan yönetici şirketin, öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlarda Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu veya TÜBİTAK õn, Ar-Ge yatõrõmlarõnda TÜBİTAK õn, çevre korumaya yönelik yatõrõmlarda Çevre Bakanlõğõnõn uygun görüşünün alõnmasõ, Kalkõnmada öncelikli yörelerde imalat sanayi, tarõmsal sanayi ve madencilik konularõnda yapõlacak yatõrõmlar için aracõ bankaca işletme sermayesi yetersizliği dikkate alõnarak tespit edilecek işletme kredisinin kullandõrõlabilmesi için, Bölge Çalõşma Müdürlüğünden alõnacak yazõ ile, söz konusu yatõrõm bünyesinde müracaat tarihi itibarõyla asgari 50 kişilik istihdam bulunduğunun tevsik edilmesi, Bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar için, aracõ bankaca ekonomik, mali ve teknik yönden projenin değerlendirilmesine ilişkin uygun görüş alõnmasõ. Kullandõrõlacak yatõrõm kredilerinden; 1- AR-GE yatõrõmlarõ, teknoloji geliştirme bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar, çevre korumaya yönelik yatõrõmlar, öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlar, bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar kapsamõndaki illere ve gelişmiş yörelerden kalkõnmada öncelikli yörelere ve özel amaçlõ bölgelere taşõnacak yatõrõmlar ile kalkõnmada öncelikli yörelerde imalat sanayi, tarõmsal sanayi ve madencilik konularõnda yapõlacak yatõrõmlar için tahsis edilecek yatõrõm kredileri, 1 yõl ödemesiz dönem olmak üzere toplam 5 yõl vadeli, 2- Bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar kapsamõnda tahsis edilecek yatõrõm kredisi, 3 yõl ödemesiz dönem olmak üzere toplam 6 yõl vadeli, 3- Kalkõnmada öncelikli yörelerde imalat sanayi, tarõmsal sanayi ve madencilik konularõnda yapõlacak yatõrõmlar için tahsis edilecek işletme kredisi 2 yõl vadeli olup, ödemesiz dönem bulunmamaktadõr. Kullandõrõlan kredilerin faiz oranõ; yatõrõm kredilerinde %20, işletme kredilerinde ise %30 dur. 15

28 Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünce düzenlenen teşvik belgelerine ilişkin bilgiler aşağõda sunulmuştur YILLARI ARASINDA VERİLEN YATIRIM TEŞVİK BELGELERİNİN SEKTÖREL DAĞILIMI TOPLAM BELGE SAYISI (ADET) TARIM MADENCİLİK İMALAT ENERJİ HİZMETLER TOPLAM SABİT YATIRIM TUTARI (MİLYAR TL) TARIM MADENCİLİK İMALAT ENERJİ HİZMETLER TOPLAM DÖVİZ TAHSİSİ (1000 ABD $) TARIM MADENCİLİK İMALAT ENERJİ HİZMETLER TOPLAM İSTİHDAM (KİŞİ) TARIM MADENCİLİK İMALAT ENERJİ HİZMETLER TOPLAM KAYNAK: HM/TUGM 16

29 Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca Yabancõ Sermaye Genel Müdürlüğünce döneminde düzenlenen Yatõrõm Teşvik ve İzin Belgelerine ilişkin bilgiler aşağõda sunulmuştur. BELGE SAYISI TOPLAM YATIRIM-$ TOPLAM DÖVİZ İHTİYACI-$ TOPLAM İSTİHDAM KAYNAK: HM/YSGM B. KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELERİN YATIRIMLARINDA DEVLET YARDIMLARI (Hazine Müsteşarlõğõ KOBİ Teşvik Mevzuatõ) Yürürlükte bulunan Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatõrõmlarõnda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda 21/12/2000 tarihli ve 2000/1822 sayõlõ Karar uyarõnca, KOBİ yatõrõmlarõ, bağõmsõz nitelikteki veya sermayesinin en fazla %25 i büyük işletmelere ait olan mikro, küçük ve orta ölçekli işletmeler olarak tanõmlanmõştõr. Ayrõca KOBİ olarak nitelendirilecek yatõrõmlar; a) İmalat ve tarõmsal sanayi sektöründe faaliyette bulunan işletmelerden; kanuni defter kayõtlarõnda arsa ve bina hariç, makine ve teçhizat, tesis, taşõt araç ve gereçleri, döşeme ve demirbaşlarõ toplamõnõn net tutarõ 600 milyar Türk Lirasõnõ aşmayan (10 Eylül 2003 tarihi itibarõyla 950 milyar Türk Lirasõ olarak yeniden düzenlenmiştir.); 1) 50 ila 250 işçi çalõştõran orta ölçekli, 2) 10 ila 49 işçi çalõştõran küçük ölçekli, 3) 1 ila 9 işçi çalõştõran mikro ölçekli, işletmelerin yatõrõmlarõ, b) Çanakkale il sõnõrlarõnõn güneyi ile İçel il sõnõrlarõnõn doğusu arasõnda kalan 3 km. derinliğindeki kõyõ şeridi ve Nevşehir ilinde Merkez, Ürgüp ve Avanos ilçe sõnõrlarõ dõşõnda 17

30 yapõlacak turizm yatõrõmlarõ (konaklama tesisleri) ile mevcut konaklama tesislerinin modernizasyonu yatõrõmlarõ, c) Kalkõnmada öncelikli yörelerde sağlõk alanõnda yapõlacak yatõrõmlar, d) Kalkõnmada öncelikli yörelerde yapõlacak eğitim yatõrõmlarõ ile gelişmiş ve normal yörelerde yapõlacak ilk ve orta eğitim yatõrõmlarõna ait tevsi ve modernizasyon yatõrõmlarõ, e) Madencilikle iştigal eden işletmelerin, istihraç, işleme veya zenginleştirme yatõrõmlarõ, f) Yazõlõm geliştirme yatõrõmlarõ olarak belirlenmiştir. Destek Programõnõn Amacõ Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin kalkõnma planlarõ ve yõllõk programlarda öngörülen hedefler ile Avrupa Birliği normlarõna ve uluslararasõ anlaşmalara uygun olarak desteklenmelerini, uluslararasõ düzeyde rekabet edebilmelerini teminen üretim, kalite ve standartlarõnõ artõrmalarõnõ, istihdam yaratmalarõnõ sağlamak. v.b.) Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ (Kanun, kararname, yönetmelik, tebliğ tarihli ve 474 sayõlõ Gümrük Kanununa Bağlõ Gümrük Giriş Tarife Cetvelinin Değiştirilmesi Hakkõnda Kanun un değişik 2 nci tarih ve 933 sayõlõ kanunun 3/c, tarihli ve 4684 sayõlõ kanunun geçici 3. maddeleri ile tarihli ve 2976 sayõlõ kanun hükümlerine istinaden çõkarõlmõş olan tarihli ve 2000/1822 sayõlõ Küçük Ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatõrõmlarõnda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar. (Resmi Gazete Tarih ve Sayõsõ: tarih ve sayõ). Küçük Ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatõrõmlarõnda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Kararõn Uygulanmasõna İlişkin Tebliğ (Tebliğ No:2001/1). (Yayõmlandõğõ Resmi Gazete Tarih ve Sayõsõ: ) (Not: tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 2003/1 sayõlõ Genelge ile KOBİ teşvik belgesi ile ilgili uygulanmakta olan tutarlar arttõrõlmõştõr.) 18

31 Destek Programõnõn Süresi Süresiz Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ: Genel Bütçeden ayrõlan Yatõrõmlarõ Teşvik Hizmetleri Ödeneği Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ 1. Gümrük Vergisi ve Toplu Konut Fonu istisnasõ 2. Yatõrõm indirimi 3. Katma Değer Vergisi istisnasõ 4. Vergi, resim ve harç istisnasõ 5. Bütçeden İşletme ve Yatõrõm Kredisi Tahsisi 1. Gümrük Vergisi ve Toplu Konut Fonu istisnasõ, Uygulayan kuruluşlar Gümrük Müsteşarlõğõ Faydalanan hedef kitle KOBİ Teşvik Belgesi sahibi yatõrõmcõlar Miktarõ ve koşullarõ Miktarõ: Teşvik belgesi kapsamõndaki makine ve teçhizata ilişkin yürürlükteki İthalat Rejimi Kararõ gereğince ödenmesi gereken Gümrük Vergisi ve varsa Toplu Konut Fonu Koşullarõ: KOBİ Teşvik Belgesi Kapsamõnda Gümrük Vergisi ve Toplu Konut Fonu İstisnasõ Destek unsurunun öngörülmüş olmasõ 2. Yatõrõm İndirimi Uygulayan kuruluşlar Maliye Bakanlõğõ 19

32 Faydalanan hedef kitle KOBİ Teşvik Belgesi Sahibi Yatõrõmcõlar Miktarõ ve koşullarõ Miktarõ: KOBİ yatõrõmlarõ için Yatõrõm indirimi oranlarõ; Yatõrõmõn Türü Yatõrõm İndirimi Oranõ Organize sanayi bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar % 100 Kalkõnmada öncelikli yörelerde yapõlacak yatõrõmlar % 100 Normal yörelerde yapõlacak yatõrõmlar % 100 Gelişmiş yörelerde yapõlacak AR-GE yatõrõmlarõ % 100 Çevre korumaya yönelik yatõrõmlar % 100 Turizm(konaklama tesisi) yatõrõmlarõ % 100 Eğitim yatõrõmlarõ % 100 Madencilik yatõrõmlarõ % 100 Yazõlõm geliştirme yatõrõmlarõ % 100 Teknoloji geliştirme bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar % 100 Küçük sanayi sitelerinde yapõlacak yatõrõmlar % 100 Küçük sanayi sitelerinden oluşan organize küçük sanayi bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar % 100 Gelişmiş yörelerde yapõlacak diğer yatõrõmlar % 60 olmasõ Koşullarõ: KOBİ Teşvik Belgesi Kapsamõnda Yatõrõm indirimi Destek unsurunun öngörülmüş Ancak, Bazõ Kanunlarda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda 4842 sayõlõ Kanunun 24/4/2003 tarihi itibarõyla yürürlüğe giren 1 inci maddesi uyarõnca dar mükellefiyete tabi olanlar dahil, ticari veya zirai kazançlarõ üzerinden vergiye tabi mükelleflerin (adi ortaklõklar, kollektif ve adi komandit şirketler ile kurumlar vergisi mükellefleri dahil), faaliyetlerinde kullanmak üzere satõn aldõklarõ veya imal ettikleri amortismana tabi iktisadi kõymetlerin maliyet bedellerinin %40 õnõ vergi matrahlarõnõn tespitinde ilgili kazançlarõndan indirim konusu yapacaklardõr. Yapõlan bu düzenleme ile yatõrõm indirimi destek unsuru olmaktan çõkarõlmõş olup, söz konusu Kanun hükümleri uyarõnca KOBİ ler, 5 milyar Türk Lirasõnõn üzerindeki amortismana tabi iktisadi kõymetler için KOBİ Yatõrõm Teşvik Belgesi 20

33 şartõ aranmaksõzõn %40 oranõnda yatõrõm indiriminden yararlanabilecektir. Ayrõca yapõlan düzenleme ile yatõrõm indiriminden yapõlan gelir vergisi stopajõ kaldõrõlmõştõr. 3. Katma Değer Vergisi istisnasõ Uygulayan kuruluşlar Maliye Bakanlõğõ, Faydalanan hedef kitle KOBİ Teşvik Belgesi sahibi yatõrõmcõlar Miktarõ ve koşullarõ Miktarõ: İthal ve yerli makine ve teçhizatlar için KDV oranõnda Koşullarõ: KOBİ Yatõrõm Teşvik Belgesi Kapsamõnda Katma Değer Vergisi İstisnasõ destek unsurunun öngörülmüş olmasõ 4. Vergi, resim ve harç istisnasõ, Uygulayan kuruluşlar Maliye Bakanlõğõ ve kredi kullandõran bankalar Faydalanan hedef kitle KOBİ Teşvik Belgesi sahibi yatõrõmcõlar Miktarõ ve koşullarõ Miktarõ: a) Teşvik belgesinde öngörülen yabancõ kaynak tutarõnõ geçmemek üzere bir yõl ve daha uzun vadeli olarak yurt içinden veya dõşõndan sağlanacak yatõrõm kredilerinin alõnmasõ ve geri ödenmesi işlemleri ile ilgili olarak, b) Teşvik belgeli yatõrõma ilişkin gayrimenkullerin ve irtifak haklarõnõn ayni sermaye olarak konulmasõ halinde bunlarõn şirket adõna tapuya tescili, işlemleri ve bu işlemlerle ilgili olarak düzenlenecek kağõtlar 1/7/1964 tarihli ve 488 sayõlõ Kanuna göre Damga Vergisinden ve 2/7/1964 tarihli ve 492 sayõlõ Kanuna göre harçlardan istisna edilir 21

34 Koşullarõ: KOBİ Teşvik Belgesi kapsamõnda vergi, resim ve harç istisnasõ destek unsurunun öngörülmüş olmasõ gerekmektedir. Ancak, Bazõ Kanunlarda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda 4842 sayõlõ Kanunun 1/1/2004 tarihi itibarõyla yürürlüğe girecek olan ilgili maddeleri uyarõnca, Yatõrõm Teşvik Belgesi şartõ aranmaksõzõn yurt içi ve yurt dõşõ kredi kuruluşlarõnca kullandõrõlan ve ortalama vadesi bir yõl ve daha uzun süreli nakdi yatõrõm kredileri nedeniyle verilen teminatlarla ilgili işlemler in 492 sayõlõ Kanuna göre harçlardan, yurt içi ve yurt dõşõ kredi kuruluşlarõndan temin edilen ve ortalama vadesi bir yõl ve daha uzun süreli olan nakdi yatõrõm kredileri nedeniyle düzenlenen kağõtlarõn (kredilerin kullanõmõ hariç) 488 sayõlõ Kanuna göre damga vergisinden istisna edileceği yönünde düzenleme yapõlmõştõr. Böylece bu destek otomatik olarak uygulanmaya başlanmõştõr. 5. Bütçe Kaynaklõ İşletme ve Yatõrõm Kredisi tahsisi. Uygulayan kuruluşlar: Hazine Müsteşarlõğõ (TUGM), Türkiye Halk Bankasõ ve Türkiye Kalkõnma Bankasõ Faydalanan hedef kitle: KOBİ Teşvik Belgesi sahibi yatõrõmcõlar Miktarõ ve Koşullarõ: Bütçe kaynaklõ krediler; Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatõrõmlarõnda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca, a) Bütçe kaynaklõ krediler; a.1) Makine ve teçhizat alõmõ ile turizm, eğitim ve sağlõk yatõrõmlarõnda ayrõca bina inşaat harcamalarõ için yatõrõm kredisi, a.2) Hammadde, ara malõ ve işletme malzemesine yönelik olarak işletme kredisi olarak kullandõrõlmaktadõr. 22

35 Bütçeden, imalat ve tarõmsal sanayi sektörlerinde yapõlacak yatõrõmlar için faizsiz sabit yatõrõm tutarõnõn aşağõda belirtilen oranlarõnda yatõrõm kredisi tahsis edilebilmektedir. Kalkõnmada Öncelikli Yöre Normal Yöre Gelişmiş Yöre Mikro ölçekli işletmeler % 60 % 50 % 40 Küçük ölçekli işletmeler % 50 % 40 % 30 Orta ölçekli işletmeler % 40 % 30 % 20 Araştõrma-geliştirme yatõrõmlarõ, çevre korumaya yönelik yatõrõmlar, teknoloji geliştirme bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar ve organize sanayi bölgelerinde (özel organize sanayi bölgeleri ve küçük sanayi sitelerinden oluşan organize küçük sanayi bölgeleri dahil) gerçekleştirilecek yatõrõmlar için yukarõda belirtilen oranlara 10 puan ilave edilmektedir. b) Ayrõca imalat ve tarõmsal sanayi dõşõndaki diğer KOBİ yatõrõmlarõna tahsis edilecek kredi miktarõnõn tespitinde, faizsiz toplam sabit yatõrõm tutarõnõn; b.1) Turizm yatõrõmlarõ (konaklama tesisleri) ve yazõlõm geliştirme yatõrõmlarõ için;! Kalkõnmada öncelikli yörelerde yapõlacak yatõrõmlarda %40 õ,! Normal yörelerde yapõlacak yatõrõmlarda %30 u,! Gelişmiş yörelerde yapõlacak yatõrõmlarda %20 si, b.2) Eğitim yatõrõmlarõ için,! Kalkõnmada öncelikli yörelerde yapõlacak yatõrõmlarda %50 si,! Normal yörelerde yapõlacak yatõrõmlarda %40 õ,! Gelişmiş yörelerde yapõlacak yatõrõmlarda %30 u, b.3) Sağlõk yatõrõmlarõ ve madencilik yatõrõmlarõnda %60 õ, dikkate alõnmaktadõr. c) Bütçeden öngörülen yatõrõm kredisi miktarõ azami 300 milyar Türk Lirasõdõr. ( tarihi itibarõyla 475 milyar Türk Lirasõdõr.) 23

36 d) Yatõrõm kredisi ile birlikte işletme kredisi talep edilmesi halinde; üç aylõk işletme sermayesi ihtiyacõnõ geçmemek kaydõyla hammadde ve işletme malzemesi ihtiyacõnõn karşõlanabilmesini teminen, faizsiz sabit yatõrõm tutarõnõn %20 sine kadar işletme kredisi tahsis edilebilmekte olup bu miktar azami 120 milyar Türk Lirasõdõr. ( tarihi itibarõyla 190 milyar Türk Lirasõdõr.) e) Sadece işletme kredisi kullandõrõlmasõ halinde tahsis edilebilecek azami kredi tutarõ, üç aylõk işletme sermayesi ihtiyacõnõ geçmemek kaydõyla, 50 milyar Türk Lirasõdõr. ( tarihi itibarõyla 75 milyar Türk Lirasõdõr.) f) KOBİ işletmelerinde toplam sabit yatõrõmõn; gelişmiş ve normal yörelerde en az %30'unun, kalkõnmada öncelikli yörelerde en az %20 sinin özkaynaklardan karşõlanmasõ gerekmektedir. g) KOBİ lerin serbest bölgelerde sadece imalat sektöründe yapacaklarõ yatõrõmlarõ için KOBİ teşvik belgesi düzenlenebilmektedir. Bu yatõrõmlar için faizsiz sabit yatõrõmõn aşağõda yer alan oranlarõnda yatõrõm kredisi öngörülebilmektedir. - Mikro ölçekli işletmeler için % 40 - Küçük ölçekli işletmeler için % 30 - Orta ölçekli işletmeler için % 20 h) Münhasõran KOBİ lere kredi teminatõ sağlamak üzere kurulan ve bu faaliyetlerinden elde ettikleri kazançlarõ teminat sorumluluk fonlarõna ekleyen ve bu fonlarõ ortaklarõna dağõtmayan kuruluşlar olarak tanõmlanan kredi garanti kuruluşlarõnca KOBİ teşvik belgeli yatõrõmlarla ilgili olarak bir takvim yõlõ içinde verilen toplam teminatõn %10 unu geçmemek kaydõyla, kredi garanti kuruluşlarõnõn bu sürede KOBİ teşvik belgeli yatõrõmlar için üstlendikleri garanti/kefalet dolayõsõyla bankalara ödemek zorunda kaldõklarõ toplam tazmin tutarlarõnõn %50 si Bütçeden karşõlanmaktadõr. i) Küçük ve orta ölçekli işletmeler ile mikro işletmelerin yatõrõmlarõna ortak olmak suretiyle finansman desteği sağlamak ve danõşmanlõk hizmeti vermek üzere kurulmuş işletmeler olarak tanõmlanan KOBİ yatõrõmlarõna ortaklõk şirketlerine, bir önceki yõlda KOBİ lere iştirak edilen toplam sermaye payõnõn %20 sini geçmemek kaydõyla, aracõ 24

37 bankalar kanalõyla Bütçeden kredi kullandõrõlabilmektedir. Söz konusu şirketlerin bu krediden yararlanabilmeleri için; 1) Toplam sermaye katkõsõnõn ödenmiş sermayenin 3 katõnõ geçmemesi, 2) Sermaye katkõsõnõn KOBİ lerin sabit yatõrõm projeleri için yapõlmasõ ve KOBİ lerde sermayenin en fazla %25 i kadar olmasõ, 3) KOBİ lere sermaye payõ konulmak suretiyle oluşturulacak ortaklõğõn en geç 10 yõl içinde sona ereceğine dair aracõ bankaya taahhütte bulunulmasõ, 4) KOBİ ile borç alacak ilişkisine girilmemesi gerekmektedir. j) KOBİ yatõrõmlarõna ortaklõk şirketlerinin kullanabilecekleri azami kredi miktarõ bir takvim yõlõ içinde 800 milyar Türk Lirasõdõr. ( tarihi itibarõyla milyar Türk Lirasõdõr.) Kullandõrõlabilecek kredi dört yõl vadeli olup, anapara ve faiz ödemeleri altõşar aylõk dönemler halinde yapõlõr. Bu kredinin faiz oranõ %15 tir. Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatõrõmlarõnda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünce düzenlenen KOBİ teşvik belgelerine ilişkin bilgiler aşağõda sunulmuştur. 25

38 YILLARI ARASINDA VERİLEN KOBİ TEŞVİK BELGELERİNİN SEKTÖREL DAĞILIMI TOPLAM BELGE SAYISI (ADET) İMALAT TARIMSAL SANAYİ EĞİTİM MADENCİLİK SAĞLIK TURİZM TOPLAM SABİT YATIRIM TUTARI (MİLYAR TL) İMALAT TARIMSAL SANAYİ EĞİTİM MADENCİLİK SAĞLIK TURİZM TOPLAM YATIRIM KREDİSİ (MİLYAR TL) İMALAT TARIMSAL SANAYİ EĞİTİM MADENCİLİK SAĞLIK TURİZM TOPLAM İŞLETME KREDİSİ (MİLYAR TL) İMALAT TARIMSAL SANAYİ EĞİTİM MADENCİLİK SAĞLIK TURİZM TOPLAM TOPLAM KREDİ TUTARI (MİLYAR TL) İMALAT TARIMSAL SANAYİ EĞİTİM MADENCİLİK SAĞLIK TURİZM TOPLAM İSTİHDAM (KİŞİ) İMALAT TARIMSAL SANAYİ EĞİTİM MADENCİLİK SAĞLIK TURİZM TOPLAM

39 C. PROGRAMLAR İLE İLGİLİ GÖRÜŞLER 1. TEŞVIK VE UYGULAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜNÜN GÖRÜŞÜ Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi Vergisel nitelikli destek unsurlarõnõn uygulamasõnõn Maliye Bakanlõğõ ve Gümrük Müsteşarlõğõ ve bağlõ birimlerince yürütülmesi nedeniyle, Teşvik Belgelerinde öngörülen destek araçlarõnõn etkinliğinin değerlendirilmesi ancak Maliye Bakanlõğõndan ve Gümrük Müsteşarlõğõndan veri temin etmekle mümkün olacaktõr. Maliye Bakanlõğõndan talep edilmesine rağmen uygulanan desteklerin miktarõ bildirilmediğinden, etkinlik değerlendirilmesi yapõlamamaktadõr. AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) Bilindiği üzere, Türkiye ile Avrupa Birliği arasõnda bir Gümrük Birliği tesis eden, 6 Mart 1995 tarih ve 1/95 sayõlõ Ortaklõk Konseyi Kararõ'nda (OKK) Türkiye'de uygulanmakta olan devlet yardõmlarõnõn Toplulukta geçerli bulunan "çerçeve ve ilke kararlarõ" ile uyumlaştõrõlmasõnõ öngören hükümlere yer verilmiştir. Müktesebatõn uyumlaştõrõlmasõ hususunda, AB nin devlet yardõmlarõ alanõndaki mevzuatõ yakõndan takip edilmekte olup, Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ konusundaki mevzuatõmõz, AB ile Türkiye arasõnda Gümrük Birliğini kuran 1/95 sayõlõ Ortaklõk Konseyi Kararõ ile AB mevzuatõna büyük ölçüde uyumlaştõrõlmõştõr. Diğer taraftan, 1999 yõlõnda gerçekleştirilen Helsinki Zirvesinde Türkiye nin Adaylõk statüsünü kazanmasõnõn ardõndan Türkiye, katõlõm olarak adlandõrõlan yeni bir süreç içerisine girmiş bulunmaktadõr. Bu dönem, 1/95 sayõlõ OKK na göre Türkiye nin devlet yardõmlarõ da dahil olmak üzere pekçok alanda daha ileri seviyede bir mevzuat uyumu gerçekleştirmesini zorunlu kõlmaktadõr. Bu kapsamda, Avrupa Komisyonu Topluluk Müktesebatõnõn Üstlenilmesindeki öncelikleri belirlemek üzere 8 Kasõm 2000 tarihinde Katõlõm Ortaklõğõ belgesini yayõnlamõştõr. Topluluk Mevzuatõnõn üstlenilmesine ilişkin kõsa ve orta vadeli önceliklerin belirlendiği söz konusu dokümanõn bölgesel politikalar alt başlõğõ altõnda Türkiye den kõsa vadede Topluluk kurallarõna uygun bir NUTS (istatistiki bölge birimleri) sõnõflandõrmasõnõn 27

40 hazõrlanmasõ, rekabet alt başlõğõ altõnda orta vadede bölgesel yardõm programlarõ da dahil olmak üzere devlet yardõmlarõ alanõnda Topluluk mevzuatõna uyumun tamamlanmasõ öngörülmüştür. Katõlõm Ortaklõğõ Belgesindeki yükümlülüklerimizin çerçevesi ise tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan tarih ve 2001/2129 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ eki Ulusal Programda belirlenmiştir. Ulusal programda mevcut durum itibarõyla uygulanan teşvik mevzuatõnõn uluslararasõ anlaşmalarda ve AB mevzuatõnda yer alan rekabet ve devlet yardõmlarõ kõstaslarõna genel olarak aykõrõ olmadõğõ düşünülmekle birlikte, uygulamalarõn ve sistemin tümünün AB nin NUTS esasõna dayalõ bölgesel mevzuatõ zeminine oturtulmasõnõn zorunlu olduğu... ve...ivedilikle bölgesel yardõm mevzuat ve tekniklerinin uyumlaştõrõlmasõna ihtiyaç bulunduğu ifade edilmektedir. Devlet yardõmlarõ alanõnda AB Müktesebatõna uyumun sağlanmasõ için, öncelikle NUTS sõnõflandõrma sistemine göre oluşturulacak bölgesel gelişmişlik haritasõndan yararlanarak, AB tarafõndan belirlenen bölgesel yardõm yoğunluğu oranlarõ doğrultusunda Türkiye için bölgesel yardõm yoğunluklarõ haritasõnõn oluşturulmasõ gerekmektedir. AB ndeki yardõm yoğunluğu tavanlarõ, aynõ proje ile ilgili olarak birden fazla program çerçevesinde yardõm sağlanmasõ durumunda yerel, ulusal ve topluluk kaynaklarõndan sağlanan toplam tutar dikkate alõnarak uygulanõr (Cumulation of Aid). Türkiye de devlet yardõmõ uygulamalarõ birçok farklõ kurum ve kuruluş aracõlõğõyla yürütülmektedir. Bu durumda aynõ konuda ve aynõ amaca yönelik yardõmlarõn mükerrer olarak verilmesi sözkonusu olabilmektedir. Bu şekilde karmaşõk bir yapõnõn varolmasõ yardõm yoğunluğu hesaplamalarõnõ zorlaştõrabilecektir. Aynõ projeye yönelik olarak verilen tüm yardõmlarõn kümülatif etkisini dikkate alarak yardõm yoğunluğu hesaplanmadan, tam uyumun sağlanõp sağlanmadõğõ hususunda kesin bir yargõya varmak mümkün olamamaktadõr. Uyumun sağlanmasõnda yukarõda bahsedilen prensip doğrultusunda aynõ projeye verilen tüm yardõm programlarõnõn kümülatif etkisinin değerlendirilebilmesi için, mevcut yardõm programlarõnõn bir envanterinin çõkartõlmasõ gereklidir. Bu şekilde, aynõ proje ile ilgili olarak değişik programlar vasõtasõ ile sağlanan toplam yardõmõn, AB ndeki oranlar ile 28

41 uyumlu olarak Türkiye için belirlenen bölgesel yardõm yoğunluklarõ haritasõndaki tavan oranlarõ aşmamasõ temin edilebilecek ve böylelikle devlet yardõmlarõ alanõnda AB Müktesebatõna uyumun tamamlanmasõ mümkün olabilecektir. AB de devlet yardõmlarõnõn kontrolü üye ülkelerde Komisyon tarafõndan yerine getirilmektedir. Blok muafiyet kapsamõnda bulunan KOBİ lere, eğitime ve istihdama yönelik yardõmlar ile ihmal edilebilir (de minimis) yardõmlar uygulama sonrasõ raporlama şeklinde, diğer yardõmlar ise uygulamadan önce bildirim şeklinde olmak üzere tüm yardõmlardan Komisyonun haberdar edilmesi zorunluluğu mevcuttur. Aday ülkeler için ise yeni bir yapõlanma benimsenmiştir. Bu ülkelerde devlet yardõmlarõnõn izlenmesi fonksiyonu karar almada ve uygulamada bağõmsõz olan birimlerce yerine getirilmektedir. Türkiye de böyle bir birim oluşturulmasõ hem Katõlõm Ortalõğõ Belgesinde hem de Ulusal Programda kõsa vadeli öncelikler arasõnda yer almõştõr. Bu şekilde kurulacak olan Devlet Yardõmlarõnõ İzleme İdaresinin de görüş ve önerileri doğrultusunda Ulusal Programda orta vadeli öncelikler arasõnda yer verilen devlet yardõmlarõnõn AB mevzuatõna uyumlaştõrõlmasõ işlevine yönelik çalõşmalar yapõlabilecektir. Diğer taraftan, DTÖ- Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Önlemler Antlaşmasõ nõn (SCM Agreement) 3.1 Maddesine göre tek başõna veya diğer bir kaç koşuldan biri olarak ihracat performansõna bağlõ olan sübvansiyonlar, yasaklanmõş sübvansiyonlar kategorisine girmektedir. Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Mevzuatõ kapsamõnda öngörülen destek unsurlarõ arasõnda yer alan Vergi, Resim ve Harç İstisnasõ tedbirinden ilgili yatõrõmcõ firmanõn teşvik belgesi kapsamõ yatõrõmõnõn tamamlanmasõnõ müteakip iki yõl içerisinde 1000-$ tutarõnda ihracat yapacağõna dair taahhütte bulunmasõ kaydõyla yararlandõrõlmasõ SCM Antlaşmasõnõn sözkonusu maddesine aykõrõlõk teşkil etmektedir. Bu nedenle, yardõmõn ihracat performansõna bağlõ verilmesi gereğini yaratan 3505 sayõlõ Kanunun geçici 2. maddesinin değiştirilmesi veya kaldõrõlmasõ gerekmektedir. Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ Maliye Bakanlõğõ tarafõndan uygulamasõ yapõlan vergisel desteklere ilişkin veri tabanõ bulunmadõğõndan, sözkonusu destek araçlarõnõn etkinliğinin değerlendirmesini yapmak mümkün olamamaktadõr. Kredi tahsisinde kaynak yetersiz olduğu için kõsmen fayda sağlanmõştõr. 29

42 Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar Her iki programla ilgili olarak, sistemin ağõrlõklõ olarak vergisel destek unsurlarõna bağlõ olmasõ nedeniyle, kriz dönemlerinde ve bölgesel kalkõnmõşlõk düzeyi düşük yörelerde yeterli karõn oluşmamasõ nedeniyle ve kriz dönemlerinde yaşanan kõsa dönemli nakit akõş ihtiyacõ nedeniyle yeterli olamamasõ. Kredi kullandõrõmõnda aracõ bankalar tarafõndan talep edilen teminat tutarlarõnõn yüksekliği ve teminat verilememesi. Aynõ konuda destek veren farklõ kurumlarõn olmasõ ve destekleme görüşlerinin farklõlõğõ KOBİ lerin teminat sorunlarõnõ çözebilecek Kredi Garanti Fonu A.Ş. nin yeteri kadar tanõnmamasõ. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler Yatõrõmlara sağlanan (vergisel teşvikler dahil) destek unsurlarõnõn bürokratik işlemleri azaltõlarak uygulama esaslarõnõn yeniden belirlenmesi; Etkin destek unsuru olan nakit destekler kapsamõnda yatõrõmlara sağlanacak bütçe kaynaklõ krediler dõşõnda uluslararasõ kaynaklar kullanõlmaya başlanõlmasõ. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ Destek programlarõnõn geliştirilerek devam etmesinde yarar vardõr. Varsa iyileştirme önerileri Uluslararasõ yükümlülüklerimiz dikkate alõnarak yasal düzenlemelerin yapõlmasõ Varsa alternatif destek araçlarõ AB modeline ve ülkemiz şartlarõna uygun destek unsurlarõ ile donatõlmõş süresi ve kaynağõ belirli paket programlar Varsa gerekli hukuki düzenlemeler Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Çerçeve Kanunu 30

43 2. YABANCI SERMAYE GENEL MÜDÜRLÜĞÜNÜN GÖRÜŞÜ Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ Yatõrõm Teşvik Mevzuatõ kapsamõnda uygulanan destek araçlarõ, mali tedbirler ağõrlõklõ olup, kalkõnma plan ve programlarõndaki hedeflerin tutturulmasõ, bölgesel gelişmişlik farklarõnõn azaltõlmasõ, istihdam artõşõ vb. göstergeler açõsõndan beklenen faydanõn sağlanamadõğõ düşünülmektedir. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar Gelişmiş yöre, normal yöre, kalkõnmada öncelikli yöre şeklindeki yöresel ayrõmõn, yatõrõmlarõn yönlendirilmesinde etkili olamadõğõ, yöresel ayrõm ve yatõrõm cinsi kriterlerinin mevzuatõ karmaşõk hale getiren faktörlerden olduğu; revize, süre uzatõmõ, ihracat taahhüdü, global liste onay ve değişiklikleri, devir-temlik, belge kapatma, lehe gelen hükümler, özkaynak koşulu gibi koşul ve uygulamalar; idarenin bile yorumlamakta ve uygulamakta güçlük çektiği teşvik mevzuatõnõ, idareye ve yatõrõmcõya verimsiz iş yoğunluğu getiren bir kõsõtlar manzumesi haline getirmiş olup, teşvik belgesine dayalõ sistemin ciddi olarak sorgulanmasõ gerekmektedir. Yeni teşvik sistemi kurulurken, mevcut konsept ve kavramsal çerçeveden hareket edilmemeli, restorasyon yoluna gidilmemelidir. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler Yatõrõm indirimi ve KDV İstinasõ, vergi sistemi içine dahil edilerek, genel nitelikte ve teşvik belgesiz olarak uygulanmalõdõr. Süresi tarihinde sona erecek olan 3505 Sayõlõ Kanun uzatõlmayarak, vergi-resim-harç istisnasõ ve ihracat taahhüdü uygulamasõna son verilmelidir. Mevcut birkaç kalemden oluşan istisnalarõn Damga Vergisi ve Harçlar Kanunu içinde düzenlenmesi daha gerçekçi ve daha verimli olacaktõr. Mevcut işletmelerin ödedikleri KDV ni indirim imkanõna sahip olduklarõ da düşünülerek, KDV İstisnasõnõn komple yeni yatõrõmlarla sõnõrlandõrõlmasõ, uygulamaya kolaylõk sağlayacak ve vergi kaybõnõ azaltacaktõr. Her ne kadar genel veya özel nitelikteki vergisel desteklerin, ilgili vergi kanunu içinde düzenlenmesi ifade edilmekte ise de, genel nitelikli tedbirlerin vergi mevzuatõ içinde değerlendirilmesi genel kabul gören bir husus olup, özel nitelikli vergisel tedbirlerin neler 31

44 olabileceği ve nasõl uygulanabileceği hususu, üzerinde çalõşõlmasõ gereken önemli bir konudur. AB Yardõm Kurallarõna göre belirlenecek destek araçlarõnõn, belgeli veya belgesiz olarak uygulanmasõ mümkün bulunmaktadõr. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ Mevcut destek unsurlarõnõn ve uygulamanõn bu şekliyle devam etmesinde yarar görülmemektedir. Yararlõ değil ise nedenleri Sistemin, potansiyel gelirlere odaklõ vergisel desteklerden ibaret kalmasõ, hibe, kredi,arazi tahsisi, eğitim,istihdam gibi farklõ enstrümanlara ağõrlõk ve önem verilmemesi, bütçe imkanlarõnõn elverişsizliği, karmaşõk, dağõnõk ve sõkça değişen ve güven telkin etmeyen mevzuat altyapõsõ ve ekonomik istikrarsõzlõklar, mevcut teşvik sisteminin yararlõ olamayõş nedenleri arasõnda sayõlabilir. Varsa alternatif destek araçlarõ Alternatif destek araçlarõna yeni destek programlarõ bölümünde kõsaca yer verilmiştir. 32

45 II. KOBİ LERE YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI A. KOSGEB TARAFINDAN UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI 1. YAZILIM KULLANIM DESTEĞİ Destek programõnõn amacõ KOSGEB kuruluş kanunu ile belirlenen hedef kitlesini oluşturan, küçük ve orta ölçekli imalat sanayii işletmelerinin rekabet güçlerini artõrmak ve teknolojik düzeylerini yükseltmek Destek programõnõn hukuki dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB kanunu, Üniversitelerle yapõlan protokoller ve KOSGEB İcra Komitesi kararlarõna istinaden KOSGEB Bilgisayar Yazõlõm Kullanõm Desteği Yönetmeliği ve Yönergesi Destek programõnõn süresi Yõllõk programlar bazõnda süresiz. Destek programõnõn kaynağõ ve miktarõ KOSGEB Bütçe programõ çerçevesinde 2003 yõlõ için yazõlõm kullanõm desteği çerçevesinde 900 Milyar TL öngörülmektedir. Destek programõnõn uygulanmasõnda kullanõlan destek araçlarõ Geri ödemesiz destek verilmesi Uygulayan kuruluşlar KOSGEB Merkezleri (ENSTİTÜ ler, KÜGEM ler,tekmer ler) Faydalanan hedef kitle KOSGEB kuruluş kanununda tanõmlanan imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren KOBİ ler Miktar ve Koşullarõ İşletme başõna azami Euro karşõlõğõ TL (KDV dahil) İmalat Sanayi Sektöründe kullanõlan;bilgisayar destekli tasarõm, üretim ve robotik yönetim bilgi sistemi, 33

46 üretim planlama, takip ve kontrolü, simülasyon teknikleri, bakõm onarõm, proje izleme değerlendirme, finansman ve maliyet analizi, kurumsal kaynak planlamasõ (ERP), lojistiktedarik zinciri yönetimi, stok ve envanter kontrolü, toplam kalite yönetimi (ürün test ve süreç kontrolü), e-ticaret ve e-iş yazõlõmlarõnõn kullanõmõ bu çerçevede desteklenmektedir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: - Rakamsal olarak getirisi: Geri dönüşsüz doğrudan destektir. - Yõllar itibariyle kamuya maliyeti: 2002 yõlõ itibariyle 8 KOBİ 103 Milyar TL - AB ve DTÖ kriterlerine uygunluğu: AB/DTÖ kriterlerine uygundur - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ: TTGV ve Yazõlõm Destek Tic. A.Ş. nin benzer destekleri bulunmaktadõr. 2. NİTELİKLİ ELEMAN İSTİHDAMI DESTEĞİ Destek Programõnõn Amacõ İşletmelerin teknolojik düzeyinin yükseltilmesi, ürün kalitesinin geliştirilmesi, yeni ürün geliştirilmesi, verimliliğin artõrõlmasõ ve yurtiçi ve yurtdõşõ pazarlarda rekabet gücünün artõrõlmasõnõn sağlamasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ Bu destek, 21/05/2003 tarihli KOSGEB İcra Komitesi Kararõ ile yayõnlanarak yürürlüğe girmiştir. Destek Programõnõn Süresi İhracat yapmayan işletmelerde 8 ay, doğrudan ihracat yapan işletmeler ile ORTKA/ORTLAB/ORTEM kuruluşlarõ, İŞGEM, TEKMER ve Duvarsõz Teknoloji Desteklerinden yararlanan işletmeler 16 ay süre ile bu destekten yararlanmaktadõr. Bu desteğin azami süresi on sekiz adam/ay dõr. KOSGEB Birimi tarafõndan altõşar aylõk periyotlarda değerlendirme yapõlacaktõr. Proje çerçevesinde ihtiyacõn devam etmesi, beklenen sonuçlarõn elde edilmesi ve KOSGEB biriminin uygun görmesi halinde toplam on sekiz adam/ay a kadar destek verilebilir ve bu süre içinde en fazla iki eleman çalõştõrõlabilir, ancak iki elemanõn toplam çalõşma süreleri on sekiz adam/ay õ geçemez. 34

47 Beklenen sonuçlara ulaşõlamamasõ, ihtiyacõn ortadan kalkmasõ durumunda, destek sona erer. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Belli değil. Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Geri ödemesiz parasal destek Uygulayan kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan hedef kitle Sözleşmeli Paket Destek programõnda yer alan İşletmelere, ORTKA, ORTLAB, ORTEM, Teknoloji Geliştirme Merkezi, İŞGEM ve DTİ den yararlanan işletmelere ve girişimcilere, Meslek Kuruluşlarõyla müştereken yürütülecek projelere nitelikli eleman temini için destek verilecektir. Miktarõ ve koşullarõ Nitelikli Eleman İstihdamõ Desteğinde KOSGEB Desteği üst limiti; 2 yõllõk Yüksekokul mezunlarõ için: Brüt asgari ücretin 4 katõ, Fakülte ve 4 yõllõk Yüksekokul mezunlarõ için: Brüt asgari ücretin 6 katõnõ geçemez. Bölgelere göre KOSGEB destek oranlarõ: Gelişmiş Yörelerde: %70, Normal Yörelerde: %80 ve Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde: %90 olacaktõr. Özürlü, birinci derece şehit akrabasõ ve gazi olan eleman istihdamõnda destek oranõ %10 artõrõlõr. Ancak, toplam KOSGEB destek oranõ %90 õ geçemez. Geri ödemesiz parasal bir destektir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti TL ( ) 35

48 - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ DTM tarafõndan yürütülen İstihdam Desteği kapsamõnda sadece Sektörel Dõş Ticaret Şirketlerinin (SDŞ) yönetici ve eleman istihdamõna destek sağlanmaktadõr. Bu itibarla, mükerrer bir uygulama söz konusu değildir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. 3. ORTAK KULLANIM AMAÇLI MAKİNE-TEÇHİZAT DESTEĞİ Destek Programõnõn Amacõ Küçük ve Orta Ölçekli İşletme (KOBİ) lerde birlikte çalõşma kültürünü yerleştirmek, bu işletmelerin kendilerini modernize etmelerini ve çalõşanlarõnõn nitelikli işgücü haline gelmesini sağlamak, üretimlerini arttõrmak, verimliliklerini ve ürün kalitelerini yükseltmek, işletmeleri ihracata yöneltmek ve böylece istihdamõ geliştirerek ülke ekonomisine olan katkõlarõnõ arttõrmak için Ortak Kullanõm Atölyeleri, Ortak Kullanõm Laboratuarlarõ ve Ortak Kullanõm Eğitim Merkezleri kurulmasõna destek verilmesidir. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ KOSGEB Kuruluş Kanunu, ORTKA / ORTLAB / ORTEM yönetmelikleri Destek Programõnõn Süresi Yõllõk programlar bazõnda süresiz. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Destek Bütçesi içinden 17.3 Trilyon (2003). Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Faizsiz geri ödemeli parasal destek 36

49 Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Hizmet Birimleri ( KÜGEM ler ) Faydalanan Hedef Kitle Bu destekten; İmalat sanayiinde faaliyet gösteren, arasõnda işçi çalõştõran KOBİ ölçeğindeki işletmeler, Kooperatifler, TOBB ve TESK Bünyesindeki Odalar, Borsalar, Birlikler ile bunlarõn katõlõmõ ile kurulan benzer amaçlõ vakõf ve şirketler ile Sektörel Dõş Ticaret Şirketleri ve KOSGEB tarafõndan gerçekleştirilen özel amaçlõ projeler çerçevesinde işbirliği yapõlan kuruluşlar yararlanmaktadõr. Miktarõ ve Koşullarõ Miktarõ: Tüm yöreler için KOSGEB Desteği Katkõ Oranõ; Yerli Makine-Teçhizat alõmõnda %90, İthal Makine-Teçhizat alõmõnda %80 dir. Makine-Teçhizat Desteği kapsamõnda; 1- Tekstil Sektörü (Dokuma, Hazõr Giyim Sanayii), 2- Makine İmalat, Teçhizat ve Taşõt Araçlarõ Yan Sanayii, 3- Gõda Sanayii, 4- Mobilya ve Orman Ürünleri Sanayii, 5- Deri İşleme ve Deri Ürünleri Sanayii, 6- Elektrik ve Elektronik Sanayii alanlarõnda faaliyet gösteren işletmelerimizin 2003 yõlõ içinde bir araya gelerek talep edecekleri beher ORTEM için: ABD Dolarõ, ORTKA için: ABD Dolarõ, ORTLAB için: ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõna kadar KOSGEB Desteği verilir. Bunlarõn dõşõnda kalan diğer imalat sanayi alanlarõnda faaliyet gösteren işletmelerimiz için KOSGEB Desteği üst limiti; beher ORTEM için: ABD Dolarõ, ORTKA için: ABD Dolarõ, ORTLAB için: ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. 37

50 Koşullarõ: Verilen destek miktarõ kadar teminat alõnõr. Ortak Kullanõm Tesislerinin kurulabilmesi için istenen asgari üye veya ortak işletme sayõlarõ ise; Gelişmiş Yöreler için: 8, Normal Yöreler için: 6 ve Kalkõnmada Öncelikli Yöreler için: 4 olarak belirlenmiştir. Yörelere göre Geri Ödemeler aşağõdaki şekilde olacaktõr. 1. Yõl 2.Yõl 3.Yõl 4.Yõl 5.Yõl 6.Yõl Gelişmiş Yöre : Ödemesiz %25 %35 % Normal Yöre : Ödemesiz %15 %20 %30 % K.Ö.Yöreler : Ödemesiz Ödemesiz %15 %20 %30 %35 Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: - Yõllar İtibariyle Kamuya Maliyeti : USD ( ) - AB/DTÖ ye Uygunluğu: AB/DTÖ kriterlerine uygundur. - Mükerrer veya Aynõ Amaçlõ Başka Desteklerin Olup Olmadõğõ: Benzer bir destek bulunmamaktadõr. 4. TEKNOLOJİ ARAŞTIRMA VE GELİŞTİRME DESTEĞİ Destek Programõnõn Amacõ Bilim ve teknolojiye dayalõ yeni fikir ve buluşlara sahip küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin, ulusal ve uluslararasõ platformlarda rekabet edebilecek teknolojik düzeyde kurulmasõ, gelişmesi ve yeni ürün üretilmesi veya geliştirilmesi amacõyla bu işletmelere teknolojik araştõrma ve geliştirme desteği verilmesidir. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB kanunu, KOSGEB İcra kurulu kararlarõ, tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan KOSGEB Destekleri Yönetmeliği ve Üniversitelerle yapõlan protokoller. 38

51 Destek Programõnõn Süresi Bu destek programõ Merkez bazõnda süresizdir. Teknoloji Geliştirme Merkezlerine kabul edilen firmalarõn bu merkezlerde kalõş süresi 3 yõl olup azami 4 yõl ile sõnõrlandõrõlmõştõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destek miktarõ Başkanlõkça yõllõk bazda program bütçe kapsamõnda belirlenmektedir. Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Geri Ödemeli Destekler Geri ödemeli destekler, teminat karşõlõğõnda verilir. faiz, komisyon vs. uygulanmaz. 1. Malzeme, Teçhizat ve Prototip Üretimi İle İlgili Giderler ve Deneme Amaçlõ Hammadde Temini Desteği Projesi ilgili kurullarda görüşülerek desteklenmesine karar verilen işletmelere; Ar- Ge faaliyetlerini gerçekleştirebilmeleri için gereken malzeme, teçhizat, prototip ile ilgili dõşardan sağlanan hizmet giderleri ve deneme amaçlõ hammaddenin yurtiçinden veya yurtdõşõndan temininde toplam bedelinin %85 i, KOSGEB tarafõndan geri ödemeli destek olarak sağlanõr. KOSGEB desteğinin üst limiti (yetmiş bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. (KOSGEB tarafõndan verilecek destek, yalnõzca satõn alõnacak makine-teçhizatõn işyeri teslimi bedelini kapsar. Alõnacak olan makine-teçhizat ile ilgili katma değer vergisi, noter masraflarõ, banka masraflarõ, bina, haberleşme, personel, işletme giderlerine katõlõm, bina bakõm onarõmõ vb. giderler destek kapsamõ dõşõndadõr.) 2. Kalite Geliştirme Teknolojik Donanõm Desteği Projesi KOSGEB birimi tarafõndan desteklenerek başarõyla tamamlanan işletmelere; ürün kalitesinde ve üretim teknolojisinde iyileştirmeler yapmak, mevcut teknolojik düzeyinde ilerleme sağlamak, stratejik ve kritik sektörlerde ana sanayi-yan sanayi ilişkisini geliştirmek amaçlarõndan en az birini kapsayacak mahiyette hazõrlayacağõ ve daha önceki projesinin devamõ niteliğindeki yeni bir projesinin desteklenmeye uygun görülmesi halinde toplam bedelin % 85 i KOSGEB tarafõndan geri ödemeli destek olarak sağlanõr. KOSGEB desteğinin üst limiti (otuz bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. 39

52 Geri Ödemesiz Destekler 1) Danõşmanlõk Desteği Ar-Ge projelerinin yürütülmesinde işletmeler yurtiçindeki üniversitelerden danõşmanlõk hizmeti alabilir. Üniversitelerin belirlediği ücretler ile usul ve esaslar dikkate alõnarak bu hizmetlere % 85 oranõnda destek verilir. Kurul kararõyla yurtdõşõndaki üniversitelerden de danõşmanlõk hizmeti alõnabilir. Bu hizmete ilişkin desteğin üst limiti, proje süresince (on bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. 2) Ar-Ge Sonuçlarõnõ Yayõnlama Desteği Projesi desteklenen işletmenin; Ar-Ge çalõşmasõnõn sonuçlarõnõn tanõtõmõ ve duyurulmasõ amacõyla İşletme tarafõndan kitap, broşür, CD vb. doküman olarak yayõnlanmasõ durumunda yaptõğõ giderlere % 85 oranõnda destek verilir, destek üst limiti (iki bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. 3) Ar-Ge Projesi Destek Başvurusu Dokümanõ Hazõrlama Desteği Bu destek, projesi KOSGEB tarafõndan desteklenen işletmelerin Ar-Ge fikirlerini KOSGEB dõşõndaki öncelikli olarak uluslararasõ kuruluşlarõn desteğini sağlamak üzere ulusal/uluslararasõ kuruluşlara projenin başvuru dokümanõnõ hazõrlatõlmasõ için verilebilir. Bu desteğin kullandõrõlmasõnda gerektiğinde üniversiteden yazõlõ görüş alõnabilir. Üniversiteden alõnacak hizmetin bedelinin % 85'i KOSGEB tarafõndan ödenir, destek üst limiti (iki bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. 4) Teknopark Kira Desteği Ar-Ge projesi desteklenerek başarõyla mezun olmuş İşletmelerin teknoparklarda yer kiralamasõ durumunda, prototip üretimlerini gerçekleştirmeleri ve yurtiçi veya yurtdõşõ pazarlarda var olabilmelerinin sağlanmasõnõ temin amacõyla teknopark kira desteği verilir. Bu destek, aylõk kiranõn % 85'i oranõnda verilebilir ancak, toplam destek üst limiti (beş bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. 40

53 5) İşlik Tahsisi İşletmelere, Ar-Ge projelerini gerçekleştirebilmeleri için 36 (otuz altõ) aya kadar işlik tahsis edilebilir. Bu süre kurul kararõyla en fazla 12 (oniki) ay uzatõlabilir. Kurullar tarafõndan işliklerle ilgili belirlenen genel gider maliyetleri için sağlanacak destek miktarõ, her yõlõn Ocak ayõnda metrekare birim fiyatõ olarak KOSGEB tarafõndan belirlenir. Belirlenen tutar işletmelerden genel giderlere katõlõm payõ olarak tahsil edilir. İşlik tahsisi yapõlan işletmeler merkezlerdeki mevcut alt yapõdan (masa, sandalye, faks, telefon, fotokopi makinesi, benzeri mefruşat ve cihazlardan) yararlandõrõlõr. 6) Yayõn Temini Desteği İşletmelerin Ar-Ge çalõşmalarõnda ihtiyaç duyacaklarõ kitap, ansiklopedi, periyodik vb. yayõnlarõn temininde proje süresince % 85 oranõnda destek verilebilir, destek üst limiti (bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. 7) Yurtdõşõ Kongre, Konferans, Panel, Sempozyum, Teknoloji Fuarlarõna Katõlõm Desteği İşletmelerin, yurtdõşõ kongre, konferans, panel, sempozyum, teknoloji fuarlarõna katõlõmõ desteklenir. Destekleme oranõ % 85 olup, üst limiti proje süresince (üç bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. Bu destek çerçevesinde; Her işletmeden bir yetkili temsilcinin programõn düzenlendiği yere ekonomik tarife üzerinden havayolu/karayolu/demiryolu/denizyolu ile gidiş-dönüş ulaşõmõ Her işletmeden bir yetkili temsilcinin programõn düzenlendiği ülkedeki programõ kapsayan en fazla 5 (beş) gecelik konaklama ücretinin; bir gecelik konaklama ücretinin en fazla 100 (yüz) Euro karşõlõğõ kõsmõ ve kongre katõlõm ücreti desteklenir. Uygulayan kuruluşlar Teknoloji Geliştirme Merkezleri, KOSGEB İşletmeler Geliştirme Merkezleri (Üniversite-Sanayi Odalarõ ile işbirliği protokolü kapsamõnda) 41

54 Faydalanan hedef kitle KOSGEB Kanunu gereği KOBİ kapsamõna giren ve yenilikçi Ar-Ge projesi olan işletmeler ve girişimciler. Miktarõ ve koşullarõ Geri ödemeli destek miktarõ = Geri ödemesiz destek miktarõ = Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi Rakamsal olarak getirisi: Teknoloji Geliştirme Merkezlerinde son beş yõlda bugüne kadar desteklenen yaklaşõk 480 Ar-Ge projesi kapsamõnda,bu işletmelerde yaklaşõk kişiye istihdam olanağõ yaratõlmõştõr. Elektronik,robotik ve iletişim alanlarõndaki bu işletmeler bu merkezlerin katkõ ve destekleri ile önemli oranda ithal ikamesi yaratarak ihracat potansiyeli yakalamõşlardõr. Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti TEKMER ve DTİ (Duvarsõz Teknoloji İnkubatorü) için son üç yõlda (2000, 2001, 2002) yaklaşõk 4 Trilyon 330 Milyar tutarõnda destek sağlanmõştõr. AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) AB ve DTÖ kriterlerine uygun Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ Ar-Ge ve Teknoloji geliştirme amaçlõ olarak TTGV ve TÜBİTAK tarafõndan farklõ koşullar ve oranlarda olmak üzere KOSGEB hedef kitlesi KOBİ ler ve başlangõç aşamasõndaki firmalar dõşõnda endüstriyel boyutlu projeler ve büyük işletmeler bu kuruluşlar tarafõndan desteklenmektedir. 42

55 5. BİLGİSAYAR YAZILIM KULLANIM DESTEĞİ Destek Programõnõn Amacõ KOSGEB kuruluş kanunu ile belirlenen hedef kitlesini oluşturan, küçük ve orta ölçekli imalat sanayii işletmelerinin ulusal ve uluslararasõ platformlarda rekabet güçlerini artõrmak ve kalite düzeylerini yükseltmek amacõyla Bilgisayar Yazõlõmõ Desteği verilmesidir. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB kanunu, tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan KOSGEB Destekleri Yönetmeliği ve Üniversitelerle yapõlan protokoller Destek Programõnõn Süresi Yõllõk programlar bazõnda süresiz. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçe programõ çerçevesinde 2003 yõlõ için yazõlõm kullanõm desteği çerçevesinde 900 Milyar TL öngörülmektedir. Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Geri ödemesiz destek programõ Uygulayan kuruluşlar KOSGEB Merkezleri Faydalanan hedef kitle KOSGEB kuruluş kanununda tanõmlanan imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren, Sözleşmeli Paket Destek Programõndan yararlanan işletmelere, Teknoloji Geliştirme Merkezi, DTİ (Duvarsõz Teknoloji İnkubatörü), İŞGEM lerde (İş Geliştirme Merkezleri) desteklenen İşletmelere ve ORTKA, ORTLAB, ORTEM işletici kuruluşlarõ 43

56 Miktarõ ve koşullarõ Miktarõ: Geri ödemesiz olan bu desteğin üst limiti (on bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõ olup, destekleme oranõ % 75' tir. Koşullarõ: Yönetim bilgi sistemi, tasarõm, üretim, planlama takip ve kontrolü, bakõm - onarõm, proje izleme ve değerlendirme, finansman ve maliyet analizi, simülasyon vb. yazõlõmlar öncelikli olarak destekleme kapsamõna alõnõr. Bu destek, kelime işlem, muhasebe, stok kontrol, arşiv v.b yazõlõmlarõ kapsamaz. Destek limiti içinde olmak şartõyla bir işletmeye birden fazla yazõlõm ihtiyacõ için destek sağlanabilir. Ancak; bir İşletmeye aynõ konu/yazõlõm için bir kez destek sağlanõr. İşletmede mevcut bir yazõlõmõn yeni versiyonunun temini için destek verilmez. Bu destekten yararlanan bir İşletme, bir başka yazõlõm için destek aldõğõ tarihten 24 (yirmi dört) ay sonra tekrar başvuru yapabilir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: - Rakamsal olarak getirisi Geri dönüşsüz destek - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti 2002 yõlõ itibariyle 8 KOBİ 103 Milyar TL - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) AB ve DTÖ kriterlerine uygun - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ TTGV ve Yazõlõm Destek Tic. A.Ş. nin benzer destekleri vardõr. 44

57 6. KOBİ EĞİTİM DESTEĞİ Destek Programõnõn Amacõ KOSGEB in geliştirme ve destekleme faaliyetlerinin uygulayõcõ birimleri olan Küçük İşletmeler Geliştirme Merkezleri ve Teknoloji Geliştirme Merkezleri yõl içinde uygulanan Planlõ Eğitim Programlarõnda yer vermedikleri; yeni ve ileri teknoloji, modern üretim ve yönetim teknikleri konularõnda, KOBİ lerde istihdam edilen işgücünün eğitim ihtiyaç ve taleplerini karşõlamak üzere, yurtiçi özel/kamu eğitim kurum ve kuruluşlarõna ait programlara katõlõmlarõnõ sağlamak üzere geliştirilen finansal destek programõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu nun ilgili maddeleri, KOSGEB İcra Komitesi nin tarih ve 2002/018 sayõlõ kararõ ile kabul edilen KOSGEB Eğitim Hizmet ve Destekleri Yönetmeliği ve 19/12/2002 tarih ve 8691 sayõlõ 2002/12 no lu Genelge ile kabul edilen KOSGEB KOBİ Eğitim Hizmet ve Destekleri Uygulama Esas ve Usulleri Destek Programõnõn Süresi KOBİ Eğitim Desteği konusunda süre kõsõtlamasõ bulunmamaktadõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Kaynağõ KOSGEB Destek Programõ Bütçesi olup, miktarõ KOSGEB Başkanlõk Makamõ tarafõndan belirlenir. (Halen 4000 olarak uygulanmaktadõr). Uygulayan kuruluşlar KOSGEB (Küçük İşletmeler Geliştirme Merkezleri, Teknoloji Geliştirme Merkezleri), Faydalanan hedef kitle Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi İşletmeleri çalõşanlarõ Miktarõ ve koşullarõ 4000 (İşletmenin bulunduğu ilde herhangi bir KOSGEB birimine ait planlõ eğitim programõnda yer almayan konularda, işletmenin bulunulan yõl içerisinde aynõ eğitim konularõnda herhangi bir KOSGEB biriminin KOBİ eğitim desteği uygulamasõndan 45

58 yararlanmamõş olmasõ ve işletmenin eğitim hizmeti alacağõ özel/kamu eğitim kurum ve kuruluşunun KOSGEB Eğitmen/Eğitim Kuruluşlarõ Veri Tabanõ nda yer almasõ koşullarõ ile uygulanõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: KOBİ Eğitim Desteğinin etkinliğinin değerlendirilmesi müşteri memnuniyeti anketleriyle yapõlmaktadõr. KOSGEB birimleri tarafõndan, KOBİ Eğitim Desteğinden yararlanan katõlõmcõlarõn kazandõklarõ bilgi, beceri ve davranõşlarõn eğitim sonrasõ uygulamadaki etkisini, işyerinde üretim veya hizmetlere katkõsõnõ değerlendirmek amacõyla, program bitiminden en az üç ay sonra, işverenler tarafõndan doldurulmak üzere, Katõlõmcõ İzleme Anketleri uygulanõr ve değerlendirilir. Değerlendirme sonuçlarõ, bir sonraki yõlõn Eğitim Program Planõ hazõrlanõrken dikkate alõnõr. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti KOBİ Eğitim Desteği kapsamõnda 2001 yõlõnda toplam 62 Milyar TL., 2002 yõlõnda ise 55 Milyar TL. destek verilmiştir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ Konu ile ilgili DTM nin görüşü Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ tarafõndan yürütülmekte olan 2000/2 sayõlõ Eğitim Yardõmõ Hakkõnda Tebliğ çerçevesinde, Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ) ile Sektörel Dõş Ticaret Şirketlerinin (SDŞ),! Dõş Ticaret, Gümrük ve Kambiyo Mevzuatõ,! İhracat için pazar ve müşteri bulma, pazar analizi, pazar araştõrmasõ, alõcõyla müzakere ve yazõşma teknikleri ve fiyat verme,! İhracata ulusal ve uluslararasõ finansman sağlama teknikleri,! Rekabet hukuku ve koşullarõ ile Avrupa Birliği ve Dünya Ticaret Örgütü mevzuatõ, uluslararasõ pazarlama teknikleri,! Moda-Marka tasarõmõ, 46

59 konularõnda gerçekleştireceği eğitim faaliyetlerine ilişkin harcamalarõ KOBİ ler için % 50, SDŞ ler için % 75 oranõnda desteklenmektedir. KOSGEB ve DTM tarafõndan uygulanan Eğitim Yardõmõ kapsamõnda farklõ eğitim programlarõ desteklenmekle birlikte, sadece genel eğitim programlarõ açõsõndan bir mükerrerlik söz konusudur. Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. 7. CE İŞARETLEMESİNE İLİŞKİN TEST VE GENEL TEST/ANALİZ DESTEKLERİ Destek Programõnõn Amacõ İşletmelerin ürün kalitelerinin artõrõlmasõ, yeni ürün geliştirmeleri, uluslar arasõ pazarlarda talep edilen ürün belgelerinin temini için, KOSGEB Laboratuarlarõ dõşõnda KOSGEB Biriminin uygun bulduğu yurtiçi/yurtdõşõ kamu veya özel sektör kurum/kuruluş laboratuarlarõna yaptõrdõğõ test, analiz ve CE İşaretlemesi uygunluk değerlendirme kapsamõnda işletmelerin desteklenmesi. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB kanunu ve tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan KOSGEB Destekleri Yönetmeliği 47

60 Destek Programõnõn Süresi CE İşaretlemesine İlişkin Test ve Genel Test/Analiz Destekleri konusunda süre kõsõtlamasõ bulunmamaktadõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Bu destek programõ kapsamõnda KOSGEB tarafõndan desteklenen işletmelerin test ve analiz bedelleri geri ödemesiz olarak sağlanmaktadõr. Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle İşletmeler Miktarõ ve Koşullarõ CE işaretlemesi testleri için İşletme başõna sağlanacak toplam destek tutarõ (on bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõ, Genel test/analiz için işletme başõna sağlanacak toplam destek tutarõ (beş bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõ olup destek oranlarõ Gelişmiş Yörelerde % 50, Normal Yörelerde % 60, K.Ö.Y lerde % 70 dir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: Destek uygulamasõ yeni başlayacaktõr. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde AB ve GATT kurallarõ ile uyumlu olarak yürütülecektir. 48

61 - Mükerrer veya Aynõ Amaçlõ Başka Desteklerin Olup Olmadõğõ Konu ile ilgili DTM nin görüşü Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ tarafõndan 97/5 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ çerçevesinde CE işaretlemelerine ilişkin harcamalar, % 50 oranõnda desteklenmektedir. Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Konu ile ilgili ASO nun görüşü DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. Konu ile ilgili TOBB un görüşü KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. 8. PATENT, FAYDALI MODEL, ENDÜSTRİYEL TASARIM DESTEĞİ Destek Programõnõn Amacõ İhracat potansiyeli bulunan, teknoloji yoğun yeniliklerin, yeni ürünlerin ve usullerin geliştirilmesi sonucunda, TPE tarafõndan verilen patent, faydalõ model belgesi veya endüstriyel tasarõm tescili belgesinin alõnmasõ sõrasõnda yapõlan harcamalarõn bir kõsmõnõn işletmelere geri ödemesiz destek olarak verilmesi. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB kanunu ve tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan KOSGEB Destekleri Yönetmeliği 49

62 Destek Programõnõn Süresi KOSGEB Bütçesinde destek için ayrõlan ödeneğe bağlõ olarak desteğin verilmesi sürdürülecektir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle İşletmeler Miktarõ ve koşullarõ: Miktarõ: Patent Belgesi için işletme başõna Euro karşõlõğõ TL. olup Azami Destek Oranõ işletme başõna %75 dir. Faydalõ Model Belgesi için işletme başõna Euro karşõlõğõ TL. olup Azami Destek Oranõ işletme başõna %75 dir. Endüstriyel Tasarõm için işletme başõna Euro karşõlõğõ TL. olup Azami Destek Oranõ işletme başõna %75 dir. Koşullarõ: TPE den yukarõda adõ geçen belgeler alõndõktan sonra işletme 6 ay içerisinde KOSGEB birimine talep başvurusunda bulunur. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: Destek uygulamasõ yeni başlayacaktõr. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ DTM tarafõndan uygulanan Patent, Faydalõ Model ve Endüstriyel Tasarõm Tescili Desteği kapsamõnda sadece gerçek kişiler desteklenirken KOSGEB tarafõndan yeni 50

63 uygulamaya konulan bu yardõm programõnda işletmeler desteklenmektedir. Bu itibarla, herhangi bir mükerrer uygulama söz konusu değildir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. 9. YEREL EKONOMİK ARAŞTIRMA DESTEĞİ Destek Programõnõn Amacõ Yörelerdeki doğal kaynaklar, mevcut altyapõ ve üstyapõ, ekonomik durum, sanayi envanteri vb. çalõşmalarla analizlerin yapõlmasõ ve uygun yatõrõm alanlarõnõn tespit edilmesinin desteklenmesi ile, uygun ve karlõ yatõrõmlarõn gerçekleşmesi, ekonomik ve sosyal gelişme ile bölgesel kalkõnmaya esas teşkil edecek stratejik planlarõn oluşturulmasõ amaçlanmõştõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlõğõ Kuruluş Kanununun 4. ve 12. maddelerine dayanõlarak hazõrlanmõştõr. Destek Programõnõn Süresi Bütçe imkanõ dahilinde sürekli bir destektir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Bilgi bulunmamaktadõr. Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle Bu destekten, KOSGEB tarafõndan gerçekleştirilen özel amaçlõ projeler çerçevesinde işbirliği yapõlan Meslek Kuruluşlarõ (TOBB, TESK ve bünyelerindeki odalar, 51

64 borsalar, birlikler ve bunlarõn katõlõmlarõ ile kurulan şirket, dernek ve vakõflar, küçük sanayi siteleri ve organize sanayi bölgeleri yönetimleri ile buralarda bulunan kooperatif ve dernekler, sektörel / bölgesel bazda ihtisaslaşmõş dernek, birlikler, vakõf ve kooperatifler) yararlanabilir. Miktarõ ve Koşullarõ KOSGEB Destek Miktarõ Üst Limiti; EURO (onbeş bin) karşõlõğõ Türk Lirasõ olarak belirlenmiştir. Yörelere Göre Verilecek Katkõ Oranlarõ : YÖRELER Kuruluş Katkõsõ (%) KOSGEB Desteği (%) Gelişmiş Yöreler Normal Yöreler Kalkõnmada Öncelikli Yöreler Geri ödemesiz parasal destektir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: Yeni başlayan bir destektir. - Mükerrer veya Aynõ Amaçlõ Başka Desteklerin Olup Olmadõğõ Mükerrer uygulama bulunmamaktadõr. 10. YENI GIRIŞIMCI DESTEĞI Destek Programõnõn Amacõ Ekonomik kalkõnma ve istihdam sorunlarõnõn çözümünün temel faktörü olan girişimciliğin desteklenmesi, yaygõnlaştõrõlmasõ ve başarõlõ işletmelerin kurulmasõnõ sağlamak amacõyla yeni girişimcilerin desteklenmesi Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB kanunu ve tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan KOSGEB Destekleri Yönetmeliği 52

65 Destek Programõnõn Süresi Bütçe imkanõ dahilinde sürekli bir destektir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Bilgi bulunmamaktadõr. Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Girişimciliği Geliştirme Enstitüsü koordinasyonunda KOSGEB Merkezleri Faydalanan Hedef Kitle İşini yeni kurmuş girişimcilere; sabit yatõrõm giderleri için geri ödemeli, işletme giderleri için geri ödemesiz olarak sağlanan destekler KOSGEB girişimcilik faaliyetlerinden yararlanarak iş planõ hazõrlayan ve işletmesini kurmak isteyen yaklaşõk 50 yeni girişimci Miktarõ ve Koşullarõ Sabit yatõrõm desteği: Azami Euro karşõlõğõ TL (geri ödemeli) İşletme giderleri desteği: Azami Euro karşõlõğõ TL (geri ödemesiz) olmak üzere işletme başõna azami Euro karşõlõğõ TL İşletmenin kuruluş tarihinden itibaren 1 yõllõk süre içerisinde sabit ve işletme giderleri için yapacağõ harcamalarõn en fazla % 80 i desteklenir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi Yeni başlayan bir destektir. 11. İŞ GELIŞTIRME MERKEZI (İŞGEM) DESTEĞI Destek Programõnõn Amacõ Yerel ekonomik ve sosyal gelişmeye katkõda bulunmak üzere yeni ve başarõlõ küçük işletmelerin tesisini sağlamak için kurulmuş İŞGEM lerin etkinlik ve verimliliğinin artõrõlmasõna yöneliktir. 53

66 Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kanunu ve tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan KOSGEB Destekleri Yönetmeliği Destek Programõnõn Süresi Bütçe imkanõ dahilinde sürekli bir destektir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Bilgi bulunmamaktadõr. Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Girişimciliği Geliştirme Enstitüsü koordinasyonunda KOSGEB Merkezleri Miktarõ ve Koşullarõ İşletici Kuruluş tarafõndan faaliyetleri sürdürülen İŞGEM lere; işyeri tahsisi ile sabit yatõrõm giderleri için geri ödemeli, işletme giderleri için geri ödemesiz olarak sağlanan destekler Sabit yatõrõm desteği: azami Euro karşõlõğõ TL (geri ödemeli) İşletme giderleri desteği: azami Euro karşõlõğõ TL (geri ödemesiz) Geri ödemesiz destekleme süresi azami 3 yõl olup, destekleme oranõ 1 yõl: %90, 2 yõl: %80, 3 yõl:% 70 Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi Yeni başlayan bir destektir. 12. YURTİÇİ KOSGEB BÖLGESEL FUARLARINA KATILIM DESTEĞİ Destek Programõnõn Amacõ KOSGEB tarafõndan yapõlacak bölgesel ve sektörel bazlõ pazar araştõrma ve analiz çalõşmalarõ sonucunda elde edilen veriler ve Meslek Kuruluşlarõ ile yapõlacak işbirliği çalõşmalarõ çerçevesinde tespit edilecek bölgelerde belirlenecek sektör ve ürün/ürün gruplarõ için, KOSGEB tarafõndan, en az (beş bin) metrekarelik stand alanõnõ kapsayacak şekilde düzenlenecek olan yurtiçi bölgesel fuarlara imalat sanayi sektöründe 54

67 faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin katõlõmlarõna destek sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu ve KOSGEB Destekleri Yönetmeliği. Destek Programõnõn Süresi Bütçe imkanõ dahilinde sürekli bir destektir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ: Geri Ödemesiz TL desteği Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle KOSGEB Kuruluş Kanunu'nda belirtilen ve imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren ve arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmeler. Miktarõ ve Koşullarõ Ürün Sergileme Desteği; Her işletmeye en az 6 m 2 ve en fazla 24 m 2 stand alanõ için metrekare başõna katõlõm ücretine % 75 oranõnda ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi Yeni uygulamaya konulmuştur. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti Yeni uygulamaya konulmuştur. 55

68 - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde AB ve GATT kurallarõ ile uyumlu olarak yürütülecektir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ Başka bir kurum veya kuruluş tarafõndan aynõ nitelikte bir destek sağlanmamaktadõr. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. B. TÜRKİYE HALK BANKASINCA KULLANDIRILAN KOBİ SANAYİ KREDİLERİ İşyerinde en çok 250 (250 dahil) işçi çalõştõran, kanuni defter kayõtlarõndaki "arsa ve bina hariç" sabit yatõrõm (makina, tesis ve cihazlarõ, taşõt araç ve gereçleri, döşeme ve demirbaşlarõ ile diğerleri toplamõ) net tutarõ 600 milyar Türk Lirasõna kadar olan üretim ve onarõm faaliyetlerinde bulunan işletmeler yararlanabilmektedir. KOBİ'lerin modernizasyonunun temini, makine-ekipman alõmõ ve işletme giderlerinin karşõlanmasõ amacõ ile tesis ve işletme kredisi şeklinde 600 Milyar Türk Lirasõna kadar 2 yõl vadeli ve % 59 faiz oranõ ile kullandõrõlmaktadõr tarih, sayõlõ Resmi Gazetede yayõmlanan 88/12944 sayõlõ Kaynak Kullanõmõnõ Destekleme Hakkõnda Kararõn 4.maddesinde Fon a kesinti yapõlmayacak krediler açõklanarak 1 bendinde T.Halk Bankasõ nca kullandõrõlan ihtisas kredilerinin Kaynak Kullanõmõnõ Destekleme Fon una kesinti yapõlmamasõ hükme bağlanmõştõr. Bu nedenle ihtisas kredisi kapsamõnda olan KOBİ Sanayi Kredilerinde Kaynak Kullanõmõnõ Destekleme Fonu kesintisi yapõlmamaktadõr tarih, mükerrer sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 4369 sayõlõ kanunun 6802 sayõlõ Gider Vergileri kanununda değişiklik yapan 63. maddesi ile

69 sayõlõ Gider Vergileri kanununun 29.maddesinin (m)bendi ile T.Halk Bankasõnõn ihtisas kredileri kapsamõnda Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi İşletmelerine verdiği krediler ya da bu işletmelerin dõş ticaret işlemlerine yaptõğõ aracõlõk hizmetleri dolayõsõyla aldõğõ paralar Banka Sigorta Muameleleri Vergisinden istisna edilmesi hükme bağlanmõştõr. Bu nedenle KOBİ Sanayi Kredilerinde, Banka Sigorta Muameleleri Vergisi istisnasõ uygulanmaktadõr. Şahõs kefaleti, ipotek, ticari işletme rehni, mevduat rehni, hazine bonosu rehni, vb. teminatlar kabul edilmektedir. Teminat oluşturulamamasõ durumunda Kredi Garanti Fonu'nun kefaleti kabul edilebilmektedir. Türkiye Halk Bankasõ tarafõndan sağlanan KOBİ sanayi kredileri yõllar itibarõyla aşağõda verilmektedir. Yõllar Tahsis Miktarõ (milyon TL) Firma Sayõsõ (adet) Teşvik belgeli KOBİ kredi miktarlarõ ise; Yõllar Tesis Kredisi(TL) İşletme Kredisi(TL) Toplam Kredi(TL) Firma Sayõsõ TOPLAM

70 C. AVRUPA YATIRIM BANKASI KAYNAKLI KOBİ KREDİLERİ Destek Programõnõn Adõ GLOBAL III KREDİSİ Destek Programõnõn Amacõ Sanayi (tarõma dayalõ sanayi dahil), turizm ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren özel sektör firmalarõnõn yatõrõmlarõ finanse edilmesi Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ Hazine Müsteşarlõğõ ile Avrupa Yatõrõm Bankasõ (AYB) arasõnda 2003 yõlõnda imzalanan Çerçeve Kredi Anlaşmalarõ ve Türkiye Sõnai Kalkõnma Bankasõ nõn ve Türkiye Vakõflar Bankasõ nõn Avrupa Yatõrõm Bankasõ ile imzaladõklarõ Finansman Anlaşmasõ Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Avrupa Yatõrõm Bankasõ, kredinin tutarõ 200 milyon Euro dur Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Yatõrõm kredisi Uygulayan Kuruluşlar Türkiye Sõnai Kalkõnma Bankasõ ile Türkiye Vakõflar Bankasõ Faydalanan Hedef Kitle Sanayi (tarõma dayalõ sanayi dahil), turizm ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren özel sektör firmalarõ. (Özel sektörün sağlõk ve eğitim sektörlerinde gerçekleştirdiği yatõrõmlar dahil) Miktarõ ve Koşullarõ Miktarõ; Kredi, firmalarca gerçekleştirilen yatõrõmlarõn toplam yatõrõm tutarõnõn azami %50 sinin finansmanõnda kullandõrõlabilmektedir. Bir projeye kullandõrõlabilecek azami 58

71 kredi tutarõ 12.5 milyon Euro dur. Kredi Euro ya da Amerikan Dolarõ olarak kullandõrõlacaktõr. Koşullarõ; Krediden yararlanabilecek KOBİ ler; Çalõşan sayõsõnõn 500 ün altõnda olan, olan, - Son bilanço tarihi itibariyle net sabit kõymetlerin 75 milyon Euro nun altõnda - Firma sermayesinin 1/3 ünden fazlasõnõn yukarõdaki iki maddede belirtilen kriterlere uymayan kuruluşlara ait olmayan işletmeler olarak tanõmlanmõştõr. Yatõrõmlarõn kişi başõ gelir seviyesi Türkiye ortalamasõnõn altõnda olan illerde ya da eğitim ve sağlõk sektörlerinde gerçekleştirilmesi durumunda yatõrõmcõnõn KOBİ niteliğine sahip olmasõ şartõ aranmamaktadõr. 59

72 60

73 III. BÖLGELER VE BÖLGESEL YARDIMLAR Ülkemizde bölgeler gelişmiş, normal ve kalkõnmada öncelikli yöreler olmak üzere üç ana başlõk altõnda toplanmõştõr. Ayrõca bölgesel gelişmiş farklõlõklarõnõn giderilebilmesi amacõyla devlet yardõmlarõ uygulamalarõnda farklõ yöre ve bölge tanõmlarõ kullanõlmaktadõr. A. GELİŞMİŞ YÖRE Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca İstanbul ve Kocaeli il sõnõrlarõ ile Adana, Ankara, Antalya, Bursa, İzmir Büyükşehir Belediyesi sõnõrlarõ içi gelişmiş yöre olarak addedilmiştir. Söz konusu Karar uyarõnca gelişmiş yörelerde uluslar arasõ rekabet gücü kazandõracak, yüksek teknoloji gerektiren, katma değeri yüksek, vergi gelirleri ve istihdam artõrõcõ özelliklerden en az ikisini içeren ve 250 milyon ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõnõ aşan sõnai yatõrõmlar, yüksek teknoloji gerektiren, katma değeri yüksek, vergi gelirlerini ve istihdamõ artõrma özelliklerden bir veya birden fazlasõnõ içeren ve sabit yatõrõm tutarõ 50 milyon ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõnõn üzerindeki Hazine Müsteşarlõğõnca uygun görülecek yatõrõmlar, eğitim yatõrõmlarõ, sağlõk yatõrõmlarõ, turizm yatõrõmlarõ, elektronik sanayi yatõrõmlarõ, çevre korumaya yönelik yatõrõmlar, öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlar, teknoloji geliştirme bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar, AR-GE yatõrõmlarõ, enerji dahil altyapõ yatõrõmlarõ, tersane yatõrõmlarõ (gemi inşa, yüzer havuzlar dahil bakõm ve onarõm tesisleri), gemi ve yat inşa yatõrõmlarõ, maden istihracõna yönelik yatõrõmlar, bilişim teknolojisi yatõrõmlarõ, yazõlõm geliştirme yatõrõmlarõ, uçak ve helikopter yatõrõmlarõ, genel amaçlõ rehabilitasyon merkezleri (zihinsel ve bedensel engelli çocuklar ile yaşlõlar için rehabilitasyon merkezleri dahil) ve huzurevleri yatõrõmlarõ, fuar ve sergi merkezleri yatõrõmlarõ, müze, kongre, kültür ve gösteri merkezleri yatõrõmlarõ, spor kompleksi yatõrõmlarõ, soğuk hava depolarõ veya antrepo yatõrõmlarõ, yurt dõşõna yönelik tedarik zinciri hizmetleri (lojistik) yatõrõmlarõ, kara, deniz, hava ve demiryolu kombine konteyner taşõmacõlõğõ yatõrõmlarõ, uluslar arasõ yolcu taşõmacõlõğõna yönelik otobüs yatõrõmlarõ, havaalanõ yer hizmetleri yatõrõmlarõ, radyo, televizyon, veri yayõncõlõğõ hizmetlerine yönelik yatõrõmlar ile haberleşme yatõrõmlarõ, elektronik rehberlik hizmetleri yatõrõmlarõ, ürünlerin tasarõmõ, testi ve kalite kontrolü ile kalibrasyon, klaslandõrma ve sertifikalandõrma 61

74 hizmetleri yatõrõmlarõ, ilaç sanayi yatõrõmlarõ, kõymetli metal ve taş işleme yatõrõmlarõ, sõnai kalõp üretimi yatõrõmlarõ, basõn ve basõm sanayi yatõrõmlarõ, zemin etüdü ve õslahõna yönelik hizmet yatõrõmlarõ, fotogrametrik usullerle harita yapõmõ yatõrõmlarõ, müteahhitlik hizmetlerine yönelik yatõrõmlar, liman, iskele, rõhtõm ve balõkçõ barõnağõ yatõrõmlarõ, liman, iskele ve rõhtõm hizmetleri yatõrõmlarõ, römorkaj ve kõlavuzluk hizmetleri yatõrõmlarõ, demiryollarõnõn kiralanmasõ suretiyle yük ve eşya taşõmacõlõğõ yatõrõmlarõ, belediye ve il özel idareleri tarafõndan gerçekleştirilecek toplu ulaşõm ve hizmet yatõrõmlarõ, iş makinalarõnõn servis bakõm ve onarõm istasyonlarõ yatõrõmlarõ, otomasyon yatõrõmlarõ, mevcut otomotiv üretim tesisleri içerisinde yer tahsis edilmek suretiyle bu tesislerde üretilen ürünlere ara malõ sağlayacak yan sanayi yatõrõmlarõ ile turizm, fuar ve sergi merkezleri, kongre-kültür-gösteri merkezleri, sağlõk-spor merkezleri gibi birden fazla hizmet üretiminin birlikte gerçekleştirileceği hizmet kompleksi yatõrõmlarõna ait tüm yatõrõm cinsleri için teşvik belgesi düzenlenebilmektedir. Bu yatõrõm konularõ dõşõndaki konularda; komple yeni, entegrasyon ve ürün çeşitlendirmesine yönelik olarak teşvik belgesi düzenlenmemektedir. Gelişmiş yörelerde yapõlacak yatõrõmlarõn desteklenmesine ilişkin bilgi Hazine Müsteşarlõğõnca uygulanmakta olan yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ ile ilgili bölümde verilmiştir. B. NORMAL YÖRE Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca Adana, Ankara, Antalya, Bursa ve İzmir Büyükşehir Belediyesi sõnõrlarõ dõşõ, Afyon, Aydõn, Balõkesir, Bilecik, Bolu, Burdur, Çanakkale (Bozcaada ve Gökçeada ilçeleri hariç), Denizli, Düzce, Edirne, Eskişehir, Gaziantep, Hatay, Isparta, Kayseri, Kõrklareli, Konya, Kütahya, Manisa, Mersin, Muğla, Sakarya, Tekirdağ, Uşak ve Yalova illeri normal yöre olarak addedilmiştir. Normal yörelerde yapõlacak yatõrõmlarõn desteklenmesine ilişkin bilgi Hazine Müsteşarlõğõnca uygulanmakta olan yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ ile ilgili bölümde verilmiştir. 62

75 C. KALKINMADA ÖNCELİKLİ YÖRE 8/10/2002 tarihli ve 2002/4810 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ uyarõnca Yüksek Planlama Kurulunca belirlenen Adõyaman, Ağrõ, Aksaray, Amasya, Ardahan, Artvin, Bartõn, Batman, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Çanakkale (Bozcaada ve Gökçeada İlçeleri), Çankõrõ, Çorum, Diyarbakõr, Elazõğ, Erzincan, Erzurum, Giresun, Gümüşhane, Hakkari, Iğdõr, Kahramanmaraş Karabük, Karaman, Kars, Kastamonu, Kilis, Kõrõkkale, Kõrşehir, Malatya, Mardin, Muş, Nevşehir, Niğde, Ordu, Osmaniye, Rize, Samsun, Siirt, Sinop, Sivas, Şanlõurfa, Şõrnak, Tokat, Trabzon, Tunceli, Van, Yozgat ve Zonguldak illeri kalkõnmada öncelikli yöre olarak addedilmiştir. Bölgeler arasõ dengesizliğin giderilmesi amacõyla, Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca usul ve esaslarõ Hazine Müsteşarlõğõnca uygulanmakta olan yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ ile ilgili bölümde belirtildiği üzere gelişmiş yörelerden kalkõnmada öncelikli yörelere taşõnacak yatõrõmlar için yatõrõm kredisi ve kalkõnmada öncelikli yörelerde yapõlacak imalat sanayi, tarõmsal sanayi ve madencilik yatõrõmlarõ için yatõrõm ve işletme kredisi öngörülebilmektedir. D. ÖZEL AMAÇLI BÖLGELER 1. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞINCA UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca endüstri bölgeleri, teknoloji geliştirme bölgeleri, Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõnca belirlenen özel organize sanayi bölgeleri ve küçük sanayi sitelerinden oluşan organize küçük sanayi bölgeleri dahil organize sanayi bölgeleri özel amaçlõ bölge olarak tanõmlanmõştõr. Bu bölgelerde yapõlacak yatõrõmlar Hazine Müsteşarlõğõnca sektörel kõsõtlamalar dõşõndaki genel kõsõtlamalara tabi olmaksõzõn Hazine Müsteşarlõğõnca uygulanmakta olan yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ ile ilgili bölümde belirtilen destek unsurlarõndan yararlandõrõlmak suretiyle desteklenmektedir. Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca usul ve esaslarõ Hazine Müsteşarlõğõnca uygulanmakta olan yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ ile ilgili bölümde 63

76 belirtildiği üzere gelişmiş yörelerden özel amaçlõ bölgelere taşõnacak yatõrõmlar için yatõrõm kredisi de öngörülebilmektedir. 2. SANAYi VE TİCARET BAKANLIĞINCA UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİ ve KÜÇÜK SANAYİ SİTELERİ Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) ve Küçük Sanayi Siteleri (OSB) yapõm hizmetleri, OSB etüt hizmetleri, OSB kamulaştõrma hizmetleri, Destek Programõnõn Amacõ OSB lerin kamulaştõrma altyapõ (yol, su, kanalizasyon, yağmursuyu, atõk su arõtma tesisleri vb.) tesisleri inşaatlarõ yapõm hizmetleri, KSS lerinin altyapõ ve üst yapõ inşaatlarõnõn yapõm hizmetleri, doğrultusunda Sanayinin disipline edilmesi, Şehrin planlõ gelişmesine katkõda bulunulmasõ, Birbirini tamamlayõcõ ve birbirinin yan ürününü teşvik eden sanayicilerin bir arada ve bir program dahilinde üretim yapmalarõyla, üretimde verimliliğin ve kar artõşõnõn sağlanmasõ, Sanayinin az gelişmiş bölgelerde yaygõnlaştõrõlmasõ, Tarõm alanlarõnõn sanayide kullanõlmasõnõn disipline edilmesi, Sağlõklõ, ucuz, güvenilir bir altyapõ ve ortak sosyal tesisler kurulmasõ, Müşterek arõtma tesisleri ile çevre kirliliğinin önlenmesi, Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3143 sayõlõ Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ Kuruluş Kanununun 11 inci maddesi, 15/04/2000 tarih ve sayõlõ Resmi Gazetede yayõmlanan 4562 sayõlõ OSB Kanunu, 64

77 01/04/2002 tarih ve sayõlõ Resmi Gazetede yayõmlanan OSB Uygulama Yönetmeliği, Destek Programõnõn Süresi Yõllõk Yatõrõm Programlarõ ile Projelerin bitim sürelerine göre her yõl belirlenmektedir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Bakanlõk Bütçesine Konan ödenekler ve Maliye Bakanlõğõ tarafõndan tahsis edilen ödenekler Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ OSB lerin kamulaştõrma altyapõ (yol, su, kanalizasyon, yağmursuyu, atõk su arõtma tesisleri vb.) tesisleri inşaatlarõ yapõm hizmetlerinin desteklenmesi, KSS lerinin altyapõ ve üst yapõ inşaatlarõnõn yapõm hizmetlerinin desteklenmesi, Uygulayan Kuruluşlar Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ, Faydalanan Hedef Kitle OSB lerde Yatõrõm yapacak olan Müteşebbisler, KSS lerinde küçük sanatkarlar, Miktarõ ve Koşullarõ Proje bazõnda ve proje keşfine uygun olarak desteklenmektedir. OSB ler: -Kalkõnmada öncelikli yörelerde (KÖY); %10 faiz oranõ ile %99 Bakanlõk Katõlõm payõ ve 5 yõl ödemesiz toplam 15 yõl geri ödemeli, - Normal illerde : %15 faiz oranõ ile %95 Bakanlõk Katõlõm payõ ve 3 yõl ödemesiz toplam 11 yõl geri ödemeli, - Gelişmiş illerde : %20 faiz oranõ ile %90 Bakanlõk Katõlõm payõ ve 2 yõl ödemesiz toplam 9 yõl geri ödemeli, KSS lerin üst yapõ inşaatlarõ: 65

78 - KÖY ler ; %10 faiz oranõ ile %70Bakanlõk katõlõm payõ ve 1 yõl ödemesiz toplam 11 yõl geri ödemeli, - Normal illerde : %15 faiz oranõ ile %60 Bakanlõk katõlõm payõ ve 1 yõl ödemesiz toplam 11 yõl geri ödemeli, - Gelişmiş illerde : %20 faiz oranõ ile %50 Bakanlõk katõlõm payõ ve 1 yõl ödemesiz toplam 11 yõl geri ödemeli, KSS alt yapõ inşaatlarõ ise aynõ faiz oranlarõ ve %100 Bakanlõk katõlõm payõ olarak desteklenmektedir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: - Rakamsal olarak getirisi OSB Projeleri: 1962 yõlõndan 2002 yõlõ sonuna kadar hektar büyüklüğünde 70 adet organize sanayi bölgesi hizmete sunulmuş olup bunlardan 16 adedinin atõk su arõtma tesisleri inşa edilmiştir yõlõ yatõrõm programõnda hektar büyüklüğünde 116 adet devam eden, 83 adet etüt proje, 2 adet yeni proje, 2 adet noksan kalan işler projesi, 8 adet arõtma tesisi, olmak üzere toplam 211 adet OSB ve arõtma tesisi projesi yer almaktadõr yõlõnda 8 adet (5 adet OSB, 2 adet arõtma ve 1 adet OSB noksan kalan işler projesi olmak üzere) organize sanayi bölgesi tamamlanarak sanayicinin hizmetine sunulmuştur. KSS Projeleri: 1965 yõlõnda başlatõlmõş ve 2002 yõlõ sonuna kadar hizmete sunulan toplam 362 adet küçük sanayi sitesi ile işyerinde yaklaşõk kişiye, daha sağlõklõ şartlarda çalõşma imkanõ sağlanmõştõr yõlõ yatõrõm programõnda işyerlik 136 adet devam eden, 1 adet yeni proje, 1 adet altyapõ, 3 adet noksan kalan işler, 1 adet deprem hasarlarõ onarõmõ projesi, olmak üzere toplam işyerinden müteşekkil 142 adet küçük sanayi sitesi projesi yer almaktadõr. 66

79 - Yõllar itibarõyla Kamuya maliyeti Tamamlanan OSB projeleri için 2002 yõlõ fiyatlarõyla toplam 529 trilyon TL tutarõnda kredi kullandõrõlmõştõr. Devam eden OSB projelerin proje tutarõ 471 trilyon TL. olup, bu projeler için 2002 yõlõ genel bütçesinden toplam 43 trilyon ödenek tahsis edilmiştir Tamamlanan KSS projeleri için 2002 yõlõ fiyatlarõyla toplam 1.191,7 trilyon TL tutarõnda kredi kullandõrõlmõştõr yõlõ yatõrõm programõnda yer alan KSS projelerin proje tutarõ 2002 yõlõ fiyatlarõyla 367 trilyon TL dir. Bu projelerden 14 adedi (13 KSS projesi 1 adet noksan kalan işler olmak üzere) tamamlanmõştõr. Bu projeler için 2002 yõlõ genel bütçesinden toplam 27 trilyon 650 milyar ödenek tahsis edilmiştir. - AB/DTÖ ye Uygunluğu AB/DTÖ kriterlerine uygundur. - Mükerrer veya Aynõ Amaçlõ Başka Desteklerin Olup Olmadõğõ Mükerrer ve aynõ amaçlõ başka destek yoktur. Ayrõca, Hazine Müsteşarlõğõnca, Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ tarafõndan belirlenen özel organize sanayi bölgeleri ve küçük sanayi sitelerinden oluşan organize küçük sanayi bölgeleri dahil organize sanayi bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar, Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar ile Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatõrõmlarõnda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca sektörel kõsõtlamalar dõşõndaki genel kõsõtlamalara tabi olmaksõzõn destek unsurlarõndan yararlandõrõlmak suretiyle desteklenmektedir. Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca gelişmiş yörelerden organize sanayi bölgelerine taşõnacak yatõrõmlar için yatõrõm kredisi de öngörülebilmektedir. Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatõrõmlarõnda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõnca belirlenen küçük sanayi sitelerinde yapõlacak tüm KOBİ yatõrõmlarõ Hazine Müsteşarlõğõ Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünce desteklenmektedir. 67

80 ENDÜSTRİ BÖLGELERİ Endüstri Bölgeleri etüt ve yapõm hizmetleri, Destek Programõnõn Amacõ Yatõrõmlarõ teşvik etmek, yurt dõşõnda çalõşan Türk işçilerinin tasarruflarõnõ Türkiye de yatõrõma yönlendirmek ve yabancõ sermaye girişinin artõrõlmasõnõ sağlamak. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 19/01/2002 tarih ve sayõlõ Resmi Gazetede yayõmlanan Endüstri Bölgeleri Kanunu, 02/08/2002 tarih ve sayõlõ Resmi Gazetede yayõmlanan Endüstri Bölgeleri Yönetmeliği, 18/03/2002 tarih ve 4562 sayõlõ eki Maliye Bakanlõğõ ile yapõlan protokol Destek Programõnõn Süresi Yõllõk Yatõrõm Programlarõ ile Projelerin bitim sürelerine göre her yõl belirlenmektedir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Bakanlõk Bütçesine Konan ödenekler ve Maliye Bakanlõğõ tarafõndan tahsis edilen ödenekler Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Endüstri Bölgelerinin planlanmasõ ve yapõlmasõ destekleri. Uygulayan Kuruluşlar Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ, Faydalanan Hedef Kitle Endüstri Bölgelerinde yatõrõm yapacak olan yerli ve yabancõ yatõrõmcõlar. Miktarõ ve Koşullarõ Proje bazõnda ve proje keşfine uygun olarak desteklenmektedir. 68

81 Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: - AB/DTÖ ye uygunluğu AB/DTÖ kriterlerine uygundur. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ Mükerrer ve aynõ amaçlõ başka destek yok. Ayrõca, Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca endüstri bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar sektörel kõsõtlamalar dõşõnda genel kõsõtlamalara tabi olmaksõzõn destek unsurlarõndan yararlandõrõlmak suretiyle desteklenmektedir. Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca gelişmiş yörelerden endüstri bölgelerine taşõnacak yatõrõmlar için yatõrõm kredisi de öngörülebilmektedir. TEKNOLOJİ GELİŞTİRME BÖLGELERİ Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu ile Sağlanan Destekler 1. Kamu kurum ve kuruluşlarõ ile üniversite personelinden Bölgede yer alan faaliyetlerde araştõrmacõ personel olarak hizmetine ihtiyaç duyulanlar, çalõştõklarõ kuruluşlarõn izni ile sürekli veya yarõ zamanlõ olarak çalõştõrõlabilirler. Yarõ zamanlõ görev alan öğretim üyesi, öğretim görevlisi, araştõrma görevlisi ve uzmanlarõn bu hizmetleri karşõlõğõ elde edecekleri gelirler, üniversite döner sermaye kapsamõ dõşõnda tutulur. Sürekli olarak istihdam edilecek personele kurumlarõnca aylõksõz izin verilir ve kadrolarõ ile ilişkileri devam eder. Bunlardan 5434 sayõlõ Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandõğõ Kanununa tâbi personelin burada geçirdikleri süreler için emeklilik haklarõ 5434 sayõlõ Kanunun 31 inci maddesi hükümlerine uyulmak kaydõyla saklõ kalõr. Öğretim elemanlarõ 2547 sayõlõ Kanunun 39 uncu maddesinde öngörülen yurt içinde ve yurt dõşõnda geçici görevlendirme esaslarõna göre yapacaklarõ çalõşmalarõ Üniversite Yönetim Kurulunun izni ile Bölgedeki kuruluşlarda yapabilirler. Aylõklõ izinli olarak Bölgede görevlendirilen öğretim üyelerinin Bölgede elde edecekleri gelirler üniversite döner sermaye kapsamõ dõşõnda tutulur. Ayrõca, öğretim elemanlarõ Üniversite Yönetim Kurulunun izni ile yaptõklarõ araştõrmalarõn sonuçlarõnõ ticarileştirmek amacõ ile bu bölgelerde şirket kurabilir, kurulu bir şirkete ortak olabilir ve/veya bu şirketlerin yönetiminde görev alabilirler. 69

82 2. Bölgelerin kurulmasõ için gerekli arazi temini, alt yapõ ve idare binasõ inşasõ ile ilgili giderlerin yönetici şirketlerce karşõlanamayan kõsmõ yardõm amacõyla Bakanlõk bütçesine konulan ödenekle sõnõrlõ olmak üzere karşõlanabilir. 3. Yönetici şirket, bu Kanunun uygulanmasõ ile ilgili işlemlerde her türlü vergi, resim ve harçtan muaftõr. Atõk su arõtma tesisi işleten Bölgelerden, belediyelerce atõk su bedeli alõnmaz. 4. Bölgede yer alan gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin, münhasõran bu Bölgedeki yazõlõm ve AR-GE'ye dayalõ üretim faaliyetlerinden elde ettikleri kazançlarõ, faaliyete geçilmesinden itibaren beş yõl süre ile gelir ve kurumlar vergisinden müstesnadõr. Bakanlar Kurulu, seçilen, hedef alõnan, belirli teknolojik alanlar ve ürünler için on yõla kadar süreyi uzatabilir. 5. Bölgede çalõşan araştõrmacõ, yazõlõmcõ ve AR-GE personelinin bu görevleri ile ilgili ücretleri, Bölgenin kuruluş tarihinden itibaren on yõl süre ile her türlü vergiden istisnadõr. 6. Gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerince bu bölgelerde AR-GE faaliyetlerinde bulunan kişi, kurum veya kuruluşlara makbuz karşõlõğõ sponsor olarak yapõlan bağõş ve yardõmlar toplamõ 193 sayõlõ Gelir Vergisi Kanununun 89 uncu maddesinin (2) numaralõ bendi ile 5422 sayõlõ Kurumlar Vergisi Kanununun 14 üncü maddesinin (6) numaralõ bendinde belirtilen oran ve esaslar dahilinde indirime tâbi tutulur. Destek Programõnõn Amacõ Üniversiteler, araştõrma kurum ve kuruluşlarõ ile üretim sektörlerinin işbirliği sağlanarak, ülke sanayiinin uluslararasõ rekabet edebilir ve ihracata yönelik bir yapõya kavuşturulmasõ maksadõyla teknolojik bilgi üretmek, üründe ve üretim yöntemlerinde yenilik geliştirmek, ürün kalitesini veya standardõnõ yükseltmek, verimliliği artõrmak, üretim maliyetlerini düşürmek, teknolojik bilgiyi ticarileştirmek, teknoloji yoğun üretim ve girişimciliği desteklemek, küçük ve orta ölçekli işletmelerin yeni ve ileri teknolojilere uyumunu sağlamak, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulunun kararlarõ da dikkate alõnarak teknoloji yoğun alanlarda yatõrõm olanaklarõ yaratmak, araştõrmacõ ve vasõflõ kişilere iş imkânõ yaratmak, teknoloji transferine yardõmcõ olmak ve yüksek/ileri teknoloji sağlayacak yabancõ sermayenin ülkeye girişini hõzlandõracak teknolojik alt yapõyõ sağlamaktõr. 70

83 Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ Teknoloji geliştirme Bölgeleri Kanunu; Kanun No. 4691; Kabul Tarihi : ; Resmi Gazete Sayõsõ: ve Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği; Tarih ve sayõlõ Resmi Gazete. Destek Programõnõn Süresi 4. maddedeki destekler 5 yõl, ancak 10 yõla uzatõlabilir. 5. maddedeki destekler 10 yõl süreli. Diğer destekler yasanõn yürürlükte kaldõğõ sürece geçerlidir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ 2. maddedeki destek 2004 yõlõ Bakanlõk bütçesine konulacak ödenekle sağlanacak. Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Destekleri Uygulayan Kuruluşlar Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ, Maliye bakanlõğõ, İlgili Üniversiteler. Faydalanan Hedef Kitle Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Yönetimi ve Bu bölgelerde faaliyet gösteren kuruluşlar ile bu kuruluşlarda çalõşan araştõrõcõlar. Miktarõ ve Koşullarõ Bu desteklerden yararlanmak için faaliyetin Teknoloji Geliştirme Bölgesi olarak ilan edilen alanda yapõlmasõ ve AR-GE kapsamõnda olmasõ gerekmektedir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: Teknoloji Geliştirme Bölgeleri ile ilgili düzenleme ve destekler yeni uygulanmaya konulduğundan, bu konudaki gelişmeler belli bir süre sonra alõnabilecektir. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu yla sağlanan desteklerin belli bir süre uygulanmasõ, gelişmelerin izlenmesi ve ihtiyaç duyulmasõ halinde ilave desteklerin gündeme getirilmesi daha uygun olacaktõr. 71

84 - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ Teknoloji Geliştirme Bölgelerindeki yatõrõmlar diğer devlet yardõmlarõndan da istifade edebilmektedir. TUBİTAK, TTGV, KOSGEB benzer destekler vermektedir. Ayrõca, Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca teknoloji geliştirme bölgelerinde yapõlacak yatõrõmlar sektörel kõsõtlamalar dõşõnda genel kõsõtlamalara tabi olmaksõzõn Bölüm 2.4. te belirtilen vergisel destek unsurlarõ ile Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Uygulama Yönetmeliğinde tanõmlanan yönetici şirketin görüşü alõnarak, 400 milyar Türk Lirasõnõ geçmemek üzere gerekli makine ve teçhizat ile yazõlõm giderlerinin azami %50 sine kadar yatõrõm kredisi veya gelişmiş yörelerden bu bölgelere taşõnacak yatõrõmlar için kredi de kullandõrõlmak suretiyle desteklenmektedir. ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİ, ENDÜSTRİ BÖLGELERİ VE TEKNOLOJİ GELİŞTİRME BÖLGELERİNDEKİ ÜRETİM VE AR-GE BİNALARI İLE KÜÇÜK SANAYİ SİTELERİ ALTYAPI VE ÜSTYAPI İNŞAAT UYGULAMA PROJE DESTEĞİ Destek Programõnõn Amacõ Küçük Sanayi Siteleri, Organize Sanayi Bölgeleri, Endüstri Bölgeleri ve Teknoloji Geliştirme Bölgeleri içinde yer alacak işletmeler ve yatõrõmcõlarõn üretim tesisleri ve Ar-Ge binalarõnõn inşaat uygulama projeleri ile KSS altyapõ, üstyapõ inşaat uygulama projelerinin yaptõrõlmasõna geri ödemesiz parasal destek verilmesi ile üretim ve istihdamõn arttõrõlmasõ, yeni teknolojilerin geliştirilmesidir. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlõğõ Kuruluş Kanununun 4. ve 12. maddelerine dayanõlarak hazõrlanmõştõr. Destek Programõnõn Süresi Bütçe imkanõ dahilinde sürekli bir destektir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Destek Bütçesi içinden 17.3 Trilyon (2003) 72

85 Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Altyapõ ve Üstyapõ Projeleri Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Hizmet Birimleri Faydalanan Hedef Kitle Bu destekten; T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ nõn altyapõ ve üstyapõ kredi desteğinden yararlanan ve yararlanmayan, çeşitli iş kollarõna mensup olan üyelerden oluşan tüm Meslek Kuruluşu/İşletme, Girişimci ve Küçük Sanayi Sitesi Yapõ Kooperatifleri ile yararlanmaktadõr. Miktarõ ve Koşullarõ Her proje başvurusu için EURO Yatõrõm Yeri Destek Verilecek Projeler Yöreler KOSGEB Desteği Kuruluş Payõ Endüstri Bölgeleri ve Organize Sanayi Bölgeleri, KSS Entegre üretim tesisleri ve destek binalarõ inşaat uygulama projeleri, KSS altyapõ ve üstyapõ projeleri Gelişmiş Y. %60 %40 Normal Y. %70 %30 K.Ö.Y. %80 %20 Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Bilimsel araştõrma binalarõ ve üretim birimleri inşaat uygulama projeleri Tüm Yöreler için %80 %20 Geri ödemesiz parasal destektir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: Yeni başlayan bir destektir. - Mükerrer veya Aynõ Amaçlõ Başka Desteklerin Olup Olmadõğõ Yoktur. 73

86 UYGULAYICI KURULUŞLARIN DEĞERLENDİRMESİ Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ OSB ve KSS Destek aracõndan beklenen fayda sağlanmõştõr. Endüstri Bölgeleri yeni bir uygulamadõr. Beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ önümüzdeki yõllarda belli olacaktõr Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar Yõllõk Yatõrõm Programlarõna yeteri kadar ödenek konmamasõ ve ödeneklerin zamanõnda açõlmamasõ projelerin planlanan sürede bitirilmesini engellemektedir. Bu projeler için yatõrõm programlarõna konan ödenek ve yõl içinde ilave edilen ek ödenek toplamõnõn bu proje için yatõrõm programõna teklif edilen ödenek miktarlarõnõ karşõlama oranlarõ aşağõdaki gibidir , , , , , , , , , , , , , , , ,20 Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler Yatõrõm programõnda yer alan projelere planlanmõş ödeneklerin konmasõ, projeler arasõnda önceliklerin belirlenmesi, doğru kriterlere öncelik verilmesi, yatõrõmlarõ harekete geçirecek diğer teşvik tedbirlerinin artõrõlmasõ gerekmektedir. 1. YATIRIM İNDİRİMLERİ Uygulamada Karşõlaşõlan Sorunlar Kalkõnmada öncelikli bölgelerde de yatõrõm indirimlerinin aynõ olmasõ, bu yörelerdeki yatõrõmcõlarõn Özel Amaçlõ Bölgeler dõşõnda da yatõrõm yapmasõnõ özendirmektedir. Bu yüzden altyapõsõ tamamlanmõş, parsel tahsisi aşamasõna gelmiş OSB ler boş kalmaktadõr. 74

87 Yapõlmasõ Gerekenler Yatõrõm indirimi kalkõnmada öncelikli yörelerdeki Özel Amaçlõ Bölgelerin lehine daha avantajlõ hale getirilmelidir. Bu sayede çevreye duyarlõ bir şekilde üretim yapõlmasõ amaçlanan bu bölgelere müteşebbislerin gelmesi hõzlanacaktõr. 2. ENERJİ FİYATLARI Mevcut Durum Özel Amaçlõ Bölgelerde faaliyette olan tesislerin kullandõğõ enerji fiyatlarõ ile bu bölgeler dõşõndaki yerlerdeki enerji fiyatlarõ arasõnda fark bulunmamaktadõr. Uygulamada Karşõlaşõlan Sorunlar Bu bölgelerin daha kõsa sürede dolmasõnõ engelleyen sebeplerden birisidir. Yapõlmasõ Gerekenler Özel Amaçlõ Bölgelerin birer cazibe merkezi haline gelebilmesi için, bu bölgelerde kullanõlan enerji fiyatlarõnõn düşürülmesi üretimde kullanõlan girdi maliyetlerine direk yansõmasõna sebep olacak ve çevreye duyarlõ bir şekilde üretim yapõlmasõ amaçlanan bu bölgelere müteşebbislerin gelmesi hõzlanacaktõr. 3. ARITMA TESİSLERİNDE KULLANILAN ENERJİ FİYATLARI Mevcut Durum Özel Amaçlõ Bölgelerdeki Arõtma Tesislerinde kullanõlan enerji fiyatlarõnõn indirimli uygulanmamaktadõr. Uygulamada Karşõlaşõlan Sorunlar Bu bölgelerdeki arõtma tesislerinde kullanõlan enerji fiyatlarõ tarihinden itibaren normal sanayi ortalamasõna göre TL daha az uygulanmakta iken, bu fark sürekli azaltõlarak tarihinde sõfõrlanmõştõr. Arõtma tesislerinin işletme giderlerinde en büyük girdi olan bu maliyetler sanayicilerin ürettikleri ürünlerin maliyetlerini direk etkilemekte ve bu bölgelerin dõşõnda arõtma tesisi olmadan faaliyette bulunan işletmeler ile rekabet gücünü zayõflatmaktadõr. 75

88 Yapõlmasõ Gerekenler Bu bölgelerdeki arõtma tesislerindeki enerji fiyatlarõnõn mutlaka sanayi tarifesine göre sürekli olarak en az %50 indirimli uygulanmasõ sağlanmalõdõr. 4. KOBİ YATIRIMLARI: Özel Amaçlõ Bölgelerdeki KOBİ yatõrõmlarõ bu bölgeler dõşõndaki KOBİ yatõrõmlarõna göre daha avantajlõ teşviklerle desteklenmelidir. Farklõ uygulanacak teşvikler bu bölgelerin daha çabuk dolmasõnõ ve üretime geçilmesini sağlayacaktõr. Yukarõdaki desteklere ilaveten KOSGEB tarafõndan Organize Sanayi Bölgeleri, Endüstri Bölgeleri ve Teknoloji Geliştirme Bölgelerindeki Üretim ve Ar-Ge Binalarõ ile Küçük Sanayi Sitelerine Altyapõ ve Üstyapõ İnşaat Uygulama Proje Desteği sağlanmaktadõr. E. BÖLGESEL GELİŞMEYE YÖNELİK YARDIMLAR Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca, bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar, bölgesel ve sektörel kõsõtlamalar uygulanan yatõrõm konularõ ve konfeksiyon dõşõndaki her türlü tekstil, terbiye, entegre olmayan hayvancõlõk, ulaştõrma yatõrõmlarõ hariç olmak üzere, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakõr, Hakkari, Hatay, Kars, Mardin, Muş, Siirt, Şõrnak, Tunceli ve Van illerinde yapõlacak sabit yatõrõm tutarõ 3 trilyon Türk Lirasõnõn üzerindeki en az 75 kişilik istihdam sağlamaya yönelik komple yeni yatõrõmlar olarak tanõmlanmõştõr. Söz konusu Karar uyarõnca bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar için, yatõrõm konularõ dikkate alõnarak tespit edilen aracõ bankaca (Türkiye Kalkõnma Bankasõ, Türkiye Vakõflar Bankasõ, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankasõ, Türkiye Halk Bankasõ ve Türkiye Sõnai Kalkõnma Bankasõ) ekonomik, mali ve teknik yönden projenin değerlendirilmesine ilişkin uygun görüş alõnarak 4,5 trilyon Türk Lirasõnõ aşmamak kaydõyla faizsiz sabit yatõrõm tutarõnõn %30 u kadar yatõrõm kredisi Bölüm 2.4 de belirlenen esaslar dahilinde kullandõrõlabilir. Bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõmlar, yerli yatõrõmcõlar için Hazine Müsteşarlõğõ Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğü ile yabancõ sermayeli yatõrõmlar için aynõ 76

89 Müsteşarlõk Yabancõ Sermaye Genel Müdürlüğünce Bölüm 2.4 de belirtildiği şekilde desteklenmektedir. 1. Enerji Yardõmõ Bölgesel gelişmiş farklõlõklarõnõ giderebilmek ve kalkõnmada öncelikli yörelerde yatõrõmlarõn yapõlmasõnõ cazip hale getirebilmek amacõyla işletmelerin üretim maliyetlerinin azaltõlmasõ yönünde elektrik enerjisi indirimi uygulamasõ yapõlmakta ve enerji fatura bedellerine uygulanacak indirimden doğan zararlar ve mahrum kalõnan karlar Hazine tarafõndan karşõlanmaktadõr. Bu bağlamda, i) Gökçeada ve Bozcaada Belediyelerinin Türkiye Elektrik Kurumu ndan aldõklarõ elektrik Enerjisine Uygulanacak Satõş Tarifesi Hakkõnda 6/9/1990 tarihli ve 90/880 sayõlõ Karar ile 28/12/2002 tarihli ve 2002/5515 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ uyarõnca Çanakkale ili Gökçeada Bozcaada Belediyelerinin tüketmiş olduğu elektrik enerjisine, elektrik enerji satõş tarifesinde belirtilen aktif enerji fiyatõna %50 indirim uygulanmasõ, ii) Teşebbüs, Müessese ve Bağlõ Ortaklõklara Konularõ ile İlgili Görev Verilmesi Hakkõnda 26/2/1999 tarihli ve 99/12478 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ ve Bu Kararda Değişiklik Yapan 5/7/2000 tarihli ve 2000/1101 sayõlõ Karar ile 28/12/2002 tarihli ve 2002/5115 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ uyarõnca Adõyaman, Ağrõ, Ardahan, Bayburt, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakõr, Elazõğ, Erzincan, Erzurum, Gümüşhane, Hakkari, Hatay, Iğdõr, Kars, Mardin, Muş, Ordu, Siirt, Sivas, Şanlõurfa, Şõrnak, Tunceli, Van ve Yozgat illerinde faaliyette bulunan Yatõrõm Teşvik Belgesi kapsamõndaki yatõrõmlarõn (KOBİ Yatõrõm Teşvik Belgesi kapsamõ yatõrõmlar dahil) tamamlama vizesi tarihine kadar yapõlanlarõn tamamlama vizesi yapõldõktan sonraki 3 işletme yõlõ döneminde tüketecekleri elektrik enerjisi bedeline birinci işletme yõlõnda yatõrõmla ilgili tükettikleri elektrik enerjisi fatura bedeline % 50, ikinci yõl %40 ve üçüncü yõl %25 oranlarõnda Türkiye Elektrik Üretim, İletim AŞ. (TEAŞ) ve Türkiye Elektrik Dağõtõm A.Ş. (TEDAŞ) tarafõndan indirim uygulamasõ yapõlmaktadõr. Bu uygulamalar tarihi itibarõyla söz konusu Kararname gereği sona erecektir. Ayrõca, Elektrik Abonesi Bazõ Kişi ve Kuruluşlarõn 8/1/2002 Tarihli ve 4736 Sayõlõ Kanunun 1 inci Maddesi Birinci Fõkrasõ Hükmünden Muaf Tutulmasõ ve Uygulama 77

90 Esaslarõnõn Düzenlenmesine İlişkin 12/4/2002 tarihli ve 2002/4100 sayõlõ Bakanlar Kurulu uyarõnca; i) ETİ Krom A.Ş., ETİ Elektrometalurji A.Ş. ve ETİ Alüminyum A.Ş. ne ilgili abone grubu aylõk ortalama satõş fiyatõnõn %40 altõnda indirimli tarife uygulanmaktadõr. ii) 2634 sayõlõ Turizmi Teşvik Kanununun 16 ncõ maddesine göre turizm belgeli yatõrõm ve işletmelere belgenin geçerlilik süresinin belirtilmesi kaydõyla onaylõ belgelerini ibraz ettikleri takdirde, şantiye dönemi de dahil olmak üzere o bölgedeki mesken ve sanayi abonelerine uygulanan tarifelerden en düşüğü üzerinden elektrik enerjisi verilmektedir. 2. Bedelsiz Yatõrõm Yeri Tahsisi Olağanüstü Hal Bölgesinde ve Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde İstihdam Yaratõlmasõ ve Yatõrõmlarõn Teşvik Edilmesi ile 193 sayõlõ Gelir Vergisi Kanununda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda 4325 sayõlõ Kanun ile getirilen, organize sanayi bölgeleri öncelikli olmak üzere kalkõnmada öncelikli yörelerde, en az on kişilik istihdam öngören teşvik belgeli yatõrõmlar için gerçek ve tüzel kişilere, Hazine ye ait arazi ve arsalarõn mülkiyetlerinin bedelsiz olarak devredilebilmesine yönelik bu destek unsurunun uygulanmasõ Maliye Bakanlõğõ nca (Milli Emlak Genel Müdürlüğü) yapõlmaktadõr. 3. İstihdam Desteği Bölgeler arasõ dengesizliğin giderilmesini sağlamak ve özellikle kalkõnmada öncelikli yörelerde istihdamõn artõrõlmasõ amacõyla Maliye Bakanlõğõ ve Çalõşma ve Sosyal Güvenlik Bakanlõğõnca yapõlan çalõşmalar sonucunda; a) Olağanüstü Hal Bölgesinde ve Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde vergi teşvikleri uygulamayõ ve yatõrõmlara bedelsiz kamu arsa ve arazisi temin etmek suretiyle yatõrõmlarõ ve istihdam imkanlarõnõ artõrmayõ amaçlayan 4325 sayõlõ Kanunun, Olağanüstü Hal Bölgesi kapsamõnda sayõlan illerde yeni işe başlayan işverenlerin bu illerdeki işyerlerinde çalõştõrdõklarõ işçiler ile daha önce faaliyette bulunan işverenlerin tarihinden önce vermiş olduklarõ en son 4 aylõk sigorta prim bordrolarõnda bildirdikleri işçi sayõsõna ilave olarak yeni işe aldõklarõ ve bu işyerlerinde fiilen çalõştõrdõklarõ işçiler için sigorta primi işveren hissesinin tamamõnõn Hazinece karşõlanmasõnõ düzenleyen 6 ncõ maddesi 78

91 hükümleri uyarõnca, Ocak/1998-Kasõm/2002 döneminde toplam işçi (1998 yõlõ işçi, 1999 yõlõ işçi, 2000 yõlõ işçi, 2001 yõlõ işçi, 2002 yõlõ işçi) için, 139 trilyon 54 milyar TL. sigorta primi işveren hissesi Hazinece karşõlanmõştõr. b) Bazõ vergi kanunlarõnda değişiklik yapõlmasõnõ düzenleyen Vergi Usul Kanunu, Amme Alacaklarõnõn Tahsil Usulü Hakkõnda Kanun, Gelir Vergisi Kanunu, Kurumlar Vergisi Kanunu. 190 sayõlõ Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda 4369 sayõlõ Kanunun, tarihi itibariyle faaliyette bulunan gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin tarihinden önce ilgili idareye vermiş olduklarõ son 4 aylõk sigorta prim bordrolarõnda bildirdikleri işçi sayõsõna ilave olarak Kanunun yayõmõ tarihi olan tarihini izleyen beşinci ayõn sonuna kadar işe alõnan ve fiilen çalõştõrõlan işçilerden sendika üyesi olanlarõn ücretlerinden, işe başlanõlan aydan itibaren 36 ay süreyle kesilen ve beyan edilerek tahakkuk ettirilen gelir ve damga vergileri ödemesinin iki yõl süreyle ertelenmesini, aynõ esaslar dahilinde işe alõnan işçiler için, işe başlanõlan aydan itibaren 12 ay süreyle sigorta primi işveren hissesinin yarõsõnõn Hazinece karşõlanmasõnõ, Çalõşanlarõn Tasarrufa Teşvik Edilmesi ve Bu Tasarruflarõn Değerlendirilmesine Dair 3417 sayõlõ Kanun hükümleri ile diğer kanunlardaki işçi sayõsõna bağlõ olarak işverene getirilen yükümlülüklerin doğmasõ halinde, bunlarõn 3 yõl süreyle uygulanmamasõnõ içeren geçici 5 inci maddesinin sigorta primi işveren hissesinin yarõsõnõn Hazinece karşõlanmasõna ilişkin (b) fõkrasõ hükümleri uyarõnca, 1998 yõlõnda 283 milyar TL, 1999 yõlõnda 1 trilyon 8 milyar TL olmak üzere toplam 1 trilyon 291 milyar TL sigorta primleri işveren hissesi hazinece karşõlanmõştõr. c) İş Kanunu, İş ve İşçi Bulma Kurumu Kuruluş ve Görevleri Hakkõnda Kanun ile 572 sayõlõ Bazõ Kanunlarda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda 4382 sayõlõ Kanunun, 1475 sayõlõ İş Kanununun 98 inci maddesinin (C) bendinde değişiklik yapan ve 1475 sayõlõ Kanunun 25 inci maddesi gereğince, % 3 oranõnda özürlü ve aynõ oranda eski hükümlü çalõştõrmakla yükümlü bulunan işverenlerin, kontenjan fazlasõ çalõştõrdõklarõ özürlü ve eski hükümlüler için ödemeleri gereken sigorta primi işveren hissesinin yarõsõnõn Hazinece karşõlanmasõnõ düzenleyen 3 üncü maddesi hükümleri uyarõnca, Ekim/ 1998-Kasõm/2002 döneminde toplam özürlü ve eski hükümlü işçi (1998 yõlõ 221 işçi, 1999 yõlõ

92 işçi, 2000 yõlõ 3996 işçi, 2001 yõlõ 2520 işçi, 2002 yõlõ 8251 işçi) için toplam 547 milyar TL sigorta primi işveren hissesi Hazinece karşõlanmõştõr. d) İstihdamõn Teşviki Amacõyla Ücret Dõşõ Yüklerden Bazõlarõnõn Ödenmesinin Ertelenmesi ile Sosyal Sigortalar Kanunu, Esnaf ve Sanatkarlar ve Diğer Bağõmsõz Çalõşanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanunu ve 631 sayõlõ Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapõlmasõna Dair 4747 sayõlõ Kanun ile, 30/04/2001 tarihi itibarõyla faaliyette bulunan işyerlerinin, 01/06/2001 tarihinden önce Sosyal Sigortalar Kurumuna vermiş olduklarõ Ocak-Nisan 2001 dönemine ait dört aylõk sigorta prim bordrolarõnda bildirdikleri işçi sayõsõna ilave olarak bu Kanunun yayõmõ tarihi olan tarihinden 31/12/2002 tarihine kadar işe aldõklarõ işçiler için işe başlatõlan aydan itibaren 12 ay süreyle ücretlerinden kesilen ve süresinde beyan edilerek tahakkuk ettirilen gelir vergisi ile aynõ işçiler için 12 ay süreyle tahakkuk ettirilecek sigorta primleri ve işsizlik sigortasõ primlerinin işveren hisselerinin, toplu iş sözleşmesi yapma ehliyetine sahip sendika üyesi olan işçiler için %50 sinin, bunun dõşõnda kalan işçiler için %37 sinin bir yõl süreyle ertelenmesini düzenleyen söz konusu Kanunun, sigorta primleri ve işsizlik sigortasõ primlerinin ertelenmesini içeren 1 inci maddesi hükümleri uyarõnca,. Nisan- Aralõk/2002 döneminde; sendika üyesi işçiler için 658 milyar TL sigorta primi, 69 milyar TL işsizlik sigortasõ primi işveren hissesi ertelenmiştir. Aynõ dönemde, sendika üyesi olmayan işçi için 1 trilyon 953 milyar TL sigorta primi, 194 milyar TL de işsizlik sigortasõ primi işveren hissesinin ertelenmesi söz konusu olmuştur. e) 4447 sayõlõ İşsizlik Sigortasõ Kanununun 49 uncu maddesi gereğince % 2 işçi, % 3 işveren ve %2 de Devlet tarafõndan olmak üzere toplam % 7 olarak ödenmesi gereken işsizlik sigortasõ prim oranlarõ, 4726 sayõlõ 2002 Mali Yõlõ Bütçe Kanunu ve 4833 sayõlõ 2003 Mali Yõlõ Bütçe Kanunu ile her kesimden birer puan düşürülmüş ve toplam % 4 olarak uygulanmasõ düzenlenmiştir. Yapõlan bu düzenleme uyarõnca, 2002 yõlõnda her kesim için 252 trilyon TL olmak üzere toplam 756 trilyon liralõk bir kaynak yaratõlmõştõr yõlõnda yaratõlacak kaynak miktarõnõn her kesim için 340 trilyon TL olmak üzere toplam 1 katrilyon 20 trilyon olacağõ tahmin edilmektedir. 80

93 IV. ARAŞTIRMA GELİŞTİRME (AR-GE) YARDIMLARI A. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞINCA UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca araştõrma-geliştirme yatõrõmlarõ, yeni bir ürün geliştirilmesi, ürün kalite ve standardõnõn yükseltilmesi, maliyet düşürücü ve standart yükseltici yeni bir teknolojinin ülke şartlarõna uyumunun sağlanmasõ amacõyla yapõlan araştõrma ve geliştirme çalõşmalarõyla, bu tür faaliyet sonuçlarõnõn faydalõ araç, gereç, malzeme, ürün, yöntem, sistem ve üretim tekniklerine dönüştürülmesi, mevcutlarõn teknolojik açõdan iyileştirilmesi ve teknoloji uyarlanmasõ için bilimsel esaslara uygun olarak yapõlan ve her aşamasõ belirlenmiş araştõrma ve geliştirme çalõşmalarõ için gerçekleştirilecek yatõrõmlar olarak tanõmlanmõştõr. Söz konusu Karar uyarõnca bu kapsamda değerlendirilen AR-GE yatõrõmlarõ TÜBİTAK õn görüşü alõnarak, Hazine Müsteşarlõğõnca uygulanmakta olan yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ programlarõ kapsamõndaki vergisel destek unsurlarõ ile 400 milyar Türk Lirasõnõ geçmemek üzere münhasõran araştõrma ve geliştirme faaliyeti için kullanõlan makine ve teçhizat ile yazõlõm giderlerinin azami %50 si kadarõ için yatõrõm kredisi kullandõrõlmak suretiyle Hazine Müsteşarlõğõnca uygulanmakta olan yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ programlarõ ile ilgili bölümde belirtilen esaslar dahilinde desteklenmektedir. B. DTM TARAFINDAN TTGV ELİYLE UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI Destek Programõnõn Amacõ i. Sanayi kuruluşlarõnõn ticari değeri olan yeni ürün oluşturmalarõ veya mevcut ürünlerinin rekabet gücünün yükseltilmesine ya da bu amaçla üretim yöntemi, sistemi ve tekniklerinin araştõrõlmasõna ve geliştirilmesine yönelik Araştõrma-Geliştirme projelerine [bundan böyle, kõsaca teknoloji geliştirme projeleri olarak anõlacaktõr] sermaye desteği sağlanmasõ. ii. Ülkemizde mevcut sanayi yapõsõ, teknoloji ve insan gücü birikimi ve uluslararasõ karşõlaştõrmalõ üstünlüklerin dinamiği esas alõnarak, hangi alanlarda, teknolojik projeler yürütülmesinde yarar bulunduğunu veya araştõrma ve geliştirme 81

94 faaliyetlerinin ülkemizde gelişip yaygõnlaşmasõ için alõnmasõ gereken tedbirleri tespit eden Stratejik Odak Konularõ Projelerine destek sağlanmasõ. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 27/12/1994 tarih ve 94/6401 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ ile yürürlüğe giren İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ na dayanõlarak hazõrlanan, Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 9/9/1998 tarih ve 98/16 sayõlõ Kararõ na istinaden düzenlenmiş 98/10 sayõlõ Araştõrma-Geliştirme (ARGE) Yardõmõna İlişkin Tebliğ (Tebliğin yayõmlandõğõ Resmi Gazete nin tarih ve sayõsõ: 4 Kasõm 1998, 23513). Not: Bu Tebliğ 1/6/1995 tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 95/2 sayõlõ Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu Tebliği nin yerini almõştõr. 27/12/1994 tarih ve 94/6401 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ ile yürürlüğe giren İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ na dayanõlarak hazõrlanan, Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun tarih ve 2001/3 sayõlõ Kararõ na istinaden düzenlenmiş 2001/3 sayõlõ, Araştõrma-Geliştirme (ARGE) Yardõmõna İlişkin Tebliğ de Değişiklik Yapõlmasõna Dair Tebliğ (Tebliğin yayõmlandõğõ Resmi Gazete nin tarih ve sayõsõ: 10 Şubat 2001, 24314). 27/12/1994 tarih ve 94/6401 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ ile yürürlüğe giren İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ na dayanõlarak hazõrlanan, Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun tarih ve 2003/5 sayõlõ Kararõ na istinaden düzenlenmiş 2003/5 sayõlõ, Araştõrma-Geliştirme (ARGE) Yardõmõna İlişkin Tebliğ de Değişiklik Yapõlmasõna Dair Tebliğ (Tebliğin yayõmlandõğõ Resmi Gazete nin tarih ve sayõsõ: 10 Eylül 2003, 25225). Destek Programõnõn Süresi Sözkonusu program 1/6/1995 tarihinden itibaren uygulanmaktadõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu 82

95 Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Destek Aracõ I : Teknoloji Geliştirme Projeleri için Sermaye Desteği Uygulayan kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) ve Müsteşarlõk tarafõndan yetkilendirilmiş olan Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfõ (TTGV) Faydalanan hedef kitle Tüm sanayi kuruluşlarõ ve yazõlõm şirketleri Miktarõ ve koşullarõ Sanayi kuruluşlarõ ve yazõlõm şirketlerince gerçekleştirilen, teknolojik yenilik ve gelişme içeren, sonucunda ticari değeri olan ürünlerin elde edildiği Teknoloji Geliştirme Projeleri için: Proje Süresi : En fazla 2 yõl Destek Miktarõ : En fazla 1Milyon $ Destek Oranõ : En fazla proje bütçesinin %50 si Geri Ödeme Süresi : 6 ay geri ödemesiz 4 yõl Destek Aracõ II: Stratejik Odak Konularõ Projeleri için Finansman Desteği Uygulayan kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) ve Müsteşarlõk tarafõndan yetkilendirilmiş olan Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfõ (TTGV) Faydalanan hedef kitle Bu tür proje finansman desteğinde ulusal ölçekte sağlanacak ekonomik fayda gözetilmektedir. Miktarõ ve koşullarõ Stratejik Odak Konularõ Projeleri için: 83

96 Proje Süresi : En fazla 1 yõl Destek Miktarõ : En fazla $ Destek Türü : Hibe Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: Destek Aracõ I için değerlendirme: - Rakamsal olarak getirisi Devlet destekli ARGE yardõmlarõnõ da kapsayan ARGE destek programlarõ ile ilgili olarak TÜBİTAK, TTGV ve DİE nin ortak yürüttükleri sürekli ve sistematik değerlendirme çalõşmasõnõn dönemini kapsayan ilk aşamasõ, 2001 yõlõnda, Prof. Dr. Erol Taymaz tarafõndan sonuçlandõrõlmõş ve bu kapsamda Ulusal Yenilik Sistemi: Türkiye İmalat Sanayiinde Teknolojik Değişim ve Yenilik Süreçleri adlõ rapor kitap halinde yayõmlanmõştõr. Bu çalõşmanõn sonuçlarõ incelendiğinde, özellikle yeni kurulan ve/veya küçük ve orta ölçekli firmalarõn DTM/TTGV desteğiyle planlõ ve programlõ bir şekilde yürüttükleri teknoloji geliştirme faaliyeti sonrasõnda ARGE personeli sayõsõ ile ARGE harcamalarõnda artõş olduğu gözlenmektedir. Bu durum, söz konusu Tebliğ in sanayide teknoloji geliştirme bilincinin artõrõlmasõ yoluyla hem ulusal hem de uluslararasõ pazarlarda rekabet gücü yüksek ürün/üretim yöntemi geliştirilmesi amacõyla örtüşmektedir. Söz konusu raporda TTGV faaliyetlerinin sanayi üzerindeki etkileri aşağõdaki bulgularla ifade edilmektedir: 1. ARGE faaliyeti gerçekleştiren firmalarõn %85 i ürün/malzeme iyileştirme, %75 i yeni ürün geliştirme, %69 u ise proses iyileştirme çalõşmasõ yapmaktadõr. Teknik veya işlevsel sorunlarõ giderme ise, firmalarõn %45 inde esas amaçtõr. 2. Tüm KOBİ ler ile büyük firmalarõn %80 i için DTM/TTGV desteği, projenin finansmanõnõ sağlamak için önemli bir araç olarak görülmektedir. Özellikle büyük firmalar için prestij, araştõrma kurumlarõ ile ortak çalõşma, proje kalitesinin yükseltilmesi, teknoloji yönetiminin firmada kurumsallaştõrõlmasõ gibi hususlar da önem kazanmaktadõr. 3. Desteklenen KOBİ lerin %35 i, büyük firmalarõn ise %10 u, DTM/TTGV desteği olmaksõzõn projelerini yürütemeyeceklerini ya da proje bütçesinin çok daha sõnõrlõ olabileceğini ifade etmektedir. 84

97 4. Firmalarõn %88 i proje sonucunda endüstriyel uygulamaya geçilmesini beklemekte, ancak bunun için ek kaynağa ihtiyaç duymaktadõr. Ürün geliştirme projelerinin %73 ünde, proses geliştirme projelerinin ise tamamõnda planlanan teknik hedeflere ulaşõlmõştõr. 5. DTM/TTGV tarafõndan desteklenen firmalarõn %88 i üç yõl içerisinde yeni ARGE projeleri gerçekleştirmeyi, bunlardan %63 ü de yeniden TTGV ye başvurmayõ planlamaktadõr. DTM/TTGV den alõnan finansal desteğin firmalar açõsõndan nedenleri ve diğer sonuçlarõ aşağõdaki tablolarda özetlenmiştir: Firmalarõn DTM/TTGV Desteğine Başvurma Nedenleri Finansal Destek %90 Prestij %54 Araştõrma Kurumlarõ ile İşbirliği Oluşturmak %46 ARGE Yönetimini Kurumsallaştõrmak %44 ARGE Projesinin Niteliğini Doğrulamak %39 Diğer Mali Kaynaklara Ulaşmak %24 TTGV nin Teknik Danõşmanlõğõ %15 Firmalarõn Finansman Desteği İle Birlikte TTGV den Karşõlõksõz Olarak Sağladõklarõ Diğer Yardõmlar Projenin Yürütülmesi Sõrasõnda Yardõm %66 Bilgi ve Enformasyon %24 DTM/TTGV Dõşõnda Finansal Destek Bulunmasõ %22 Proje Önerisinin Hazõrlanmasõ %20 Projeye Katõlacak Başka Firma/Kuruluş Bulunmasõ %12 Proje Bittikten Sonra Ürünün Ticarileşmesine Katkõ %10 Firmalarõn AR-GE Faaliyetine Aynõ Piyasada Yer Alan Rakip Firmalarõn Tepkisi Piyasada Başka Firma Yok %24 Taklit Etmek %24 Yeni Ürün Geliştirmek %20 ARGE Harcamalarõnõ Artõrmak %17 Tepkisiz %12 Yeni Proses Geliştirmek %7 85

98 Firmalarõn Desteklenen AR-GE Projeleri Sonucu Yaptõklarõ Yeni Makine ve Ekipman Yatõrõmlarõ Yeni Makine ve Ekipmana Yatõrõm Yapacak İşyeri Oranõ Büyük İşletmeler %75 Küçük ve Orta Boy İşletmeler %83 Üç Yõl İçinde Öngörülen Yatõrõm Miktarõ Büyük İşletmeler 3.02 Milyon ABD$ Küçük ve Orta Boy İşletmeler 0.45 Milyon ABD$ DTM/TTGV Desteğinin Dolaylõ Etkileri AR-GE Altyapõsõnda Gelişme Oldu %73 Teknoloji İzleme Yeteneği Kazanõldõ %68 Bu Projenin Çõktõlarõ Yeni Bir AR-GE Çalõşmasõna Neden Oldu %63 AR-GE Faaliyetlerinde Elde Edilen Bilgiler Dokümante Edildi %56 Ürün/Süreç Geliştirmede Yeni Teknoloji Kullanõlmasõ Sağlandõ %54 Firma Dõşõnda Başka Bir Ürünün Geliştirilmesi Sağlandõ %51 Danõşmanlõk Hizmetlerinin Alõmõ Sistemleştirildi %41 Teknolojik Yetenek ve Eksikliklerin Belirlenmesine Katkõsõ Oldu %41 AR-GE Altyapõsõ Kurulmaya Başlandõ %34 Üretim Maliyetlerinde Düşüş Sağlandõ %20 Patent, Lisans, Know-how Satõşõ ile Kazanç Sağlandõ %15 Yeni AR-GE Maliyetlerinde Düşüş Sağlandõ %10 DTM/TTGV Tarafõndan Desteklenen Projelerin İstihdam Etkileri Üretimde Çalõşanlar Sayõsõ Arttõ %15 Değişmedi %81 Azaldõ %4 ARGE Personeli Sayõsõ Arttõ %52 Değişmedi %48 Azaldõ %0 Yüksek Lisans ve Doktoralõ Personel Sayõsõ Arttõ %33 Değişmedi %67 Azaldõ %0 86

99 Devlet destekli ARGE yardõmlarõnõ da kapsayan ARGE destek programlarõ ile ilgili olarak TÜBİTAK, TTGV ve DİE nin ortak yürüttükleri sürekli ve sistematik değerlendirme çalõşmasõnõn dönemini de kapsayan ikinci aşamasõ halen devam etmektedir. Bu değerlendirme çalõşmasõnõn ilk sonuçlarõ yõl ortalarõnda alõnabilecektir. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti Teknoloji Geliştirme Projeleri ile Stratejik Odak Konularõ Projeleri desteği için Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan yapõlan kaynak aktarõmlarõnõn yõllara göre dağõlõmõ aşağõda gösterilmiştir: DFİF den yapõlan kaynak aktarõmlarõ Yõllar TL 1996 Yõlõ Toplamõ Yõlõ Toplamõ Yõlõ Toplamõ Yõlõ Toplamõ Yõlõ Toplamõ Yõlõ Toplamõ Yõlõ Toplamõ Bu aktarõmlarõn çok küçük bir bölümü Stratejik Odak Konularõ Projeleri desteği içindir ve hibe olarak verilmiştir. Ama, kalan asõl büyük bölüm, teknoloji geliştirme projeleri için sermaye desteği ve geri ödeme koşuluna bağlõ olarak verilmiştir. Bu nedenle, yapõlan yardõmõn kamuya maliyeti, tahsis edilen kaynağõn mümkün olan başka alanlarda değerlendirilmemesinden doğan fõrsat maliyeti kadardõr. Ancak, bu fõrsat maliyetinin de, bu yardõm kanalõyla yaratõlan ekonomik ve toplumsal fayda ile karşõlaştõrõlmasõ gerekir. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) Para Kredi Koordinasyon Kurulu nun ARGE yardõmlarõnõ düzenleyen Tebliğlerinin [bunlar yukarõda belirtildi], Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşmasõ ekindeki 87

100 Sübvansiyonlar ve Telâfi Edici Tedbirler Anlaşmasõ nõn hükümlerine uygun olarak hazõrlandõğõ bilinmektedir. Kaldõ ki, söz konusu tebliğlerde, destek oranlarõ, anlaşmada cevaz verilen tavanõn altõnda tutulduğu gibi, destek konusu olacak harcama kalemleri de anlaşmaya nazaran çok daha dar tutulmuştur. Benzer ARGE yardõmlarõ AB ülkelerinin tamamõnda uygulandõğõ gibi, çerçeve programlar kapsamõnda, üye ve aday üye ülkelerin kuruluşlarõ arasõnda araştõrma işbirliğini teşvik etmek ve bu yolla, Avrupa da yaratõlan net katma değerin artõrõlmasõna ve Avrupa Sanayii nin rekabet üstünlüğü kazanmasõna katkõda bulunmak üzere, Birlik seviyesinde, ortaklaşa da uygulanmaktadõr. Son olarak, dönemini kapsamak üzere yürürlüğe girmiş bulunan AB 6. Çerçeve Program da, bu konudaki Avrupa Parlamentosu ve Konsey Kararõ nõn III No. lu ekinin 2. maddesinde açõkça belirtildiği gibi (*), Sübvansiyonlar ve Telâfi Edici Tedbirler Anlaşmasõ ndaki hükümler dikkate alõnarak düzenlenmiş bir ortak ARGE yardõm programõdõr. Bilindiği gibi, Türkiye, bu programõn sağladõğõ desteklerden firmalarõnõ ve araştõrma kurumlarõnõ yararlandõrabilmek için 6. Çerçeve Program kapsamõnda oluşturulan ortak destek havuzuna katkõda bulunmaktadõr. Bir yanlõş anlamaya yol açmamak için tekrar belirtmek gerekir ki, çerçeve programlarla yürürlüğe konan bu ortak ARGE yardõmlarõ dõşõnda üye her ülkenin kendi ulusal ARGE yardõm uygulamalarõ da yürürlüktedir tarihinde DTM de yapõlan İhracatta Devlet Yardõmlarõ Alt Komisyonu toplantõsõ sõrasõnda, gelişmekte olan ülkelerin, Sübvansiyonlar ve Telâfi Edici Tedbirler Anlaşmasõ nõn 8. maddesinde sayõlan ve ARGE yardõmlarõnõ da kapsayan Nonactionable sübvansiyonlara, anlaşmanõn 31. maddesinden hareketle itirazda bulunduklarõ ve bu nedenle bu tür destekler konusunda belirsizlik olduğu belirtilmiştir. Ancak, TTGV nin 1991 yõlõndan bu yana edindiği deneyim, ARGE yardõmlarõnõn, Türk Sanayii nin geldiği aşama itibariyle elzem [en gerekli] yardõmlar olduğu merkezindedir ve sürdürülmelerinin Türkiye açõsõndan yaşamsal bir önemi vardõr. (*) The Community will implement the financial instruments in compliance with the Community framework for state aid to research and development, as well as international rules in this area, and in particular the WTO Agreement on Subsidies and Countervailing Measures. [Decision No 2002/ /EC of the European Parliament and of the Council Concerning the Sixth Framework Programme of the European Community for Research, Technological Development and Demonstration Activities, Contributing to the Creation of the European Research Area and to Innovation ( )] 88

101 - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ DTM nin Görüşü: Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ ve Müsteşarlõğõn uygulamacõ kuruluşu olan Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştõrma Kurumu-Teknoloji İzleme ve Değerlendirme Başkanlõğõ tarafõndan yürütülen 98/10 sayõlõ Araştõrma-Geliştirme (Ar-Ge) Yardõmõna ilişkin Tebliğ çerçevesinde, sanayi kuruluşlarõ, yazõlõm kuruluşlarõ ile sektör ve büyüklüğüne bakõlmaksõzõn firma düzeyinde katma değer yaratan bütün kuruluşlarõn Araştõrma-Geliştirme projeleri kapsamõnda izlenip değerlendirilebilen; 1. Araştõrmacõlara ve münhasõran araştõrma faaliyetinde istihdam edilen teknisyenlere ilişkin personel giderleri, 2. Münhasõran araştõrma faaliyeti için kullanõlan alet, teçhizat, yazõlõm giderleri, 3. Münhasõran araştõrma faaliyeti için kullanõlan danõşmanlõk hizmeti ve buna eşdeğer hizmet alõm giderleri, 4. Ülke içindeki üniversiteler, TÜBİTAK a bağlõ AR-GE birimleri, özel sektör AR- GE kuruluşlarõ v.b. AR-GE kurum ve kuruluşlarõna yaptõrõlan AR-GE hizmet giderleri, 5. Türk Patent Enstitüsü nden alõnacak patent, faydalõ model ve endüstriyel tasarõm tescili ile ilgili giderleri, 6. Doğrudan AR-GE faaliyetleri ile ilgili malzeme alõmõ v.b. alõm giderleri, % 60 oranõnda hibe şeklinde desteklenmektedir. Diğer taraftan, Hazine Müsteşarlõğõ tarafõndan yürütülen Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar ve bu Karar õn uygulamasõna yönelik tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 2002/1 sayõlõ Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar õn Uygulanmasõna İlişkin Tebliğ çerçevesinde, adi ortaklõklar, sermaye şirketleri, kooperatifler, iş ortaklõklarõ (adi ortaklõk), kamu kurum ve kuruluşlarõ (genel ve katma bütçeli kurum ve kuruluşlar, il özel idareleri, belediyeler ve kamu iktisadi teşebbüsleri ile bunlarõn sermaye bileşimindeki hisse oranlarõ %50 yi geçen kurum ve kuruluşlar) ve kamu kuruluşu niteliğindeki meslek kuruluşlarõ, dernekler ve vakõflar ile yurt dõşõndaki yabancõ şirketlerin Türkiye deki şubelerinin asgari, 89

102 Kalkõnmada öncelikli yörelerde gerçekleştirilecek yatõrõmlarda 200 milyar Türk Lirasõ, Lirasõ Normal ve gelişmiş yörelerde gerçekleştirilecek yatõrõmlarda 400 milyar Türk tutarõnda yapacaklarõ yeni bir ürün geliştirilmesi, ürün kalite ve standardõnõn yükseltilmesi, maliyet düşürücü ve standart yükseltici yeni bir teknolojinin ülke şartlarõna uyumunun sağlanmasõ amacõyla yapõlan araştõrma ve geliştirme çalõşmalarõyla, bu tür faaliyet sonuçlarõnõn faydalõ araç, gereç, malzeme, ürün, yöntem, sistem ve üretim tekniklerine dönüştürülmesi, mevcutlarõn teknolojik açõdan iyileştirilmesi ve teknoloji uyarlanmasõ için bilimsel esaslara uygun olarak yapõlan ve her aşamasõ belirlenmiş araştõrma ve geliştirme çalõşmalarõ için gerçekleştirilecek AR-GE yatõrõmlarõna, i. Aynõ yatõrõm için başka bir kamu kuruluşundan nakdi devlet desteği alõnmamõş olduğunun yatõrõm bilgi formunda beyan edilmesi kaydõyla, münhasõran araştõrma ve geliştirme faaliyeti için kullanõlan makine ve teçhizat ile yazõlõm giderlerinin %50 si oranõnda azami 400 Milyar Türk Lirasõna kadar Bütçe Kaynaklõ Kredi, ii. %100 Yatõrõm İndirimi (Nisan 2003 den itibaren otomatik %40), iii. iv. Gümrük Vergisi ve Toplu Konut Fonu İstisnasõ, Katma Değer Vergisi İstisnasõ, v. Vergi, resim ve harç istisnasõ, sağlanmaktadõr. Ayrõca, Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlõğõ (KOSGEB) tarafõndan yürütülen Teknoloji Araştõrma ve Geliştirme Desteği çerçevesinde, KOSGEB Kuruluş Kanunu uyarõnca KOBİ kapsamõna giren ve yenilikçi AR-GE projesi olan işletme ve girişimcilere toplam Euro ya kadar geri ödemeli, 1. Malzeme, Teçhizat ve Prototip Üretimi ve Deneme Amaçlõ Hammadde Temini Desteği, 2. Kalite Geliştirme Teknolojik Donanõm Desteği, toplam Euro ya kadar geri ödemesiz, 90

103 1. Danõşmanlõk Desteği, 2. Ar-Ge Sonuçlarõnõ Yayõnlama Desteği, 3. Ar-Ge Projesi Destek Başvurusu Dokümanõ Hazõrlama Desteği, 4. Teknopark Kira Desteği, 5. İşlik Tahsisi Desteği, 6. Yayõn Temini Desteği, 7. Yurtdõşõ Kongre, Konferans, Panel, Sempozyum, Teknoloji Fuarlarõna Katõlõm Desteği, sağlanmaktadõr. Son olarak Maliye Bakanlõğõ tarafõndan AR-GE faaliyetlerine sağlanan destekler şunlardõr: 1. Gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin yõl içinde yaptõklarõ kendi araştõrma ve geliştirme harcamalarõ tutarõnõ geçmemek üzere, ilgili dönemde ödemeleri gereken yõllõk kurumlar vergisinin % 20 sinin kanuni süresinde tahsilinden vazgeçilerek bu orana isabet eden vergi, 3 yõl süre ile faizsiz olarak ertelenebilmekte ve ertelenen bu vergi 3 yõl içinde kurumlar vergisinin ödenme taksitleri ile birlikte eşit taksitler halinde ödenmektedir. 2. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu uyarõnca, Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ nca belirlenen teknoloji geliştirme bölgelerinde faaliyet gösteren mükelleflerin, münhasõran bu bölgelerdeki yazõlõm ve AR-GE ye dayalõ üretim faaliyetlerinden elde edilen kazançlarõ 5 yõl süreyle gelir ve kurumlar vergisinden istisna edilmiş ve Bakanlar Kurulu na bu süreyi 10 yõla kadar uzatma yetkisi verilmiştir. Kanun da yer alan bir başka düzenlemeye göre, bölgede çalõşan araştõrmacõ, yazõlõmcõ ve AR-GE personelinin bu görevleri ile ilgili ücretleri de, Teknoloji Geliştirme Bölgesinin kuruluş tarihinden itibaren on yõl süre ile her türlü vergiden müstesna tutulmuştur. Bu itibarla, firmalarõn Araştõrma-Geliştirme (Ar-Ge) faaliyetlerinin, değişik kurum ve kuruluşlar tarafõndan mükerrer olarak desteklenmesi mümkün olabilmektedir. 91

104 Diğer taraftan, aşağõda yer alan TÜBİTAK/TİDEB in Görüşü bölümünde DTÖ mevzuatõna göre, Ar-Ge Harcamalarõ, ilgili inşaat giderleri de dahil olmak üzere, % 75 oranõnda desteklenebilmektedir ifadesine yer verilmiştir. Ancak, Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Önlemler Anlaşmasõnõn, ar-ge desteğine ilişkin 8.2. maddesinde, belirli şartlar altõnda araştõrma faaliyetleri için yardõmõn sağlanabilme koşullarõ sayõlõrken, eğer yardõm sõnai araştõrma maliyetinin % 75 inden fazlasõnõ kapsamõyorsa denilmekle birlikte, söz konusu maddede inşaat giderlerine herhangi bir atõfta bulunulmamõştõr. TTGV nin Görüşü: Önceki bölümde DTM görüşü olarak; 1. Kaynağõ DTM tarafõndan sağlanan ve uygulamasõ DTM tarafõndan belirlenen kriterler çerçevesinde TÜBİTAK-TİDEB tarafõndan yürütülen 98/10 sayõlõ Araştõrma- Geliştirme (Ar-Ge) Yardõmõna ilişkin Tebliğ kapsamõnda, şirketlerin AR-GE harcamalarõnõn %60 oranõnda desteklendiği, 2. Hazine Müsteşarlõğõ tarafõndan yürütülen Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar ve bu Karar õn uygulamasõna yönelik tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 2002/1 sayõlõ Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar õn Uygulanmasõna İlişkin Tebliğ kapsamõnda, şirketlerin bazõ kredi olanaklarõ, vergi istisna ve indirimlerinden yararlandõğõ, 3. Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlõğõ (KOSGEB) tarafõndan yürütülen Teknoloji Araştõrma ve Geliştirme Desteği kapsamõnda, şirketlerin belirli bir limit dahilinde geri ödemeli ve söz konusu üst limitin %25 i oranõnda da geri ödemesiz desteklerden yararlandõğõ, 4. Maliye Bakanlõğõ tarafõndan uygulanmakta olan destekler kapsamõnda da, şirketlerin kurumlar vergisi ertelemesinden ve teknoparklarda faaliyette bulunmalarõ durumunda, kurum ve gelir vergisi muafiyetlerinden yararlandõğõ, belirtilerek, firmalarõn Araştõrma-Geliştirme (AR-GE) faaliyetlerinin, değişik kurum ve kuruluşlar tarafõndan mükerrer olarak desteklenmesinin mümkün olabileceğine işaret edilmiştir. 92

105 Yukarõda söz konusu edilen destekler dar bir bakõş açõsõndan değerlendirildiği takdirde firmalarõn mükerrer olarak desteklenebileceği sonucuna varõlmasõ kaçõnõlmazdõr. Ancak, konuya çok daha yakõndan bakõldõğõnda görülecektir ki; 1. Kaynağõ DTM tarafõndan sağlanan ve uygulamasõ DTM tarafõndan belirlenen kriterler çerçevesinde TTGV eliyle yürütülen AR-GE Projelerine Sermaye Desteği, alõnan bir kredinin geri ödenmesinde olduğu gibi, firma tarafõndan geri ödenen bir destektir. 2. Uygulamasõ TÜBİTAK-TİDEB tarafõndan yürütülmekte olan hibe niteliğindeki yardõmda çeşitli kriterler çerçevesinde belirlenen destek oranõnõn üst limiti %60 tõr. Bugüne kadarki uygulamada, ortalama destek oranõ, hesabî olarak, %55 seviyesinde kalmõştõr. Kaldõ ki, firmanõn Ar-Ge harcamasõnõ fiilen yaptõğõ tarihle bu harcama karşõlõğõndaki destek ödemesinin kendisine yapõldõğõ tarih arasõnda geçen süre dikkate alõndõğõnda, enflâsyon nedeniyle, reel destek oranõnõn çok daha düşük olduğu görülecektir. Gerçekten de, TÜBİTAK-TİDEB eliyle verilen devlet yardõmõ uygulamasõnõn başladõğõ 1995 yõlõndan tarihine kadar geçen süre içinde 852 si tamamlanan ve 578 i hâlen devam etmekte olan toplam 1430 proje bazõnda yapõlan ödemeler itibariyle reel destek oranõ %27 olmuştur. 3. Hazine Müsteşarlõğõ nca verilen yatõrõmlardaki devlet yardõmlarõ, ilgili karara göre, BTYK ya da TÜBİTAK tarafõndan belirlenen öncelikli teknoloji alanlarõndaki yatõrõmlar ile Ar-Ge yatõrõmlarõ için Gümrük vergisi ve toplu konut istisnasõ Yatõrõm indirimi Katma değer vergisi istisnasõ ve Kredi tahsisi şeklindedir. TTGV ve TÜBİTAK-TİDEB ise, münhasõran ve sadece kaynağõnõ bilim ve teknolojiden alan bir fikri pazarlanabilir bir ürün ya da hizmete, yeni ya da geliştirilmiş bir imalât ya da dağõtõm yöntemine, ya da yeni bir toplumsal hizmet yöntemine dönüştürmeyi hedef alan projeleri desteklemektedirler. Bu tür projelerin karakteristik özellikleri, teçhizat 93

106 yatõrõmlarõnõn değil, beyin gücüne yapõlan harcamalarõn ağõr basmasõdõr. AB de yapõlan bir çalõşmada bu tür projeler bazõndaki AR-GE harcamalarõnõn ortalama %75 inin personel harcamalarõndan oluştuğu ortaya konmuştur. Bir an için, TÜBİTAK-TİDEB ya da TTGV tarafõndan desteklenen bir projenin Hazine Müsteşarlõğõ nõn yukarõda sayõlan desteklerinden yararlandõğõnõ varsayalõm. Bu desteklerin, bu projedeki reel harcamalarõn net olarak % kaçõna tekabül edebileceği ortaya konmadan ve yararlandõğõ bütün desteklerin reel toplamõnõn uluslararasõ anlaşmalarõn cevaz verdiği üst limitleri aşõp aşmadõğõna bakõlmadan, mükerrerlik iddiasõnda bulunmak ne dereceye kadar doğru olduğu tartõşmalõdõr. Kaldõ ki, Hazine Müsteşarlõğõ, örneğin, kredi şeklinde bir destek veriyor gibi görünmekle birlikte, uygulamaya bakõldõğõnda, bugüne kadar ancak sekiz firmanõn bu desteklerden yararlanmayõ hak ettikleri; ama, bu şirketlerin de bu krediyi almadõklarõ öğrenilmiştir. 4. KOSGEB tarafõndan verilmekte olan hibe niteliğindeki destekler, TTGV eliyle yürütülmekte olan Sermaye desteğinden çok TÜBİTAK eliyle yürütülmekte olan hibe biçimindeki destek ile mükerrerlik oluşturabilecek gibi görünmektedir. Ancak, bu desteklerin kapsamõna bakõldõğõ zaman, sadece ABD dolarlõk maksimum limit içerisinde mükerrer desteklemenin söz konusu olabileceği; TTGV eliyle kullandõrõlan desteğin geri ödemeli olduğu; esasen, KOSGEB in bu limit dahilinde desteklediği faaliyetlerin bir Ar-Ge projesi bütçesi ile karşõlaştõrõldõğõnda, mertebe olarak çok küçük kaldõğõ; ayrõca, bu destekler ile ARGE faaliyetlerinin KOBİ ler arasõnda yaygõnlaşmasõ sağlanabilecekse, uygulamanõn kesinlikle böyle devam etmesi gerektiği açõktõr. 5. KOSGEB tarafõndan verilmekte olan, hibe niteliğindeki yazõlõm desteği incelendiğinde; bu destek çerçevesinde hedef alõnan faaliyetlerin ve yardõmdan yararlandõrõlan yazõlõmlarõn TTGV tarafõndan uygulanmakta olan yardõm programõ kapsamõyla örtüşmediği görülecektir. Örneğin, yönetim bilgi sistemi, üretim planlama takip ve kontrolü, bakõm - onarõm, proje izleme ve değerlendirme, finansman ve maliyet analizi yazõlõmlarõ TTGV tarafõndan verilen yardõmlar kapsamõnda değerlendirilmemektedir. 6. Maliye Bakanlõğõ tarafõndan verilen vergi muafiyet ve indirimlerinin herhangi bir şekilde mükerrer olmasõ mümkün değildir. Esasen, TİDEB eliyle yürütülen vergi 94

107 ertelemesi uygulamasõnda, bu imkândan yararlanmak üzere başvuran firma sayõsõ 1997 yõlõ için 29; 1998 yõlõ için 27; 1999 yõlõ için 18; 2000 yõlõ için 20; 2001 yõlõ içinse 14 ile sõnõrlõ kalmõştõr. Yukarõda verilen bilgiler õşõğõnda çeşitli kuruluşlar aracõlõğõ ile yürütülmekte olan AR- GE konusundaki destekler genel olarak aynõ faaliyete tekrar eden destekler verilmesi şeklinde olmayõp, bir bütünlük içerisinde, bir AR-GE projesinin değişik aşamalarõna verilen destekler niteliğini taşõmaktadõrlar. Ayrõca, kağõt üzerinde AR-GE konusunda verilen destekler bu kadar bolken, ülkemizdeki AR-GE faaliyetlerinin OECD ortalamasõnõn %60 õ civarõnda olmasõ, verilen desteklerin göründüğü kadar uygulanmadõğõnõn açõk bir göstergesidir. Dünya pazarlarõnda, şirketlerimizin varlõklarõnõ sürdürebilmeleri, alõştõklarõ geleneksel destek araçlarõndan vazgeçilerek; rekabet üstünlüğü yaratmak amacõyla, teknolojik inovasyon yolunda araştõrma-geliştirme faaliyetleri yapmaya teşvik edilmelerinden ve bu faaliyetlerin çalõşan yardõm mekanizmalarõ ile desteklenmesinden geçmektedir. Günümüz mevzuat uygulamalarõ içerisinde yer alan AR-GE desteklerinin mükerrer olduklarõ yargõsõna varõlmadan önce çok daha ayrõntõlõ incelemelerin yapõlmasõ gerekmektedir. Bu incelemede, sanayi kuruluşlarõmõzõn inovasyon yeteneklerini kendi AR-GE faaliyetlerine dayalõ olarak yükseltmek ve bu bağlamda AR-GE yapan firma sayõsõnõ artõrmak için ne yapmak gerekir noktasõndan hareket edilmelidir. Çünkü, bilinmektedir ki, TTGV nin kuruluşu ile firmalara AR-GE desteği verilmesinin başladõğõ 1991 yõlõndan ve TÜBİTAK TİDEB in kurulduğu 1995 yõlõndan bu yana desteklenebilen toplam şirket sayõsõ 1300 civarõndadõr. Bu rakam Türkiye gibi bir ülkenin yenilikçilik yoluyla rekabet avantajõ yaratarak dünya pazarlarõnda varlõğõnõ sürdürmek için gereksinim duyduğu yenilikçi şirket ihtiyacõnõn çok çok altõndadõr. Bu sayõnõn artõrõlmasõ için mevcut mevzuatla uygulanmakta olan, yukarõda da belirtildiği gibi mükerrer değil birbirini tamamlayan, yenilikçi şirketlerin ihtiyaçlarõna göre, seçim yapabilecekleri seçenekler sunmaya olanak veren desteklerin yaygõnlaştõrõlmasõ ve bu tür desteklerin bir bütün oluşturarak amaca hizmet etmeleri için, eksik destek halkalarõnõn tamamlanarak hayata geçirilmesi gerekmektedir. 95

108 TÜBİTAK/TİDEB in Görüşü: Bilindiği üzere Ar-Ge Yardõmõ, GATT Uruguay Turu Nihai Senedi sonrasõnda karşõ tedbir alõnmasõnõ gerektirmeyen sübvansiyonlar çerçevesinde uygulanmaktadõr. Dünya Ticaret Örgütü mevzuatõna göre AR-GE harcamalarõ, ilgili inşaat giderleri de dahil olmak üzere %75 oranõnda desteklenebilmektedir. Türkiye de farklõ kurum ve kuruluşlar tarafõndan uygulanan AR-GE destekleri inşaat giderlerini desteklememekte, ayrõca bir çoğu kredi şeklinde olup aşağõda belirtilen gerekçeler nedeniyle sübvansiyon niteliğindeki desteklerin toplamõ da dolar bazõnda %75 in çok altõnda kalmaktadõr. AR-GE Yardõmõ uygulamasõnda projenin almõş olduğu diğer hibe destekler harcamalardan düşülerek desteklemeye esas harcama tutarõ belirlenmektedir. Ayrõca söz konusu destekler TTGV nin de belirttiği üzere mükerrer değil, birbirini tamamlar niteliktedir. Farklõ kurum ve kuruluşlarõn AR-GE desteklerinin değerlendirmesi:! DTM-TÜBİTAK tarafõndan yürütülen AR-GE Yardõmõ uygulamasõ ile firmalara harcama yaptõktan sonra hibe şeklinde ödeme yapõlmaktadõr. Bu nedenle verilen destek dolar bazõnda ortalama %26 olmuştur.! TTGV tarafõndan verilen destek $ a kadar olup, proje bütçesinin %50 si oranõnda geri ödemelidir. Harcama yapõldõkça verildiğinden sermaye desteği niteliği taşõmaktadõr.! Hazine Müsteşarlõğõ tarafõndan yürütülen yatõrõm teşviğinde; - Makina/teçhizat/yazõlõm giderlerinin %50 si yaklaşõk $ a kadar geri ödemeli kredi, - %100 yatõrõm indirimi (24 Nisan 2003 tarihinden geçerli olmak üzere yatõrõm indirim oranõ %40 olarak değiştirilmiştir.) (AR-GE Yardõmõnda yatõrõm makina/teçhizatõ amortisman mantõğõ dikkate alõnarak proje süresiyle orantõlõ olarak desteklenmektedir. Proje süresi ortalama 21 aydõr, bu nedenle makina/teçhizat maliyetinin %40 õ destek kapsamõna alõnmakta ve bu maliyet %26 ortalama destekleme oranõ ile toplam %10,4 oranõnda desteklenmektedir.) - Gümrük vergisi ve toplu konut fonu istisnasõ (AR-GE Yardõmõ kapsamõnda makina/teçhizat alõmlarõnda varsa gümrük giderleri maliyete dahil edilmektedir.) 96

109 - Katma değer vergisi istisnasõ (AR-GE Yardõmõ uygulamasõnda KDV hariç tutulmaktadõr.) - Vergi, resim ve harç istisnasõ (AR-GE Yardõmõ uygulamasõnda bu giderler desteklenmemektedir) verilmektedir.! KOSGEB tarafõndan yürütülen desteklerde; Euro ya kadar geri ödemeli destek, Euro ya kadar hibe destek (Ar-Ge Yardõmõ uygulamasõnda alõnan tüm hibe destekler proje harcamalarõndan düşülerek destek verilmektedir) verilmektedir.! Maliye Bakanlõğõ tarafõndan yürütülen vergi istisnasõ teşvikler AB mevzuatõnda da ayrõ bir kategoride değerlendirilmektedir. KOSGEB in Görüşü: KOSGEB tarafõndan yürütülmekte olan Destek Programlarõ ihracat kaydõyla kullandõrõlmamaktadõr. Sadece, Yurt dõşõ Fuar Desteklerinin ihracatla ilgisi bulunmaktadõr. Bu çerçevede KOSGEB Destek Programlarõ nõn tanõmlara uygunluğu konusunda aksine bir durum bulunmadõğõ da alt komisyon çalõşmalarõnda da belirlenmiştir. Ancak İhracatta Devlet Yardõmlarõnõ Değerlendirme Alt Komisyonu çalõşmalarõnda KOSGEB Destek Programlarõ irdelenerek mükerrerlik taşõdõğõ söz konusu edilmiştir. Bilindiği üzere kamu kuruluşlarõ kendi kuruluş kanunlarõ ve organizasyonel yapõlarõ çerçevesinde kendi hedef kitlelerine yönelik olarak teşkilatlanmakta ve hizmet programlarõnõ geliştirmektedirler. Bu nedenle çeşitli kuruluşlarca aynõ ad altõnda yürütülmekte olan, ilk bakõşta mükerrer gibi görünmekle birlikte hedef kitlenin tercihlerini zenginleştiren bu tür destek programlarõnõn yararlarõ göz ardõ edilemez. KOSGEB tarafõndan yürütülmekte olan Ar-Ge destekleri ve buna yönelik yapõlanmalar (Teknoloji Geliştirme Merkezleri olarak adlandõrõlan TEKMER ler) başlangõç aşamasõndaki (start up) firmalara yönelik olup, TTGV (Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfõ) tarafõndan verilmekte olan aynõ nitelikli AR-GE destekleri endüstriyel nitelikli projelere yönelik olup, TÜBİTAK tarafõndan sürdürülmekte olan AR-GE destekleri ise bunlarõn dõşõnda daha farklõ bir kapsamda sürdürülmektedir. 97

110 Yine bu kapsamda değerlendirilmesi gereken farklõ KOBİ tanõmlarõ bu hizmetten yararlanacak kesimleri arttõrmakla birlikte, öte yandan gerek uluslararasõ ilişkilerde, gerekse iç mevzuat düzenlemelerinde zaman zaman farklõ yorum ve sorunlara da yol açabilmektedir. Bu nedenle KOBİ lere hizmet veren kurumlarõn hizmet verdikleri kesimler dikkate alõnarak,kurumlar arasõ koordinasyonun ve düzenlemenin de yararlõ olabileceği aşikardõr. KOSGEB kuruluş kanununda belirtildiği üzere Ülkenin ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarõnõn karşõlanmasõnda Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi İşletmelerinin payõnõ ve etkinliğini arttõrmak,rekabet güçlerini ve düzeylerini yükseltmek, sanayide entegrasyonu ekonomik gelişmelere uygun biçimde gerçekleştirmek amacõyla 12 Nisan 1990 tarihinde 3624 sayõlõ Kanunla kurulmuş olup ülkemizde KOBİ lere hizmet götüren ve tüm yabancõ kurum ve kuruluşlarca da dikkate alõnan, Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ ile ilgili bir kamu kuruluşu olarak, tüzel kişiliği haiz olup, tüm işlemlerinde özel hukuk hükümlerine tabi bir kurumdur. Sonuç itibariyle, kanunun kendisine verdiği yetki çerçevesinde KOSGEB destek politikalarõnõ sürdürmekte ve KOBİ lere önemli hizmetler üretmektedir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi: Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ Teknoloji geliştirme projeleri için verilen sermaye desteğinden sağlanan fayda, uygulama dönemi için yapõlan değerlendirmelere (ölçümlere) göre yukarõda özetlenmiştir dönemini de kapsayan değerlendirmenin devam ettiği yine aynõ maddede belirtilmiştir. Aslõnda, AR-GE yardõm programlarõnõn sonuçlarõ (yaratõlan ekonomik ve toplumsal fayda) AR-GE faaliyetlerinin doğasõ gereği, ancak uzun dönemde ortaya çõkar. Bununla birlikte, çok daha kõsa bir dönemi kapsayan değerlendirmeler, uzun dönemli getirilerin ipuçlarõnõ verebilir dönemini kapsayan değerlendirmenin bu açõdan ortaya koyduğu ipuçlarõnõn, verilen özetten de görülebileceği üzere, olumlu olduğu söylenebilir. 98

111 Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar Uygulamada karşõlaşõlan en önemli sorun, destek programlarõndaki eksik halkalardõr. Destek programlarõndaki temel felsefe, yeni bir şirketin doğuşundan dünya çapõnda bir şirket hâline gelinceye kadar geçeceği her aşamanõn ihtiyaçlarõna cevap verecek, bütün bir yelpazenin kapsanmasõdõr. Meseleye bu açõdan bakõldõğõnda, destek zincirinin ilk halkasõ, ilk adõm sermayesi [seed capital] vb. start-up destekleridir. Türkiye de bu halka eksiktir. TTGV bu halkayõ tamamlamaya yönelik bir uygulamayõ başlatmak üzeredir. İkinci eksik, desteklenen ARGE faaliyetleri sonucu geliştirilen ürünlerin ticarîleştirilmesi aşamasõnda (geliştirilen tasarõm ya da prototipten ticarî boyutta üretime geçiş aşamasõ dahil) firmalarõn çektikleri finansman sõkõntõsõnõ giderecek yaygõnlõkta bir destek mekanizmasõnõn olmamasõdõr. Türkiye de, teknoloji tabanlõ girişimlere yatõrõm yapacak risk sermayesi yatõrõm ortaklõklarõ (RSYO) ile parasõna iyi bir getiri sağlamak için yatõrõm alanõ arayõşõnda olanlarla yenilikçi-yaratõcõ fikir sahibi girişimcileri buluşturacak risk sermayesi yönetim şirketleri hem sayõca çok azdõr hem de var olanlar, teknolojik risk içeren alanlara yapõlacak yatõrõmlar açõsõndan henüz emekleme dönemindedirler. Üçüncü eksik, firmalarõn dünya pazarlarõna açõlmalarõnda kendilerine yol gösterecek ve bu aşamanõn gereklerini karşõlayacak destek mekanizmalarõndadõr. Örneğin, dünya pazarlarõna girme arayõşõndaki firmalarõn ürünlerini uluslararasõ geçerliliği olan kriter ve kurallarõ ölçü alarak belgelendirecek laboratuarlarõn kuruluşunu özendirecek, buna özgü bir destek mekanizmamõz bulunmamaktadõr. Firmalarõ AR-GE ye ve yeni ürün geliştirmeye ve böylece dünya pazarlarõnda ciddi bir yer edinmeye yönlendirecek en etkin mekanizmalardan biri de kamunun tedarik politikasõdõr. Türkiye de kamu kuruluşlarõ, ülkenin AR-GE yeteneğinin yükseltilmesini gözeten uzun erimli bir tedarik politikasõndan yoksundurlar. Firmalarõ, yine AR-GE ye ve yeni ürün geliştirmeye ve böylece dünya pazarlarõnda ciddi bir yer edinmeye yönlendirecek bir başka etkin araç, gerek kamu kuruluşlarõ gerekse TÜBİTAK ve TTGV gibi AR-GE ye yönelik finansman destek kuruluşlarõ ya da özel sektör şemsiye kuruluşlarõ eliyle yürütülebilecek güdümlü proje uygulamalarõdõr. Bu araç da, askerî alandaki sõnõrlõ birkaç uygulama hariç, Türkiye nin yararlanmadõğõ bir araçtõr. 99

112 Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler Yukarõda, uygulamada karşõlaşõlan sorunlar başlõğõ altõnda değinilen eksik halkalarõn tamamlanmasõ gerekir. Burada kilit kavramalar: Start-up destekleri; Risk sermayesi yatõrõm ortaklõklarõnõn ve risk sermayesi yönetim şirketlerinin sayõca artõrõlmasõ; teknoloji tabanlõ atõlõmlarõ destekleyecek risk sermayesi uygulamalarõnõn yaygõnlaşmasõ; ve tabii, bunun için mevzuata ilişkin düzenlemeler başta olmak üzere uygun bir iklimin yaratõlmasõ; Ürün, hizmet ve sistemlere ilişkin kalite ve çevre standartlarõna uygunluğu belgeleyecek laboratuarlarõn kurulmasõnõ destekleyecek, bu alana özgü mekanizmalar; ve Ülkenin AR-GE de yetkinlik kazanmasõnõ gözeten bir kamu tedarik politikasõ Güdümlü proje uygulamalarõdõr. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ Buraya kadar yapõlan açõklamalardan da anlaşõlabileceği gibi, TTGV nin 1991 yõlõndan bu yana edindiği izlenim ve yaptõrdõğõ nesnel değerlendirmelerin sonuçlarõ, gerek teknoloji geliştirme projeleri için sermaye desteği gerekse teknolojik odak konularõ projeleri için finansman desteğinin sürdürülmesini haklõ çõkartacak mahiyettedir. İyileştirme önerileri Yukarõda da belirtildiği gibi, yapõlmasõ gereken husus, destek programlarõnõn, yeni bir şirketin doğuşundan dünya çapõnda bir şirket hâline gelinceye kadar geçeceği her aşamanõn ihtiyaçlarõna cevap verecek, bütün bir yelpazeyi kapsayacak biçimde geliştirilmesidir. Alternatif destek araçlarõ Yine yukarõda belirtildiği gibi, söz konusu olan alternatif destek araçlarõ değil tamamlayõcõ destek araçlarõdõr. 100

113 Gerekli hukuki düzenlemeler Teknolojik risk içeren yeni atõlõm alanlarõnõn desteklenmesinde, risk sermayesi yatõrõmlarõ, diğer ülkelerde çok önem verilen bir uygulama aracõdõr. Bu aracõn Türkiye de de yaygõnlaştõrõlabilmesi için konuyla ilgili yasal düzenlemelerin geliştirilmesine ihtiyaç vardõr. En önemli husus, kamunun tedarik politikasõnõn, ülkenin AR-GE yeteneğine katkõda bulunacak biçimde belirlenmesi ve kamu tedarikine ilişkin mevzuatõn bu amaca hizmet edecek biçimde yeniden düzenlenmesidir. Gerekli kurumsal düzenlemeler Yeni bir kurumsal düzenlemeye gerek duyulmamaktadõr. Ancak, kamunun tedarik politikasõnõn, yukarõda işaret edilen biçimde yeniden düzenlenebilmesi ya da güdümlü araştõrma projeleri gibi yeni uygulamalarõn yürürlüğe konabilmesi için mevcut pek çok kamu kurumunda, her şeyden önce, köklü bir felsefe değişikliğine gitmek gerekecektir. Örneğin, ülkenin AR-GE yeteneğini artõrmayõ gözetecek bir tedarik politikasõ, asgarî koşul olarak, uzun dönemli tedarik plânlamasõ yapma disiplininin kamuda yerleşmesini gerekli kõlar. Destek Programõ ve Destek Aracõndan Faydalananlarõn Değerlendirmesi Yukarõda Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi başlõğõ altõnda yapõlan değerlendirmeler, bu araçtan faydalananlarõn değerlendirmeleri esas alõnarak yapõlmõş ve bu bağlamda söz konusu değerlendirme sonuçlarõ da aktarõlmõştõr. Bu nedenle, bu bölümde ayrõca bir değerlendirme yapõlmamõştõr. (*) (*) TTGV tarafõndan uygulanan destek programlarõndan yararlananlarõn değerlendirmeleri konusunda bknz. Taymaz, E., 2001, Ulusal Yenilik Sistemi: Türkiye İmalat Sanayiinde Teknolojik Değişim ve Yenilik Süreçleri, TÜBİTAK/TTGV/DİE, Ankara, Mart. 101

114 C. DTM TARAFINDAN TÜBİTAK ELİYLE UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI Destek Programõnõn Amacõ Katma değer yaratan kuruluşlarõn Araştõrma-Geliştirme projelerini teşvik etmek ve bu yolla Türk sanayiinin Ar-Ge yeteneğinin yükseltilmesine katkõda bulunmak. Bu kapsamda Ar-Ge yardõmõ programõ ile, desteklenmeye değer bulunan sanayi projeleri kapsamõnda izlenip değerlendirilebilen giderlerin belirli bir oranõnõn hibe şeklinde karşõlanmasõ amaçlanmõştõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ Para Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 1 Haziran 1995 tarihinde yürürlüğe koyduğu 95/2 sayõlõ Araştõrma-Geliştirme (Ar-Ge) Yardõmõna İlişkin Tebliğ, 4 Kasõm 1998 tarihinde iyileştirerek yeniden yayõmlanmõş (Tebliğ No: 98/10) 10 Şubat 2001 tarihinde yapõlan değişiklik (Tebliğ No:2001/3) ile sektör ve büyüklüğüne bakõlmaksõzõn firma düzeyinde katma değer yaratan bütün kuruluşlarõn, 10 Eylül 2003 tarihinde yapõlan değişiklik (Tebliğ No:2003/5) ile de kar amcõ gütmeyen kurum ve kuruluşlarõn Stratejik Odak Konularõ Projeleri için Ar-Ge desteğinden yararlanmasõ sağlanmõştõr. Destek Programõnõn Süresi Program 1 Haziran 1995 den bu yana kesintisiz olarak sürdürülmektedir. Ar-Ge Yardõmõ programõ uygulamasõ süreli değildir, ancak proje destekleme süresi en çok 3 (üç) yõldõr. Bu süre, zorunlu nedenlerle, TÜBİTAK õn gerekçeli önerisi ve Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ nõn onayõ ile en fazla bir dönem (6 ay) uzatõlabilir. Ancak uluslararasõ ortak araştõrma projeleri, projede öngörülen süre kadar desteklenebilmektedir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Sanayinin Ar-Ge nitelikli olarak bulunan proje faaliyetlerine ilişkin harcamalarõ proje bazõnda, en fazla %60 a kadar desteklenir. Ödeme Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan yapõlõr. Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Ar-Ge Yardõmõ 102

115 Uygulayan Kuruluşlar Kuruluşun yapmõş olduğu faaliyetin Ar-Ge olup olmadõğõ, harcama miktarõnõn söz konusu faaliyet ile uygunluğu ve destekleme oranõ ile destekleme tutarlarõ Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ nca tespit edilen kriterler çerçevesinde TÜBİTAK tarafõndan incelenip sonuçlandõrõlõr. TÜBİTAK õn üstlendiği göreve ilişkin esas ve ayrõntõlar Müsteşarlõk ile TÜBİTAK arasõnda yapõlan protokol ve uygulama esaslarõ ile belirlenmiştir. Faydalanan Hedef Kitle Sanayi sicil belgesi olan kuruluşlar, yazõlõm geliştirmeye yönelik üretken hizmet alanõnda faaliyet gösteren kuruluşlar ile sektör ve büyüklüğüne bakõlmaksõzõn firma düzeyinde katma değer yaratan bütün kuruluşlar. Miktarõ ve Koşullarõ Ar-Ge Yardõmõ, bilimsel ve teknolojik olarak çağdaş düzeyi yakalamõş, teknik açõdan belirli bir yetkinlikte tasarlanmõş, sistematik olarak ele alõnmõş Ar-Ge nitelikli projelerin kavram geliştirme safhasõndan deneme üretimi sonuna kadar olan safhalarõnõ kapsamaktadõr. Ar-Ge nitelikli bulunan projelerin; personel, alet/teçhizat/yazõlõm/yayõn alõmlarõ, yurt içi Ar-Ge kuruluşlarõna yaptõrõlan Ar-Ge faaliyetleri, danõşmanlõk/hizmet alõmlarõ, malzeme giderleri ve patent giderleri KOBİ ler için en az %32, büyük işletmeler için %25 ve tüm işletmeler için en fazla %60 oranõnda, harcamalar gerçekleştikten sonra hibe şeklinde desteklenebilmektedir. Bu çerçevede, Ar-Ge Yardõmõndan yararlanmak isteyen kuruluşlar, Uygulama Esaslarõ nda tanõmlanan biçime uygun olarak düzenlenen proje öneri dokümanõ ile TÜBİTAK-TİDEB e başvururlar. Proje önerisi, sanayi ve Ar-Ge deneyimine sahip TÜBİTAK-TİDEB proje sorumlusu tarafõndan yapõlan ön değerlendirme sonrasõnda, projenin ilgili olduğu teknoloji alanõnda uzmanlõğõ olan üniversite veya araştõrma kurumlarõ akademisyenlerine hakemlik görüşü almak üzere gönderilir. Hakem tarafõndan yerinde yapõlan inceleme sonrasõnda hazõrlanan hakem raporlarõ ve Uygulama Esaslarõ esas alõnarak TÜBİTAK-TİDEB proje sorumlusu tarafõndan oluşturulan karar taslağõ, ilgili TÜBİTAK-TİDEB Alan Komitesi görüşüne sunulur. Alan Komiteleri, Ar-Ge Yardõmõ alacak projelerin belirlenmesi kararõnõ oluşturan kuruldur. Proje önerilerinin teknolojik alan dağõlõmlarõ dikkate alõnarak kurulan Elektrik, Elektronik ve Enformasyon Teknolojileri, 103

116 Makina İmalat Teknolojileri ve Malzeme, Metalürji ve Kimya Teknolojileri Alan Komiteleri, ilgili alanlarda uzmanlõklarõna güvenilen akademisyenlerden oluşmaktadõr. Başvuru tarihinden itibaren ortalama üç ay içinde tamamlanan değerlendirme sonucu ilgili kuruluşa bildirilir ve genellikle projeyi değerlendiren hakemlerden birisi Alan Komitesi tarafõndan projeyi izlemek üzere proje izleyicisi olarak atanõr. Projeleri desteklenmeye değer bulunan kuruluşlar, altõ aylõk dönemler itibariyle Ar- Ge giderlerine ilişkin yardõm talebinde bulunmak üzere TÜBİTAK-TİDEB e başvururlar. İlgili gider belgelerinin ve projedeki gerçekleşmenin değerlendirilmesi, izleyici görüşü de alõnarak ortalama 3 ay içinde tamamlanõr. Bu değerlendirme sonucunda belirlenen destek oran ve miktarõ Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ na bildirilir. Ödemeler Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ nõn uygun görüşü üzerine T.C. Merkez Bankasõ nca Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan, doğrudan firma hesabõna yapõlõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: - Rakamsal olarak getirisi Ar-Ge Yardõmõ programõ ile 800 Milyon Dolar büyüklüğünde Ar-Ge hacmi yaratõlmõştõr. Ar-Ge harcamalarõnõn gayri safi yurtiçi hasõla içindeki payõ %0,64 e yükselmiş ve gelişmişliğin göstergesi olan bu harcamalar içerisindeki sanayi payõnõn %20 lerden %38 lere çõkmõştõr. Programõn getirisine ilişkin olmak üzere uygulama sonuçlarõ ve programõn sağladõklarõ alt başlõklarõnda daha detaylõ bilgi verilmiştir. Program Uygulama Sonuçlarõ : Ar-Ge Yardõmõ Uygulamasõ kapsamõnda yedi yõl içerisinde, 2002 yõlõ sonu itibariyle 918 firmadan toplam 2150 proje başvurusu alõnmõştõr. Belli bir süre ortalama 265 civarõnda olan yõllõk proje başvurularõ son yõllarda Ar-Ge bilincine sahip firma sayõsõndaki artõşla 370 lere ulaşmõştõr. Firmalarõn %75 i KOBİ niteliğindedir. Proje başvurularõnõn %50 si de KOBİ firmalarõna aittir. Ar-Ge nitelikli olarak değerlendirilen projelerin toplam tahmini maliyeti 800 milyon Dolar, ortalama proje büyüklüğü KOBİ projeleri için Dolar, büyük işletmeler için ise Dolar dõr. Projeler toplam maliyetinin %30 unu KOBİ lere ait projeler oluşturmaktadõr. Ar-Ge Yardõmõ kapsamõnda desteklenen projelere toplam yaklaşõk 100 milyon Dolar tutarõnda ödeme yapõlmõş ve 805 proje tamamlanmõştõr. Ar-Ge Yardõmõ uygulama sonuçlarõna ilişkin bazõ istatistikler ayrõca yer verilmiştir. 104

117 Programõn Sağladõklarõ : Haziran 1995 tarihinden bu yana yaklaşõk 800 Milyon dolarlõk Ar-Ge hacmi yaratan Ar-Ge Yardõmõ uygulamasõnõn en önemli ekonomik getirileri; dünya pazarlarõnda rekabet edebilir başarõlõ firmalarõmõzõn sayõlarõnõn artmasõ, bu firmalarõn rekabet güçlerini artõrarak daha çok ihracat yapmalarõ, ithalatõ azaltõcõ yerli ürünler geliştirmeleri, üretim teknolojilerini geliştirerek verimliliklerini ve üretim kalitelerini artõrmalarõ ve nitelikli işgücü istihdamõnõn artõrõlmasõ olmuştur. Ayrõca, Ar-Ge Yardõmõnõn, yabancõ sermayeli şirketlerde Ar-Ge çalõşmalarõnõn Türkiye ye kaydõrõlmasõndaki etkisi de büyük önem taşõmaktadõr. Ar-Ge yardõmõ Türkiye de mühendislik ve bilgi birikimini artõrarak, kalite anlayõşõnõ geliştirerek özgün teknolojilerin geliştirilmesinde itici bir güç ve yönlendirici bir etken olmuştur. Ar-Ge Yardõmõnõn firmalara kazandõrdõklarõ ve ulusal düzeyde bilim-teknolojiye katkõsõ açõsõndan değerlendirilmesi; bu desteğin, firmalarda Ar-Ge kültürü ve Ar-Ge yapõlanmasõnõn oluşmasõ, proje ve kaynak yönetimi yeteneğinin kazanõlmasõ, üniversitesanayi işbirliğinin oluşturulmasõ, yenilikçi ürün ve teknoloji geliştirme yönünde özendiriciliğin sağlanmasõ, Ar-Ge harcamalarõnõn gayri safi yurtiçi hasõla içindeki payõnõn %0,64 e yükselmesi ve gelişmişliğin göstergesi olan bu harcamalar içerisindeki sanayi payõnõn %20 lerden %38 lere çõkmasõ gibi önemli katkõlar sağladõğõnõ göstermektedir. Sanayide yürütülen Ar-Ge çalõşmalarõnõn ürünlerini hem ulusal hem de uluslararasõ nitelikli büyük firmalarõmõzda görebildiğimiz gibi, Ar-Ge kültürüne yakõn zamana kadar sahip olmayan birçok KOBİ niteliğindeki firmamõzda da görebilmek mümkündür. FORD Otosan õn geliştirdiği ve Avrupa da yõlõn ticari aracõ seçilen FORD Transit Connect, tasarõmõna Tofaş õn katkõda bulunduğu FİAT Doblo, Arçelik in geliştirdiği ve Dünyada ilk ve tek olan çamaşõr makinasõnda direct drive teknolojisi, toz metalürjisinde Ar-Ge ye dayalõ olarak edindiği teknolojilerle üretim yaparak başta GM, FORD, BOSCH ve SIEMENS olmak üzere dünya devlerine ürün satan Sinter Metal, elektronikte yaptõğõ Ar-Ge çalõşmalarõyla eriştiği yetenekle TV pazarõnda Avrupa da ikinci konuma gelen ve birçok teknolojisini kendi üreten VESTEL verilebilecek bir çok örnekten birkaçõdõr. Araştõrma ve teknoloji geliştirme kültürü çok yeni olan KOBİ lerin başarõ öyküleri de ilginçtir: Yaklaşõk 10 yõl önce bir apartman dairesinde kurulan, sürekli teknoloji geliştirmeye yatõrõm yaparak bugün 150 den fazla nitelikli personel çalõştõran ve elektronik bakõm-onarõm alanõnda kendi teknolojisiyle TSK yanõnda NATO ya da hizmet veren aile 105

118 şirketinden, dünyada sayõlõ firmanõn tekelinde olan makinayõ kendi Ar-Ge çalõşmalarõyla üreten ve Dünya pazarlarõnda bu makinanõn fiyatõnõn önemli ölçüde düşmesini sağlayan firmalara kadar pek çok örnek vardõr. Ülkemizdeki pek çoğu KOBİ olan otomotiv yan sanayi firmalarõ, yürüttükleri başarõlõ Ar-Ge çalõşmalarõyla bugün sadece ülkemiz otomotiv sanayiine değil, içinde Mercedes, BMW ve GM in de bulunduğu pek çok otomotiv devine ürün satmaktadõrlar. Programa ilişkin diğer bazõ başarõ öyküleri de Ek-2 de verilmiştir. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti Ar-Ge Yardõmõ kapsamõnda desteklenen 1125 projenin toplam 3342 dönemine toplam 147,3 milyon Dolar tutarõnda ödeme yapõlmõştõr. Ödemenin yõllar bazõnda dağõlõmõ aşağõdaki tabloda verilmiştir Ödeme M$ 2,0 8,4 10,2 14,2 19,7 29,9 24,8 38,2 - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) GATT Uruguay Turu Nihai Senedi sonrasõnda karşõ tedbir alõnmasõnõ gerektirmeyen Ar-Ge ye yönelik sübvansiyon çerçevesinde 1 Haziran 1995 yõlõnda Para Kredi ve Koordinasyon Kurulu tarafõndan yürürlüğe konulan Ar-Ge Yardõmõ programõ DTÖ ile uyumludur ve AB mevzuatõ ile uyumlu olduğu değerlendirilmektedir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ Bu konudaki DTM, TÜBİTAK/TİDEB, TTGV ve KOSGEB görüşlerine ARAŞTIRMA GELİŞTİRME (AR-GE) YARDIMI, DTM TARAFINDAN TTGV ELİYLE UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI başlõklõ bölümde yer verilmiştir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi: Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ Ar-Ge Yardõmõ programõ yürürlüğe konduğu günden bu yana Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ ve TÜBİTAK kurumlarõ işbirliğinde başarõlõ bir şekilde yürütülmektedir. Bu uygulama, iki kurum işbirliği ile yapõlan kurumsal işbirliği anlamõnda da çok iyi bir örnektir. 106

119 Ar-Ge Yardõmõ desteğinden beklenen faydanõn sağlandõğõ yukarõda programõn rakamsal olarak getirisi başlõğõ altõnda detaylõ olarak verilmiştir. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar Uygulamada yaşanan kimi aksaklõklar gerek firma ve değerlendiricilerle, gerekse Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ ile yapõlan toplantõ, görüşme ve resmi yazõşmalar yoluyla giderilebilmektedir. Geçen süre içinde uygulamanõn kamusal yararõ artõracak yönde iyileştirildiği Tebliğ değişikliklerinden ve alõnan sonuçlardan anlaşõlmaktadõr. Uygulamada faydalananlarõn belirlediği sorunlar aşağõdaki bölümde detaylõ olarak verilmiştir. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler Ar-Ge Yardõmõ uygulamasõndan edinilen bilgi birikimi ve faydalananlardan alõnan geri bildirimler sonrasõnda Uygulama Esaslarõ iki kere yenilenmiş ve üçüncü kez sanayici talepleri göz önüne alõnarak başvuru formlarõnõn sadeleştirilmesi amacõyla, yenilenen başvuru bilgi ve formlarõnõn yenilenmesine ilişkin taslak çalõşma ana hatlarõyla 2002 yõlõ sonunda tamamlanmõş ve Müsteşarlõk görüşüne sunulmuştur. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ Buraya kadar yapõlan açõklamalardan da anlaşõlacağõ gibi Ar-Ge Yardõmõ devam etmesi gereken bir programdõr. Varsa iyileştirme önerileri Programdan yararlandõrõlan firmalar, aşağõdaki bölümlerde detaylarõ verilen, öncelikle iyileştirilmesi istenenleri şu şekilde sõralamõşlardõr; proje başvuru ve gider bildirim dokümantasyonunun hazõrlanmasõnda kolaylõk sağlanmasõ, değerlendirme sürelerinin kõsaltõlmasõ, gider bildirim aralõklarõnõn kõsaltõlmasõ, ödeme süresinin azaltõlmasõ. Bunlara ilişkin alõnan ve alõnmasõ gereken önlemlerde aşağõdaki bölümlerde verilmiştir. Varsa alternatif destek araçlarõ Türk sanayiinin Ar-Ge yeteneğinin yükseltilmesine katkõ sağlamak, uluslararasõ rekabet gücünü yaratmak ve yükseltmek için Ar-Ge Yardõmõ programõ kapsamõnda veya bu programa ek olarak, sanayi-üniversite işbirliğini, bilgi ve iş yükü yayõlmasõnõ sağlayacak aşağõdaki alanlarda destek araçlarõnõn veya mekanizmalarõn oluşturulmasõ ve uygulanmasõ gerekli görülmektedir. 107

120 # Ortak gereksinim alanlarõnda yatay yapõlarõn özendirilmesi # Entegre projelerin/yapõlanmalarõn özendirilmesi # Bütünleyen projelerin özendirilmesi # Üniversite ile işbirliğinin özendirilmesi (araştõrma merkezleri, mükemmeliyet merkezleri, proje pazarlarõ, arayüz firmalarõnõn oluşumu gibi) - Destek Programõ ve Destek Aracõndan Faydalananlarõn Değerlendirmesi: Ar-Ge Yardõmõ uygulamasõ çerçevesinde 1995 yõlõ sonunda 121 olan proje başvurularõ, yõlda ortama 265 yeni başvuru ile Aralõk 2000 de 1450 ye, son 2 yõlda görülen ciddi artõşlarla da (2001 yõlõnda 333 ve 2002 yõlõnda 374 proje başvurusu) 7 yõl sonunda 2150 ye ulaşmõştõr. Her yõl ilk kez başvuruda bulunan 120 dolayõnda firmanõn yanõsõra, firma sayõsõnõn %70 i daha önce de proje başvurusunda bulunan firmalara aittir. Yõllõk proje başvuru sayõsõndaki artõş ve firmalarõn birden fazla başvurusu olmasõ programdan faydalananlarõn memnuniyetini bir miktar göstermektedir. Ancak programõn beklenen faydayõ sağlayõp sağlamadõğõ, uygulamada karşõlaşõlan sorunlarõn belirlenmesi ve iyileştirme önerileri geliştirilmesi yönünde çeşitli ölçme-değerlendirme çalõşmalarõ yapõlmaktadõr. Ar-Ge Yardõmõ Ölçme ve Değerlendirme Çalõşmalarõ Ar-Ge Yardõmõ uygulamasõnõn tüm taraflarõn gözüyle değerlendirilmesi amacõyla, destek programõnõn başladõğõ günden bu yana dört Değerlendirme Toplantõsõ yapõlmõştõr. Öncelikle proje başvurusunda bulunan firmalar olmak üzere, Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ, hakem ve izleyicilerin katõlõmõyla düzenlenen değerlendirme toplantõlarõ, uygulamanõn iyileştirilmesi yolunda büyük katkõ sağlamaktadõr. 1 Haziran 2001 yõlõnda yapõlan son Değerlendirme Toplantõsõ öncesinde, Ar-Ge Yardõmõ uygulamasõna ilişkin sürecin tüm taraflarõn temsil edildiği 40 kadar katõlõmcõ ile uzman bir firma öncülüğünde katõlõmlõ yöntem ile değerlendirilmesi yapõlmõştõr. Çalõşma sonuçlarõ Değerlendirme Toplantõsõ nda firmalara, DTM ye ve hakem/izleyicilere aktarõlmõş ve bu toplantõ sonucunda da öncelikle iyileştirilmesi gereken konular belirlenmiştir. Faydalananlarõn öncelik verdiği iyileştirme konularõ şunlardõr; 108

121 Proje başvuru ve gider bildirim dokümantasyonunun hazõrlanmasõnda kolaylõk sağlanmasõ Değerlendirme sürelerinin kõsaltõlmasõ Gider bildirim aralõklarõnõn kõsaltõlmasõ Ödeme süresinin azaltõlmasõ Dokümantasyon ile ilgili iyileştirme, taslak halinde olan Uygulama Esaslarõ ile yapõlmõştõr. Yenilenmiş uygulama esaslarõnõn 2003 yõlõ ortalarõnda Müsteşarlõk onayõ sonrasõnda yayõnlanmasõ beklenmektedir. Ayrõca dokümantasyon hazõrlanmasõnõ konusunda yõlda iki kez olmak üzere faydalananlara bir program dahilinde eğitim verilmesi planlanmaktadõr. Değerlendirme sürelerinin kõsaltõlmasõ yönünde çalõşmalar yapõlmõş, bazõ önlemler alõnmõş ve %10 luk bir kõsaltma sağlanmõştõr. Dönem sonlarõnda (Haziran ve Aralõk aylarõ) yoğun proje başvurusundan kaynaklanan etkinin azaltõlmasõ için çalõşmalar sürdürülmektedir. Destekten yararlanmasõna karar verilen projelerde gider bildirimleri 6 şar aylõk dönemlerle olmaktadõr. Dönem aralõklarõnõn 4 aylõk süreye indirilmesine ilişkin istek değerlendirilmiş, ancak bu değişikliğin giderlerin geri dönüşüne toplamda fazla etkisi olmayacağõna karar verilmiştir. Ödeme sürelerinin azaltõlmasõ için; Müsteşarlõk ve TÜBİTAK arasõndaki proje bazõnda sağlanacak bilgi akõş formatõ konusunda Müsteşarlõk isteği doğrultusunda anlaşmaya varõlmõştõr. Programdan faydalanan firmalardan gelen bir öneri de desteğin başlangõç avansõ vererek başlatõlmasõdõr. Ayrõca Müsteşarlõk onayõndan sonra T.C. Merkez Bankasõnda ödemelerin bekleme sürelerinin azaltõlmasõ için de, aylõk düzenli ödeme yapõlmasõ veya DFİF ten Ar-Ge Yardõmlarõna öncelik verilmesinin sağlanmasõ gibi önlemler alõnmasõ gerekmektedir. Ar-Ge destek programlarõnõn etkilerini ölçmek amacõyla Türkiye İmalat Sanayiinde Teknolojik Değişim ve İnovasyon Süreçlerinin İzlenmesi Projesi çerçevesinde 1998 yõlõnda uygulanan Teknoloji Hizmetleri Kullanõm Anketi ne bir bölüm eklenerek, bu anket TİDEB den Ar-Ge desteği alan işyerlerine de uygulanmõştõr yõlõna kadar olan verileri 109

122 kapsayan çalõşma sonuçlarõ değerlendirilmiş ve Ar-Ge destek programlarõnõn toplumsal ve ekonomik etkilerini gösteren bir rapor hazõrlanmõştõr. Bu çalõşmanõn tekrarõ yine DİE desteği ile 2002 yõlõnda yapõlmaya başlamõş ve bir önceki çalõşma ile karşõlaştõrmalõ olarak hazõrlanacak raporun 2003 yõlõ sonunda tamamlanmasõ beklenmektedir yõllarõ arasõnda yapõlan anket sonuçlarõndan ilginç bulunan bazõlarõ aşağõda özetlenmiştir. Türkiye de Ar-Ge faaliyetlerinin toplumsal getirisi çok yüksek (%128). Teknolojik gelişme için AR-GE önemli (teknolojik yenilik ve/veya yeni teknolojinin özümlenmesi). var. AR-GE destek programlarõnõn AR-GE harcamalarõ üzerinde olumlu bir etkisi AR-GE yapan işyerleri daha üretken ve daha fazla ücret ödüyor. AR-GE destek programlarõnõn teknolojik yenilik faaliyetine dolaysõz ve dolaylõ etkileri var. 110

123 AR-GE YARDIMI UYGULAMA İSTATİSTİKLERİ Proje Başvuru Sayõlarõ (Birikimli) 2150 BÜYÜK KOBİ TOPLAM Projelerin Firma Büyüklüğüne Göre Dağõlõmõ KOBİ BÜYÜK FİRMA SAYISI PROJE SAYISI TOPLAM MALİYET(M$) 111

124 Projelerin Şehirlere Göre Dağõlõmõ KIRKLARELİ %1,3 GAZİANTEP %1,4 MANİSA %2,5 ADANA %1,4 SAKARYA %1,1 İÇEL %1,1 KONYA %1,1 KAYSERİ %1,0 DENİZLİ %0,9 TEKİRDAĞ %0,7 KÜTAHYA %0,5 KIRIKKALE %0,6 Diğer (20 il) %2,6 BURSA %5,7 İSTANBUL %42,1 KOCAELİ %9,1 İZMİR %10,5 ANKARA %16,5 Diğer (20 İl): Antalya, Aydõn, Bilecik, Bolu, Çanakkale, Çankõrõ, Çorum, Diyarbakõr, Edirne, Eskişehir, Hatay, Isparta, K.Maraş, Karabük, Kõrşehir, Sinop, Ş.Urfa, Trabzon, Yozgat, Zonguldak. Projelerin Teknoloji Alanlarõna Göre Dağõlõmõ (Birikimli) Yaşam Bilimleri %1,3 Enstrumantasyon ve Ölçüm %5,2 Endüstri %1,9 Gõda %2,2 Tekstil %1,1 Havacõlõk %1,1 Tarõmsal %0,7 İnşaat %0,7 Çevre %0,7 Diger %1,0 Enformasyon ve Elektronik %29,5 Kimya %11,9 Malzeme ve Metalurji %13,9 Makina %28,8 112

125 BAŞARI ÖYKÜLERİ Beyaz eşya sektöründe Avrupa nõn ilk 10 şirketinden biri olan Arçelik, bugün ürettiği her iki üründen birini yurtdõşõna satabilme konumuna gelmiştir. %80 i AB ülkelerine olmak üzere 55 ayrõ ülkeye ihracat yapmaktadõr. Arçelik firmasõ 53 projesi ile Ar-Ge Yardõmõ kapsamõnda en çok proje başvurusunda bulunan firmadõr. 90 lõ yõllarda kurumsallaştõrdõğõ Ar-Ge anlayõşõ sonucu almõş olduğu 61 ve incelenmekte olan 127 patent ile, patent sayõsõ bakõmõndan da Türkiye de birinci durumdadõr. Mobilsoft desteklenen 11 projesi ile yüksek teknolojiye dayalõ bilgi birikimine ve deneyimine ulaşmõş, bunun sonucu olarak ithal edilen yazõlõm ürünleri ile rekabet edebilir konuma gelmiş ve milyon dolarlar mertebesinde döviz tasarrufu sağlamõştõr. KMS firmasõ teğel makinasõ tasarõmõ ve imalatõ konusunda yaptõğõ çalõşma sonucu dahili pazar payõnõ %100 artõrmõş, 2001 yõlõ ekonomik krizinde istihdam daraltõlmamõş, artõrõlmõştõr. Eliar firmasõ Türkiye de bir ilki gerçekleştirerek, Tekstil Boyahaneleri konusunda ileri düzeyde otomasyon yazõlõmlarõ geliştirmiş ve şirketin ticari başarõsõnõ %100 lere varan oranda artõrmõştõr. Yurt dõşõnda yaklaşõk yüz adet cihazõ olan Eliar õn Ar- Ge Yardõmõ ile desteklenen projeleri sonucu kadrosunda %300 lük artõş olmuştur. Ar-Ge Yardõmõ ile hedeflerini yükselten, nitelikli, somut ve sistematik yaklaşõm kazanan Hipokrat, dünyada ortopedik tõbbi malzeme üreticisi firmalar arasõnda adõ ile anõlan bir firma haline gelmiştir. Küçük elektronik telefon santralõ üretimiyle yola çõkan Karel firmasõ, bilinçli bir şekilde Ar-Ge birimini güçlendirerek yaptõğõ Ar-Ge çalõşmalarõ sonucu sürekli yukarõ doğru çõkan bir başarõ grafiği yakalamõştõr. Arçelik ve Aselsan gibi firmalarla ortak çalõşmalar yürüten firmanõn ürettiği bulaşõk makinasõ elektronik kontrol kartlarõ, dünyanõn sayõlõ beyaz eşya üreticisi firmalar tarafõndan da onaylanmõştõr. Ar-Ge yardõmõ öncesi iki senede bir iplik makinasõ üretebilen Özçelik firmasõ, Ar-Ge faaliyetleriyle yakaladõğõ düzey sonucu iki ayda bir makina üretir durumuna gelmiştir. Firma cirosunun %25 ini ihracat gelirleri oluşturmaktadõr. 113

126 Kaliteyi ucuza sunmak için Ar-Ge çalõşmalarõnõ başlatan Teklas firmasõ, Ar- Ge çalõşmalarõ sonucu bugün co-designer olarak General Motors, Volkswagen gibi firmalarla çalõşmaktadõr. Yõllõk cirosundan Ar-Ge ye %10 lar mertebesinde pay ayõran firma cirosunun %80 e varan kõsmõnõ ihracat gelirleri oluşturmaktadõr. D. MALİYE BAKANLIĞI TARAFINDAN UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI Destek Programõnõn Adõ Destek Programõ I: Gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin Ar-Ge harcamalarõ nedeniyle, Gelir ve Kurumlar Vergisi Kanunlarõ uyarõnca getirilen vergi ertelemesi uygulamasõ. Destek Programõ II: TEKNOKENT lerde faaliyet gösteren gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri için sağlanan Ar-Ge faaliyetlerine dayalõ vergi teşvikleri. Destek Programõnõn Amacõ Yeni teknoloji arayõşõna yönelik Araştõrma ve Geliştirme faaliyetlerinin desteklenmesi Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ sayõlõ Gelir Vergisi Kanununun 89 uncu maddesinin 4369 sayõlõ Kanunla değişik 2 numaralõ bendi sayõlõ Kurumlar Vergisi Kanununun 89 uncu maddesinin 4369 sayõlõ Kanunla değişik 6 numaralõ bendi. Yukarda yer alan maddeler uyarõnca, gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin yõl içinde yaptõklarõ kendi araştõrma ve geliştirme harcamalarõ tutarõnõ geçmemek üzere, ilgili dönemde ödemeleri gereken yõllõk kurumlar vergisinin % 20 sinin kanuni süresinde tahsilinden vazgeçilerek bu orana isabet eden vergi, 3 yõl süre ile faizsiz olarak ertelenebilmekte ve ertelenen bu vergi üç yõl içinde kurumlar vergisinin ödenme taksitleri ile birlikte eşit taksitler halinde ödenmektedir. 31, 40 ve 67 Seri No.lu Kurumlar Vergisi Genel Tebliğlerinde (3 Nisan 1986 Tarih ve Sayõlõ, 5 Eylül 1990 Tarih ve Sayõlõ ve 6 Şubat 2000 tarih ve sayõlõ 114

127 Resmi Gazete lerde yayõmlanmõştõr), Ar-ge harcamalarõ nedeniyle yapõlan vergi ertelemesine yönelik uygulamanõn usul ve esaslarõ belirlenmiştir sayõlõ Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanununun 8 inci maddesi. ( tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanmõştõr) Bu Kanun uyarõnca, Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ nca belirlenen teknoloji geliştirme bölgelerinde faaliyet gösteren mükelleflerin, münhasõran bu bölgelerdeki yazõlõm ve AR- GE ye dayalõ üretim faaliyetlerinden elde edilen kazançlarõ 5 yõl süreyle gelir ve kurumlar vergisinden istisna edilmiş; Bakanlar Kurulu na bu süreyi 10 yõla kadar uzatma yetkisi verilmiştir. Kanun da yer alan bir başka düzenlemeye göre, bölgede çalõşan araştõrmacõ, yazõlõmcõ ve AR-GE personelinin bu görevleri ile ilgili ücretleri de, Teknoloji Geliştirme Bölgesinin kuruluş tarihinden itibaren on yõl süre ile her türlü vergiden müstesna tutulmuştur. Destek Programõnõn Süresi 1- Gelir ve Kurumlar Vergisi Kanunlarõ uyarõnca Ar-Ge harcamalarõ nedeniyle yapõlan vergi ertelemesi süresiz olarak uygulanmaktadõr. 2- TEKNOKENT lerde faaliyet gösteren gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri için sağlanan Ar-Ge teşviklerinde; gelir ve kurumlar vergisi istisnasõ faaliyete geçilmesinden itibaren 5 yõl süreyle (Bakanlar Kurulu na 10 yõla kadar uzatma yetkisi verilmiştir) uygulanmaktadõr. Bölgede çalõşan araştõrmacõ, yazõlõmcõ ve Ar-ge personelinin bu görevleri ile ilgili ücretleri ise, Bölgenin kuruluş tarihinden itibaren 10 yõl süreyle istisna kapsamõndadõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ Bu konudaki DTM, TÜBİTAK/TİDEB, TTGV ve KOSGEB görüşlerine ARAŞTIRMA GELİŞTİRME (AR-GE) YARDIMI, DTM TARAFINDAN TTGV ELİYLE UYGULANAN DEVLET YARDIMLARI başlõklõ bölümde yer verilmiştir. 115

128 E. AR-GE DESTEK PROGRAMLARINDAN YARARLANANLARIN GÖRÜŞLERİ TÜRKİYE ODALAR BORSALAR BİRLİĞİ TTGV Aracõlõğõyla Sağlanan Destekler Kredi borcunu geri ödemeyen firmalara başlatõlan icra takiplerinde üretim araçlarõ icra kapsamõ dõşõnda tutulmalõdõr. Ödemelerde 6. Çerçeve Programõnda olduğu gibi avans sistemi uygulanmalõdõr. TÜBİTAK Aracõlõğõyla Sağlanan Destekler Ödemeler, AB 6.Çerçeve Programõnda olduğu gibi avans sistemine göre yapõlmalõdõr. Ödemeler, fatura tarihi yerine ödemenin yapõldõğõ tarihteki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasõ çapraz kurlarõ ve döviz alõş kuru esas alõnarak, ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõ olarak yapõlmalõdõr. AB 6.Çerçeve Programõ ndan destek alan firmalarõn ulusal desteklerden de doğrudan yararlanabilmesi yönünde gerekli düzenlemeler yapõlmalõdõr. Proje başvuru ve gider bildirim dokümanlarõnõn içerikleri kõsa sürede düzenlenmesini sağlayacak şekilde yeniden düzenlenmelidir. Proje ödeme onay süreci sonuçlandõrõlan projeler ile ilgili ödemeler kõsa sürede yapõlmalõdõr. İSTANBUL SANAYİ ODASI TTGV Aracõlõğõyla Sağlanan Destekler ÖİK tarafõndan hazõrlanan rapordaki görüşleri paylaşmaktayõz. Bunlara ek görüşlerimiz şöyledir: Kredi borcunu geri ödeyemeyen firmalara başlatõlan icra takiplerinde üretim araçlarõ icra kapsamõ dõşõnda tutulmalõdõr. Ödemelerde 6. Çerçeve Programõ nda olduğu gibi avans sistemi kullanõlmalõdõr. 116

129 TÜBİTAK Aracõlõğõyla Sağlanan Destekler ÖİK tarafõndan hazõrlanan rapordaki görüşleri paylaşmaktayõz. Bunlara ek görüşlerimiz şöyledir: Ödemelerde 6. Çerçeve Programõ nda olduğu gibi avans sistemi kullanõlmalõdõr. Ödemeler, fatura tarihindeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasõ çapraz kurlarõ ve döviz alõş kuru esas alõnarak, ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõ olarak yapõlmaktadõr. Türk Lirasõ nõn değer kaybõ, firmalarõn aleyhine olmaktadõr. AB Altõncõ Çerçeve Programõ ndan destek alan firmalarõn ulusal desteklerden de doğrudan faydalanabilmesi için mevzuatta gerekli düzenlemeler yapõlmalõdõr. Proje başvuru ve gider bildirim dokümanlarõnõn içeriklerinin daha basit ve kõsa hale getirilerek zaman ve insan gücünden tasarruf edilmesinin sağlanmasõ, kõrtasiyenin azaltõlmasõ ve bazõlarõnõn elimine edilmesi gerekmektedir. Proje ödeme onayõ çõktõktan sonra gerekli ödemelerin yapõlmasõnda gecikmeler yaşanmaktadõr. Geri ödeme süreleri azaltõlmalõdõr. SAVUNMA SANAYİİ İMALATÇILAR DERNEĞİ ÖİK tarafõndan hazõrlanan rapordaki değerlendirmeleri paylaşõyor ve iyileştirme önerilerini destekliyoruz. Bunlara ek görüşlerimiz aşağõda sunulmuştur: Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ Destek aracõ beklenen faydayõ sağlamaktadõr. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar Destek aracõ uygulama esaslarõnõn çok sõk değişmesi ve değişikliklerin daha önceden destek kararõ alõnmõş ve devam eden projelere de geriye dönük olarak uygulanmasõ önemli bir sorun olarak görülmektedir. Değişen esaslar doğrultusunda farklõ içerik ve/veya formatta ilave bilgi ve belgelerin talep edilmesi firmalarõ zor durumda bõrakmakta, projenin başladõğõ dönemdeki uygulama esaslarõna göre düzenlenmiş belgelerde geriye dönük değişiklik yapma imkanõ olmadõğõ için destek kapsamõ firma aleyhine değişebilmektedir. 117

130 Yazõlõ uygulama esaslarõnda belirtilmemesine rağmen, son zamanlarda karşõlaşõlan önemli bir sorun da AR-GE projesi sonucunda ortaya çõkacak son ürünün bir Kamu Alõmõ na konu olmasõ durumunda projenin destekten yararlandõrõlmamasõ yolunda oluşan eğilim dir. Bu eğilimin uygulama esaslarõna yansõmasõ durumunda bir yandan kamu alõmlarõnda AR-GE ye dayalõ tedarik teşvik edilmeye çalõşõlõrken diğer taraftan, yaklaşõk tamamõ Türk Silahlõ Kuvvetlerinin bir alõmõna bağlõ olarak gerçekleştirilen Savunma Sanayi AR-GE projeleri bu destekten yararlanamaz hale gelecektir. Unutulmamalõdõr ki, Savunma Sanayinde dõş satõmõn olmazsa olmaz ön koşulu ürünün öncelikle kendi ülkenizce kullanõlõyor olmasõdõr. Uygulamadaki bir diğer sorun ise ÖİK tarafõndan hazõrlanan raporda da belirtildiği gibi, değerlendirme sürecinin ve özellikle de değerlendirme sonrasõndaki ödeme sürecinde karşõlaşõlan gecikmelerdir. Geri ödemelerdeki bu gecikmeler enflasyon etkisiyle destek aracõnõn etkinliğini zayõflatmaktadõr. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler Uygulama esaslarõnda yapõlacak değişikliklerin önceden destek kararõ alõnmõş ve devam eden projelere geriye dönük olarak uygulanmamasõ. AR-GE projesi sonucunda ortaya çõkacak son ürünün bir Kamu Alõmõ na konu olmasõ durumunda projenin destekten yararlandõrõlmamasõ yolunda oluşan eğilim den kesin olarak vazgeçilmesi. Değerlendirme ve ödeme süreçlerinin hõzlandõrõlmasõ ve enflasyon etkisini azaltõcõ araçlar (avans, döviz bazlõ veya enflasyon endeksli geri ödeme gibi) geliştirilmesi. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ Destek aracõnõn devam ettirilmesi kesinlikle yararlõdõr. DESTEKTEN YARARLANAN FİRMA GÖRÜŞÜ 1) Proje başvuru ve gider bildirim dokümanlarõnõn içeriklerinin daha basitleştirilmesi, kõsaltõlarak zaman ve insan gücünden tasarruf edilmesinin sağlanmasõ. Benzer türden birkaç doküman hazõrlanmasõ yerine bazõ dokümanlarõn sadeleştirilmesi ve birbirleri ile ilgili dokümanlarõn da birleştirilmesi. Örnek olarak personelin maaş bilgileri, 118

131 G011 formlarõnda şirket kaşeli ve imzalõ verildiği halde personel bordrolarõnõn bir kopyasõnõn dosyaya eklenmesi istenmesi zaman ve iş gücü kaybõna neden olmaktadõr. Bir diğer örnek de Ayrõntõlõ Gelir Tablosu ve Bilançonun her proje için ayrõ olarak gönderilmesi yerine yõlda bir defa gönderilmesi kõrtasiyeyi azaltacaktõr. 2) Geri ödeme süresinin azaltõlmasõ. Özellikle proje ödeme onayõ çõktõktan sonra Hazineden gerekli ödemelerin yapõlmasõnda gecikmeler yaşanõyor. Bu türden gecikmeler sebebiyle özellikle döviz bazõnda yapmõş olduğumuz ödemelerin bu süre zarfõnda değer kaybõna uğramasõ sözkonusu olmaktadõr. 3) Proje değerlendirme aşamasõnõn hõzlandõrõlmasõ ve proje kabul süresinin kõsaltõlmasõ. Şirketimize gelen hakemlerin yoğun program ve iş yüklerinden dolayõ şirket ziyaretlerinde ve rapor tesliminde gecikmeler yaşanõyor. Özellikle bu durum sõnav ve tatil zamanlarõnda açõğa çõkõyor. Zaman zaman hakemler ve TÜBİTAK arasõnda koordinasyon problemleri yaşanõyor ve bu da proje onaylarõnõn gecikmesine neden oluyor. Raporlarõn TÜBİTAK a ulaşõp ulaşmadõğõ hakkõnda tarafõmõza bilgi geçilmesi ve gecikmesi halinde ilgili Hakemin uyarõlmasõ bu süreci kõsaltabilecektir. 4) Ürünün tasarõm aşamasõndan ticari boyuta geçtiği zaman pazarda yer edinmesini kolaylaştõrmaya yönelik her hangi bir teşvik sisteminin olmamasõ ciddi bir eksikliktir. Bu konuda çalõşmalarõn başlatõlmasõ oldukça yararlõ olacaktõr. 5) Özellikle dijital elektronik alanõnda çalõşan firmalar son zamanlarda ciddi lisans ve gayri maddi hak bedeli ödeme talepleriyle karşõlaşmaktadõrlar. Bu durum özellikle ülkemiz gibi AR-GE çalõşmalarõnda oldukça geri kalmõş ülkeler için önemli bir rekabet dezavantajõ oluşturmaktadõr. Bu dezavantajõ ortadan kaldõrmak için öncelikli sektörler bazõnda belli bir süre için lisans ödemelerinin belli bir miktarõnõn devlet tarafõndan karşõlanmasõ, bunlara teşvik verilmesi yada eğer bu mümkün değilse en azõndan vergiden muaf tutulmasõ için gerekli çalõşmalarõn başlatõlmasõ gerekmektedir. 6) Araştõrma kurumlarõ ile şirketler arasõnda ortak çalõşmayõ teşvik eden entegre ve bütünleşik projelerin teşvik edilmesi ve bu tür yapõlarõn hayata geçirilmesini sağlayacak altyapõnõn kurulmasõ için gerekli çalõşmalarõn başlatõlmasõ gerekmektedir. 119

132 120

133 V. ÇEVRE YARDIMLARI Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca çevre korumaya yönelik yatõrõmlar, Çevre Bakanlõğõnca sõcak nokta olarak belirlenmiş acil önlem gerektiren çevre kirliliklerinin giderilmesi dahil üretim için hammadde ithalatõ gerektirmeyen katõ, sõvõ, gaz, tehlikeli atõk ve benzeri yurtiçindeki her türlü atõğõn toplanmasõ, geri kazanõlmasõ, arõtõlmasõ ve bertaraf edilmesine ilişkin teknolojilere ilaveten çevre kirliliği yaratabilecek durumlarõ önlemeye ve doğal kaynaklarõn rasyonel kullanõmõna yönelik temiz üretim teknolojileri, temiz ürünler üreten teknolojiler, temiz biyoteknoloji, temiz enerji teknolojileri, sürdürülebilir tarõm teknolojileri gibi çevre ile uyumlu teknolojiler konusundaki yatõrõmlar olarak tanõmlanmõştõr. Söz konusu Karar uyarõnca bu kapsamda değerlendirilen çevre korumaya yönelik yatõrõmlar Çevre Bakanlõğõnõn görüşü alõnarak, Bölüm2.4 de belirtilen vergisel destek unsurlarõ ile 400 milyar Türk Lirasõnõ geçmemek üzere münhasõran çevre yatõrõmõ için gerekli bina-inşaat ve makine ve teçhizat giderlerinin %50 si kadarõ için yatõrõm kredisi kullandõrõlmak suretiyle Hazine Müsteşarlõğõnca uygulanmakta olan yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ programlarõ kapsamõnda dahilinde desteklenmektedir. A. AVRUPA YATIRIM BANKASI KAYNAKLI KREDILER Endüstriyel Kirliliği Önleme Kredisi Destek Programõnõn Amacõ Sõnai kirliliği azaltmak Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ Hazine Müsteşarlõğõ ile Avrupa Yatõrõm Bankasõ (AYB) arasõnda 2003 yõlõnda imzalanan Çerçeve Kredi Anlaşmalarõ ve Türkiye Sõnai Kalkõnma Bankasõ nõn ve Türkiye Vakõflar Bankasõ nõn Avrupa Yatõrõm Bankasõ ile imzaladõklarõ Finansman Anlaşmasõ Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Avrupa Yatõrõm Bankasõ, kredinin tutarõ 70 milyon Euro dur Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Endüstriyel kirliliği önleme kredisi 121

134 Uygulayan Kuruluşlar Türkiye Sõnai Kalkõnma Bankasõ ile Türkiye Vakõflar Bankasõ Faydalanan Hedef Kitle Organize Sanayi Bölgeleri ve özel sektör kuruluşlarõ Miktarõ ve Koşullarõ Miktarõ; Kredi ile firmalarõn gerçekleştirdikleri yatõrõm tutarõnõn azami %50 si finanse edilebilmekte olup, bir firmaya tahsis edilebilecek azami kredi tutarõ 12.5 milyon Euro dur. Koşullarõ; Krediler, 3 yõl ödemesiz toplam 7 yõl vadelidir. Endüstriyel Kirliliği Önleme kredisinden yararlanacak kuruluşlar için herhangi bir ölçek kõsõtlamasõ bulunmamaktadõr. Sõnai Kirliliği azaltmaya yönelik gerçekleştirilen yatõrõmlarõn sabit yatõrõm tutarõnõn 25 milyon Euro nun altõnda olmasõ gerekmektedir. 122

135 VI. GARANTİLER Hibe ve Hazine Garantisi Sağlanmasõ Hibe: Herhangi bir dõş finansman kaynağõndan geri ödeme yükümlülüğü olmaksõzõn Türkiye Cumhuriyeti nin aldõğõ ayni ve/veya nakdi mali yardõm. Garanti: Hazine geri ödeme garantisi, Hazine yatõrõm garantisi, Hazine karşõ garantisi ve Hazine ülke garantisi veya münferiden her biri. Hazine Müsteşarlõğõ Dõş Ekonomik İlişkiler Genel Müdürlüğünce Kamu Finansmanõ ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkõnda 4749 sayõlõ Kanun, Yõllõk Bütçe Kanunu veya 12 Nisan 2002 tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan Hazine Garantileri Verilmesi, İzlenmesi, Bütçeleştirilmesi ve Raporlanmasõna İlişkin Esas ve Usullere Dair Yönetmelik hükümlerine göre kapsam içerisine giren, ekonominin çeşitli sektörlerinde gelişmeyi sağlamak ve/veya finansman ihtiyacõnõ karşõlamak amacõyla herhangi bir dõş finansman kaynağõndan geri ödeme yükümlülüğü olmaksõzõn Türkiye Cumhuriyeti nin aldõğõ ayni ve/veya nakdi mali yardõmlar hibe olarak ve Hazine geri ödeme garantisi, Hazine yatõrõm garantisi, Hazine karşõ garantisi ve Hazine ülke garantisi veya bu garantilerin münferiden her biri ise garantiler olarak devlet yardõmõ kapsamõnda uygulanmaktadõr. Garanti verilen kuruluşlarõn kreditörlere karşõ ödeme yükümlülüklerini yerine getirmemesi sonucu oluşan Hazine ödeme yükümlülükleri, yõllõk bütçe kanunlarõyla ödeneği öngörülen risk hesabõndan karşõlanmaktadõr. Hazinece yapõlan bu ödemeler için, daha sonra ilgili garanti verilen kuruluşa rücu edilmektedir. Bu ödenek yanõsõra, garanti verilen kuruluşlardan tahsil edilen garanti ücretleri de bu hesaba gelir kaydedilmektedir. Ayrõca, garanti kapsamõnda Hazine için ödeme yükümlülüğü doğmamasõnõ teminen garanti vermeden önce garanti verilecek kuruluşlarõn mali yapõsõ, belirli kriterleri taşõyõp taşõmadõğõ incelenmektedir. İlgili kuruluşlarõn ödeyememe riskini yansõtacak bir garanti ücreti tahakkuk ettirilebilmektedir. Destek Programõnõn Amacõ Mevzuata göre kapsam içerisine giren ekonominin çeşitli sektörlerinde gelişmeyi sağlamak ve/veya finansman ihtiyacõnõ karşõlamak. 123

136 Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ tarihinde kabul edilen 4749 sayõlõ Kamu Finansmanõ ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkõnda Kanun Yõllõk Bütçe Kanunu 12 Nisan 2002 tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan Hazine Garantileri Verilmesi, İzlenmesi, Bütçeleştirilmesi ve Raporlanmasõna İlişkin Esas ve Usullere Dair Yönetmelik Destek Programõnõn Süresi Destek programõ halen yürürlükte olup, sona ermesi için belirli bir zaman sõnõrlamasõ getirilmemiştir. Ancak, yõllõk garanti limitleri yõllõk bütçe kanunlarõnda belirlendiğinden her yõl değişebilmektedir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Garanti verilen kuruluşlarõn kreditörlere karşõ ödeme yükümlülüklerini yerine getirmemesi sonucu oluşan Hazine ödeme yükümlülükleri yõllõk bütçe kanunlarõyla ödeneği öngörülen risk hesabõndan karşõlanõr. Hazinece yapõlan bu ödeme için daha sonra ilgili garanti verilen kuruluşa rücu edilir. Bu ödenek yanõsõra garanti verilen kuruluşlardan tahsil edilen garanti ücretleri de bu hesaba gelir kaydedilmektedir. Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Hibe ve Garanti türleri dõşõnda bir destek aracõ bulunmamaktadõr. Destek Programlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi: Etkinlik kriterlerinin belirlenmesinde çekilen sõkõntõ nedeniyle bir değerlendirme yapõlmasõnda güçlük yaşanmaktadõr. Ancak, bir alt başlõkta yer verildiği şekilde uygulamanõn iyileştirilmesine yönelik çabalar sürdürülmektedir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Özellikle garantilerde olmak üzere sağlanan desteğin boyutunun anlaşõlmasõ her bir yararlanõcõ kuruluşun finansman maliyetinin bilinememesi yüzünden mümkün olmamaktadõr. 124

137 Garanti edilen yükümlülüklerin garanti verilen kuruluşlarca yerine getirilmesini sağlamak amacõyla yönetmelik yoluyla gerekli tedbirlerin alõnmasõna çalõşõlmaktadõr. Yine garanti kapsamõnda Hazine için ödeme yükümlülüğü doğmamasõnõ teminen garanti vermeden önce garanti verilecek kuruluşlarõn mali yapõsõ belirli kriterleri taşõyõp taşõmadõğõ incelenmektedir. İlgili kuruluşlarõn ödeyememe riskini yansõtacak bir garanti ücreti tahakkuk ettirilebilmektedir. 125

138 126

139 VII. SORUNLAR A. SORUNLARA GENEL YAKLAŞIMLAR Türkiye uzun yõllar devlet yardõmlarõnõ arz yönlü olarak uygulamaya koyarak sürdürmüştür. Bunun nedeni Türkiye nin henüz sanayileşmesini tamamlayamamõş olmasõdõr. Gelişmiş ülkelerde bilgi çağõnõn başlamasõ ile birlikte arza dayalõ teşvikler yavaş yavaş yerini talebe dayalõ teşviklere bõrakmõştõr. AB ne aday ülke olmamõz nedeniyle AB ile uyumlu bir devlet yardõmlarõ sisteminin kurulmasõ zorunluluk olarak ortaya çõkmaktadõr. Bu nedenle talebe dayalõ destek sistemlerinin uygulanmaya konmasõnda büyük yarar bulunmaktadõr. Türkiye de uygulamasõ yapõldõğõndan bugüne kadar devlet yardõmlarõ arzu edilen büyümeyi gerçekleştirememiştir. Uygulanan devlet desteklerinin piyasalarõ bozan, haksõz rekabete yol açan, firmalar arasõ kayõrmacõlõğõ artõran bir ortam yarattõğõ zaman zaman ifade edilmektedir. Ancak devlet yardõmõ olmadan rekabetçi piyasalarõn oluşmasõnõn kolay olmadõğõ da bir gerçektir. Bugün bile serbest pazar ekonomisini uygulayan ülkeler, gizli veya açõk olarak kamu yardõmlarõnõ sürdürmektedirler. Devlet yardõmlarõnõ biçimleri, içerikleri, hacimleri, veriliş şekilleri ülkeden ülkeye göre değişim göstermektedir. Teşvik sistemimizin Cumhuriyet öncesine dayanan uzun bir tarihi geçmişi olmasõna rağmen sistemde oturmuş tek bir kurumsal yasal yapõnõn bulunmamasõ, sistemin ekonomik ve siyasal istikrarsõzlõktan etkilenmesi, uygulayõcõ kuruluşlarõn çokluğu ve veri tabanõnõn yeterli olmamasõ nedeniyle uygulama sonuçlarõnõn değerlendirilememesi ve zamanõnda gerekli önlemlerin alõnamamasõ, ekonominin reel gerçekleri yerine zaman zaman politik ve popülist yaklaşõmlarõn uygulamaya hakim olmasõ ve devlet yardõmlarõ için ayrõlan kaynaklarõn yetersiz kalmasõ uzun dönemde sistemin etkinliğini azaltmõştõr. Sistemin özellikle vergisel desteklerin sürekli değişiklik göstermesi yatõrõmcõlarõn önlerini görebilmelerine ve yatõrõm kararõ almalarõna engel teşkil eden önemli bir sorun olarak ortaya çõkmaktadõr. Bu çerçevede Türk sanayi, genellikle aşağõdaki sorunlarla yüz yüze bulunmaktadõr: 127

140 - Girişimcilik sorunu (girişimcinin nitel karakterinden kaynaklanan sorunlar) - Teknoloji edinim sorunu - Bilgi enformasyon sorunu - Eğitim ve vasõflõ eleman sorunu - Pazarlama ve ihracat sorunu - Finansman sorunu - Politik istikrar sorunu (yatõrõm yapma sorunu) - Danõşmanlõk Yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ alanõnda faaliyet gösteren kamu kurum ve kuruluşlarõnõn mevzuat ve uygulamalarõnda AB ve DTÖ ye bir ölçüde uyum sağlanmõş olmakla birlikte, tam uyumun sağlanabilmesi için çalõşmalara devam edilmesi gerekmektedir. B. YATIRIMLARDA DEVLET YARDIMLARINDAKİ SORUNLAR 1. KOBİ YARDIMINA İLİŞKİN SORUNLAR KOBİ yatõrõmlarõ ile ilgili olarak en önemli sorun KOBİ kredilerinde kaynak yetersizliğidir. Bütçe kaynaklõ krediler için ayrõlan kaynağõn genel bütçeden ayrõlmasõ nedeniyle Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatõrõmlarõnda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca Türkiye Halk Bankasõ ve Türkiye Kalkõnma Bankasõ aracõlõğõyla KOBİ lere kullandõrõlan krediler yetersiz kalmaktadõr. Genel olarak kredi kaynağõnõn genel bütçe olmasõ ve kredinin devlet tarafõndan tek elden kullandõrõlmasõ kuruluşlarda alternatifsizlik yaratmaktadõr. Rekabete açõk politika uygulamasõ gereken ülkemiz için kaynak dağõtacak kuruluşlarõn sõnõrlõ olmasõ da ayrõ bir sorun olarak ortaya çõkmaktadõr. Serbest rekabet koşullarõ uyarõnca KOBİ lere aktarõlacak söz konusu kredilere aracõlõk eden banka sayõsõ artõrõlmalõ, özel finans kuruluşlarõ sisteme dahil edilmeli, 128

141 kullandõrõlacak kredinin kaynağõ ve tutarõ kesin olarak önceden belirlenmeli ve belirlenen kaynağõn kullandõrõmõ belli süreçlerde yapõlmalõdõr. Kredi maliyetlerinin yüksekliği de KOBİ ler için önemli bir sorun teşkil etmekte ve finansman sorunlarõ nedeniyle KOBİ ler yatõrõm kararõ almakta zorlanmaktadõrlar. Ayrõca KOBİ lerin özkaynaklarõnõn yeterince güçlü olmamasõ nedeniyle kredi kullanacak olmalarõ halinde de teminat yönünden ayrõ bir sorun yaşanmaktadõr. Bu durum yeterli teminat bulamayan KOBİ lerin yatõrõmlarõnõ gerçekleştirememelerine sebep olurken diğer taraftan teminat gösterebileceği gayrimenkule sahip olan ancak yeterince verimli olmayan KOBİ lere de gereksiz kaynak transferi yapõlmasõna neden olabilmektedir. KOBİ ler nitelikli işgücü ve kalifiye yönetici bulmakta zorlanmakta, danõşmanlõk hizmetlerinden yararlanma yönünde çaba sarfetmemektedirler. Bir diğer sorun ise KOBİ lere dönük finansal piyasalarõn henüz tam olarak oluşturulamamasõdõr. 2. BÖLGESEL YARDIMLARA İLİŞKİN SORUNLAR Ülkemizde uygulanmakta olan bölgesel yardõmlar bilindiği gibi enerji desteği, finansman kolaylõğõ, arsa tahsisi, sigorta primi indirim veya ertelemeleri ile vergisel desteklerdir. Enerji desteği uygulamasõ yapõlan Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesindeki illerde sõk elektrik kesilmesi, yaşanan voltaj düşüklükleri önemli bir sorun olarak ortaya çõkmaktadõr. Enerji kullanõmõna ilişkin olarak bu yönde yaşanan sorunlar son yõllarda ortadan kaldõrõlmõşsa da enerji desteği uygulamasõna yönelik olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlõğõ ilgili birimleri ve özel sektöre ait dağõtõm şirketlerinde halen sorunlar yaşandõğõ ifade edilmektedir. Bedelsiz arsa tahsisinde özellikle GAP bölgesinde Hazine arazilerinin mera olmasõ, arazilerde alt yapõ hizmetlerinin olmamasõ, sanayinin yoğun olduğu merkezlere bu arazilerin uzak olmasõ gibi nedenlerle bu yardõmõn sistemde şimdilik başarõlõ olmadõğõ yönünde sorunlar dile getirilmektedir. 129

142 Bölgesel gelişmeye yönelik yatõrõm kredisinde, hayvancõlõk ve dokuma-giyim sektörünün bu kapsama alõnmamasõnõn yatõrõm projesi taleplerini olumsuz etkilediği, sabit yatõrõm tutarõnõn 3 trilyon TL seviyesinde olmasõnõn da bölgenin mali yapõsõ nedeniyle caydõrõcõ bir unsur olduğu ayrõca aracõ bankalarõn da bu kredilere aracõlõk edilmesine sõcak bakmadõğõ bilinmektedir. Ayrõca, 4325 sayõlõ Kanun uyarõnca uygulanan desteklerin rekabeti bozucu bir durum arzettiği, komşu iki ilden birinden uygulanan enerji, SSK Primi, vergi muafiyetlerine ilişkin yardõmlarõn, uygulama yapõlmayan benzer özellikleri taşõyan ilin sosyo ekonomik kalkõnmõşlõk seviyesini olumsuz yönde etkilediği şeklinde itirazlara neden olmaktadõr. 3. AR-GE, TEKNOLOJİ GELİŞTİRME BÖLGESİNDE YAPILACAK YATIRIMLAR, ÖNCELİKLİ TEKNOLOJİ ALANINDA YAPILACAK YATIRIMLAR VE ÇEVRE YARDIMLARINA İLİŞKİN SORUNLAR Yatõrõmlarda uygulanan AR-GE yatõrõmlarõ, teknoloji geliştirme bölgesinde yapõlacak yatõrõmlar, öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlar ve çevre korumaya yönelik yatõrõmlara ait krediler, Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ nõn AR-GE dahil diğer desteklerinden farklõ bir uygulama getirmektedir. Bu kredinin kullandõrõlmasõ için diğer kamu kuruluşlarõ tarafõndan aynõ amaçla destek kullandõrõlmamasõ şartõnõn bulunmasõ ve miktarõnõn azami 400 milyar Türk Lirasõ olmasõ nedeniyle bu destek yeterince etkili olamamaktadõr. 4. DİĞER YARDIMLARA İLİŞKİN SORUNLAR Gelişmiş yörelerde modernizasyon, yenileme, kalite düzeltme ve tamamlama yatõrõmlarõna dönük teşvik belgesi düzenlenmesi taleplerinde, tanõm yorumlanmasõndan dolayõ işletmelerle teşvik belgesini düzenleyen merci karşõ karşõya gelebilmektedir. 130

143 VIII. STRATEJİK POLİTİKA ÖNERİLERİ A. SİSTEMLE İLGİLİ POLİTİKA ÖNERİLERİ 1999 yõlõnda Türkiye nin Avrupa Birliği ne adaylõk yolunun açõlmasõ ile birlikte ülkemiz büyük bir beklenti içine girmiş bulunmaktadõr. Bu beklentilerinin yanõnda ülkemizin sanayisi ile ilgili yapmasõ gereken önemli görevleri bulunmaktadõr. Bu görevlerin başõnda sanayiye müdahalesiz akabilecek fon akõş sistemlerinin ve iyi işleyen sermaye piyasalarõnõn (KOBi lere yönelik olarak da yeni piyasalarõn) kurulmasõ gerekmektedir. Sanayide üst organizasyonlarõ kurabilecek kültürel alt yapõlarõn inşasõna destek vermek, girişimciliği teşvik eden kurumlarõ çeşitlendirmek ve etkin hale getirmek, sanayi altyapõlarõ ile teknoloji üretim politikalarõnõ oluşturmak gerekmektedir. Girişimci destekleme ajanslarõ hem kazanõlan deneyim açõsõndan hem de dünyadaki uygulamalar açõsõndan yeniden ele alõnarak kurumsallaştõrõlmalõdõr. Bunun için gerek sayõsal ve gerek kaliteleri açõsõndan gereken önlemler alõnmalõ ve bu ajanslar teşvik edilmelidir. Küreselleşme ile iyice belirginleşen çalõşanlarõn sermayedarlõğõ ve girişimciliğe dayanan yeni bir demokratikleşme akõmõ gündemde bulunmaktadõr. Yerel sermaye, bölgesel sermaye, kamu fonlarõ ve çalõşanlarõn fonlarõ, girişimcilere toplumun lehine işletilme projeleri giderek öne çõkmaktadõr. Gelişmiş ülkelerde hükümetler, toplumun gelişmesinde kullanõlmak üzere demokratikleşmeyi sağlayan bu sermaye kaynaklarõ ve mekanizmalarõnõ yeni bir biçime sokmaktadõrlar. Türkiye de gecikmeden bu yönde ciddi adõmlarõ atmak zorunda bulunmaktadõr. Bu atõlõmlarõ destekleyecek devlet yardõmlarõnõn yeniden yapõlandõrõlmasõ zorunludur. Sanayi çağõnda gelişmiş ülkeler, KOBİ lere kullandõrõlamayan fonlara özel akõşkanlõk sağlayan mekanizma ve sistemleri kurmuşlardõr. Bu sistemler risk sermayeleri (öz sermaye ortaklõklarõ), kredi garanti sistemleri (borçla finansmanda teminat) ve kredi sigorta sistemleri (riskin pazarlanmasõ) piyasa koşullarõ altõnda yeni sektörlerin oluşmasõna yönelik önemli alt yapõ yatõrõmlarõdõr. Bu sistemler olmadan KOBİ lerin finansman sistemleri geleneksellikten ileri gidememektedir. Şu anda Avrupa Birliği nde bu alt yapõlara sahip olmayan ülke yoktur. İngiltere 1980 li yõllarda, İspanya, Portekiz,. Yunanistan 1990 lõ yõllarda sistemi uygulamaya sokmuşlardõr. 131

144 Yukarõda ortaya konulan sistem ve mekanizmalarõn acilen bir sanayi altyapõsõ olarak algõlanõp ülkemizde uygulanmasõ için gerekli çalõşma yapõlmalõdõr. Gelişen makro ekonomik dinamikler içinde arza dayalõ devlet desteklerinin yerine büyük ölçüde talebe dayalõ devlet desteklerinin ülkemizde ikame edilmesi gerekmektedir. B. YATIRIMLARA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI İLE İLGİLİ ÖNERİLER Devlet yardõmlarõ mekanizmalarõnõn ana amacõ, ülke genelinde yatõrõmlarõn artõrõlmasõ suretiyle istihdam yaratõlmasõ, bölgesel gelişim farklõlõklarõnõn azaltõlarak gelişmemiş bölgelerin de kalkõnmalarõnõn sağlanmasõ ve rekabet ortamõ yaratõlarak refah seviyesinin yükseltilmesidir. Bu amaçla uygulanmakta olan Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Kararlar ağõrlõklõ olarak vergisel destekleri içermekte ve yatõrõm maliyetlerinin azaltõlmasõ yönünde etki yapmaktadõr. Ayrõca, bölgelerarasõ dengesizliklerin giderilmesi amacõyla ülkemizde yõllardõr uygulanmakta olan kalkõnmada öncelikli yöreler (KÖY) uygulamasõ ile bu bölgelere farklõ teşvikler uygulanmasõna rağmen istenilen sonuca ulaşõlamamõştõr. Yatõrõmlarõn desteklenmesi ile ilgili olarak farklõ kurum ve kuruluşlarõn koordinasyon sağlanmaksõzõn uygulamakta olduklarõ destek unsurlarõ nedeniyle zaman zaman çok başlõlõk yaşanmakta, bu durum bürokratik işlem fazlalõğõna, mükerrer uygulamalara sebep olabildiği gibi kõt kaynaklarõn amacõ dõşõnda kullanõlmasõna da yol açabilmektedir. Yatõrõma uygun iklimin yaratõlabilmesi için bürokratik işlemlerin enaza indirilmesi, idari engellerin kaldõrõlmasõ yönünde başlatõlan Yatõrõm Ortamõnõn İyileştirilmesi Reformu çerçevesinde çalõşmalarõn tamamlanmasõ, AB üyeliğine aday olmamõz nedeniyle rekabet edebilirliği güçlendirecek yeni objektifler çerçevesinde sistemin yapõlandõrõlmasõ uygun olacaktõr. Bu bağlamda öncelikle yatõrõmlarõn desteklenmesine ilişkin Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Çerçeve Kanunu çõkarõlmalõ ve bu Kanunun amacõna uygun olarak hazõrlanacak Bakanlar Kurulu kararlarõ ile yatõrõmlarõn etkin ve hõzlõ desteklenmesi sağlanmalõdõr. Bu Kanun çerçevesinde, yatõrõm ve işletmelerin desteklenmesine ilişkin politikalar kalkõnma planlarõ da dikkate alõnarak tek elden diğer kurum ve kuruluşlarõn da 132

145 görüşü alõnarak belirlenmeli ve destek unsurlarõnõ uygulayan uygulayõcõ kuruluşlarla koordinasyon sağlanmalõdõr. Böylelikle, girişimcilerin desteklenmesi, yerli ve yabancõ yatõrõmlarõn yapõlmasõnõn özendirilmesi, bürokrasinin azaltõlmasõ, kamu hizmetlerinin etkin, verimli ve hõzlõ şekilde yerine getirilmesi suretiyle emek ve zaman kaybõ önlenmiş olacaktõr. Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca uygulanmakta olan vergisel destekler (KDV istisnasõ, gümrük vergisi istisnasõ vb.) yatõrõm indirimi uygulamasõnda olduğu gibi genel vergi politikasõ haline getirilerek otomatik uygulanabilir olmalõdõr. Söz konusu Kararõn amacõna ulaşõlabilmesi için, istihdam yaratõlmasõ ve uluslararasõ rekabet gücünün artõrõlmasõ amacõyla uluslararasõ yükümlülüklerimiz de dikkate alõnarak gerekli düzenleme yapõlmalõdõr. Bu düzenlemede bölgesel ve sektörel özellikler dikkate alõnarak uygulanabilecek özel vergisel ve nakit destekler paket programlar halinde hazõrlanmalõdõr. Destek unsurlarõ amaca uygun olarak miktar ve çeşitlilik yönünden artõrõlmalõdõr. Örneğin; - Yatõrõmlarõn desteklenmesinde için 1-10 yõl süreler arasõnda değişen vergi tatili uygulamasõ destek unsuru olarak uygulanmalõdõr. - Bölgesel ve sektörel öncelikler dikkate alõnarak SSK primi gibi diğer vergi yüklerini azaltõcõ ve istihdamõ, üretimi arttõrmaya yönelik etkili destekler verilmelidir. - Yeni girişimcilerin desteklemesi amacõyla girişimci kredisi uygulamasõna başlanõlmalõdõr. - Uluslararasõ sermayenin özellikle turizm sektörüne yönlendirilmesini teminen arazi temininin kolaylaştõrõlmasõ ve destek unsurlarõnõn geliştirilmesi sağlanmalõdõr. - AR-GE, çevre, ileri teknolojilerin kullanõmõ yatõrõmlarõnõn daha yoğun olarak desteklenmesi gerekmektedir. - İşletmelerin üretim maliyetlerinin rekabet ortamõnõn yaratõlabilmesi için dünya fiyatlarõna indirilmesini öngören faaliyetlerin desteklenmesi (yatõrõm, eğitim, AR-GE ve benzeri) gerekmektedir. - Organize sanayi bölgeleri, endüstri bölgeleri ve teknoloji geliştirme bölgeleri amacõna uygun yatõrõmlar için cazip hale getirilmelidir. 133

146 Diğer taraftan, Devlet Yardõmlarõnõn uygulama şeklinin ve kurumsal yapõlaşmanõn global ekonominin gereği olarak, daha dinamik bir hale kavuşturulmasõ gerekmektedir. Bütün bu çalõşmalar rekabet ortamõnõ bozmadan, ekonomi hukuku da dahil olmak üzere hukuki alt yapõ oluşturularak ve DTÖ/Avrupa Birliği normlarõ dikkate alõnarak hazõrlanmasõ gerektiği düşünülmektedir. Devlet yardõmlarõnõn, sanayinin yönlendirilmesine fayda sağladõğõ, yöre dõşõna çeşitli sebeplerle çõkamayan sermayedarõn yeni yatõrõmlar yapmasõna aracõ olduğu, nüfus hareketlerine etkisi, eğitime ve kültür hayatõna katkõsõ gibi pek çok faydasõnõn olduğu dikkate alõnmalõdõr. Kõsa, orta ve uzun vadeli ekonomik amaçlar yanõnda sosyal amaçlarõ da içeren plan ve programlar yapõlarak Avrupa Birliği ne katõlõm sürecinde bugüne kadar olduğundan daha detaylõ bir destek sisteminin kurulmasõ gerekmektedir. Uygulamada kolaylõk sağlanabilmesi için mevzuat, basit ve çerçeve kararõ şeklinde ve yetkili tek merci tarafõndan hazõrlanmalõ, uygulamanõn günün şartlarõna göre yeniden düzenlenebilmesi tebliğlerle sağlanmalõdõr. Türkiye genelinde mevcut yatõrõmlarõn envanteri ve olasõ yatõrõm hacmini gösterir haritalar çõkartõlarak geleneksel yatõrõmlar yerine AR-GE faaliyetinde bulunan, ileri teknoloji kullanan, hõzlõ ve etkin katma değer yarabilecek yeni teknolojik yatõrõmlarõn desteklenmesi gerekmektedir. Devlet yardõmlarõnõn uygulanmasõnda bölgelerarasõ gelişmişlik farklõlõklarõnõ gidermek için yöre ve bölge tanõmõ İstatistiki Bölge Birimlerinin Sõnõflandõrõlmasõ Kararõ dikkate alõnarak tekrar belirlenmelidir. Bu bölgelerdeki potansiyel yatõrõm konularõ tespit edilmeli ve birbirini besleyen, birbirinin alt yapõsõnõ tesis eden yatõrõmlarõn ve işletmelerin, bölgesel kalkõnma planõ içinde desteklenmesi gerekmektedir. Destek unsurlarõnõn etkin, verimli ve hõzlõ uygulanabilmesi için uygulayõcõ kuruluşlarla sõkõ işbirliği yapõlmalõ ve yapõlan yardõmlarõn sonucu izlenmelidir. Destek unsurlarõnõn belirlenmesinde ve uygulanmasõnda kurumlarõn yetkileri iyi tanõmlanmalõ, kurallar baştan kesin olarak belirlenmelidir. 134

147 Destek unsurlarõnõn uygulanabilmesi için belirlenecek esaslar, girişimciler ve uygulayõcõlar açõsõndan kolay anlaşõlõr olmalõ, yoruma açõk bõrakõlmamalõ, objektif kriterler içermelidir. Ayrõca işlemlerde daha fazla şeffaflõk sağlanmalõdõr. Devlet yardõmõ uygulamalarõnda işlemler olabildiğince basitleştirilmeli, uygulamalarda yerel kurumlar ile meslek kuruluşu gibi sivil örgütlerin katõlõmõ sağlanarak yerelleştirilmelidir. Finansal destek araçlarõnõn kullanõmõnõn kolaylaştõrõlmasõ için hukuki alt yapõ oluşturulmalõ veya yeniden düzenleme yapõlmalõdõr. Devletçe uygulamaya konulamayacak destekler sistem içinde yer almamalõdõr. KOBİ tanõmõ, AB de belirlenen tanõm dikkate alõnarak yeniden yapõlmalõdõr. Bu tanõm, AB de belirlenen tanõm eşikleri içerisinde kalmak üzere, ülkemiz işletmelerine ait istatistiki veriler esas alõnmak suretiyle, kaynak kõsõtlarõ da dikkate alõnarak uygulamacõ kurum ve kuruluşlar tarafõndan amaca ve hedef kitleye yönelik olarak belirlenmelidir. KOBİ yatõrõmlarõ ile ilgili aracõlõk eden finans kuruluşlarõ, özel sektör bankalarõnõ ve özel finans kurumlarõnõ da kapsayacak şekilde artõrõlmalõ ve KOBİ ler için yeniden belirlenecek destek unsurlarõnõn aracõ bankalar tarafõndan doğrudan uygulanabilmesi için gerekli düzenleme yapõlmalõdõr. AR-GE yatõrõmlarõ, teknoloji geliştirme bölgesinde yapõlacak yatõrõmlar, öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlar ve çevre korumaya yönelik yatõrõmlar ile ilgili projelerin konularõnda uzman ve deneyimli, kar amacõ gütmeyen "Sivil Toplum Kuruluşlarõ" (Non-Governmental Organization-NGO) tarafõndan yürütülmesi hem kaynak hem de zaman tasarrufu sağlayacaktõr. Bu kuruluşlar, Ulusal İnovasyon sistemi ile bütünlük içinde ele alacaklarõ AR-GE yatõrõmlarõ, teknoloji geliştirme bölgesinde yapõlacak yatõrõmlar, öncelikli teknoloji alanõnda yapõlacak yatõrõmlar ve çevre korumaya yönelik yatõrõmlar ile ilgili projeleri; Ön inceleme; Değerlendirme; Fon aktarma; Denetleme; Geri Ödeme; Başarõ Ölçütleri ile İzleme, aşamalarõnda izleyecek, tüm sürecin Devlet in amaçlarõna uygunluğunu kontrol edebilecek ve ulaşõlmak istenilen sonuçlarõn elde edilmesini sağlayabileceklerdir. 135

148 136

149 IX. HUKUKİ ve KURUMSAL DÜZENLEME ÖNERİLERİ Sorunlarla ilgili bölümde de belirtildiği üzere, 1/95 sayõlõ Ortaklõk Konseyi Kararõ hükümleri ve Katõlõm Ortaklõğõ Belgelerinde, AB tarafõnõn Türkiye den öncelikle yerine getirmesini talep ettiği hususlar ve Ulusal Programda yer alan taahhütlerimiz çerçevesinde, devlet yardõmlarõna ilişkin kurumsal yapõlanma en kõsa zamanda oluşturulmalõdõr. Aynõ zamanda yatõrõmlar ve ihracatta devlet yardõmlarõ politikalarõnõn belirlenmesi ile görevlendirilmiş Hazine ve Dõş Ticaret Müsteşarlõklarõnca ülke kaynaklarõnõn akõlcõ kullanõmõ ve mükerrer desteklerle kaynak israfõnõn önlenmesi bağlamõnda devlet, özel sektör, üniversite ve sivil toplum kuruluşlarõnõn da görüşleri alõnarak mevzuat hazõrlanmalõ ve uygulayõcõ birimlerle koordinasyon sağlanmalõdõr. Gerek özel sektör, gerekse ilgili devlet bakanlõklarõ ve gerekse meslek odalarõ ile iletişim, bilgi akõşõ, öneri ve teklifler, yasal alt yapõnõn hazõrlanmasõ gibi stratejik konularda çözüm üretmelidir. Müsteşarlõklarca yayõmlanacak yatõrõm ve ihracata yönelik devlet yardõmlarõ amacõ ve süresi belirli programlar halinde uygulanmalõdõr. Güvenilir ihracatçõ ya da yatõrõmcõlarõ ayõrt edici bir tanõm tüm kuruluşlarca da benimsenmeli ve bu tür işletmelere her türlü vergi dahil ihracat ve yatõrõmlara yönelik desteklerde bürokrasi dahil kolaylõklar sağlanmalõdõr. Müsteşarlõklarda yatõrõm ya da ihracata yönelik devlet yardõmlarõnda ulusal kaynaklarõn israfõnõ önleme bağlamõnda firmalarõmõzõ bilgilendirmede etkin olabilecek danõşmanlõk hizmeti verecek birimler kurulmalõdõr. 137

150 138

151 X. YENİ DESTEK PROGRAMI ÖNERİLERİ VE GÖRÜŞLER A. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI TEŞVİK VE UYGULAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ AB Komisyonu tarafõndan 2002 yõlõnda hazõrlanan Topluluk devlet yardõmlarõnõn azaltõlmasõ ve yeniden düzenlenmesine ilişkin Gelişme Raporunda, Konseyin daha fazla rekabeti bozucu etkiye sahip sektörel ve firma bazõnda verilen yardõmlarõn azaltõlarak, yardõmlarõn KOBİ ler, Ar-Ge, çevre koruma ve istihdam gibi yatay amaçlara yönlendirilmesini benimsediği ifade edilmektedir. Bu açõdan, uygulanmakta olan esas itibariyle genel nitelikli vergisel destek unsurlarõnõn kullanõldõğõ sistemden, yatay ve bölgesel esaslõ, ihtiyaca göre paket program şeklinde yardõmlarõn uygulamasõna olanak sağlayan sisteme geçilmesi uygun olacaktõr. B. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI YABANCI SERMAYE GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Destek Programõnõn adõ Yatõrõmlarda destek programlarõ, aşağõda sayõldõğõ gibi, AB Devlet Yardõmlarõ Kurallarõna göre sõnõflandõrõlmalõdõr :! Minimal Yardõmlar (De Minimis): Yardõm tutarõ 3 yõl içinde Euro yu geçmeyen, Komisyon a önceden haber verilmeyen ve onay alõnmasõnõ gerektirmeyen yardõmlar.! Bölgesel Geliştirme Yardõmlarõ! KOBİ Yardõmlarõ! Ar-Ge Yardõmlarõ! Çevre Korumaya Yönelik Yardõmlar! İstihdam Yardõmlarõ! Eğitim Yardõmlarõ! Zor Durumdaki İşletmeleri Kurtarmaya veya Yeniden Yapõlandõrmaya Yönelik Yardõmlar! Yoksul Kõrsal Bölgeleri Geliştirmeye Yönelik Yardõmlar 139

152 ! İşletme Giderlerine Yardõmlar! Kamu Arazilerinin Satõşõ veya Tahsisi Destek programõnõn amacõ veya gerekçesi Destek programlarõnõn amacõ, hem yatõrõmlarõn özendirilmesi hem de AB normlarõna uyum sürecinin gözetilmesidir. Uygulanmasõ tasarlanan destek araçlarõ Yukarda sayõlan destek programlarõnõn tümü. Destek araçlarõnõn miktarlarõ ve koşullarõ Destek programlarõ kapsamõnda uygulanacak destek tutarlarõnõn alt ve üst sõnõrlarõ Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Kanunu nda gösterilmek koşuluyla, esas ve usuller ile uygulayõcõ kuruluşlarõn tespiti konusunda Bakanlar Kurulu yetkilendirilmelidir. AB/DTÖ ye uygunluğu Yukarõda sayõlan destek programlarõ dahilinde yürütülecek yardõmlar, AB/DTÖ normlarõna uygun olacaktõr. Faydalanacak hedef kitle ve faydalanacaklarõn muhtemel sayõsõ Program adlarõ, desteklerden yararlanacak hedef kitle açõsõndan yol göstericidir. Uygulayõcõ kuruluş Geliştirilecek yeni destek araçlarõnõn uygulanmasõnda, aşağõdaki gibi görevlendirme yapõlabileceği düşünülmektedir:! Bölgesel Geliştirme Yardõmlarõ (HM TKB Yerel İdareler veya Bölgesel Kalkõnma Ajanslarõ )! KOBİ Yardõmlarõ (HM - KOSGEB Halk Bankasõ)! AR-GE Yardõmlarõ (TÜBİTAK TSKB )! Çevre Yardõmlarõ (HM Çevre Bakanlõğõ TKB)! İstihdam Yardõmlarõ (HM SSK ) 140

153 ! Yeniden Yapõlandõrma, İşletme Giderleri, Kõrsal Bölgeleri Geliştirme (HM Ziraat Bankasõ Halk Bankasõ )! Arazi Tahsisi ( HM Milli Emlak Arsa Ofisi ) Destek programõnõn yürütülebilmesi için yapõlmasõ gereken kurumsal ve hukuki düzenleme 1) Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Kanunu nun çõkarõlmasõ, 2) Topluca veya her destek programõ için ayrõ Bakanlar Kurulu Kararlarõnõn çõkarõlmasõ, 3) HM ve ilgili kuruluşla birlikte hazõrlanacak, uygulamaya yönelik tebliğ veya genelgeler. Bütçedeki Yatõrõm Hizmetleri kalemine, çeşitli şans oyunlarõ, elektrik gelirleri gibi kalemlerden pay ayrõlmasõ sağlanarak, kaynak artõşõ sağlanmalõdõr. HM nõn, devlet yardõmlarõyla ilgili veri tabanõ oluşturma ve koordinasyon görevini de üstlenmesi gerekmektedir. C. KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ SANAYİ GELİŞTİRME VE DESTEKLEME İDARESİ BAŞKANLIĞI (KOSGEB) Destek Programõnõn Adõ Teknopark Kira Desteği, Kalite Teknoloji Altyapõ Desteğinin uygulamaya konulmasõ. Destek Programõnõn Amacõ veya Gerekçesi TEKMER lerden mezun olan işletmelerin prototipten seri üretime geçmelerini kolaylaştõrmak. Uygulanmasõ Tasarlanan Destek Araçlarõ Kira Desteği Destek Araçlarõnõn Miktarlarõ Ve Koşullarõ TEKMER den mezun olduktan 2 yõl sonrasõna kadar belli miktar kira desteği ödemesi. 141

154 AB/DTÖ ye Uygunluğu Uyumlu D. TÜRKİYE İŞ KURUMU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ (İŞKUR) a) Devlet yardõmlarõnõn istihdam esaslõ olmasõ, daha çok istihdam yaratmaya daha çok Devlet yardõmõ yapõlmasõ, b) Ekonomik kriz, mevsimsellik, iş bitimi vb. gibi zorunlu nedenlerle istihdam ettiği işgücü sayõsõnda kõsmen veya tamamen azaltma yapacak olan işyerlerinin işçi çõkarmamalarõnõ temine yönelik olarak istihdamõ koruma amaçlõ Devlet yardõmõ sağlanmasõ, c) İşsizlik oranlarõnõn Türkiye ortalamasõndan yüksek olduğu illerde ve/veya sektörlerde istihdam yaratmanõn veya istihdam etmenin desteklenmesi, d) İstihdamõnda güçlük çekilen kadõnlar, gençler, uzun süreli işsizlerin istihdam edilmelerinin teşvik edilmesi, e) 50 veya yukarõ sayõda işçi çalõştõran işverenlerce istihdamõ zorunlu olan, özürlü, eski hükümlü ve terörden etkilenenleri çalõştõrmak zorunda olduklarõ sayõdan fazla çalõştõranlar için 4857 sayõlõ İş Kanununun 30 uncu maddesi ile sağlanan istihdam teşvikinin, terörden etkilenen ve eski hükümlü çalõştõrma yükümlülüğü bulunmadõğõ halde bu kimseleri çalõştõran (4857 sayõlõ Kanun ile özürlüler için bu teşvik sağlanmõştõr) işverenler için de sağlanmasõ, hususlarõnda yasal düzenleme yapõlmasõna yer verilmesinin uygun olacağõ düşünülmektedir. E. İSTANBUL SANAYİ ODASI (İSO)! tarih ve sayõlõ Resmi Gazetede yayõmlanan 2002/4367 sayõlõ Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõna İlişkin Karar ve bu Kararõn Uygulanmasõna İlişkin 2002/1 no.lu Tebliğ ile ilgili olarak 142

155 1- YATIRIM İNDİRİMİ: 2002/1 no.lu Tebliğ uyarõnca yatõrõm indirimi oranlarõ gelişmiş yörelerde % 40, normal yörelerde % 60, Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde (KÖY) % 100 ve Özel Amaçlõ Bölgelerde % 100 olarak uygulanmakta idi. Ancak tarih ve sayõlõ Resmi Gazetede yayõmlanan 4842 sayõlõ Kanun gereğince; Teşvik Belgesi olmaksõzõn, bölge ve sektör ayrõmõ yapõlmaksõzõn işletmelerin faaliyetlerinde kullanmak üzere satõn aldõklarõ veya imal ettikleri amortismana tabi iktisadi kõymetlerdeki yatõrõm indirim oranõ % 40 olarak belirlenmiştir. Yatõrõm teşvik mekanizmasõnõn en önemli amaçlarõndan bir tanesi de bölgesel gelişim farklõlõklarõnõn azaltõlarak gelişmemiş bölgelerin kalkõnmalarõna yardõmcõ olmaktõr. Bu amaca yönelik olarak şu anki mevzuat kapsamõnda bölgelere ve sektörlere göre farklõ yatõrõm indirim oranlarõ uygulanmaktadõr. Ancak yatõrõm indirimine ilişkin olarak 4842 sayõlõ Kanunla düzenlenen yeni uygulama ile Teşvik mekanizmasõnõn söz konusu amacõ tamamen göz ardõ edilmektedir. Ayrõca şu anki mevzuatta gelişmiş yörelerde yapõlacak olan yatõrõmlarõn özel amaçlõ bölgelere (OSB ler dahil) kaydõrõlmasõ için yatõrõm indirimi argümanõ kullanõlmakta ve yatõrõmlarõn özel amaçlõ bölgelere kaydõrõlmasõ için bu bölgelerdeki yatõrõmlarda % 100 yatõrõm indirimi oranõ öngörülmektedir. Bu husus gelişmiş yörelerde çevre, şehirleşme, atõl durumdaki OSB lerde doluluk oranõnõn artmasõ v.b. açõsõndan son derece olumlu bir yaklaşõmdõ. Ancak yatõrõm indirimine ilişkin yeni uygulama ile bu husus da göz ardõ edilmiş ve yatõrõmlarõn OSB lere yönelmesindeki cazibe ortadan kalkmõştõr. ÖNERİ : Yatõrõm indirimi oranlarõ bölgesel gelişmişlik düzeyleri, öncelikli sektörler dikkate alõnarak ve özel amaçlõ bölgelere yapõlacak olan yatõrõmlarõn cazibesini artõracak şekilde yeniden düzenlenmelidir. Ayrõca KÖY, siyasi etkiden uzak, tamamen sosyal ve ekonomik kriterlere göre yeniden belirlenmelidir sayõlõ Kanunla yatõrõm indirimindeki stopaj uygulamasõnõn kaldõrõlmõş olmasõ son derece olumlu ve memnuniyet verici bir gelişme olarak değerlendirilmektedir. 143

156 2- KDV İSTİSNASI : Yürürlükteki Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõna ilişkin mevzuat gereğince Teşvik Belgesi kapsamõnda yapõlacak ithal ve yerli makine teçhizat alõmlarõnda KDV istisna olmaktadõr. Bu uygulama Teşvik mekanizmasõ içerisindeki önemli bir destek unsurudur. ÖNERİ: Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde ve özel amaçlõ bölgelerde yapõlacak olan yatõrõmlarda KDV istisnasõ KDV+10 puan olarak uygulanmalõdõr. 3- VERGİ RESİM HARÇ İSTİSNASI: Yürürlükteki mevzuat uyarõnca yatõrõmcõlarõn, yatõrõmõn tamamlanmasõna müteakip 2 yõl içinde ABD Dolarõ tutarõnda ihracat yapacağõna dair taahhütte bulunmasõ kaydõyla vergi, resim, harç istisnasõ uygulanmaktadõr. Söz konusu istisnadan yararlanmak için gerekli olan ABD Dolarõ tutarõndaki ihracat taahhüdünün alõnmasõ ihracatõn artõrõlmasõ açõsõndan bir anlam ifade etmemektedir. Ayrõca yatõrõmcõlara Teşvik Belgesinin kapatõlmasõ aşamasõnda ikinci bir uğraşõ (ihracat taahhüdünün kapatõlmasõ) yüklemektedir. ÖNERİ: Vergi, resim, harç istisnasõndan yararlanmak için gerekli olan ABD Dolarõ tutarõndaki ihracat taahhüdü kaldõrõlmalõdõr. 4- GÜMRÜK VERGİSİ VE TOPLU KONUT FONU İSTİSNASI: Yürürlükteki mevzuat uyarõnca Teşvik Belgesi kapsamõndaki makine ve teçhizat ithali, İthalat Rejimi Kararõ gereğince ödenmesi gereken Gümrük Vergisi ve Toplu Konut Fonundan istisnadõr. ÖNERİ: Söz konusu destek uygulamasõna aynõ şekilde devam edilmelidir. 5- KREDİ TAHSİSİ: Yürürlükteki mevzuat uyarõnca 2002/1 no.lu Tebliğde belirtilen yatõrõmlar için, Müsteşarlõkça uygun görülmesi halinde Teşvik Belgesi veya belgesiz olarak bütçe kaynaklarõndan kredi tahsis edilebilir. ÖNERİ: Söz konusu destek uygulamasõna aynõ şekilde devam edilmelidir. 6- KULLANILMIŞ MAKİNE VE TEÇHİZAT İTHALİ : ÖNERİ: Kullanõlmõş makine ve teçhizat Teşvik Belgesi kapsamõna alõnmamalõdõr. 144

157 7- Yürürlükteki mevzuatta gelişmiş yörelerde komple yeni, entegrasyon ve ürün çeşitlendirmesine yönelik olarak Teşvik Belgesi düzenlenmez hükmü yer almaktadõr. ÖNERİ: Söz konusu hüküm kapsamõndan entegrasyon ve ürün çeşitlendirmesi cinsli yatõrõmlar çõkartõlarak sadece komple yeni yatõrõma ilişkin uygulamaya devam edilmelidir /1 no.lu Tebliğin Tekstil Yatõrõmlarõ 6. maddesinde belirtilen konulardaki komple yeni yatõrõm olarak yapõlacak olan yatõrõmlarda yatõrõmõn başlangõcõ itibarõ ile yapõlacak olan bilanço analizinde % 50 şirket fonunun bulunmasõ şartõ mevcuttur. ÖNERİ: Yukarõda belirtilen % 50 şirket fonu bulunmasõ şartõ kaldõrõlmalõdõr. Diğer sektörlerdeki yatõrõmlarda olduğu gibi yatõrõm gerçekleşmesi aşamasõnda % 20 öz kaynak oranõ uygulamasõ bu konulardaki yatõrõmlarda da aynen uygulanmalõdõr. 9- Yürürlükteki mevzuat uyarõnca kredi tahsisi desteğinden yararlanabilecek yatõrõmlar dõşõndaki imalat ve tarõmsal sanayi sektöründe yapõlacak sabit yatõrõm tutarõ 4 trilyon Türk Lirasõnõ aşmayan yerli sermayeli yatõrõmlar için yatõrõmõn bulunduğu ildeki Sanayi Odasõna (11 il için belirlenen 11 Sanayi Odasõna) Teşvik Belgesi müracaatõnda bulunulmalõdõr. ÖNERİ: Sanayi Odalarõna yapõlabilecek Teşvik Belgelerindeki azami 4 trilyon Türk lirasõ tutarõndaki sabit yatõrõm tutarõnõn 10 trilyon Türk Lirasõna çõkartõlmalõdõr. Ayrõca Sanayi Odasõ üyesi olup farklõ bir ilde yatõrõm yapmak isteyen yatõrõmcõlar Teşvik Belgesi için bağlõ olduklarõ Sanayi Odasõna müracaat edebilmelidirler. 10- TTGV Eliyle yürütülen araştõrma-geliştirme yardõmõ ile ilgili olarak; ÖNERİ: Kredi borcunu geri ödeyemeyen firmalara başlatõlan icra takiplerinde üretim araçlarõnõn icra kapsamõ dõşõnda tutulmasõ ve ödemelerde 6. Çerçeve Programõ nda olduğu gibi avans sistemi kullanõlmasõ gerekmektedir. 11- TÜBİTAK Eliyle Yürütülen Araştõrma-Geliştirme Yardõmõ ile ilgili olarak; Ödemelerde 6. Çerçeve Programõ nda olduğu gibi avans sistemi kullanõlmalõdõr. Ödemeler, fatura tarihindeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasõ çapraz kurlarõ ve döviz alõş kuru esas alõnarak, ABD Dolarõ karşõlõğõ Türk Lirasõ olarak yapõlmaktadõr. Türk Lirasõ nõn değer kaybõ, firmalarõn aleyhine olmaktadõr. 145

158 AB Altõncõ Çerçeve Programõ ndan destek alan firmalarõn ulusal desteklerden de doğrudan faydalanabilmesi için mevzuatta gerekli düzenlemeler yapõlmalõdõr. Proje başvuru ve gider bildirim dokümanlarõnõn içeriklerinin daha basit ve kõsa hale getirilerek zaman ve insan gücünden tasarruf edilmesinin sağlanmasõ, kõrtasiyenin azaltõlmasõ ve bazõlarõnõn elemine edilmesi gerekmektedir. Proje ödeme onayõ çõktõktan sonra gerekli ödemelerin yapõlmasõnda gecikmeler yaşanmaktadõr. Geri ödeme süreleri azaltõlmalõdõr. 12- İstihdam Yardõmõ ile ilgili olarak; Destek programõnõn içeriği yararlõ olmakla birlikte geçmiş yõllarda verilen destek miktarlarõ incelendiğinde İstihdam Desteğinden yararlanan firma sayõsõnõn oldukça az olduğu düşünülmektedir. Üretimdeki ağõr vergi ve sosyal güvenlik prim yüklerini hafifletmek üzere, istihdam teşviklerinin sadece Sektörel Dõş ticaret Şirketlerine değil KOBİ ölçeğindeki firmalara da kullandõrõlmasõ sağlanmalõdõr. F. YABANCI SERMAYE DERNEĞİ (YASED) YASED Vergi ve Teşvikler Çalõşma Komitesinin yapmõş olduğu çalõşma toplantõlarõ neticesinde, Türkiye de yatõrõm ortamõnõn iyileştirilmesi için vergi ve teşvik sistemine ilişkin önerilerini içeren taslak rapor aşağõdadõr. Komite, çalõşmalarõ sõrasõnda Türkiye de yatõrõm ortamõnõn iyileştirilmesi için vergi ve teşvik sistemine ilişkin konularõn ayrõ ayrõ ele alõnmasõ yöntemini benimsemiş, önerilerin hazõrlanmasõnda benchmark ülke olarak Polonya, Macaristan ve Çek Cumhuriyeti nin üzerinde durmuş, çok uluslu şirketlerin ve uluslararasõ sermayenin Türkiye ye yönlendirilmesinin özel önemine binaen çok uluslu şirketlere yönelik öneriler geliştirmiştir. - TEŞVİK SİSTEMİNE İLİŞKİN ÖNERİLER 1- Yatõrõm İndirimi: Yatõrõm İndirimi üzerinden uygulanan stopaj kaldõrõlmalõdõr.(4842 sayõlõ Kanun ile yatõrõm indirimi üzerinden kesilen stopaj kaldõrõlmõştõr.) 146

159 2- Teşvik politikalarõnõn tek elden belirlenmesi : İdaresi birden çok kurum tarafõndan gerçekleştirilen teşvik politikalarõnõn tek elden belirlenebilmesi için gerekli yasal ve idari değişikliklerin yapõlmasõ gerekmektedir. 3- Teşvik belgesiz sistem : Yatõrõm teşviklerinin uygulanmasõ bakõmõndan teşvik belgesiz sisteme geçilmesi ve vergisel teşvikler konusunda genel bir revizyona gidilerek bu teşviklerin vergi sistemine dahil edilmesi gerekmektedir. 4- Vergi tatili : Önceden belirlenecek kriterlere göre belli parasal büyüklükleri aşan veya istihdam yaratan yatõrõmlar için 1-10 yõl süreler arasõnda değişen vergi tatili uygulamasõ getirilmesi, uluslararasõ sermayenin Türkiye ye yönlendirilmesi için düşünülmelidir. 5- Uluslararasõ sermayenin turizm sektörüne yönlendirilmesini teminen arazi temininin kolaylaştõrõlmasõ ve teşviklerin geliştirilmesi sağlanmalõdõr. 6- Aynõ zamanda ihracata yönelik faaliyet gösterecek uluslararasõ yatõrõmlarõn en ziyade teşvike mazhar kõlõnmasõ sağlanmalõdõr. 7- AB perspektifinin göz önünde tutularak teşvik mevzuatõnõn uyumlu hale getirilmesi; bu arada harcama aşamasõnda belgeler üzerinden uygulanan bir düzen yerine, üretim aşamasõnõ hedef alan bir teşvik yapõsõnõn geliştirilmesi. 8- Serbest Bölgeler : Serbest Bölgelere ilişkin mevcut rejimin uluslararasõ uygulamalara ve Türkiye nin uluslararasõ yükümlülüklerine uygun olarak yeniden düzenlenmesi, serbest bölgelerin iç pazara yönelik olmaktan çõkarõlarak, ihracata yönlendirilmesi, sayõsõnõn sõnõrlanmasõ, Dõş Ticaret ve Gümrük teşkilatõ tek çatõ altõnda toplanmasõ, uygulamalarõn şeffaflaştõrõlmasõ, genelgelerin kamuya duyurulmasõ ve iç yazõşmalar ile uygulamalarõn belirlenmesine son verilmesi sağlanmalõdõr. 9- OSB, Serbest Bölgeler ve Endüstri Bölgeleri : Organize Sanayi Bölgeleri, Serbest Bölgeler ve Endüstri Bölgeleri mevzuatõnõn sadeleştirilmesi ve birleştirilmesi sağlanmalõdõr. 10- Dahilde İşleme Rejimi : AB ülkelerinde olduğu gibi Dahilde İşleme Belgelerini vermek, uygulamayõ ve kapama işlemlerini yürütmek Gümrük Müsteşarlõğõnõn görevi olmalõdõr. Dahilde İşleme Belgelerinin alõmõ ve kapanmasõnda istenen evraklarõn 147

160 azaltõlmasõ ve teminat oranlarõnõn düşürülmesi gerekmektedir. Ayrõca, Dahilde İşleme izin belgesi verilirken dikkate alõnan kriterler daha net olarak açõklanmalõdõr. 11- AR-GE, bilgi teknolojileri ve yazõlõm hizmetleri alanõnda teşvikler artõrõlmalõdõr. - GENEL VERGİ REJİMİNE İLİŞKİN ÖNERİLER 1- Temettü avansõ: Şirketlerin ara dönemde kar dağõtmasõna izin veren mevzuat değişikliğinin yapõlmasõ gerekmektedir. 2- Kar dağõtõmõnda stopaj: Tam mükellef kurumlarda olduğu gibi dar mükellef kurumlarda da kar dağõtõmõ yapõlmadõkça stopaj uygulanmamalõdõr. 3- Örtülü sermaye : Örtülü sermayeye ilişkin kõsõtlamalarõn mevzuatta açõk ve somut ölçütlere ve/veya rasyolara bağlanmasõ gerekmektedir. 4- Transfer pricing : Transfer fiyatlandõrmasõ konusunda, OECD tarafõndan kabul edilen prensiplere dayanan ve fakat bazõ rezervler içerebilecek olan, ayrõntõlõ ve objektif kurallara bağlõ ve uygulamayõ yorum farklõlõklarõnõn yaratacağõ belirsizlikten kurtaracak düzenlemelerin kabul edilmesi ve bu konuda uzman bir kadronun oluşturulmasõ. 5- Grandfathering principle : - Mevzuatta aleyhte yapõlan yapõlan değişikliklerin mevcut yatõrõmcõlarõ etkilememesi- ilkesinin genel bir kural olarak kabul edilmesi gerekmektedir. 6- Finansman Gider Kõsõtlamasõ : Finansman Gider Kõsõtlamasõ uygulamasõna son verilmelidir. 7- Vergi iadeleri : Vergi iadelerinin YMM raporuna bağlanmasõ, endeksleme uygulamasõna izin verilmesi suretiyle enflasyon karşõsõnda gecikmelerden kaynaklanan kayõplarõn önlenmesi ve idareyi bağlayõcõ sürelerin öngörülmesi. 8- KDV iadeleri :KDV iadelerinin hõzlandõrõlmasõnõ teminen vergi dairlerinin takdir hakkõnõn sõnõrlandõrõlarak KDV iadelerinin ancak mevzuatta tahdidi olarak sayõlmõş olan hallerde vergi dairleri tarafõndan engellenebilmesi, vergi dairlerinin alt firma incelemelerinde bilgisayar kullanõmõnõn sağlanmasõ, Gümrüklerin en geç 15 gün içinde kendilerinden istenen bilgileri vermesinin sağlanarak, YMM lerin gümrüklerden bilgi 148

161 almasõnõn zorunlu hale getirilmesi, ihracatçõlara mal temin eden firmalarõn mutlaka YMM denetimine tabi olmasõ sağlanmalõdõr. 9- KDV alacağõndan (KDV1) KDV2 olarak doğan ödemelerin mahsup edilmesi sağlanmalõdõr. 10- Türkiye de mukim olmayan şahõs veya kurumlara Türkiye de ifa edilen hizmetlerin faturalanmasõ esnasõnda KDV hesaplanõp tahsil etme zorunluluğu kaldõrõlmalõdõr. 11- Vergi dairelerinde idari reform : Vergi dairelerinden idari reform yapõlmasõ, personelin eğitimine ve çalõşma koşullarõna özen gösterilmesi gerekmektedir. 12- Mali Konsolidasyon : Vergi uygulamasõnda grup şirketleri arasõnda konsolidasyona izin veren mevzuat değişikliklerinin yapõlmasõ gerekmektedir. 13- Finans sektöründeki vergi yükü : Bankalarõn kaynak sağlama ve dağõtma yani kaynak aktarma işlevlerini yerine getirirken katlanmak zorunda kaldõklarõ ve nihayet kredi maliyetlerine yansõttõklarõ mali yüklerin azaltõlmasõ için KKDF uygulamasõna son verilmesi ya da hiç değilse vergi sistemi içine dahil edilmesi, BSMV oranõnõn düşürülmesi, KDV ve BSMV nin birbirinden mahsubuna imkan sağlanmasõ gerekmektedir. 14- Damga Vergisi : Damga vergisi mevzuatõnõn kaçõnõlmasõ daha zor, kolay anlaşõlõr, kõsa ve basit hale getirilmesi, nüshalar üzerinden damga vergisi uygulamasõna son verilmesi, damga vergisi tavanõnõn önemli ölçüde indirilmesi, nispi damga vergisi oranõnõn azaltõlmasõ, mükelleflerin seçimine bağlõ olarak ciro üzerinden damga vergisi uygulamasõna imkan tanõnmasõ gerekmektedir. 15- Enflasyon muhasebesi : Vergi uygulamalarõnda sadece duran varlõklara uygulanan bir enflasyon muhasebesi değil, işletmelerin tüm varlõk, borç ve kaynaklarõna hitap eden bir enflasyon muhasebesinin uygulanmasõ gerekmektedir. 16- Ücret Vergileri: Yeni yatõrõmlar ve istihdam artõşõ sağlayan alanlar için ücretlerde daha düşük bir tarife uygulanmasõ sağlanmalõdõr. 17- Toll Manufacturing (Fason İmalat): Fason imalatõ mümkün kõlacak ve hatta kolaylõkla uygulanabilir hale getirecek AB direktifleri ile uyumlu gümrük ve vergi düzenlemelerinin yapõlmasõ kapsamõnda, (i)dar mükellef firmalarõn KDV mükellefiyeti 149

162 (KDV numarasõ) tesis ettirebilmesi ve bu mükellefiyetin kendi başõna bir işyeri yani permanent establishment oluşturmamasõ, (ii) Dar mükellef firmanõn yurt içine kendi adõyla ithalat yapabilmesine olanak sağlanmasõ, (iii) Transfer pricing konusunda düzenlemeler yapõlmasõ ve kurallara bağlanmasõ ve bu çerçevede Permanent Establishment kavramõnõn iç hukukta da OECD modelindeki tanõm çerçevesinde yeniden düzenlenmesi. 18- Vergi belge arşivlemesinde Mikrofilm uygulamasõna geçilmelidir. Ayrõca, Manyetik ortamda tutulan her türlü bilgi ve belgenin yasal açõdan ispat aracõ olarak kullanõlabilir olmasõ sağlanmalõdõr. 19- Mal mukabili ithalatlardan KKDF alõnmamalõdõr. 20- Açõlan uluslararasõ ihalelerde ihale makamõna sunulan teminat mektuplarõ için sadece ihaleye katõlan yerli firmalar değil, yabancõ yatõrõmcõlar içinde vergi istisnasõ uygulanabilmelidir. - ULUSLARARASI SERMAYENİN TÜRKİYE YE YÖNLENDİRİLMESİNE YÖNELİK ÖNERİLER Türkiye ye vergi rekabeti sağlayacak ve Orta Asya, Orta Doğu, Balkanlar ve Rusya bölgelerine yapõlacak yatõrõmlara ve geliştirilecek ticarete ev sahipliği (HUB Concept) yapacak konuma getirilmesi için: 1- Regional Holding Companies Holding Şirket Merkezi Türkiye de kurulacak ve çevre ülkelere yatõrõm yapacak Holding Şirketlere Cross Border (sõnõr ötesi) iştirak kazançlarõ istisnasõ sağlanmasõ gereklidir. Böylece Holding şirketlerin yurtdõşõndan sağladõklarõ temettüler Türkiye de hem getirilişlerinde hem de dağõtõldõklarõ sõrada vergi dõşõ bõrakõlmalõdõr. 2- Regional Distribution Centers Bölgesel Dağõtõm Merkezleri Yine Türkiye için kritik ekonomik bölge olan Orta Asya, Orta Doğu, Balkanlar ve Rusya da dağõtõm faaliyetlerinde bulunmak üzere kurulacak yeni bölgesel dağõtõm şirketlerine; ihracatlarõ üzerinden elde edecekleri kazancõn bir bölümünü kurumlar vergisi dõşõnda bõrakan bir düzenleme getirilmelidir. 3- Financial Centers Finans Merkezleri 150

163 Esas İtibariyle kendi sõnõr ötesi iştiraklerinin finansman ihtiyaçlarõnõ karşõlamak üzere kurulan finasman şirketlerine, bu faaliyetlerden ve kendi fonlarõnõn değerlendirilmesinden doğan kazancõn bir bölümünü kurumlar vergisi dõşõnda bõrakõlmasõnõ sağlayacak düzenlemeler getirilmelidir. 4- Müşterek hizmet merkezleri (Shared Service Center) ve masraf paylaşõmõ (cost sharing) Globalleşen iş dünyasõnõn bir sonucu olarak ortaya çõkan ve çok uluslu şirketlerin dünyanõn çeşitli yerlerindeki bağlõ grup şirketlerine tek bir koldan hizmet sunmak üzere benimsedikleri Müşterek Hizmet Merkezleri ne ilişkin olarak imzalanan yönetim hizmetleri anlaşmalarõna ilişkin olarak Türkiye, AB'nin transfer pricing direktifini kabul etmelidir. Ancak kõsa vadede bu konuda vergi kanunlarõnda gerekli değişiklikler yapõlarak hesaplamalarõn doğruluğunu teyit eden denetim raporu isteme ve/veya anlaşmayõ Hazine'ye onaylatma gibi varsa ilave şartlarõn ortaya konmasõ yararlõ olacaktõr. Ayrõca, Türkiye ye nitelikli istihdam, döviz ve know-how kazandõrma potansiyeli yüksek olan bu tür müşterek hizmet merkezlerinin Türkiye de kurulmasõnõ teşvik etmek için döviz cinsinden hasõlatõn bir kõsmõnõn vergiden istisna tutulmasõ gibi bazõ önlemler alõnabilir. G. TÜRKİYE SERBEST MUHASEBECİ MALİ MÜŞAVİRLER VE YEMİNLİ MALİ MÜŞAVİRLER ODALARI BİRLİĞİ (TÜRMOB) 4325 SAYILI YASAYA YENİDEN İŞLERLİK KAZANDIRILMALIDIR GENEL BİLGİ Bilindiği üzere; Olağanüstü Hal Bölgesinde ve Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde vergi teşvikleri uygulamak ve yatõrõmlara bedelsiz kamu arsa ve arazisi temin etmek suretiyle yatõrõmlarõn ve istihdam imkanlarõnõn arttõrõlmasõ amacõyla 4325 sayõlõ Olağanüstü Hal Bölgesinde ve Kalkõnmada öncelikli Yörelerde İstihdam Yaratõlmasõ ve Yatõrõmlarõn Teşvik Edilmesi ile 193 sayõlõ Gelir Vergisi Kanununda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda Kanun 23.Ocak 1998 tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanmõş ve yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun ile getirilen vergi teşviklerinden Adõyaman, Ağrõ, Ardahan, Batman, Bayburt,Bingöl Bitlis,Diyarbakõr, Erzurum, Gümüşhane, Hakkari, Iğdõr, Kars, Mardin, Muş, 151

164 Ordu, Siirt, Şanlõurfa, Şõrnak, Tunceli, Yozgat ve Van illerinde faaliyette bulunan mükellefler yararlanmaktadõr. İllerin seçiminde; Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte Olağanüstü Hal Bölgesi Kapsamõnda olan iller ile kişi başõna Gayri Safi Yurtiçi Hasõla miktarõ Amerikan Dolarõ veya daha az ve sosyo ekonomik gelişmişlik düzeyi 0,5 ve daha düşük olma koşulu aranmõştõr. Görüleceği üzere 4325 sayõlõ kanun;esas itibariyle kapsama dahil illerde istihdamõn ve yatõrõmlarõn arttõrõlmasõ amacõyla arsa ve arazi temini de dahil çok önemli teşvikleri içermektedir. Bu teşviklerden en önemlileri de vergisel teşviklerdir. Şöyle ki; tarihleri arasõnda bu illerde yeni işe başlayan gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin, bu illerdeki iş yerlerinde fiilen ve sürekli olarak 10 ve daha fazla işçi çalõştõrmalarõ şartõyla, münhasõran bu işyerlerinden elde ettikleri kazançlarõ işe başlama tarihinden itibaren 5 vergilendirme dönemi gelir ve kurumlar vergisinden istisna tutulmuştur. Örneğin; 1998 yõlõnda Diyarbakõr İlinde işe başlayan ve asgari 10 işçi çalõştõran bir gelir vergisi mükellefinin takvim yõlõ sonuna kadar bu ilden elde ettiği kazancõ gelir vergisinden istisna tutulmuştur. Buna müteakiben de 2007 yõlõ sonuna kadar yine kapsama dahil illerde sağlanan kazanç %40-60 arasõnda değişen oranlarda istisna edilmektedir. Yukarõda yapõlan kõsa açõklamalardan anlaşõlacağõ gibi; bu kanundan esas itibariyle tarihleri arasõnda işe başlayan mükellefler yararlanmaktadõr. Bu süre de bitmiştir. İlk vergilendirme dönemi de de bitecektir. TÜRKİYE NİN ÜRETİM GEREKSİNİMİ Türkiye 21 nci yüzyõlda dünya standardõnda üreten, yüksek istihdam düzeyine ulaşan, gelirini adil paylaşan, bölgeler arasõ eşitsizlikleri gideren sürdürülebilir bir ekonomik kalkõnmayõ gerçekleştirmek zorundadõr. Bu nedenle özellikle 1980 li yõllardan beri uygulanan dövize, faize ve borsaya dayalõ finansal ekonomiden reel ekonomiye öncelik veren politikalara geçilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda üretimi ve istihdamõ teşvik edecek enerji, arsa ve arazi temini, vergisel teşvikler v.b. yeni kararlarõn alõnmasõ zorunluluğu bulunmaktadõr. 152

165 YABANCI ÜLKELERDE TEŞVİK UYGULAMALARI Zira yatõrõmõ ve istihdamõ teşvik eden politikalar diğer rakip ülkelerde etkin bir şekilde uygulanmaktadõr. Örneğin; Polonya da yatõrõmõn büyüklüğüne göre 5-10 hatta 20 yõl kurumlar ve istihdam vergisi istisnasõ getirilmiştir. Macaristan da 500 kişi ve üzerinde istihdam yaratan yatõrõmlara 10 yõllõk vergi istisnasõ, daha az yatõrõmlarda ise %50 kurumlar vergisi istisnasõ tanõnmõştõr. Romanya da 100 veya daha fazla işçi istihdam eden şirketlere 5-10 yõl vergi istisnasõ, serbest bölgelerde istihdama dayalõ üretimlerde 5-10 yõl tüm vergilerden muafiyet, %100 yabancõ sermaye ile yatõrõm yapan şirketlere ayrõca önemli muafiyet ve istisnalar getirilmiştir. Mõsõr da yabancõ yatõrõmcõlara 5-10 yõl kurumlar vergisi muafiyeti, Bulgaristan da yatõrõm ve istihdamõn miktarõna göre 5 yõl süre ile %50 kurumlar vergisi istisnasõ, ayrõca işsizliğin yoğun olduğu bölgelerde gerçekleştirilen yatõrõmlarda ise daha yüksek oranlarda istisnalar ve muafiyetler uygulanmaktadõr. Rusya da istihdam ve yatõrõmõn büyüklüğüne göre 2-3 yõl %100 lere varan vergi istisnalarõ, Letonya da yabancõ yatõrõmcõya 3-5 yõl vergi istisnasõ uygulanmaktadõr. Nitekim bu teşvikler sonucudur ki; Türkiye den de bu ülkelere sermaye çõkõşõ olmakta, ve girişimcilerimiz yatõrõmlarõnõ bu ülkelere kaydõrmaktadõrlar. Görüleceği üzere; bu ülkelerde özellikle vergisel teşvikler; a- istihdamõn büyüklüğüne, b-yatõrõmõn büyüklüğüne ve c- yatõrõmõn yapõldõğõ bölgelere göre belirlenmektedir. NİÇİN 4325 SAYILI YASANIN SÜRESİ UZATILMALIDIR? Yatõrõmlarõ ve istihdamõ arttõrma gereksinimi içinde bulunan Türkiye nin işlerlik süresi de biten 4325 sayõlõ yasanõn süresini uzatmasõ, yapõlabilecek değişikliklerle bu yasaya yeniden işlerlik kazandõrmasõ gerekmektedir sayõlõ yasa esas itibariyle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yer alan illerde uygulanmaktadõr. Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi önemli ölçüde uzun yõllar süren teröründe etkisiyle gelişememiştir. İşsizlik çok yüksek boyutlardadõr. Alabildiğine fakirlik vardõr. Minimum gõda harcamasõ yöntemi ile yapõlan çalõşmada yoksulluk oranõ Ege de nüfusun %3 ü olarak görünürken, Doğu ve Güneydoğu Anadolu da yoksulluk oranõ %18 dir.( 5 ) 5 Sekizinci Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ-Gelir Dağõlõmõnõn İyileştirilmesi ve Yoksullukla Mücadele, Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara 2001, sh

166 Bu nedenle çõkarõlacak 4325 sayõlõ yasa veya benzeri bir vergi teşvik yasasõnõn bu bölgede yatõrõmlarõ ve istihdamõ arttõracağõ düşüncesindeyiz. Nitekim Türkiye Giyim Sanayicileri Derneği nin Temmuz 2002 raporunda böyle bir yasanõn ekonomik ve sosyal boyutlarõnõ aşağõdaki şekilde özetlemektedir. 1- Müteşebbislerin, sanayicilerin Doğu ve Güneydoğu Anadolu da yatõrõmlarõ artabilir, 2- Büyük illerdeki küçük atölye sahipleri memleketlerine dönebilirler, 3- Yastõk altõndaki paralar sisteme girebilir, 4- Yurtdõşõna yatõrõm yapan müteşebbisler özellikle emek yoğun yatõrõmlarõnõ bu bölgelere kaydõrabilirler, Öte yandan, bilindiği üzere Olağanüstü Hal Uygulamasõ 1 Aralõk 2002 de sona ermiştir Olağanüstü Halden sonraki koşullarda reel ekonomiye, özel sektör yatõrõmlarõna ve istihdama öncelik vermek eskisinden çok daha önem arz etmektedir. YASAYA İLİŞKİN ÖNERİMİZ Yukarõda yapõlan açõklamalardan hareketle 4325 sayõlõ yasa ile ilgili önerdiğimiz taslak aşağõdaki gibidir: a- İstihdama Bağlõ Olarak Gelir ve Kurumlar Vergisi İstisnasõ : 1- Aşağõda yer alan Kanun taslağõndan da görüleceği üzere 4325 sayõlõ yasanõn uygulanmakta olduğu 22 il aynen korunmuştur. Burada illerin Kanunda sayõlmasõ amaçlanmõştõr. Bundan amacõmõz illerin Meclis kararõ ile belirlenmesidir. Tabii bu illerin bir kõsmõ çõkarõlabilir veya iki derece şeklinde bir ayrõma gidilmesi de mümkündür. Ancak şurasõ da bir gerçektir ki; 4325 sayõlõ yasa bu illerde bir uygulama tabanõ bulmuştur. 2- İstihdamõ teşvik etmek amacõyla taslakta asgari işçi sayõsõ 10 dan 20 ye çõkarõlmakta ve uygulama süresi ye uzatõlmaktadõr tarihleri arasõnda yeni işe başlayan gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin de asgari 20 işçi çalõştõrmalarõ koşuluyla 10 vergilendirme dönemi bu istisnadan yararlanmalarõ öngörülmüştür. Organize Sanayi Bölgelerinde işçi sayõsõ 15 e düşürülmekte ve bu sürelere 2 yõl daha eklenmektedir. 154

167 4- Mevcut 4325 sayõlõ yasanõn yõllara sari inşaat işleri bakõmõndan çok önemli vergisel sorunlar yaratacağõ kesindir. Bu sorunlarõn çözümü bakõmõndan yõllara sari inşaat ve onarõm işlerinde istisna hükümlerinin geçici kabul tutanağõnõn düzenlendiği tarihe kadar uzatõlmasõ önerilmektedir. b-ücretler Üzerinden Alõnan Gelir Vergisi Kesintilerinde de İndirimler Yapõlmalõdõr : tarihleri arasõnda uygulanmak üzere kapsama dahil illerdeki işyerlerinde fiilen çalõşan işçilerin ücretlerinin vergilendirilmesinde gelir vergisi tarifesi oranlarõ 20 yi aşan her bir işçi için 0,2 puan uygulanmak suretiyle uygulanmalõdõr.örneğin 100 işçi çalõştõrõlmasõ halinde 20 yi aşan 80 işçi için gelir vergisi kesintisi yapõlmayacaktõr. SONUÇ Yazõmõzda yer alan taslak ve önerilerimiz tartõşmaya açõktõr. Ancak esas itibariyle özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu da bulunan iller bakõmõndan hangi tarihte başlarsa başlasõn, buralarda faaliyette bulunan mükelleflerin asgari 10 veya 20 civarõnda işçi istihdam etmeleri koşuluyla 10 yõllõk bir gelir ve kurumlar vergisi istisnasõ yanõnda çalõşanlardan kesilen gelir vergisi yönünden de vergisel teşviklerin getirilmesi gerekmektedir. Olağanüstü Hal Bölgesinde ve Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde İstihdam Yaratõlmasõ ve Yatõrõmlarõn Teşvik Edilmesi ile 193 sayõlõ Gelir Vergisi Kanununda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda Tarih ve 4325 sayõlõ Kanun ile 15 Nisan 2000 Tarih ve 4562 Sayõlõ Organize Sanayi Bölgeleri Kanununda Değişiklik Yapõlmasõ Hakkõnda Kanun Taslağõ önerisi şu şekildedir: Madde 1 : 4325 sayõlõ Kanununun 1 nci maddesi aşağõdaki gibi değiştirilmiştir. Amaç: Madde 1: Bu kanununun amacõ 2 nci maddede de belirtilen illerde vergi teşvikleri uygulamak ve yatõrõmlara bedelsiz kamu arsa ve arazisi temin etmek suretiyle yatõrõm, üretim ve istihdam olanaklarõnõ arttõrmaktõr. Madde 2: 4325 sayõlõ kanununun 2 nci maddesi aşağõdaki şekilde değiştirilmiştir. 155

168 Kapsam: Madde 2: Bu kanunda belirtilen vergi teşvikleri; Adõyaman, Ağrõ, Ardahan, Batman, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Diyarbakõr, Erzurum, Gümüşhane, Hakkari, Iğdõr, Kars, Mardin, Muş,Ordu, Siirt, Şanlõurfa, Şõrnak, Tunceli, Yozgat, Van illerinde uygulanõr. Madde 3 : 4325 sayõlõ kanununun 3 ncü maddesinin (a) bendinde yer alan Olağanüstü Hal Bölgesi Kapsamõnda ifadesi Bu kanununun 2 nci maddesinde olarak, 10 ve daha fazla işçi ibaresi 20 ve daha fazla işçi olarak, 5 vergilendirme dönemi ibaresi 10 vergilendirme dönemi olarak, (b) bendinde yer alan tarihi olarak, 10 işçi sayõsõ 20 olarak, 11 sayõsõ 21 olarak değiştirilmiş ve maddeye aşağõdaki (c),(d) ve (e) bentleri eklenmiştir. (c) tarihleri arasõnda yukarõda sayõlan illerde halen faaliyette bulunan veya yeni işe başlayan gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin bu illerdeki iş yerlerinde fiilen ve sürekli olarak 20 ve daha fazla işçi çalõştõrmalarõ şartõyla, münhasõran bu işyerlerinden elde ettikleri kazançlarõ işe başlama tarihinden itibaren yatõrõm dönemi dahil 10 vergilendirme dönemi gelir ve kurumlar vergisinden müstesnadõr. Bu kazançlar hakkõnda 193 sayõlõ Gelir Vergisi Kanununun 94 maddesinin 6 numaralõ bendinin (b)bendi uygulanmaz. (d) Bu maddenin (b) bendinde belirtilen hükümler (c) bendinde belirtilen mükellefler içinde uygulanõr. (e) Gelir Vergisi Kanununun 42 nci maddesine göre birden fazla takvim yõlõna sirayet eden inşaat ve onarõm işlerinde yukarõdaki hükümler işin bitimine kadar uygulanõr. İşin bitimi Gelir Vergisi Kanununun 44 ncü maddesine göre belirlenir. (f) Münhasõran bu Kanunda belirtilen illerde elde edilen kurum kazançlarõnõ sermayeye ilave edilmesi veya ortaklara dağõtõlmasõ halinde, ortaklarca elde edilen menkul sermaye iradõ için beyanname verilmez, başka gelirler nedeniyle verilen beyannameye bu gelirler dahil edilmez. Madde 4: 4325 sayõlõ Kanununun 4 ncü maddesi ve matlabõ aşağõdaki şekilde değiştirilmiştir. 156

169 Çalõşanlardan Kesilen Gelir Vergisi Madde 4: tarihleri arasõnda uygulanmak üzere; bu kanunun 1 nci maddesinde sayõlan illerdeki iş yerlerinde fiilen çalõşan işçilerin ücretlerinin vergilendirilmesinde Gelir Vergisi tarifesi oranlarõ 20(dahil) ve daha yukarõ işçi çalõştõranlarda 20 yi aşan her bir işçi için 0.2 puan azaltõlmak suretiyle uygulanõr. Bu istisnanõn uygulanmasõnda işveren gerçek veya tüzel kişi mükelleftir. Kapsama dahil illerde aynõ mükelleflerin birden fazla işyeri açmasõ halinde, bu işyerlerindeki işçi sayõsõ toplu olarak dikkate alõnõr. Bu maddenin uygulamasõna ilişkin usul ve esaslar Maliye Bakanlõğõ nca belirlenir. Madde 5: 4325 sayõlõ Kanunun 5 ve 6 ncõ maddelerde yer alan Olağanüstü Hal Bölgesi ibaresi Bu kanunun 2 nci maddesinde olarak, tarihi olarak değiştirilmiştir. Madde 6: Bu Kanunun 2 nci maddesinde belirtilen illerin 15 Nisan 2000 tarih ve 4562 sayõlõ Organize Sanayi Bölgeleri Kanununda belirtilen Organize Sanayi Bölgelerinde gerçekleştirilen faaliyetlerde 20 olan asgari işçi sayõsõ 15 olarak ve istisna süresi yukarõda belirtilen sürelere 2 yõl daha ilave edilmek suretiyle uygulanõr. Madde 7: 15 Nisan 2000 tarih ve 4562 sayõlõ Organize Sanayi Bölgeleri Kanununun 14 ncü maddesinin son fõkrasõ yürürlükten kaldõrõlmõştõr. Madde 8: Bu Kanun hükümleri tarihinden geçerli olmak üzere yayõmõ tarihinde yürürlüğe girer. Madde 9: Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür. 157

170 158

171 XI. GENEL DEĞERLENDİRME ve SONUÇ Kalkõnma planlarõ geleceği kucaklamak durumunda olduğu için, yaşanõlan dönemin dinamiklerini ve geleceğe ilişkin eğilimleri dikkate almak zorundadõr. Sanayi politikalarõ çerçevesinde düzenlenecek devlet yardõmlarõ da yaşanõlan dönemin dinamiklerine uygun olma durumundadõr. Ülkemizin sanayisi genel anlamda dünyada yaşanan dönüşümlerin getirdiği köklü değişikliklerle yüz yüzedir. Genel anlamõ ile sanayiyi etkileyen dönüşümler şöyle gerçekleşmektedir. - Üretim araçlarõnda ortaya çõkan yenilikler ve yüksek teknoloji, üretim felsefesini, üretim organizasyonunu, üretim ilişkilerini ve üretimin mekanõnõ değişime uğratmaktadõr. - Bu dönüşüm bağlamõnda üretimde ve ekonomide küreselleşmenin yeni bir aşamasõ ortaya çõkmõştõr. - Bilgi üretilmesi, işlenmesi ve dağõlõmõna dayalõ, bilginin, bilimin ve teknolojinin ticaretinin önem kazandõğõ bilişim ekonomisi ve toplumu ortaya çõkmaya başlamõştõr. - Çevre duyarlõlõğõ ve sürdürülebilirlik her konunun özüne yerleşmektedir. Sonuçta; - Rekabet üstünlüğü, yüksek teknolojili yeni buluş ürünlerine geçmiştir. - Bu teknolojiler ve buluş yapma hedefinin öne çõkmasõ geleneksel sanayi dallarõ yerine mikroelektronik, tarõma dayalõ, yüksek teknoloji ve jenerik sanayi dallarõnõn önem kazanmasõnõ getirmiştir. - Ölçek ekonomilerine göre kurulma ve üretim yapma eski önemini koruyamaz hale gelmiş ve yerine ürün yelpazesi ya da alan ekonomilerine göre üretim yapma önem kazanmõştõr. - Mikroelektronik teknolojisinin sağladõğõ olanaklar sayesinde imalat işleri her yerde yapõlabilir, tamamlanabilir hale gelmiştir. 159

172 - Sanayilerin mekanda yer seçim ve yerleşim ölçütleri değişime uğramõş, bir anlamda mekandan, mekanõn sunduğu geleneksel göreli üstünlüklerden bağõmsõzlaşmõştõr. - İmalat işleri göreceli olarak kolaylaştõğõ için, tasarõm, pazarlama ve sonrasõ hizmet etkinlikleri ve bunlarõ gerçekleştiren birimler öne çõkmõştõr. - Üretim çevresinin ve süreçlerinin çevreye zararõnõn en aza indirilmesi ve bunlarõn sürdürülebilir özelliklere ve araçlara sahip olmasõ yaşamsal öneme sahip olmuştur. Türkiye de sanayileşmenin ivme kazandõğõ 1950 li yõllardan bu yana, sanayi sektörleri ve firmalar, sermayenin parçalõ ve küçük oluşu, nitelikli emek ve işgücü açõğõ, enerji, kapital, üretim ve ulaşõm maliyetlerinin yüksek oluşu gibi sorunlarla karşõ karşõya kalmõştõr. Genel olarak ölçek ekonomilerine göre kurulan firmalar, ucuz emek, kentsel hizmetler, ulaşõm olanaklarõ ve ucuz/geniş arazi deposu durumundaki kent ya da metropol çevrelerinde yerleşmek durumunda kalmõşlardõr. Türkiye dünyadaki önemli değişimler ve küreselleşme olgusu içerisinde 1980 yõlõndan sonra ithal ikamesine dayalõ sanayi politikalarõndan ihracata dönük sanayileşme politikalarõnõ benimsemiş ve gelişmesini bu paralelde yürütmeye başlamõştõr. AB ne katõlõm süreci yaşamakta olan ülkemiz için yatõrõmlarda devlet yardõmlarõ sisteminin belirlenmesinde; uluslararasõ yükümlülüklerimiz ve AB kurallarõ çerçevesinde, - NUTS kriterlerine göre yeniden bölgesel sõnõflandõrma yapõlmasõ, - Desteklenecek yatõrõmlarõn ve/veya işletmelerin öncelik sõralamasõnõn yapõlmasõ, - Çevreye duyarlõlõk ve çevre bilincinin sürdürülebilirliğine zorunluluk kazandõrõlmasõ, - Ülkemizde daha çok aile şirketi niteliğinde olan firmalarõn kurumsallaşmalarõnõn sağlanmasõ, - Firmalarõn rekabet etmelerini kolaylaştõrmak için teknolojik alt yapõlarõnõn hatta üretim organizasyonlarõnõn yeniden yapõlandõrõlmasõ, Devlet yardõmlarõnõn uygulamasõnda; 160

173 - Bürokrasinin azaltõlmasõ, - Yardõmõn amaca ve hedef kitleye uygun olarak belirlenmesi ve yatõrõm ve/veya işletmenin devamlõlõğõnõn sağlanmasõ, - Desteklerin kolay uygulanabilir olmasõ ve çeşitlendirilmesi (teknoloji tabanõnõn dönüştürülmesi, dünya pazarlarõ için üretim yapma, teknoloji paylaşõmõ temeli üzerinde yabancõ ortaklõk kurma, geri ve ekonomik/sosyal/jeopolitik önem taşõyan bölgelere yerleşme, temiz, sürdürülebilir, yeni alanlar ve sektörler gibi) - KOBİ lerin geliştirilmesi, ar-ge girişimlerinin desteklenmesi, az gelişmiş bölgelerin gelişmesi ve geleneksel sektörler yerine teknolojik ve rekabet gücü olan sektörlerin desteklenmesi için devlet yardõmõ verilmesi, - Organize sanayi bölgeleri, endüstri bölgeleri ve teknoloji geliştirme bölgelerinin amacõna uygun olarak yatõrõmlar için cazip hale getirilmesi, uygun olacaktõr. 161

174 162

175 2. BÖLÜM: İHRACATTA DEVLET YARDIMLARI ALT KOMİSYONU RAPORU 163

176 ALT KOMİSYON ÜYELERİ Alt Komisyon Başkanõ Ziya ALTUNYALDIZ Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Raportör Emel EMİRLİOĞLU Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Raportör Volkan BOZAY Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Raportör Arifhan YARKIN Türkiye Teknoloji Geliştirme Vak. A. Latif TUNA-Devlet Planlama Teşkilatõ Emrah ÖNGÜT-Devlet Planlama Teşkilatõ Ethem KULHAN-Devlet Planlama Teşkilat Abdullah KÜTÜKÇÜ-Maliye Bakanlõğõ Mustafa BAŞTAŞ-Maliye Bakanlõğõ Abdullah EKEN-Gümrük Müsteşarlõğõ Yasemin ÜRKMEZ-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Bülent TUNCER-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Özlem AYDIN-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Yasemin ÖZYURT-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Yasemen KORUKÇU-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Ayşe KESKİNKILIÇ-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Elçin EDİS-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Bülent FERİK-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Göktuğ BAYRI-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Çetin YILMAZ-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Mustafa GÜLEÇ-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Mehmet SÖNMEZ-Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ Özlem YENİ-Hazine Müsteşarlõğõ Didem ÖZDEMİR-Hazine Müsteşarlõğõ Metin TEKTAŞ-Hazine Müsteşarlõğõ Mustafa YALÇIN-Hazine Müsteşarlõğõ Armağan KOÇ-Hazine Müsteşarlõğõ Mustafa M. ÖZKARABÜBER-Rekabet Kurumu İsmet TURAN-Enerji Piyasasõ Denetleme Kurulu N.Seçkin ÜLGEN-Enerji Piyasasõ Denet. Kurulu Şenol ÇELİK-EXIMBANK Münevver KAPLAN-EXIMBANK Lale ÇELİK-Avrupa Birliği Genel Sekreterliği Gülsevin ONUR-İGEME Hilda BAĞDADİOĞLU-İGEME Can KÖSTEPEN-İKV Ali BİTEN-TCMB Nazmi MAVİOĞLU-TCMB Sema ERDEM-Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ Naide İNAN-Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ Zehra GÖKÇE-Turizm Bakanlõğõ Sevgi DURAK-Turizm Bakanlõğõ Hakan YAZICI-Turizm Bakanlõğõ Elvan ŞENOL-Savunma Sanayi Müsteşarlõğõ Naci AKIN-TOBB Oya GÖRKMEN-ASO Füsun KARACASOY-TOBB Şefika BALABAN-TOBB Enis AKBULUT-İSO Korkmaz YILDIRIM-İSO Enis ÇAĞLAR-Ankara Yeminli Mali Müşavirler Odasõ Aykut GÖKER-TTGV Deniz BAYHAN-TÜBİTAK/TİDEB Mahmut KİPER-TÜBİTAK/TİDEB Sami KAZICI-TÜRMOB Derya SEVİNÇ-TÜSİAD Gamze ARTUN-TİM Esra-VURDU-TİM Tuba OKUTULMUŞ-YASED Dilek TEMEL-TÜRKBESD Gürkan ÖNBİLGİN-KOSGEB Aynur HAYTAOĞLU-KOSGEB Ahmet AKIN-TURMOB Hürsel KENDİR-SASAD Mete BİLGİÇ-KOSGEB Gülser ROL-KOSGEB Şule EĞİTİM-KOSGEB Semih ÇEYİZ KOSGEB 164

177 I- İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI 165

178 A-YURTDIŞI OFİS-MAĞAZA AÇMA DESTEĞİ (DTM) B-EĞİTİM YARDIMI (DTM) C- İSTİHDAM YARDIMI (DTM) D- PAZAR ARAŞTIRMASI DESTEĞİ (DTM) E- ÇEVRE MALİYETLERİNİN DESTEKLENMESİ (DTM) F- YURTDIŞI PAZAR ARAŞTIRMA DESTEĞİ (KOSGEB) G- İHRACATA YÖNLENDİRME DESTEĞİ (KOSGEB) H- TÜRK ÜRÜNLERİNİN MARKALAŞMASI VE TÜRK MALI İMAJININ YERLEŞTİRİLMESİ DESTEĞİ (DTM) I- MARKA OLUŞTURMA VE TANITIM DESTEĞİ (KOSGEB) 166

179 J- İHRACAT AMAÇLI YURTDIŞI İŞ GEZİSİ (İYİG) PROGRAMI KATILIM DESTEĞİ (KOSGEB) K- YURTDIŞI FUAR DESTEĞİ (DTM) L- MİLLİ KATILIM DÜZEYİNDEKİ YURTDIŞI FUARLARA KATILIM DESTEĞİ (DTM) M- MİLLİ KATILIM DIŞINDAKİ YURTDIŞI FUARLARA KATILIM DESTEĞİ (KOSGEB) N- YURTDIŞI DAİMİ SERGİ (SHOW-ROOM) KATILIM DESTEĞİ (KOSGEB) O-YURTİÇİ FUAR DESTEĞİ (DTM) O- YURTİÇİ ULUSLARARASI SANAYİ İHTİSAS FUARLARINA KATILIM DESTEĞİ (KOSGEB) 167

180 P- YURTİÇİ ULUSLAR ARASI SANAYİ İHTİSAS FUARLARINA KATILIM DESTEĞİ (KOSGEB) R-TARIMSAL ÜRÜNLERDE İHRACAT İADESİ (DTM) 168

181 A. YURTDIŞI OFİS-MAĞAZA AÇMA DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Yurtdõşõnda Ofis-Mağaza Açma Desteği Destek Programõnõn Amacõ Türkiye de ticari ve sõnai faaliyette bulunan veya yazõlõm sektöründe iştigal eden şirketlerin, pazar potansiyellerini realize ederek pazar paylarõnõ artõrmasõ ile ürünlerimizin geniş çaplõ ve uzun süreli tanõtõmõnõn yapõlmasõnõ teminen yurtdõşõnda mal ticaretine yönelik faaliyette bulunacak şirket kurmalarõ, depo ve mağaza açmalarõ ve işletmelerinden doğacak giderlerinin uluslararasõ kurallara göre devletçe karşõlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak 31/07/1997 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 97/9 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Yurtdõşõnda Ofis-Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanõtõm Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ, 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak hazõrlanan ve Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 10/11/1998 tarihli ve 98/24 sayõlõ Kararõna istinaden 15/11/1998 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 98/14 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Yurtdõşõnda Ofis-Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanõtõm Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğde Değişiklik Yapõlmasõna Dair Tebliğ 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak hazõrlanan ve Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 21/08/2003 tarihli ve 2003/4 sayõlõ Kararõna istinaden 28/08/2003 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 2003/4 sayõlõ 97/9 Sayõlõ Yurtdõşõnda Ofis-Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanõtõm Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğde Değişiklik Yapõlmasõna Dair Tebliğ Destek Programõnõn Süresi Sektörel Dõş Ticaret Şirketleri (SDŞ), Tebliğ de belirtilen üst limitler dahilinde herhangi bir süre sõnõrlamasõ olmaksõzõn destek unsurlarõndan yararlanabilmektedirler. Diğer firmalar için ise destek süresi 2 yõl olarak öngörülmüştür. 169

182 Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Demirbaş, kira, tanõtõm, temsilcilik/distribütörlük giderleri Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) ve Müsteşarlõk tarafõndan yetkilendirilmiş olan İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterlikleri Faydalanan Hedef Kitle Türkiye de ticari ve/veya sõnai faaliyette bulunan veya yazõlõm sektöründe iştigal eden şirketler ile SDŞ ler Miktarõ ve Koşullarõ - SDŞ ler tarafõndan yurtdõşõnda doğrudan pazarlama amaçlõ şirket/mağaza/depo/şube açõlmasõ halinde, ortak sayõsõna göre ABD Dolarõ ila ABD Dolarõ na kadar, - Türkiye de ticari ve sõnai faaliyette bulunan veya yazõlõm sektöründe iştigal eden şirketler tarafõndan yurtdõşõnda kendi unvan ve markasõyla toptan ve/veya perakende satõş yapmak amacõyla şirket/mağaza/depo/şube açõlmasõ durumunda birinci yõl ABD Dolarõ, ikinci yõl ABD Dolarõ na kadar, - Türkiye de ticari faaliyette bulunan veya yazõlõm sektöründe iştigal eden şirketler tarafõndan yurtdõşõnda mal ticareti amacõyla şirket/mağaza/depo/şube açõlmasõ halinde yõllõk ABD Dolarõ na kadar, - Türkiye de sõnai ve ticari faaliyette bulunan veya yazõlõm sektöründe iştigal eden bir şirket/sdş tarafõndan yurt dõşõndaki bir firmaya temsilcilik/distribütörlük hakkõ verilmesi halinde ABD Dolarõ na kadar, desteklenmektedir. 170

183 Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti (Milyon TL) TEBLİĞ TOPLAM ( ) OFİS-MAĞAZA AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) Uygundur. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ Konu ile ilgili DTM nin görüşü DTM tarafõndan uygulanmakta olan 2003/3 sayõlõ Türk Ürünlerinin Yurtdõşõnda Markalaşmasõ ve Türk Malõ İmajõnõn Yerleştirilmesine Yönelik Faaliyetlerin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ benzer destek unsurlarõnõ içermekle birlikte, 97/9 sayõlõ Tebliğ ile göreceli olarak daha küçük ölçekli firmalarõn, 2003/3 sayõlõ Tebliğ kapsamõnda ise marka yaratma potansiyeline sahip firmalarõn ve Türk moda tasarõmcõlarõnõn desteklenmesi amaçlanmaktadõr. Ayrõca, bir firmanõn aynõ anda heri iki Tebliğ çerçevesindeki destek unsurlarõndan yararlandõrõlmasõ mümkün bulunmamaktadõr. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi: Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ: Büyük ölçüde işleyen bir destektir. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar : Firmalarõn destek limitlerinin yetersizliği konusunda şikayetleri vardõr. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Destek limitleri ve süresi artõrõlabilir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Yararlõdõr. 171

184 Varsa iyileştirme önerileri : Konu ile ilgili TİM ve İstanbul İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterliğinin görüşü: Gerekli evraklarõn tamamlanabilmesi ve yurt dõşõ temsilcilik yetkililerinin uygulamadaki etkinliğinin artõrõlmasõ bakõmõndan firmalarõn Müşavirliklerimize onay için müracaatlarõnda, yalnõzca fatura-ödeme belgeleri değil yurtdõşõ birime ilişkin olarak yurtdõşõndan temin edilmesi gereken tüm belgeleri (örneğin yurtdõşõ birimin faaliyette olduğuna ilişkin belge, kuruluş tescil belgesi vs.) ibraz ederek müracaat şartõ konmasõnda, bunun yanõsõra yurtdõşõ temsilciliklerimiz yetkililerinin muhtemel suiistimallerin önlenebilmesini teminen yurtdõşõ birimlerin faaliyette olduğuna ilişkin kontrollerde daha aktif rol almasõnda fayda görülmektedir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar: Konu ile ilgili TİM ve İhracatçõ Birliklerinin görüşü: Tebliğ ile Uygulama Usul ve Esaslarõnda yer alan bazõ ifadelerin yeterince açõk ve net olmamasõ nedeniyle, uygulamada bazõ tereddütlerle karşõlaşõlmaktadõr. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu ile ilgili TİM ve İhracatçõ Birliklerinin görüşü: Tebliğ ile Uygulama Usul ve Esaslarõnõn değişik yorumlara neden olmayacak şekilde yeniden düzenlenmesi gerekmektedir. B. EĞİTİM YARDIMI Destek Programõnõn Adõ Eğitim Yardõmõ Destek Programõnõn Amacõ Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ) ile Sektörel Dõş Ticaret Şirketleri (SDŞ) ve bu şirketlerin ortağõ bulunan şirketlerin, münhasõran dõş ticarete ilişkin eğitim 172

185 ihtiyaçlarõnõn karşõlanmasõ suretiyle uluslararasõ ticarete yönlendirilmeleri bağlamõnda, elemanlarõnõn uluslararasõ pazarlama ve ihracat işlemleri ile ihracatta pazar bulma konusundaki niteliklerinin artõrõlarak dünya pazarlarõna hõzla açõlmalarõnõ sağlamaktõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak hazõrlanan ve Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 17/01/2000 tarihli ve 2000/3 sayõlõ Kararõna istinaden 29/01/2000 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanmõş olan 2000/2 sayõlõ Eğitim Yardõmõ Hakkõnda Tebliğ Destek Programõnõn Süresi Bu yardõm programõnda desteklenen eğitim faaliyetlerinin süresi 3 (üç) ayõ geçemez. KOBİ ve SDŞ lerin yurtiçi programlar için 3, yurtdõşõ programlar için 3 olmak üzere en fazla 6 eğitim programõna destek sağlanmaktadõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Yurtiçi ve yurtdõşõ eğitim faaliyetleri Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) ve Müsteşarlõk tarafõndan yetkilendirilmiş olan İhracatõ Geliştirme Etüd Merkezi (İGEME) Faydalanan Hedef Kitle KOBİ-SDŞ ve SDŞ Ortağõ Bulunan Şirketler Miktarõ ve Koşullarõ :! Yurtiçi Eğitimde; Koli ler için Eğitim Programõ başõna azami ABD Dolarõnõ aşmamak ve süresi 3 ayõ geçmemek üzere eğitim harcamalarõnõn % 50 si, SDŞ ler için Eğitim Programõ başõna azami ABD Dolarõnõ aşmamak ve süresi 3 ayõ geçmemek üzere eğitim harcamalarõnõn % 75 i, 173

186 ! Yurtdõşõ Eğitimde; Eğitim Programõ başõna azami ABD Dolarõnõ aşmamak ve süresi 3 ayõ geçmemek üzere yurtdõşõ eğitim harcamalarõnõn SDŞ ler için % 75 i KOBİ ler için % 50 si, desteklenmektedir. Maksimum Destek Sõnõrõ KOBİ ve SDŞ lerin yurtiçi programlar için 3, yurtdõşõ programlar için 3 olmak üzere en fazla 6 eğitim programõna destek sağlanmaktadõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : Eğitim Yardõmõ Desteğinden faydalanan firmalarla yapõlan görüşmeler neticesinde firmalarõn bu yardõmdan memnun olduklarõ ve eğitimden sonra firmalarõnda olumlu gelişmeler yaşandõğõ tespit edilmiştir. Ancak, bu yardõmõn firmalarõn ihracat performansõna etkisinin rakamsal olarak tespiti mümkün görülmemektedir. Bu çerçevede desteğin rakamsal olarak getirisi yönünde doğrudan bir tespit yapõlamamaktadõr. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : (Milyon TL) TEBLİĞ TOPLAM ( ) EĞİTİM AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Uygundur. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: KOSGEB tarafõndan uygulanan KOBİ Eğitim Desteği kapsamõnda Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi İşletmelerine;! İşletmelerin eğitim ihtiyaç ve talepleri doğrultusunda düzenlenen Genel Eğitim Programlarõ,! Kendi işini kurmak isteyen ve kurulu işletmelerini geliştirmek isteyen girişimcilere, İş Planõ Hazõrlama ve iş planõna dayalõ işletme yönetimine geçişlerini sağlamak amacõyla yapõlan Genel Girişimcilik Eğitim Programlarõ, 174

187 ! Üniversite son sõnõf öğrencilerine yönelik olarak gerçekleştirilen Genç Girişimci Geliştirme Programõ,! Eğitmenlere formasyon kazandõrmak için düzenlenen Eğiticilerin Eğitimi Programõ için yõlda toplam Euro destek sağlanmaktadõr. DTM ve KOSGEB tarafõndan uygulanan Eğitim Yardõmõ kapsamõnda farklõ eğitim programlarõ desteklenmekle birlikte, sadece genel eğitim programlarõ açõsõndan bir mükerrerlik söz konusudur. Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bilindiği üzere kamu kuruluşlarõ kendi kuruluş kanunlarõ ve organizasyonel yapõlarõ çerçevesinde kendi hedef kitlelerine yönelik olarak teşkilatlanmakta ve hizmet programlarõnõ geliştirmektedirler. Bu nedenle çeşitli kuruluşlarca aynõ ad altõnda yürütülmekte olan bu tür destek programlarõnõn, ilk bakõşta mükerrer gibi görünmekle birlikte, hedef kitlenin tercihlerinin zenginleştirilmesi açõsõndan yararlarõ göz ardõ edilemez. KOSGEB tarafõndan yürütülmekte olan Ar-Ge destekleri ve buna yönelik yapõlanmalar (Teknoloji Geliştirme Merkezleri olarak adlandõrõlan TEKMER ler) başlangõç aşamasõndaki (start up) firmalara yönelik olup, TTGV (Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfõ) tarafõndan verilmekte olan aynõ nitelikli Ar-Ge destekleri endüstriyel nitelikli projelere yönelik olup,tübitak tarafõndan sürdürülmekte olan Ar-Ge destekleri ise bunlarõn dõşõnda daha farklõ bir kapsamda sürdürülmektedir. Yine bu kapsamda değerlendirilmesi gereken farklõ KOBİ tanõmlarõ bu hizmetten yararlanacak kesimleri arttõrmakla birlikte,öte yandan gerek uluslararasõ ilişkilerde, gerekse iç mevzuat düzenlemelerinde zaman zaman farklõ yorum ve sorunlara da yol açabilmektedir. Bu nedenle KOBİ lere hizmet veren kurumlarõn hizmet verdikleri kesimler dikkate alõnarak, kurumlar arasõ koordinasyonun ve düzenlemenin de yararlõ olabileceği aşikardõr. 175

188 Başkanlõğõmõz kuruluş kanununda belirtildiği üzere Ülkenin ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarõnõn karşõlanmasõnda Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi İşletmelerinin payõnõ ve etkinliğini arttõrmak, rekabet güçlerini ve düzeylerini yükseltmek, sanayide entegrasyonu ekonomik gelişmelere uygun biçimde gerçekleştirmek amacõyla 12 Nisan 1990 tarihinde 3624 sayõlõ kanunla kurulmuş olup ülkemizde KOBİ lere hizmet götüren ve tüm yabancõ kurum ve kuruluşlarca da dikkate alõnan, Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ ile ilgili bir kamu kuruluşu olarak, tüzel kişiliği haiz olup, tüm işlemlerinde özel hukuk hükümlerine tabi bir kurumdur. Sonuç itibariyle, kanunun kendisine verdiği yetki çerçevesinde KOSGEB destek politikalarõ sürdürmekte ve KOBİ lere önemli hizmetler üretmektedir. Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ: Beklenen faydanõn sağlanamadõğõ düşünülmektedir. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar : Konu iie ilgili İGEME nin görüşü: İGEME tarafõndan gerçekleştirilen Dõş Ticaret Eğitim Programlarõ nda Eğitim Yardõmõ Desteği konulu sunuşlar yapõlmasõ başta olmak üzere türlü faaliyetler ile ilgili çevreler Eğitim Yardõmõ Desteği nden yararlanmak konusunda özendirilmekteyse de rakamlarõn gösterdiği gibi adõ geçen destekten faydalanma düzeyi yüksek değildir. İGEME tarafõndan başvurularõn reddedilme nedenlerine ilişkin olarak yapõlan çalõşmalarda, firmalarõn imalat sanayi sektöründe faaliyette bulunduklarõnõ belgelemek üzere talep edilen Kapasite Raporunu beyan edememeleri, KOBİ tanõmõnõn sõnõrlayõcõlõğõ, istismarcõ başvurular gibi nedenlerin başvurularõn geri çevrilmesinde önemli bir rol oynadõğõ anlaşõlmõştõr. 176

189 Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu iie ilgili İGEME nin görüşü:! Bilindiği üzere, KOBİ tanõmõnda Eğitim Yardõmõ için başvuruda bulunan firmanõn imalat sanayi sektöründe faaliyette bulunmasõ gerekmekte olup, söz konusu koşulun yerine getirildiği Kapasite Raporu ile tevsik edilebilmektedir. Ancak İGEME ye çeşitli zamanlarda iletilen taleplerden, ilgili KOBİ tanõmõ çerçevesinde imalatçõ olmayan ve imalatçõ olduğunu Kapasite Raporu ile belgeleyemeyen firmanõn söz konusu destekten yararlanamamasõ nedeniyle, Eğitim Yardõmõ konulu devlet desteğinden büyük bir kitlenin faydalandõrõlamadõğõ anlaşõlmaktadõr. Bu bağlamda, Eğitim Yardõmõ desteğinden daha geniş bir kesimin yararlanabilmesi ve haksõz eleştirilerin önüne geçilebilmesi için, anõlan destekten istifade edebilecek KOBİ tanõmõnõn bir unsurunu teşkil eden imalat sanayi sektöründe faaliyette bulunma şeklindeki sõnõrlayõcõ hükmün değiştirilerek imalatçõ olmayanlarõ da kapsayacak bir niteliğe kavuşturulmasõnõn uygun olacağõ düşünülmektedir.! Yurtdõşõnda bir eğitim programõna katõlmak üzere yapõlan Eğitim Yardõmõ Desteği başvurularõnda, eğitime katõlacak kişi/kişilerin yabancõ dil seviyelerinin sübjektif yorumlara yer vermeyecek şekilde değerlendirilebilmesini teminen KPDS, TOEFL, IELTS, DALF gibi sõnavlardan alõnacak minimum bir puanõn belirlenerek, başvuru sõrasõnda talep edilecek yabancõ dil seviyesini gösterir belgede bu puanlarõn aranmasõ gerektiği düşünülmektedir.! Ayrõca eğitim programõ için öngörülen süre ile belirlenen fiyat arasõnda ortaya çõkan fahiş nitelikteki dengesizlikler (iki günlük eğitim için $ istenmesi gibi) durumunda kendini gösteren istismarcõ başvurular olabilmektedir. Bu tip başvurular karşõsõnda İGEME tarafõndan yapõlan bir takõm sorgulayõcõ işlemlerin sonucunda da yardõm başvurularõ herhangi bir itiraz ileri sürülmeksizin geri çekilmektedir.! Bunlara ilaveten, birim saat ücretinin fahiş olduğu iddia edilebilecek başvurular yanõnda başvurularõn bir bölümü de %50 lik devlet desteği miktarõ düşünüldüğünde fevkalade küçük rakamlarõ ifade etmektedir. Bu durumda da firmalar, çeşitli belge ve dokümanlarõ hazõrlayarak başvuruda bulunmayõ tercih etmemektedirler. 177

190 Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Eğitim Yardõmõ Desteğinin gerekli düzenlemeler yapõlmak kaydõyla devamõnda fayda görülmektedir. Varsa iyileştirme önerileri: Yukarõda belirtilen sorunlarõn giderilebilmesini teminen yeni bir Tebliğ hazõrlanmalõdõr. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ : Konu iie ilgili İGEME nin görüşü: Eğitim Yardõmõ Desteğinden faydalanan firmalarla yapõlan görüşmelerde firmalarõn bu yardõmdan memnun olduklarõ ve eğitimden sonra firmalarõnda olumlu gelişmeler yaşandõğõ tespit edilmiştir. Ancak bu Yardõmõn firmalarõn ihracat performansõna etkisinin rakamsal olarak tespiti mümkün görülmemektedir. Bu çerçevede desteğin rakamsal olarak getirisi yönünde doğrudan bir tespit yapõlamamaktadõr. Varsa iyileştirme önerileri : Konu ile ilgili İSO nun görüşü: Eğitim en yaygõn tutulmasõ gereken bir araçtõr. Burada da Odalar devreye sokulmalõdõr. Bilhassa yurtdõşõndan getirilen sektör spesifik eğitmenlerin masraflarõ tam olarak karşõlanmalõdõr. C. İSTİHDAM YARDIMI Destek Programõnõn Adõ İstihdam Yardõmõ Destek Programõnõn Amacõ Sektörel Dõş Ticaret Şirketi (SDŞ) statüsünü haiz şirketlerin münhasõran dõş ticarete ilişkin işlemlerini yürütmek üzere konusunda tecrübeli ve yüksek öğrenimli yönetici ve eleman istihdamõnõn sağlanmasõdõr. 178

191 Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak hazõrlanan ve Para-Kredi Koordinasyon Kurulu nun 17/01/2000 tarihli ve 2000/3 Sayõlõ Kararõna istinaden 29/01/2000 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 2000/1 sayõlõ İstihdam Yardõmõ Hakkõnda Tebliğ Destek Programõnõn Süresi Bir yõldõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Yönetici ve eleman maaşlarõ Uygulayan kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) Faydalanan hedef kitle SDŞ ler Miktarõ ve koşullarõ SDŞ ler tarafõndan istihdam edilen;! Bir adet yöneticinin yõllõk azami $ karşõlõğõ TL yi aşmamak kaydõyla, brüt maaşõnõn % 75 i,! İki adet elemanõn yõllõk azami $ karşõlõğõ TL yi aşmamak kaydõyla, brüt maaşõnõn 75 i, desteklenmekte olup, istihdam edilen kişilerin üniversitelerin ilgili bölümlerinden mezun olmasõ ve SDŞ nin faaliyet alanõnda yeterli iş tecrübesine sahip olmasõ şartlarõ aranmaktadõr. 179

192 Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti (Milyon TL) TEBLİĞ TOPLAM ( ) İSTİHDAM AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Uygundur. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : KOSGEB tarafõndan yürütülen Nitelikli Eleman İstihdamõ Desteği kapsamõnda, Sözleşmeli Paket Destek programõnda yer alan İşletmelere, ORTKA, ORTLAB, ORTEM, Teknoloji Geliştirme Merkezi, İŞGEM ve DTİ den yararlanan işletmelere ve girişimcilere, Meslek Kuruluşlarõyla müştereken yürütülecek projelere nitelikli eleman temini için destek verilmektedir. DTM tarafõndan ise sadece Sektörel Dõş Ticaret şirketlerinin (SDŞ) yönetici ve eleman istihdamõna destek sağlanmaktadõr. Bu itibarla, herhangi bir mükerrer uygulama söz konusu değildir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ: SDŞ lerin profesyonel yönetici istihdamõna gerekli faydayõ sağladõğõ düşünülmektedir. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar : Uygulamada bazõ SDŞ ler tarafõndan destek süresinin bitiminde istihdam edilen elemanõn işine son verildiği tespit edilmiştir. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : İstihdam edilen kişilerin destek süresi bitiminde işten çõkarõlmasõnõ önlemek amacõyla gerekli mevzuat değişikliğinin yapõlmasõ gerekir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Yararlõdõr. 180

193 - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: Destek programõnõn içeriği yararlõ olmakla birlikte geçmiş yõllarda verilen destek miktarlarõ incelendiğinde İstihdam Desteğinden yararlanan firma sayõsõnõn oldukça az olduğu düşünülmektedir. Varsa iyileştirme önerileri : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: Üretimdeki ağõr vergi ve sosyal güvenlik prim yüklerini hafifletmek üzere, istihdam teşviklerinin sadece Sektörel Dõş ticaret Şirketlerine değil KOBİ ölçeğindeki firmalara da kullandõrõlmasõ sağlanmalõdõr. D. PAZAR ARAŞTIRMASI DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Pazar Araştõrmasõ Desteği Destek Programõnõn Amacõ Yeni ihraç pazarlarõ yaratmak ve geleneksel pazarlarõmõzda pazar payõmõzõ artõrmak maksadõyla Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelere (KOBİ) yönelik devlet desteği sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak 31/07/1997 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 97/6 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Pazar Araştõrmasõ Desteği Hakkõnda Tebliğ ile 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak hazõrlanan ve Para- Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 10/11/1998 tarihli ve 98/22 sayõlõ Kararõna istinaden 14/11/1998 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 98/12 sayõlõ İhracata 181

194 Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Pazar Araştõrmasõ Desteği Hakkõnda Tebliğde Değişiklik Yapõlmasõna Dair Tebliğ Destek Programõnõn Süresi Destek programõ için herhangi bir süre öngörülmemiştir. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Pazar araştõrmasõ projeleri, KOBİ ler arasõ işbirliği programlarõna katõlõm giderleri Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) ve Müsteşarlõk tarafõndan yetkilendirilmiş olan İhracatõ Geliştirme Etüd Merkezi (İGEME), İktisadi Kalkõnma Vakfõ (İKV) Faydalanan Hedef Kitle KOBİ ler, Sektörel Dõş Ticaret Şirketleri (SDŞ) ve Üretici Dernekleri Miktarõ ve Koşullarõ! Pazar Araştõrmasõ Projeleri: Bu kapsamõnda, a) KOBİ lerin kendi bünyesinde yapacaklarõ ya da yaptõracaklarõ projelere, b) SDŞ lerin kendi bünyesinde yapacaklarõ ya da yaptõracaklarõ projelere, c) Üretici Derneklerinin kendi bünyesinde yapacaklarõ ya da yaptõracaklarõ projelere destek sağlanõr. Bir KOBİ nin destek kapsamõnda kullanabileceği azami tutar $, bir yõl içerisinde kullanabileceği azami tutar $, tek bir proje için kullanabileceği azami tutar $ dõr. SDŞ ve Üretici Derneğince yürütülecek pazar araştõrmasõ projeleri için bir yõl içerisinde kullanõlabilecek azami destek tutarõ $ olup, proje bazõnda azami destek tutarõ ise $ dõr. 182

195 ! KOBİ ler Arasõnda İşbirliği Faaliyetleri: KOBİ ve SDŞ lerin, Avrupa Birliği nce uluslararasõ düzeyde organize edilen faaliyetlere, Uluslararasõ işbirliğini sağlamaya yönelik olarak Dõş Ticaret Müsteşarlõğõnõn (DTM) uygun gördüğü uluslararasõ düzeyde düzenlenen faaliyetlere ve Sektörel Dõş Ticaret Şirketlerinin (SDŞ) ortaklarõna pazar bulunabilmesi amacõyla DTM nin uygun gördüğü yabancõ ülkelere gerçekleştirecekleri KOBİ ler arasõ İşbirliği Programlarõ na katõlmalarõ halinde, bir firmadan en fazla bir kişinin 500 ABD Dolarõnõ geçmemek kaydõyla yol ile günlük 100 ABD Dolarõnõ geçmemek kaydõyla konaklama giderlerinin % 70 i desteklenir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti (Milyon TL) TEBLİĞ TOPLAM ( ) PAZAR AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Uygundur. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: KOSGEB tarafõndan yürütülmekte olan,! Yurtdõşõ Pazar Araştõrma Desteği kapsamõnda, KOSGEB Sözleşmeli Paket Destek Programõndan yararlanan İşletmeler, Sektörel Kuruluşlar ile Meslek Kuruluşlarõnõn yurtdõşõ Pazar araştõrma giderleri en fazla Euro ya kadar % 60 oranõnda,! İhracat Amaçlõ Yurtdõşõ İş Gezisi (İYİG) Programõna Katõlõm Desteği kapsamõnda, arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmeleri ile Sektörel Dõş Ticaret Şirketlerinin KOSGEB tarafõndan organize edilen İYİG programlarõna katõlmalarõ halinde ulaşõm ve konaklama giderleri % 50 oranõnda, desteklenmektedir. 183

196 Bu itibarla, Pazar Araştõrmasõ Projeleri ile uluslararasõ işbirliğini sağlamaya yönelik olarak Dõş Ticaret Müsteşarlõğõnõn (DTM) uygun gördüğü uluslararasõ düzeyde düzenlenen faaliyetlere ve Sektörel Dõş Ticaret Şirketlerinin (SDŞ) ortaklarõna pazar bulunabilmesi amacõyla DTM nin uygun gördüğü yabancõ ülkelerde gerçekleştirecekleri KOBİ ler arasõ İşbirliği Programlarõna katõlõm õn hem DTM tarafõndan yürütülmekte olan Pazar Araştõrmasõ Desteği hem de KOSGEB tarafõndan yürütülmekte olan Yurtdõşõ Pazar Araştõrma Desteği ve İhracat Amaçlõ Yurtdõşõ İş Gezisi (İYİG) Programõna Katõlõm Desteği çerçevesinde desteklenmesi nedeniyle mükerrer bir uygulama söz konusudur. Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. Konu ile ilgili İGEME nin görüşü: Genel olarak Diğer grubunda yer alan teşvik sayõsõnõn çok fazla ve mükerrer teşviklerin sözkonusu olduğu görülmektedir. Aynõ konuda farklõ kurumlar tarafõndan destek verilmesi uygulamada daha fazla firmaya ulaşma fõrsatõ yaratabilir gibi görünse de sistemde karõşõklõğa yol açmakta ve kaynaklarõn etkin bir şekilde dağõtõmõnõ önlemektedir. Pazar araştõrmasõna yönelik halen uygulamada olan destekler ihraç ürünlerimize pazar bulma ve varolan pazarlardaki pazar payõmõzõ artõrma açõsõndan çok önemli birer araç niteliği taşõmaktadõr. Ancak bu destekler içinde de mükerrer desteklerin olduğu görülmektedir. Bu konuda halen 2 destek sistemi varken 2 tane daha yeni destek sistemi uygulamaya konulmuştur. Sözkonusu desteklerden (12) no lu Yurtdõşõ Pazar Araştõrmasõ Desteği ve (13) no lu ihracat Amaçlõ Yurtdõşõ İş Gezisi Programõ Katõlõm Desteği; (11) no lu İGEME tarafõndan DTM adõna uygulanan Pazar Araştõrmasõ Desteği (İPAD) ile benzerlikler taşõmaktadõr. 184

197 İPAD da hedef kitle KOBİ, SDŞ ve üretici dernekleri iken (12) no lu Yurtdõşõ Pazar Araştõrma Desteği nde faydalanan hedef kitle sektörel kuruluşlar, meslek kuruluşlarõ ve işletmeler (13) no lu İhracat Amaçlõ Yurtdõşõ İş Gezisi Programõ Katõlõm Desteği nde faydalanan hedef kitle arasõnda işçi çalõştõran KOBİ ve SDŞ lerdir. Bu üç destek aslõnda aynõ amaca yönelik olup; hedef pazarlarda ürünler için ihracat potansiyeli yaratmak üzere yerinde pazar araştõrmasõ yapõlmasõnõ gerektirmektedir. Pazar araştõrmasõna yönelik destekler kapsamõnda, hedef pazarlarda yapõlacak alan araştõrmalarõnõn ihracatõn gelişmesine katkõ sağlayabilmesi sözkonusu desteklerin pazar araştõrmasõ konusunda uzmanlaşmõş kurumlarca uygulanmasõ ve izlenmesi halinde mümkün olacaktõr. Pazar araştõrmasõ faaliyetlerinde uzman kadro ve yeterli bilgiye sahip olunmasõ halinde; destekten yararlanmak isteyen firmalar uygun pazarlara yönlendirilebilecek, pazar araştõrmasõnõn nasõl yapõlmasõ gerektiği konusunda bilgi verilebilecek, ihracata hazõr olamayan ürünlere yönelik projelerin desteklenmesi önlenebilecek ve yapõlan pazar araştõrmasõnõn firmaya yararlõ olup olmadõğõ ölçülebilecektir. Uygulamada aynõ konuda benzer destekler yerine tek bir destek olmasõ ve bu desteğin daha yaygõn kullanõmõnõn sağlanmasõ için çaba harcanmasõnõn yararlõ olacağõ düşünülmektedir. Halen uygulanmakta olan pazar araştõrmasõna yönelik desteklerden yararlanan firma sayõsõnõn fazla olmayõşõ ve yapõlan ödemenin önemli tutarlara ulaşmamõş olmasõ da desteklerin etkin olarak kullanõlmadõğõnõn göstergesidir. Önemli olan firmalarõmõzõ destekten haberdar etmek ve bu bağlamda destekten nasõl yararlanacaklarõ konusunda onlarõ bilgilendirmek ve gereken danõşmanlõk hizmetini uzman kadrolarla sunmak olmalõdõr. Pazar araştõrmasõna yönelik bir destek ülkemizin ulusal ihracatõ geliştirme stratejisinin bir parçasõ olmalõ, kõsa, orta vadeli hedefleri de içinde taşõmalõdõr. 185

198 - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ: Pazar Araştõrmasõ Projelerinin Desteklenmesi: Konu ile ilgili İGEME nin görüşü: Bu kapsamda 2002 yõlõnda yapõlan başvuru sayõsõ bir önceki yõla göre % 100 artmõştõr. Destekten bir kez yararlanan firmalar tekrar başvurmaktadõr. Bu açõdan faydalõ olmuştur. KOBİ ler Arasõ İşbirliği Faaliyetlerinin Desteklenmesi: Konu ile ilgili İKV nin görüşü: Bu uygulama, kendi imkanlarõ ile yurtdõşõ piyasalara açõlõmda güçlük çeken KOBİ ler açõsõndan önemli bir fõrsat yaratmõştõr. AB de KOBİ lere yönelik olarak düzenlenen işbirliği programlarõ Türk KOBİ lerinin ticari, teknik, mali ve ar-ge alanlarõnda sadece programõn gerçekleştiği ülke firmalarõ ile işbirliği alternatiflerini değerlendirmeleri için gerekli zemini hazõrlamamõş, aynõ zamanda, dünyanõn çeşitli ülkelerinden programa katõlan ve kendileriyle aynõ sektörde faaliyet gösteren benzer ölçekteki firmalarõn yapõlarõnõ, kullandõklarõ teknolojileri, gerek kendi ülkelerinde gerek ortak hedef pazarlardaki konumlarõnõ ve rekabet güçlerini tanõma olanağõnõ da sağlamõştõr. Yol ve konaklama giderlerinin önemli bir miktarõnõn karşõlanmasõ yönündeki destek, kendi imkanlarõyla bu tip faaliyetleri gerçekleştirmekte güçlük çeken KOBİ ler açõsõndan katõlõmõ teşvik edici bir rol oynayarak sadece yabancõ potansiyel ortaklarla yeni işbirliği alternatiflerini değerlendirmelerine değil, yerinde pazar araştõrmasõ yapmalarõna da imkan sağlamõştõr. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar : Pazar Araştõrmasõ Projelerinin Desteklenmesi : Konu ile ilgili İGEME nin görüşü: Ödeme aşamasõnda harcamalara ilişkin belgeler bazen istenilen kriterlere uygun olmamaktadõr. Bu belgeler yurt dõşõndan temin edildiği için sonradan düzelttirilmesi oldukça zor olmaktadõr 186

199 KOBİ ler Arasõ İşbirliği Faaliyetlerinin Desteklenmesi : Konu ile ilgili İKV nin görüşü: Uygulamada önemli sorunlarla karşõlaşõlmamõştõr. Yardõm programõ hakkõnda gerekli duyurularõn yapõlmasõnõ müteakiben programa katõlõmõ teyit edilen firmalara Uygulama Usul ve Esaslarõ nõn yanõ sõra uygulama ve aşamalarõna ilişkin İKV tarafõndan hazõrlanan özet bir bilgi notu da gönderilmiş, birebir temas kurularak doğrudan bilgi de verilmiştir. Böylelikle uygulamanõn etkin bir şekilde yürütülmesi hedeflenmiştir. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Pazar Araştõrmasõ Projelerinin Desteklenmesi : Konu ile ilgili İGEME nin görüşü: Destekle ilgili uyulmasõ gereken kurallara bazõ firmalarõn tam uymadõğõ görülmektedir. Ancak uygulama aşamasõnda İGEME tarafõndan yapõlan ikaz ve destekleri dikkate alarak tecrübe kazandõkça firmalar desteğe uyum sağlamaktadõr. Firmalara hedef pazarlara gitmesi için ön onay verilirken, hedef pazarda yapacaklarõ araştõrma sõrasõnda ödemelere ilişkin belgelerle ilgili dikkat etmeleri gereken hususlar liste halinde verilmekte ve bu liste zaman içinde çõkan sorunlara göre sürekli geliştirilmektedir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Destek programõnõn devamõnda yarar görülmektedir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ : Pazar Araştõrmasõ Projelerinin Desteklenmesi: Konu ile ilgili İGEME nin görüşü: (Bu değerlendirme Değerlendirme Formu nu Merkezimize gönderen 51 firmanõn görüşlerine dayanmaktadõr).! Pazar araştõrmasõ desteğinden yararlanan 51 firma pazar araştõrmasõnõn yararlõ olduğunu, 187

200 ! Pazar araştõrmasõ desteğinden yararlanan 37 firma destek programõnõ miktar, destek, kapsam ve uygulama açõsõndan yeterli bulduğunu belirtmiştir. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar : Pazar Araştõrmasõ Projelerinin Desteklenmesi: Konu ile ilgili İGEME nin görüşü: (Bu değerlendirme Değerlendirme Formu nu İGEME ye gönderen 51 firmanõn görüşlerine dayanmaktadõr). Pazar araştõrmasõ desteğinden yararlanan 8 firma destek kapsamõnda yapõlan ödemenin süresinin uzamakta olduğundan bahsetmiştir. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Pazar Araştõrmasõ Projelerinin Desteklenmesi: Konu ile ilgili İGEME nin görüşü: (Bu değerlendirme Değerlendirme Formu nu Merkezimize gönderen 51 firmanõn görüşlerine dayanmaktadõr). Destekten yararlanan firmalar aşağõdaki önerileri yapmõştõr.! Otel ücretinin artõrõlmasõ (3 firma),! Desteğin 1 araştõrmacõ ile kõsõtlõ olmamasõ(5 firma),! Havayolu kargo ücretlerinin ödenmesi (3 firma),! Toplu taşõma araçlarõnõn dõşõnda taksi ve oto kiralamanõn kullanõlabilmesi (10 firma) (Yukarõdaki 4 husus konusunda firmalarõn talebi, devlet yardõmlarõnõn AB/DTÖ normlarõna uygunluğu çerçevesinde firmalarõn masraflarõnõn tamamõnõn karşõlanmasõnõn uygun olmamasõ nedeniyle mümkün değildir. Söz konusu harcamalar firmalarõn katkõsõ olarak değerlendirilmelidir).! Dokümanlarõn azaltõlmasõ (2 firma), (Uygulama ile ilgili en son yapõlan revizyon ile dokümanlar azaltõlmaya çalõşõlmõştõr). 188

201 ! Aynõ firmadan birden fazla kişinin değişik pazarlara aynõ anda gitmesi (1 firma) (Bir firmanõn evraklarõnõ düzgün hazõrlamasõ ve işlemlerini uygun şekilde yürütmesi halinde yõlda 5-6 defa bu destekten yararlanmasõ mümkündür. Bu çerçevede yeni pazar arayõşlarõ için firmalara yeterli imkan sağlandõğõ düşünülmektedir). Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Pazar Araştõrmasõ Projelerinin Desteklenmesi: Konu ile ilgili İGEME nin görüşü: (Bu değerlendirme Değerlendirme Formu nu Merkezimize gönderen 51 firmanõn görüşlerine dayanmaktadõr). 51 firma devam etmesini yararlõ bulduğunu beyan etmiştir. Varsa iyileştirme önerileri : KOBİ ler Arasõ İşbirliği Faaliyetlerinin Desteklenmesi : Konu ile ilgili İSO nun görüşü: Bu destekte, "uluslararasõ faaliyet" şartõ önemli bir kõsõtlamayõ beraberinde getirmektedir. Bu kõsõtlama kaldõrmalõ veya hafifletilmelidir. "Alõm heyeti" uygulamalarõ desteklenmelidir. Üretici dernekleri ve Meslek teşekkülü konumundaki kurumlarõn yapacağõ ön çalõşmalar neticesinde DTM tarafõndan belirlenen bölgelerden getirilecek potansiyel alõcõlarõn, herhangi bir sayõ şartõ aranmaksõzõn, masraflarõ makul oranlarda karşõlanmalõdõr. Pazar Araştõrmasõ Projelerinin Desteklenmesi: Konu ile ilgili TOBB un görüşü: Küreselleşmenin oluşturduğu hiper rekabet ortamõ, uluslararasõ alanda faaliyet gösteren firmalarõn ürünlerinde kalite üstünlükleri arayõşõ içerisinde olmalarõnõ ve piyasadaki dinamizme uyum sağlayabilecek, sürekli ve süratli yenilik yapabilmesine olanak sağlayacak şekilde esnek üretim ve pazarlama tekniklerini geliştirmelerini gerekli kõlmaktadõr. 189

202 Küreselleşen dünya ticaretinde oluşan yoğun rekabet ortamõnda, güçlü markalarõn oluşturulmasõ ve bu markalarõn sürekli olarak başarõlõ ve kalõcõ olabilmeleri yönünde, üretici yükümlülüklerinin, tüketici tercihlerinin, tüketici davranõşlarõndaki değişimlerin, pazar açõsõndan yeni trendlerin ve piyasaya çõkan rakip ürünlerin izlenerek, yeni pazarlama ve satõş tekniklerinin geliştirilmesi gerekmektedir. Çağdaş yöntemlerle aktif stratejiler uygulanarak pazar araştõrmalarõ yapõlabilmesi için, mevcut destek programlarõna işlerlik ve etkinlik kazandõrõlmasõ yönünde düzenlemeler yapõlmalõdõr. Pazar Araştõrmasõ Desteği nden faydalanan kuruluşlar arasõnda meslek teşekkülü olan Odalarõn dahil edilmesinde yarar görülmektedir. Nitekim Odalar, meslek komiteleri esasõna göre yapõlandõrõlmõş olup, her biri bir meslek komitesi, üretici derneği vasfõndadõr. Konu ile ilgili İSO nun görüşü: Pazar araştõrmalarõ Desteğinden Kanunda Meslek teşekkülü olarak yer alan Odalarõn da faydalanabileceği bir şekilde yenilenmelidir. Zira odalar meslek Komiteleri sistemine göre kanun gereği bölünmüş ve yapõlandõrõlmõş olup, her bir Meslek Komitesi bir üreticici Derneği vasfõndadõr.(bilhassa sanayi Odalarõ için). Kaldõ ki Pazar Araştõrmalarõ pahalõ araçlardõr. Bu araçlara çok daha fazla limitlerde para ayrõlmalõdõr ve bu araştõrmalar profesyonel kurum ve kuruşlara ihale edilmelidir. Desteklerin ulaşõm ve konaklama çerçevesinde ele alõnmasõ doğru değildir. Tam tersi bu masraflar hiç dikkate alõnmamalõdõr. Dolaysõyla bu hususta KOBİ ve üretici kõsõtlamasõ kaldõrõlmalõ ve sadece araştõrmanõn KOBİ'lere yönelik olmasõ talep edilmelidir. Araştõrmayõ fiilen yapacak olan kurum/kuruluş pazar mahallinde kuvvetle temsil edilmeli ve birikim sahibi olmalõdõr. Ortaya çõkan netice finansör olan DTM'nin mülkiyetinde olmalõ ve DTM bu ürünü uygun gördüğü şartlar altõnda KOBİ'lere vermeli veya satmalõdõr. KOBİ, Üretici Derneği ve Meslek teşekkülleri çalõşmanõn stratejisini ve muhtevasõnõ çizmeli ve devamlõlõğõnõ takip etmelidirler. Bu konuda herhangi bir limit bulunmamalõ, pazar araştõrmasõnõ talep eden şirket, dernek veya Oda talepleri doğrultusunda oluşacak fizibiliteyi DTM'nin tayin edeceği bir bilirkişiye onaylattõrmalõdõr. 190

203 Pazar araştõrmalarõ bir kereye mahsus olarak değil, süreklilik arzeden projeler olarak ele alõnmalõdõr. Bu açõdan da pazar mahallinde araştõrmacõ firmalar ile sözleşme akdedilmesi önem arz etmektedir. Bununla birlikte bilhassa ITC ve diğer uluslararasõ özel ve kamusal kuruluşlarõn veri tabanlarõnõn satõn alõnmasõ (abonelikler) hususunda tam destek sağlanmalõdõr. Bu konuda yine Odalar bu verileri işleme ve yayma potansiyeline sahiptirler. Uluslararasõ talep oluşmasõnda ihale ve veri bankalarõ önemli ama pahalõ birer kaynaktõr. Müşavirliklerden intikal eden kaynaklar yeterli değildir. Uluslararasõ kaynaklara ulaşabilmek için destekler tanõmlanmalõdõr. Konu ile ilgili İGEME nin görüşü: Bilindiği üzere, Pazar Araştõrmasõ Desteği (İPAD), proje bazõnda bir destek olup; firma tarafõndan pazardaki potansiyeli ölçen bir alan araştõrmasõ raporunun hazõrlanmasõna dayanmakta olduğundan dõş ticaretle ilgili belli bir bilgi birikimini gerektirmektedir. Bu açõdan bakõldõğõnda; 1- Destekten faydalanan kuruluşlar arasõna meslek teşekkülü olan Odalarõn dahil edilmesi önerisi, Odalarõn genelde iç ticaretin geliştirilmesine yönelik olarak faaliyetlerini sürdürmekte olmalarõ ve bu bağlamda odalardaki mevcut personelin bir ürünün hedef pazarlardaki pazar potansiyelini değerlendirmek açõsõndan dõş ticaretle ilgili bilgi ve donanõma sahip olamayabileceği nedeniyle yararlõ bulunmamaktadõr. Odalarõn yönetiminde görev alan özel sektör temsilcilerinin ise, KOBİ olmalarõ halinde İPAD a firmalarõ adõna başvurmalarõ zaten mümkün bulunmaktadõr. Buna karşõlõk hali hazõrda destekten yararlanan Sektörel Dõş Ticaret Şirketleri ve üretici dernekleri belli sektörleri temsil etmeleri nedeniyle temsil ettikleri sektör ve ürün bazõnda dõş pazar ve ihracat bilgisine sahiptir. Bu çerçevede Odalarõn araştõrma raporu hazõrlanmasõ gerekmeyen yurtdõşõ iş gezilerine katõlmalarõ, İKV ve DTM tarafõndan yürütülen KOBİ ler Arasõ İşbirliği Programlarõndan yararlanmalarõ daha uygun olacaktõr. 2- Pazar Araştõrmasõ Desteği nde araştõrmalarõn profesyonel kuruluşlara ihale edilmesi önerisinin uygulamada çeşitli sõkõntõlar doğuracağõ düşünülmektedir. Burada profesyonel kuruluş olarak nitelendirdiğimiz danõşmanlõk şirketleri genelde hizmet sektörüne yönelik firmalardõr. Hizmet sektörüne yönelik olarak 191

204 standart bir şartname oluşturmak, verilecek hizmetin niteliğini ve kalitesini önceden görebilmek oldukça güçtür. Bu nedenle de ihale açõlarak ihalenin sonuçlandõrõlmasõnõn somut kriterlere dayandõrõlmasõ son derece sõkõntõlõdõr. Bu kapsamda hazõrlanan raporlarõn İPAD çerçevesinde devlet tarafõndan desteklenmesi ve ücretlerinin ödenmesinin çeşitli sakõncalarõ içerisinde taşõyacağõ düşünülmektedir. Ayrõca başkasõ tarafõndan hazõrlanmõş bir raporun sonuçlarõnõn firma tarafõndan uygulamaya konulmasõnõn çeşitli kopukluklarõ doğuracağõ da açõktõr. 3- Pazar araştõrmasõ desteği kapsamõnda ulaşõm, konaklama ve doküman giderlerinin proje başõna toplam 7500 Dolar tutarõnda bir meblağla desteklenmesi sözkonusudur. Bu çerçevede halihazõrda destek kapsamõnda araştõrmaya konu olan ürün ve hedef ülke ile ilgili doküman, CD ve benzeri giderler karşõlanmaktadõr. Kurumlarõn veya odalarõn bilgi merkezlerindeki online dokümantasyon ve veri tabanlarõnõn desteklenmesi konusunun ayrõ bir destek olarak düşünülmesinin daha doğru olacağõna inanõlmaktadõr. Bilgi merkezlerine abone olunan ve satõn alõnan yayõn ve ticari bilginin ne ölçüde yararlõ olduğu, bundan kimlerin ve ne ölçüde yararlandõğõnõn ölçülmesi ve denetlenmesine ilişkin olarak daha farklõ bir mekanizmanõn hayata geçirilmesi gerektirdiğinden İPAD içinde yer almasõ uygun düşmemektedir. 4- Odalarõn raporlarõn bir bilirkişi tarafõndan incelenmesi önerisi ile ilgili olarak ise, mevcut sistemde pazar araştõrmasõ desteğinde gerek başvuru dosyasõ gerekse pazar araştõrmasõna ilişkin raporlar sektör uzmanlarõndan ve ilgili birim amirlerinden oluşan bir komisyon tarafõndan incelenmekte ve sonuçlandõrõlmakta olduğundan ayrõca bir bilirkişi tayin edilmesine gerek duyulmamaktadõr. E. ÇEVRE MALİYETLERİNİN DESTEKLENMESİ Destek Programõnõn Adõ Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Destek Programõnõn Amacõ Ürünlerimizin uluslararasõ pazarlarda karşõlaştõklarõ çevre kalite ve insan sağlõğõna yönelik teknik mevzuata uyulmasõ amacõyla kalite güvence sistemi ve çevre yönetim 192

205 sistemi belgeleri ile CE işaretinin alõnmasõ halinde Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelere (KOBİ) devlet desteği sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak 31/07/1997 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 97/5 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ ile 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak hazõrlanan ve Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 10/11/1998 tarihli ve 98/23 sayõlõ Kararõna istinaden 14/11/1998 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 98/13 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğde Değişiklik Yapõlmasõna Dair Tebliğ Destek Programõnõn Süresi ISO 9000 kalite güvence sistemi belgeleri ile ISO serisi çevre yönetim sistemi belgeleri, her bir sistem için bir defaya mahsus olmak üzere desteklenmektedir. CE işareti ve uluslararasõ nitelikteki diğer kalite ve çevre belgeleri için ise, ilk desteğin Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ tarafõndan uygun görüldüğü tarihten itibaren 3 yõl süreyle destek sağlanmaktadõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : ISO 9000 kalite güvence sistemi belgeleri, ISO serisi çevre yönetim sistemi belgeleri, CE işareti ile uluslararasõ nitelikteki diğer kalite ve çevre belgeleri Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) Faydalanan Hedef Kitle KOBİ ler 193

206 Miktarõ ve Koşullarõ Belgelendirilmiş harcamalarõn % 50 si desteklenmektedir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : (Milyon TL) TEBLİĞ TOPLAM ( ) ÇEVRE AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Uygundur. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: KOSGEB tarafõndan CE İşaretlemesine İlişkin Test ve Genel Test/ Analiz Destekleri kapsamõnda, arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerine, CE işaretlemesine ilişkin test/analiz giderleri için yõllõk Euro, toplam Euro destek sağlanmaktadõr. Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ: KOBİ ler için önemli ölçüde fayda sağladõğõ düşünülmektedir Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Devamõnda fayda görülmektedir. Varsa iyileştirme önerileri : Tebliğ değişikliği yapõlmalõdõr. 194

207 F. YURTDIŞI PAZAR ARAŞTIRMA DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Yurtdõşõ Pazar Araştõrma Desteği Destek Programõnõn Amacõ İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin uluslararasõ pazarlardan pay alabilmeleri için ihtiyaç duyduklarõ yurtdõşõ pazar araştõrmalarõnõn, İşletmeler, Sektörel Kuruluşlar veya Meslek Kuruluşlarõ tarafõndan, bir İş Planõ çerçevesinde gerçekleştirilmesi amacõyla yapõlacak çalõşmalara destek sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu ve KOSGEB Destekleri Yönetmeliği. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Geri Ödemesiz TL desteği Uygulayan kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle KOSGEB Sözleşmeli Paket Destek Programõndan yararlanan İşletmeler, Sektörel Kuruluşlar, Meslek Kuruluşlarõ Miktarõ ve Koşullarõ! KOSGEB Sözleşmeli Paket Destek Programõndan yararlanan İşletmeler için, desteklenmesi uygun bulunan Yurtdõşõ Pazar Araştõrma giderlerinin % 60 õ oranõnda ve en fazla (beşbin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõ ile sõnõrlõ olmak üzere geri ödemesiz destek sağlanõr. İşletme tarafõndan bu destek kapsamõnda hazõrlanan raporun güncelleştirilmesi talep edildiği taktirde araştõrma raporunun güncelleştirilmesi giderlerine Yurtdõşõ Pazar Araştõrma Desteğinin alõndõğõ yõlõ takip eden yõl içerisinde üst sõnõr

208 (ikibinbeşyüz) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõ olmak üzere % 60 oranõnda geri ödemesiz destek sağlanõr.! Sektörel Kuruluş veya Meslek Kuruluşlarõ için; desteklenmesi uygun bulunan Yurtdõşõ Pazar Araştõrma giderlerinin % 50 si oranõnda ve en fazla (yirmibeşbin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõ ile sõnõrlõ olmak üzere geri ödemesiz destek sağlanõr. Sektörel Kuruluş veya Meslek Kuruluşu tarafõndan bu destek kapsamõnda hazõrlanan raporun güncelleştirilmesi talep edildiği taktirde araştõrma raporunun güncelleştirilmesi giderlerine en çok iki yõl süre ile üst sõnõr ( beş bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõ olmak üzere % 50 oranõnda geri ödemesiz destek sağlanõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal Olarak Getirisi : Yeni uygulamaya konulmuştur. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti Yeni uygulamaya konulmuştur. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde AB ve GATT kurallarõ ile uyumlu olarak yürütülecektir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: DTM tarafõndan yürütülmekte olan 97/6 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Pazar Araştõrmasõ Desteği Hakkõnda Tebliğ çerçevesinde Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ), Sektörel Dõş Ticaret Şirketleri ile Üretici Derneklerinin Pazar Araştõrmasõ Projeleri KOBİ ler için proje başõna en fazla $, SDŞ ve Üretici Dernekleri için ise en fazla $ a kadar desteklenmektedir. Bu itibarla, yurtdõşõ pazar araştõrmasõ projelerinin hem DTM ve hem de KOSGEB tarafõndan desteklenmesi nedeniyle mükerrer bir uygulama söz konusudur. Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. 196

209 Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. Konu ile ilgili ASO nun görüşü: KOSGEB tarafõndan yeni uygulamaya konulan 12 nolu Yurdõşõ Pazar Araştõrmasõ Desteği İGEME tarafõndan DTM adõna uygulanan 11 nolu İhracat Pazar Araştõrmasõ Desteği (İPAD) ile mükerrerlik arzetmektedir. İPAD kapsamõnda zaten oturmuş olan ve işleyen bir sistem sözkonusu olup; pazar araştõrmasõ konusunda uzmanlaşmõş bir kuruluş tarafõndan sistemin yürütülmesi sözkonusudur. Bu durumda benzeri bir desteğin farklõ kurumlar tarafõndan yürütülmesi faydalanacak olan kitle nin aklõnõn karõşmasõna neden olacaktõr.! İPAD çalõşan sayõsõ arasõ olan KOBİ lere yönelik olup, KOSGEB desteğinden (1-150 kişi çalõşan KOBİ ler) daha geniş bir kitleye hitap etmektedir.! İPAD kapsamõnda da pazar araştõrmasõ sõrasõnda elde edilen bilgileri güncelleştirmek için aynõ pazara 1 yõl sonra yeniden gidilmesi mümkündür.! İPAD kapsamõnda bir proje için KOBİ lere Dolar, SDŞ ve Üretici Derneklerine Dolar verilmesi sözkonusudur. Ulaşõm, konaklama ve doküman giderlerinin tamamõnõn fatura ve ödeme belgelerine istinaden destek kapsamõnda karşõlanmasõ mümkündür. KOSGEB desteğinde ise giderlerin % 60 õnõn destekleneceği belirtilmekle birlikte, giderlerin fatura ve ödeme belgesine istinaden ödenip ödenmeyeceği hususunda bir açõklama bulunmamaktadõr. Yukarõda belirtilen hususlar çerçevesinde bakõldõğõnda KOSGEB in desteği firmalara yeni bir ilave imkan tanõmamakta olup, adeta mevcut uygulamanõn tekrarõ niteliğindedir. Bu nedenle pazar araştõrmasõ raporuna dayanan başka bir desteğin uygulamaya konulmasõna gerek olmadõğõ düşünülmektedir. 197

210 - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu ile ilgili TOBB görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. G. İHRACATA YÖNLENDİRME DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ İhracata Yönlendirme Desteği Destek Programõnõn Amacõ İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin uluslararasõ pazarlarda rekabet edebilmeleri ve dünya pazarlarõndan pay alabilmelerini teminen pazar araştõrma ve ihracatõ geliştirme konusunda faaliyet gösteren şirketlerden hizmet alarak gerçekleştirecekleri çalõşmalara destek sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu ve KOSGEB Destekleri Yönetmeliği. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Geri Ödemesiz TL desteği Uygulayan kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle KOSGEB Kuruluş Kanunu'nda belirtilen ve imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren ve arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmeleri. 198

211 Miktarõ ve Koşullarõ İşletmelerin ihracat bağlantõsõ yapabilmesi için ihtiyaç duyduğu danõşmanlõk, rehberlik, eğitim, iş görüşmesi organizasyonlarõ vb. hizmetlerin satõn alõnmasõna KOSGEB tarafõndan aşağõda yer koşullarda destek sağlanõr;. İşletmelerin ihracata yönelik olarak aldõklarõ bu hizmetler sonunda en az (onbin) Euro tutarõnda ihracat bağlantõsõ gerçekleştirmeleri halinde, şirketten alõnan hizmetlere ilişkin giderin % 50 si oranõnda ve en fazla (beşbin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõ ile sõnõrlõ olmak üzere ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : Yeni uygulamaya konulmuştur. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti: Yeni uygulamaya konulmuştur. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde AB ve GATT kurallarõ ile uyumlu olarak yürütülecektir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Başka bir kurum veya kuruluş tarafõndan aynõ nitelikte bir destek sağlanmamaktadõr. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. H. TÜRK ÜRÜNLERİNİN YURTDIŞINDA MARKALAŞMASI VE TÜRK MALI İMAJININ YERLEŞTİRİLMESİ DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Marka Desteği 199

212 Destek Programõnõn Amacõ İhracatçõ Birlikleri, Üretici Dernekleri, Üretici Birlikleri, Türkiye de ticari ve/veya sõnai faaliyette bulunan şirketler ile Türk moda tasarõmcõlarõnõn yurtdõşõ pazarlarda ürünlerinin markalaşmasõ amacõyla gerçekleştirecekleri faaliyetlere ilişkin giderleri ile Turquality mağazalarõnõn kurulmasõ ve işletilmesiyle ilgili harcamalarõn uluslararasõ kurallara göre Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan karşõlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak hazõrlanan ve Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 21/08/2003 tarihli ve 2003/3 sayõlõ Kararõna istinaden 28/08/2003 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 2003/3 sayõlõ Türk Ürünlerinin Yurtdõşõnda Markalaşmasõ ve Türk Malõ İmajõnõn Yerleştirilmesine Yönelik Faaliyetlerin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ Destek Programõnõn Süresi Dört yõl. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ :! Marka tescili ve korunmasõ harcamalarõ! Tanõtõm, reklam ve pazarlama faaliyetlerine ilişkin giderler,! Yurtdõşõ birimine ilişkin kira, hukuki danõşmanlõk, hizmet alõm giderleri ile emlakçi komisyon giderleri,! Showroomlara ilişkin kira ve/veya komisyon harcamalarõ,! Reyonlara ilişkin kira ve/veya komisyon giderleri,! Sertifikasyon harcamalarõ,! Franchising yoluyla açõlan mağazalara ilişkin dekorasyon giderleri, 200

213 ! Turquality mağazalarõna ilişkin, tanõtõm, reklam, pazarlama, kira, dekorasyon, hukuki danõşmanlõk, hizmet alõm giderleri ile emlakçi komisyon giderleri,! Turquality-From Turkey ibaresinin kullanõlmasõ,! Made in Turkey ibaresinin kullanõlmasõ Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) ve Müsteşarlõk tarafõndan yetkilendirilmiş olan İhracatõ Birlikleri Genel Sekreterlikleri Faydalanan Hedef Kitle İhracatçõ Birlikleri, Üretici dernekleri, Üretici Birlikleri, Türkiye de ticari ve/veya sõnai faaliyette bulunan şirketler, Türk moda tasarõmcõlarõ ile Turquality mağaza işleticisi ve/veya işleticileri Miktarõ ve Koşullarõ! İhracatçõ Birliklerinin, iştigal sahasõna giren ürünlerinin yurtdõşõ pazarlarda markalaşmasõ amacõyla gerçekleştirecekleri tanõtõm, reklam ve pazarlama (görsel ve yazõlõ tanõtõm, show, defile, ülke imaj kampanyasõ, pazar araştõrmasõ, sponsorluk, markapromosyon ajansõ ve stratejik danõşmanlõk giderleri vb.) faaliyetlerine ilişkin harcamalarõ, % 80 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ,! Üretici Dernekleri ve Üretici Birliklerinin, İlgili olduklarõ üretim alanõnda yer alan ürünlerinin yurtdõşõ pazarlarda markalaşmasõ amacõyla gerçekleştirecekleri tanõtõm, reklam ve pazarlama (görsel ve yazõlõ tanõtõm, show, defile, ülke imaj kampanyasõ, pazar araştõrmasõ, sponsorluk, marka-promosyon ajansõ ve stratejik danõşmanlõk giderleri vb.) faaliyetlerine ilişkin harcamalarõ, % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ,! Şirketlerin; $ Destek kapsamõna alõnan markalarõnõn tescili ve korunmasõna ilişkin olarak gerçekleştirecekleri giderleri, % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ, $ Projelerinde hedef pazarlar olarak belirtecekleri ülkelerde destek kapsamõna alõnan markalarõ ile ilgili olarak gerçekleştirecekleri tanõtõm, reklam ve 201

214 pazarlama faaliyetlerine ilişkin harcamalarõ, % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ, $ Projelerinde hedef pazarlar olarak belirtecekleri ülkelerde destek kapsamõna alõnan markalarõ ile ilgili olarak açmõş olduklarõ ve/veya açacaklarõ yurtdõşõ birimlere ilişkin kira giderleri (bu alt bentte belirtilen toplam destek miktarõnõn % 10 unu geçmemek kaydõyla, yurtdõşõ birimin sadece kiralanmasõ esnasõnda ödeyecekleri hukuki danõşmanlõk ve hizmet alõm giderleri ile emlakçi komisyon giderleri dahil), % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ, $ Projelerinde hedef pazarlar olarak belirtecekleri ülkelerde faaliyet gösteren ve farklõ markalarõn kendilerine ait reyonlarda satõldõğõ büyük mağazalarda, sadece destek kapsamõna alõnan markalõ ürünlerinin satõlmasõ amacõyla kiraladõklarõ ve/veya kiralayacaklarõ reyonlara ilişkin kira ve/veya komisyon harcamalarõ, % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ, $ Projelerinde hedef pazarlar olarak belirtecekleri ülkelerde destek kapsamõna alõnan markalõ ürünlerinin satõşõ amacõyla açmõş olduklarõ ve/veya açacaklarõ showroomlar ve/veya farklõ markalarõn satõldõğõ showroomlarda yeralan ürünlerine ilişkin ödeyecekleri kira ve/veya komisyon harcamalarõ, % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ, $ Ürünleri ile ilgili olarak Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK), Avrupa Akreditasyon Birliği (EA) üyesi veya bu Birliğin Karşõlõklõ Tanõma Anlaşmasõ (MLA) yaptõğõ akreditasyon kuruluşlarõnõn akredite ettiği belgelendirme kuruluşlarõndan alacağõ kalite belgeleri ile insan can, mal emniyeti ve güvenliğini gösterir işaretlere ilişkin harcamalarõ, % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ, $ Destek kapsamõna alõnan markalarõ ile ilgili olarak franchise vermeleri halinde, franchising sistemi ile yurt dõşõnda açõlacak ve faaliyete geçirilecek mağazalara ilişkin dekorasyon harcamalarõ, % 50 oranõnda ve mağaza başõna en fazla ABD Dolarõ,! Türk moda tasarõmcõlarõnõn; $ Projelerinde hedef pazarlar olarak belirtecekleri ülkelerde destek kapsamõna alõnan markalarõ ile ilgili olarak gerçekleştirecekleri tanõtõm, reklam ve 202

215 pazarlama faaliyetlerine (görsel ve yazõlõ tanõtõm, show, kişisel sergi, defile, ülke imaj kampanyasõ, showroomdaki ürün tanõtõmõ, pazar araştõrmasõ, marka-promosyon ajansõ ve stratejik danõşmanlõk giderleri vb.) ilişkin harcamalarõ, % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ, $ Projelerinde hedef pazarlar olarak belirtecekleri ülkelerde destek kapsamõna alõnan markalarõ ile ilgili olarak açmõş olduklarõ ve/veya açacaklarõ yurtdõşõ birimlere ilişkin kira giderleri (bu alt bentte belirtilen toplam destek miktarõnõn % 10 unu geçmemek kaydõyla, yurtdõşõ birimin sadece kiralanmasõ esnasõnda ödeyecekleri hukuki danõşmanlõk ve hizmet alõm giderleri ile emlakçi komisyon giderleri dahil), % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ, $ Projelerinde hedef pazarlar olarak belirtecekleri ülkelerde faaliyet gösteren ve farklõ markalarõn kendilerine ait reyonlarda satõldõğõ büyük mağazalarda, sadece destek kapsamõna alõnan markalõ ürünlerinin satõlmasõ amacõyla, kiraladõklarõ ve/veya kiralayacaklarõ reyonlara ilişkin kira ve/veya komisyon harcamalarõ, % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ, $ Projelerinde hedef pazarlar olarak belirtecekleri ülkelerde destek kapsamõna alõnan markalõ ürünlerinin satõşõ amacõyla açmõş olduklarõ ve/veya açacaklarõ showroomlar ve/veya farklõ markalarõn satõldõğõ showroomlarda yeralan ürünlerine ilişkin ödeyecekleri kira ve/veya komisyon harcamalarõ, % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ,! Turquality Komitesince Turquality mağazasõ açõlmasõ ve işletilmesi konusunda yetkilendirilen kuruluş ve/veya şirketler tarafõndan açõlacak Turquality mağazalarõna ilişkin kira (bu bentte belirtilen toplam destek miktarõnõn % 10 unu geçmemek kaydõyla, mağazanõn sadece kiralanmasõ esnasõnda ödeyecekleri hukuki danõşmanlõk ve hizmet alõm giderleri ile emlakçi komisyon giderleri dahil), dekorasyon, tanõtõm, reklam ve pazarlama faaliyetlerine (görsel ve yazõlõ tanõtõm, show, defile, ülke imaj kampanyasõ, pazar araştõrmasõ, sponsorluk, marka-promosyon ajansõ ve stratejik danõşmanlõk giderleri vb.) ilişkin giderleri, mağaza başõna % 50 oranõnda ve yõllõk en fazla ABD Dolarõ na kadar desteklenmektedir. Diğer taraftan, destek oranõ, 203

216 ! DTM tarafõndan Turquality-From Turkey ibaresini kullanmalarõna izin verilen şirketler ile Türk moda tasarõmcõlarõnõn yukarõda belirtilen faaliyetlere ilişkin harcamalarõ için % 60, Made in Turkey ibaresini kullanmalarõna izin verilen şirketler ile Türk moda tasarõmcõlarõnõn yukarõda belirtilen faaliyetlere ilişkin harcamalarõ için % 55 olarak uygulanmaktadõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti TEBLİĞ (Milyon TL) TOPLAM ( ) MARKA * tarihi itibariyle ** 2003/3 sayõlõ Tebliğ'in tarihli Resmi Gazete'de yayõmlanmasõ ile yürürlükten kalkan 2000/3 sayõlõ "Türk Ürünlerinin Yurtdõşõnda Markalaşmasõ, Tanõtõm ve Tutundurmasõ ile Türk Malõ İmajõnõn Yerleştirilmesine Yönelik Faaliyetlerin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ" çerçevesinde sağlanan destek tutarõdõr. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Uygundur. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: DTM tarafõndan uygulanmakta olan 97/9 sayõlõ Yurt Dõşõnda Ofis-Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanõtõm Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ benzer destek unsurlarõnõ içermekle birlikte, 97/9 sayõlõ Tebliğ ile göreceli olarak daha küçük ölçekli firmalarõn, 2003/3 sayõlõ Tebliğ kapsamõnda ise marka yaratma potansiyeline sahip firmalarõn desteklenmesi amaçlanmaktadõr. Ayrõca, bir firmanõn aynõ anda her iki Tebliğ çerçevesindeki destek unsurlarõndan yararlandõrõlmasõ mümkün bulunmamaktadõr Ayrõca, KOSGEB tarafõndan yeni uygulamaya konulan Marka Oluşturma ve Tanõtõm Desteği kapsamõnda, KOSGEB in Sözleşmeli Paket Destek programõnda yer alan işletmeler, KOSGEB Teknoloji Geliştirme Merkezleri / Duvarsõz Teknoloji İnkübatörleri / İş Geliştirme Merkezlerince desteklenen işletmelere marka oluşturma ve tanõtõm desteği sağlanmaktadõr. 204

217 Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ: İhracatõmõzõn orta ve uzun vadede artõrõlabilmesi daha çok katma değeri yüksek, kaliteli ve modaya uygun ürün ihracatõnõn gerçekleştirilebilmesine dayanmaktadõr. Bu nedenle, marka desteği, firmalarõmõzõn markalaşma faaliyetlerinin yönlendirilmesi ve hõzlandõrõlmasõ bakõmõndan büyük bir önem arz etmektedir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ: Konu ile ilgili DTM nin görüşü: 1990 lõ yõllarla birlikte hõzla gelişen dünya ekonomisinde bölgesel bütünleşmeler ve küreselleşme ile birlikte, tarifeler ve klasik koruma araçlarõ ortadan kalkmõş ve yerini daha çok yeni ticaret politikalarõna bõrakmõştõr. Bu şartlar altõnda ihracatõmõzõn artõrabilmesi için izlenmesi gereken yol, korumacõ davranõp içe kapanmak yerine kaliteli mal üreterek dõşa açõlmak olmalõdõr. Ancak, 1980 sonrasõnda uygulanan ihracata yönelik ekonomi politikalarõ neticesinde, firmalarõmõzõn uluslararasõ pazarlarda ve bazõ sektörlerde önemli tedarikçiler konumuna gelmiş ve ihracatõmõzõn 3 milyar Dolar seviyelerinden 35,1 milyar Dolar seviyelerine yükselmiş olmasõna rağmen, hala uluslararasõ piyasalarda yerleşmiş bir Türk malõ imajõndan bahsetmek mümkün bulunmamaktadõr. Zira, başta tekstil ve konfeksiyon sektörü olmak üzere, pek çok firma marka oluşturmak yerine fason üretim yapmayõ yeğlemekte ve söz konusu ürünlerin düşük katma değerli olmasõ nedeniyle gelir yaratma özelliği kõsõtlõ olabilmektedir. Bu itibarla, ihracatõmõzõn orta ve uzun vadede artõrõlabilmesi daha çok katma değeri yüksek, kaliteli ve modaya uygun ürün ihracatõnõn gerçekleştirilebilmesine dayanmakta ve bu itibarla, firmalarõmõzõn markalaşma faaliyetlerinin devlet tarafõndan desteklenmesi ve 205

218 yönlendirilmesi büyük bir önem arz etmektedir. Bu itibarla, marka desteğinin devamõnda yarar görülmektedir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar : Tebliğ in yeni yürürlüğe girmiş olmasõ nedeniyle uygulamada herhangi bir sorun ile karşõlaşõlmamõştõr. Varsa iyileştirme önerileri : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: Reklam gücü yüksek, kalite sembolü haline gelmiş rekabetçi Türk ürün ve markalarõnõn, potansiyel dõş pazarlarda etkin tanõtõmõ ve kaliteli Türk Malõ imajõnõn yerleşmesi yönünde tutundurma çabalarõna önem verilmelidir. Ülkemiz için potansiyel pazar özelliği gösteren ülkelerde, rekabet gücü yüksek Türk markalarõnõn etkin tanõtõmõ için mevcut destek programlarõna işlerlik ve etkinlik kazandõrõlmalõ ve yeni destek programlarõ uygulamaya konulmalõdõr. İlgili destek programõna işlerlik kazandõrõlabilmesi bakõmõndan destek ödemesinden yararlandõrõlacak olan firmalara, harcama faaliyetinin gerçekleştirilmesinden önce banka teminat mektubu karşõlõğõnda avans ödemesi yapõlmasõ ve harcama belgelerinin ibrazõnõ müteakip hesaplanacak hakediş miktarõndan söz konusu meblağõn mahsup edilmesi yönünde düzenlemeler yapõlmasõ gerekmektedir. Varsa alternatif destek araçlarõ : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ tarafõndan ülke markasõ oluşturulabilmesi amacõyla, gümrüksüz satõş alanlarõnda Turquality etiketli ürünlerin satõlacağõ Turquality mağazalarõnõn açõlmasõna ilişkin bir proje ile ilgili çalõşmalar yapõlmaktadõr. Anõlan projenin uygulamaya konulmasõ ile yurt dõşõ seyahat imkanõna sahip, dünyanõn birçok yerinden gelen, alõm gücü yüksek, seçkin tüketici kitlesine, markalõ, rekabet şansõ yüksek Turquality etiketli ürünlerin tanõtõm imkanõnõn olabileceği öngörülmektedir. Konu ile ilgili TOBB un görüşleri aşağõda belirtilmiştir. 206

219 ! Yürürlükteki Gümrük Kanununun 150/4 üncü maddesi çerçevesinde Gümrük Müsteşarlõğõna tanõnan yetkiye istinaden, konsinye ihracat kapsamõnda, gümrüksüz satõş alanlarõna konulan ürün gruplarõnõn kesin satõşlarõnõn yapõlmasõ durumunda, bu ürünlerin gümrük ve kambiyo işlemlerinin basitleştirilmiş usullere göre gerçekleştirilmesi yönünde gerekli düzenlemeler yapõlmalõdõr.! Gümrük bölgesinden çõkõş yapan yolculara, gümrüksüz satõş alanlarõndan yapõlan Turquality etiketli ürünlere ilişkin satõş işlemleri, Katma Değer Vergisi Kanunun 11/1-c hükümleri çerçevesinde KDV istisnasõ kapsamõna alõnmalõdõr.! Ülkemiz için potansiyel pazar özelliği gösteren ülkelerde, rekabet gücü yüksek Türk markalarõnõn etkin tanõtõmõ için yapõlan giderlerin karşõlanmasõ yönünde ihracata yönelik devlet yardõmlarõna işlerlik ve etkinlik kazandõrõlmalõ ve gerekli finansal kaynak tahsis edilmelidir.! Özel etiketler için; hedef kitlesine yönelik özgün özel markalarõn maksimum karõşõmõnõn belirlenmesi gerekir.! Rekabet gücü yüksek Türk markalarõnõn etkin tanõtõmõnõn gerçekleştirilmesi amacõyla, Türk ürünlerinin yurtdõşõnda markalaşmasõ, tanõtõm ve tutundurmasõ ile Türk malõ imajõnõn yerleşmesine yönelik devlet yardõmlarõ ile ihracata sağlanan diğer desteklerden, gümrüksüz satõş alanlarõnda satõşa sunulmasõ öngörülen Türk markalarõ da yararlandõrõlmalõdõr.! Gümrüksüz satõş alanlarõnda satõşa sunulmasõ öngörülen Turquality etiketli ürün gruplarõnõn kalitesi, uluslararasõ pazarlarda popüler markalar karşõsõnda rekabet edebilecek özelliklere sahip olmalõdõr. Ayrõca söz konusu tutundurma çabasõ, ürün, fiyat, gelişmiş bir dağõtõm ağõ ve pazarlama eylemleri ile birlikte uygulandõğõ takdirde bir anlam taşõyacaktõr.! Diğer taraftan, Turquality mağazalarõnõn kuruluşu ve işleyişinden, bağõmsõz bir tüzel kişiliğin sorumlu olmasõ gerektiği düşünülmektedir.! Türk ürünlerinin yurt dõşõnda markalaşmasõ ve tutundurulmasõna ilişkin çalõşmalarõn özel sektör ile işbirliği ve koordinasyon içinde yürütülmesi önem taşõmaktadõr. 207

220 Konu ile ilgili Gümrük Müsteşarlõğõnõn görüşü: TOBB tarafõndan önerilen alternatif destek araçlarõ bölümünde, Yürürlükteki Gümrük Kanununun 150/4 üncü maddesi çerçevesinde Gümrük Müsteşarlõğõna tanõnan yetkiye istinaden, konsinye ihracat kapsamõnda, gümrüksüz satõş alanlarõna konulan ürün gruplarõnõn kesin satõşlarõnõn yapõlmasõ durumunda, bu ürünlerin gümrük ve kambiyo işlemlerinin basitleştirilmiş usullere göre gerçekleştirilmesi yönünde gerekli düzenlemeler yapõlmalõdõr görüşüne yer verilmiştir. AB Gümrük Koduna uyumlu olarak hazõrlanõp tarihinde yürürlüğe giren 4458 sayõlõ Gümrük Kanunu ile amaçlanan en önemli hedeflerden birisi, gümrük işlem ve formalitelerinin basitleştirilmesi ve hõzlandõrõlmasõdõr. Bu kapsamda, eşyanõn gümrükte bekleme süresinin asgariye indirilmesi, zaman kayõplarõnõn ve gereksiz harcamalarõn önüne geçilmesi suretiyle ticarette gümrük işlemlerinden kaynaklanan maliyetin düşürülmesi ve özelikle sanayi için girdi niteliğindeki eşyanõn süratle ekonomiye kazandõrõlmasõ amaçlanmaktadõr. Anõlan Kanunun 10 ve 71 inci maddelerinde, gümrük işlemlerine ilişkin usul ve formalitelerin hangi hallerde ve koşullarda basitleştirileceği konusunda Yönetmelikle düzenleme yapõlmasõ gereklidir. Gümrük Kanunun 71 inci maddesinde ayrõca basitleştirilmiş usullerin türleri ile ilgili hükümler de yer almaktadõr. Buna göre; Basitleştirilmiş usul türleri; a) Gümrük Kanununun 60 õncõ maddesinde sözü edilen beyannameye eklenmesi gereken belgelerden bazõlarõnõn eklenmemesine ve yazõlmasõ gereken bazõ bilgilerin yazõlmamasõ suretiyle eksik beyanõnõn kabulü, b) Söz konusu beyanname yerine eşyanõn ilgili gümrük rejimine tabi tutulmasõ talebiyle birlikte ticari veya idari bir belgenin verilmesi, c) Talep halinde yükümlünün işyerinde veya gümrük idaresi tarafõndan kabul edilen diğer bir yerde eşyanõn ilgili rejime geçişinin kayõt yoluyla yapõlmasõ, olarak sayõlmõştõr. Bu üç tür basitleştirilmiş usul uygulamasõndan hangi hallerde ve koşullarda yararlanõlacağõ; tarihli (mükerrer) sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan Gümrük Yönetmeliği nin 135 ila 163 üncü maddelerinde düzenlenmiştir. Bu 208

221 düzenlemeler çerçevesinde, günlü, sayõlõ Resmi Gazete de 15 ve 16 Seri No lu Gümrükler Genel Tebliğleri yayõmlanmõştõr. Öte yandan, Gümrük kapõlarõnda faaliyette bulunan Gümrük Hattõ Dõşõ Eşya Satõş Mağazalarõnda eşya satõşõyla ilgili olarak 10 Mart 2000 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete'de yayõmlanan Gümrük Hattõ Dõşõ Eşya Satõş Mağazalarõ ve Depolarõ Yönetmeliği kapsamõnda hazõrlanan ve tarihli, sayõlõ Resmi Gazete'de yayõmlanan 8 Seri No'lu Gümrük Genel Tebliği (Gümrük Hattõ Dõşõ Eşya Satõş Mağazalarõ) uyarõnca sadece çõkõş kapõlarõndaki mağazalardan yerli üretim eşyasõnõn satõşõ mümkün olup, bu konuda ilgili Başmüdürlükler yetkili bulunmaktadõr. Bu çerçevede, Türk ürünlerinin markalaşmasõ ve Türk malõ imajõnõn yerleştirilmesi için TOBB tarafõndan önerilen alternatif destek araçlarõ ile ilgili önerinin ele alõnmasõ halinde, bu önerinin yukarõda belirtilen mevzuat hükümleri çerçevesinde değerlendirilmesi ve ilgili mevzuat çalõşmasõnõn yapõlmasõ, ayrõca bu çalõşmanõn başta Gümrük Müsteşarlõğõ ile Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ olmak üzere ilgili kurumlarõn katõlõmõ ile gerçekleştirilmesi gerekmektedir. I. MARKA OLUŞTURMA VE TANITIM DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Marka Oluşturma ve Tanõtõm Desteği Destek Programõnõn Amacõ İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin marka imajõ oluşturmalarõnõn özendirilmesi, ürünlerinin kendi markalarõyla ulusal ve uluslararasõ pazarlarda tanõnmalarõ ve tutunmalarõnõn sağlanmasõ, ürünlerindeki katma değerin yükseltilmesi vb. amaçlarla yurtiçi ve yurtdõşõnda tanõtõm amaçlõ gerçekleştirecekleri çalõşmalarõna destek sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu ve KOSGEB Destekleri Yönetmeliği. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi 209

222 Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Geri Ödemesiz TL desteği Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle KOSGEB in Sözleşmeli Paket Destek programõnda yer alan işletmeler, KOSGEB Teknoloji Geliştirme Merkezleri/Duvarsõz Teknoloji İnkübatörleri/İş Geliştirme Merkezlerince desteklenen işletmeler. Miktarõ ve Koşullarõ! Marka oluşturma faaliyetlerine ilişkin giderlerin % 50 si oranõnda destek verilir. Destek üst limiti (yirmi beş bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr.! Tanõtõm faaliyetlerine ilişkin giderlerin % 50 si oranõnda destek verilir. Destek üst limiti (beş bin) Euro karşõlõğõ Türk Lirasõdõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : Yeni uygulamaya konulmuştur. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde AB ve GATT kurallarõ ile uyumlu olarak yürütülecektir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: DTM tarafõndan uygulanmakta olan 2003/3 sayõlõ Türk Ürünlerinin Yurtdõşõnda Markalaşmasõ ve Türk Malõ İmajõnõn Yerleştirilmesine Yönelik Faaliyetlerin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ çerçevesinde, İhracatçõ Birlikleri, Üretici Dernekleri, Üretici Birlikleri, Türkiye de ticari ve/veya sõnai faaliyette bulunan şirketler ile Türk moda tasarõmcõlarõnõn yurtdõşõ pazarlarda ürünlerinin markalaşmasõ amacõyla gerçekleştirecekleri faaliyetlere ilişkin giderleri ile Turquality mağazalarõnõn kurulmasõ ve işletilmesiyle ilgili harcamalar % 50 oranõnda desteklenmektedir. 210

223 Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. J. İHRACAT AMAÇLI YURTDIŞI İŞ GEZİSİ (İYİG) PROGRAMI KATILIM DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ İhracat Amaçlõ Yurtdõşõ İş Gezisi (İYİG) Programõ Katõlõm Desteği Destek Programõnõn Amacõ İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin ihracat, teknik/teknolojik ve ortak yatõrõm, mali ve benzeri işbirliği imkanlarõ için araştõrma, potansiyel ithalatçõ işletme temsilcileri ile doğrudan ikili iş görüşmeleri yapma, tüketici tercih ve ürün fiyat düzeyi hakkõnda yerinde tespit, ekonomik yapõ ve sanayi durumu ile ilgili bilgi edinme ve böylece uluslararasõ işbirliği ortamõna açõlabilmeleri amacõyla KOSGEB tarafõndan yõllõk olarak hedef pazar ve ürün/ürün gruplarõ bazõnda belirlenecek ülkelere, KOSGEB tarafõndan organize edilen İYİG Programlarõna katõlõmlarõna destek sağlanmasõdõr. 211

224 Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu ve KOSGEB Destekleri Yönetmeliği. Destek Programõnõn Süresi KOSGEB bütçe imkanlarõ dahilinde olmak üzere 1997 yõlõndan beri uygulanmakta olup, yõllõk bazda planlanmaktadõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Geri Ödemesiz TL desteği Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle KOSGEB Kuruluş Kanunu'nda belirtilen ve imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren ve arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmeleri ile Sektörel Dõş Ticaret Şirketi (SDŞ) statüsü'ne haiz şirketler. Miktarõ ve Koşullarõ a) Ulaşõm Desteği; Her işletme veya SDŞ den bir yetkili temsilcinin programõn düzenlendiği yere ekonomik tarife üzerinden havayolu / karayolu / demiryolu / denizyolu ile gidiş-dönüş ulaşõm bileti ücretine % 50 oranõnda ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. b) Konaklama Desteği; Her işletme veya SDŞ den bir yetkili temsilcinin programõn düzenlendiği ülkedeki program süresini kapsayan gecelik konaklama ücretine; bir gecelik yatak ücretinin en fazla 100 (yüz) ABD Dolarlõk kõsmõ için, % 50 oranõnda ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : Son beş yõlda KOSGEB desteğinde İYİG Programlarõna katõlan işletmelerden KOSGEB'e ulaşan beyan bazlõ bilgiler itibariyle ,- ABD Dolarõ tutarõnda ticari bağlantõ yapõldõğõ tespit edilmiştir. 212

225 - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : Son beş yõlda KOSGEB desteğinde İYİG Programlarõna katõlan 788 işletmeye ,- ABD Dolarõ tutarõnda geri ödemesiz olarak destek sağlanmõştõr - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde AB ve GATT kurallarõ ile uyumlu olarak yürütülmektedir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: DTM tarafõndan yürütülmekte olan 97/6 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Pazar Araştõrmasõ Desteği Hakkõnda Tebliğ çerçevesinde KOBİ ve SDŞ lerin,! Uluslararasõ işbirliğini sağlamaya yönelik olarak Dõş Ticaret Müsteşarlõğõnõn (DTM) uygun gördüğü uluslararasõ düzeyde düzenlenen faaliyetlere ve! SDŞ lerin ortaklarõna pazar bulunabilmesi amacõyla DTM nin uygun gördüğü yabancõ ülkelere gerçekleştirecekleri KOBİ ler arasõ İşbirliği Programlarõ na katõlmalarõ halinde, bir firmadan en fazla bir kişinin 500 ABD Dolarõnõ geçmemek kaydõyla yol ile günlük 100 ABD Dolarõnõ geçmemek kaydõyla konaklama giderlerinin % 70 i desteklenmektedir. Bu itibarla, yurtdõşõ iş seyahat programlarõnõn hem DTM ve hem de KOSGEB tarafõndan desteklenmesi nedeniyle mükerrer bir uygulama söz konusudur. Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. 213

226 - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ: İşletmelerden KOSGEB'e ulaşan beyan bazlõ bilgiler itibariyle, son dört yõlda işletmelere sağlanan İYİG Programlarõ destek miktarõnõn yaklaşõk 22 katõ kadarlõk ticari bağlantõ tutarõ gerçekleşmiş ve ülke ekonomisine katkõ sağlanmõştõr. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : İYİG Programlarõnõn nitelik, kapsam, uygulama ve değerlendirme aşamalarõnda karşõlaşõlan sorunlarõn giderilmesine yönelik sistematik bir uygulama modeli geliştirilmiştir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Bu desteğin uygun nitelik ve kapsamdaki programlar ve ihracat yapabilecek niteliklere haiz işletmeler için devam etmesinin uygun olacağõ düşünülmektedir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ : Yapõlan değerlendirmelerde, belirlenmiş bir hedef ülkeye yönelik olarak uygun nitelik ve kapsamda hazõrlanmõş programlar için sağlanan destekten, 25 den fazla çalõşanõ bulunan, üretimde teknik personel istihdam eden, organizasyon yapõsõnda pazarlama/ihracat birimi kurma bilincine ulaşmõş işletmelerin daha fazla fayda sağladõklarõ izlenmektedir. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. 214

227 K. YURTDIŞI FUAR DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Yurt Dõşõnda Milli veya Bireysel Düzeyde Gerçekleştirilen Fuar Katõlõmlarõnõn Desteklenmesi. Destek Programõnõn Amacõ Yurtdõşõnda düzenlenen ticari nitelikteki uluslararasõ fuarlara katõlõmõn teşviki ile üretim ve ihracat artõşõnõn sağlanmasõ. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak hazõrlanan ve Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 12/03/2001 tarihli ve 2001/4 sayõlõ Kararõna istinaden 23/03/2001 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 2001/4 sayõlõ Yurt Dõşõnda Milli veya Bireysel Düzeyde Gerçekleştirilen Fuar Katõlõmlarõnõn Desteklenmesine İlişkin Tebliğ Destek Programõnõn Süresi Süresiz. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Yurtdõşõnda düzenlenen fuarlara katõlõm harcamalarõnõn desteklenmesi Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) ve Müsteşarlõk tarafõndan yetkilendirilmiş olan İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterlikleri Faydalanan Hedef Kitle Üretici firmalar, üretici firmalarõn ürünlerinin promosyonundan sorumlu pazarlamacõ firmalar ve DTM den izin alarak milli düzeyde fuar katõlõmõ organize eden organizatörler 215

228 Miktarõ ve Koşullarõ! Milli düzeyde gerçekleştirilen fuar katõlõmlarõnõn desteklenmesi: Katõlõmcõ tarafõndan, fuarõn milli katõlõm organizasyonunu düzenlemek üzere Müsteşarlõkça görevlendirilen organizatöre m 2 üzerinden ödenecek katõlõm bedelinin ABD Dolarõ nõ aşmamak üzere; a) KOBİ ve SDŞ niteliğini haiz veya Kalkõnmada Öncelikli Yöreler de yerleşik diğer firma ve kuruluşlar olmasõ halinde % 80 i, b) Diğer firma ve kuruluşlar olmasõ halinde % 50 si, ödenir.! Milli Katõlõmlarda Organizatörün Desteklenmesi: Organizatörce gerçekleştirilen; defile, kokteyl, reklam panolarõ, fuar tanõtõm filmi, afiş, broşür/kitapçõk, elektronik ortamda tanõtõm/videowall, multivizyon gösterileri, yurt dõşõndaki kitle iletişim araçlarõnda yayõnlanacak her türlü reklam, ülkemiz folklorunu, müziğini ve mutfağõnõ tanõtacak faaliyetler destek kapsamõnda olup, söz konusu faaliyetlere ilişkin harcamalarõn; a) Yurt dõşõnda düzenlenen ticari nitelikteki uluslararasõ fuar ve sergi organizasyonlarõnda ABD Dolarõ nõ geçmemek kaydõyla % 60 õ, b) Yurt dõşõnda düzenlenen münhasõran Türk ihraç ürünlerinin sergilendiği tanõtõm faaliyetleri organizasyonlarõnda ABD Dolarõ nõ geçmemek kaydõyla % 60 õ, karşõlanõr.! Bireysel Katõlõmlarda Firmalarõn Desteklenmesi: Yurt dõşõnda düzenlenen ticari nitelikteki uluslararasõ fuar ve sergilere iştirak eden katõlõmcõnõn ödeyeceği stand kirasõnõn tamamõ ve nakliye harcamalarõnõn % 50 si, ABD Dolarõ nõ aşmamak üzere ödenir. Gen mühendisliği/biyoteknoloji, uzay ve havacõlõk teknolojileri, bilişim, ileri malzeme teknolojileri, donanõm (hardware) ve yazõlõm (software) konularõnda üretim yapan katõlõmcõnõn; Milli düzeyde gerçekleştirilen katõlõmlarda organizatöre m 2 üzerinden ödeyeceği katõlõm bedelinin; 216

229 a) KOBİ ve SDŞ niteliğini haiz veya Kalkõnmada Öncelikli Yöreler de yerleşik diğer firma ve kuruluşlar olmasõ halinde % 90 õ, b) Diğer firma ve kuruluşlar olmasõ halinde % 60 õ, Bireysel düzeyde gerçekleştirilen katõlõmlarda ödeyeceği stand kirasõnõn tamamõ ve nakliye harcamalarõnõn % 60 õ, ABD Dolarõ'nõ aşmamak üzere desteklenir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : Net olarak tespit edilmesi mümkün olmamakla birlikte, ihraç ürünlerimizin yurt dõşõnda tanõtõmõ, pazarlanmasõ ve ihracatõmõzõn arttõrõlmasõnda doğrudan etkisi bulunmaktadõr. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : (Milyon TL) TEBLİĞ TOPLAM ( ) YURTDIŞI FUAR AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Uygundur. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: KOSGEB tarafõndan uygulanmakta olan Milli Katõlõm Düzeyindeki Yurtdõşõ Fuarlara Katõlõm Desteği, Milli Katõlõm Dõşõndaki Yurtdõşõ Fuarlara Katõlõm Desteği ve Yurtdõşõ Daimi Sergi (Show-Room) Katõlõm Desteği kapsamõnda arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerine ürün sergileme ve ulaşõm desteği sağlanmaktadõr. Bu itibarla, stand kirasõ, konstrüksiyon, nakliye desteğinin hem KOSGEB (sadece arasõnda işçi çalõştõran sanayi işletmelerine) ve hem de DTM ( KOBİ, SDŞ, diğer firma ve kuruluşlar) tarafõndan verilmesi nedeniyle mükerrer bir uygulama söz konusudur. 217

230 Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ: İhracatõmõzõn artõrõlmasõ, ihraç ürünlerimizin tanõtõmõ ve dõş pazarlarda kalõcõ ve uzun vadeli yer almamõz açõsõndan çok önemli bir araç olan uluslararasõ fuarlara katõlõmõn desteklenmesinin faydalõ olduğu düşünülmektedir. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar DFİF ten Merkez Bankasõ na zamanõnda ve yeterli kaynak aktarõmõ olmamasõ nedeniyle, firmalara yapõlan ödemelerde gecikmeler yaşanmaktadõr. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Hazine Müsteşarlõğõ KİT Genel Müdürlüğü yetkisi dahilindeki DFİF den ödemelere ilişkin kaynak aktarõmõnõn birer aylõk dönemler itibariyle, düzenli olarak yapõlmasõ gerekmektedir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Devam etmesinde yarar görülmektedir. Ancak yeni bir düzenleme yapõlmasõ planlanmaktadõr. Varsa iyileştirme önerileri : Konu ile ilgili TİM ve İstanbul İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterliğinin görüşü: Milli katõlõm organizasyonu altõnda fuarlara katõlan firmalar, organizatör firmalarõn çok yüksek kar marjõ ile çalõştõğõ, fuar idaresinin m2 ücreti ile organizatör firma tarafõndan kendilerine yansõtõlan m2 ücreti arasõnda büyük fark olduğu, bunun yanõsõra katõlõmcõlara birbirinden çok farklõ m2 ücreti ile stand kiralandõğõ; bu sebeple organizatör firmalarõn stand kira ücretleri konusunda denetim altõna alõnmasõ gerektiği konusunda şikayetlerini şifahen iletmektedirler. 218

231 Münferit katõlõmlarda, destek tutarõnõn boş alan ücretinin tamamõ olmasõnõn, nasõl olsa tamamõnõ devlet ödüyor düşüncesiyle gayri ciddi katõlõmlara ve istismara yol açabileceği, bu nedenle, desteğin, yapõlan harcamanõn, örneğin % 80 i gibi, belirli bir orana çekilmesinde fayda görülmektedir. Öte yandan, KOSGEB fuar desteklerine ilişkin müracaatlarõ fuar öncesinde aldõğõndan, KOSGEB in, müracaat eden firmalarõn listesini, ilgili Birliğe bildirmesinde, koordinasyon sağlanabilmesi ve mükerrer ödemelerin önlenebilmesi bakõmõndan yarar görülmektedir. Varsa gerekli kurumsal düzenlemeler : KOSGEB tarafõndan da uygulanan fuar desteklerine ilişkin olarak anõlan kurum ile koordineli ve işbirliği içinde hareket edilmesi. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Varsa iyileştirme önerileri: Konu ile ilgili Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõnõn görüşü: Tarõm Satõş Kooperatifleri Birliklerinden gelen bilgilere göre yapõlan değerlendirme neticesinde, bireysel katõlõmlarda hazõrlanacak evraklarõn çok fazla olduğu, teşviğin sadece boş fuar alanõ için verildiği, nakliye konusundaki masraflarõn % 50 sinin karşõlanmasõnõn teşviği etkinsizleştirdiği ve bunun için de fuar konstrüksiyonu ve ekstra malzemelerin de teşvik kapsamõna alõnmasõ ve Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ tarafõndan, uygulanan programlar hakkõnda ihracatçõ firmalarõn, broşür vs. gibi çeşitli araçlarla bilgilendirilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Konu ile ilgili TOBB un görüşü: Özel bir proje olmasõ ve yetkili organizatörlerin arasõnda yeterli işbirliğinin sağlanmasõ durumunda, milli düzeyde gerçekleştirilen fuarlarõn organizasyonlarõ için birden fazla organizatörün sorumlu tutulmasõna imkan tanõnmalõdõr. Ayrõca organizatörlerin fuarda sergilenecek ürünlerin potansiyel alõcõlara tanõtõmõ yönünde eşantiyon ve ikram niteliğindeki bazõ harcamalarõnõn da ilgili destek programõ kapsamõna alõnmasõnda yarar görülmektedir 219

232 Konu ile ilgili İSO nun görüşü: Bu destekte "Milli Organizatör" uygulamasõ rekabeti ve verimliliği kõsõtlayõcõ biçimde işlemektedir. Bir fuarda sadece bir organizatörün tayin edilmesi, fiyat-verim dengesini bozmaktadõr. Organizatör sayõsõ kõsõtlanmamalõ, serbest rekabete imkan verilmelidir. Organizatörlerin ön pazar araştõrma faaliyetleri arzu edilenin çok altõndadõr ve bu durum fuarõn daha verimli geçmesi önünde bir engeldir. Organizatörlerin potansiyel alõcõlara ulaşmakta kullandõklarõ ön hazõrlõk araçlarõ da destek kapsamõna alõnmalõdõr. Konu ile ilgili TİM ve Orta Anadolu İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterliği görüşü: Yurt Dõşõnda Milli veya Bireysel Düzeyde Gerçekleştirilen Fuar Katõlõmlarõnõn Desteklenmesi hususunda firmalarõn alacaklarõ stand kirasõnõn tamamõnõn (boş veya dekorasyonlu ifadesine bakõlmadan) desteklenmesinin, Milli katõlõm organizasyonu ile fuara katõlan firmalara sağlanan hakedişlerde KOBİ ve Büyük Ölçekli ayõrõmõn kaldõrõlõp tek oran üzerinden destek verilmesinin, desteğin işleyişi açõsõndan daha faydalõ olacağõ düşünülmektedir. L. MİLLİ KATILIM DÜZEYİNDEKİ YURTDIŞI FUARLARA KATILIM DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Milli Katõlõm Düzeyindeki Yurtdõşõ Fuarlara Katõlõm Desteği Destek Programõnõn Amacõ İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin; uluslararasõ pazarlara giriş ve yurtdõşõ pazar paylarõnõ artõrma, rakiplerini tanõma, yeni ürünler ve teknolojiler hakkõnda bilgi edinme ve ürünleri için marka imajõ oluşturmalarõnõ teminen, ülkemiz milli katõlõmõnõn gerçekleştirileceği ülkelerde düzenlenen yurtdõşõ fuarlardan "KOSGEB Yõllõk Yurtdõşõ Fuar Destek Programõ"na alõnan fuarlara katõlõmlarõna destek sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu ve KOSGEB Destekleri Yönetmeliği 220

233 Destek Programõnõn Süresi KOSGEB bütçe imkanlarõ dahilinde olmak uygulanmakta olup, yõllõk bazda planlanmaktadõr. üzere 1990 yõlõndan beri Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Geri Ödemesiz TL desteği Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle KOSGEB Kuruluş Kanunu'nda belirtilen ve imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren ve arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmeleri Miktarõ ve Koşullarõ a) Ürün Sergileme Desteği; Her işletmeye en az 6 m 2 ve en fazla 30 m 2 için metrekare başõna katõlõm ücretine % 75 oranõnda ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. KOSGEB tarafõndan destek sağlanacak metrekare başõna fuar katõlõm ücretine; stand kirasõ, stand konstrüksiyonu, standart stand dekorasyonu, yurtdõşõ nakliye ve depolama giderleri, gümrük işlem giderleri ve nakliye sigortasõ gideri dahildir. b) Ulaşõm Desteği; Ürün sergileme desteğine hak kazanan her işletmeden bir yetkili temsilcinin fuarõn düzenlendiği yere ekonomik tarife üzerinden havayolu/karayolu/demiryolu/denizyolu ile gidiş-dönüş ulaşõm bileti ücretine % 50 oranõnda ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : Son beş yõlda KOSGEB desteğinde yurtdõşõ fuarlara katõlan işletmelerden KOSGEB'e ulaşan beyan bazlõ bilgiler itibariyle ,- ABD Dolarõ tutarõnda ticari bağlantõ yapõlmõştõr. 221

234 - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : Son beş yõlda KOSGEB desteğinde yurtdõşõ fuarlara katõlan 533 işletmeye ,- ABD Dolarõ tutarõnda geri ödemesiz olarak destek sağlanmõştõr. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde AB ve GATT kurallarõ ile uyumlu olarak yürütülmektedir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: DTM tarafõndan uygulanan Yurt Dõşõnda Milli veya Bireysel Düzeyde Gerçekleştirilen Fuar Katõlõmlarõnõn Desteklenmesi Tebliği çerçevesinde, katõlõmcõ firmalar tarafõndan organizatöre m 2 üzerinden ödenecek katõlõm bedelinin ABD Dolarõ nõ aşmamasõ kaydõyla, a) KOBİ ve SDŞ niteliğini haiz veya Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde yerleşik diğer firma ve kuruluşlar için % 80 i, b) Diğer firma ve kuruluşlar için % 50 si, karşõlanmaktadõr. Bu itibarla, stand kirasõ, konstrüksiyon, nakliye desteğinin hem KOSGEB (sadece arasõnda işçi çalõştõran sanayi işletmelerine) ve hem de DTM (KOBİ, SDŞ, diğer firma ve kuruluşlar) tarafõndan verilmesi nedeniyle mükerrer bir uygulama söz konusudur. Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. 222

235 - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ: İşletmelerden KOSGEB'e ulaşan beyan bazlõ bilgiler itibariyle, son beş yõlda işletmelere sağlanan yurtdõşõ fuar destek miktarõnõn yaklaşõk 61 katõ kadarlõk ticari bağlantõ tutarõ gerçekleşmiş ve ülke ekonomisine katkõ sağlanmõştõr. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Uygulamada karşõlaşõlan ve katõlõmcõ işletmeler tarafõndan dile getirilen sorunlara yönelik (m 2 sõnõrõ, destek oranõ, hedef ülkelerin bir yõl sonra milli katõlõm için önerilmesi gibi) makul çözüm önerileri KOSGEB ISO 9002 Kalite Güvence Sistemi gereği iyileştirici faaliyetler kapsamõnda sisteme dahil edilmektedir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Devam etmesinde yarar görülmektedir. Varsa iyileştirme önerileri : Yurtdõşõnda iştirak edilecek fuarlarõn seçiminde ihtisas fuarlarõna ağõrlõk verilmesinin yararlõ olacağõ düşünülmektedir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ : Yurtdõşõ Fuar desteklerinden yararlanan işletmeler genellikle memnuniyetlerini belirtmektedir. Yapõlan değerlendirmelerde, 25 den fazla çalõşanõ bulunan, üretimde teknik personel istihdam eden, organizasyon yapõsõnda pazarlama/ihracat birimi kurma bilincine ulaşmõş işletmelerin bu destekten daha fazla fayda sağladõklarõ izlenmektedir. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. 223

236 M. MİLLİ KATILIM DIŞINDAKİ YURTDIŞI FUARLARA KATILIM DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Milli Katõlõm Dõşõndaki Yurtdõşõ Fuarlara Katõlõm Desteği Destek Programõnõn Amacõ İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin; uluslararasõ pazarlara girme ve yurtdõşõ pazar paylarõnõ artõrma, rakiplerini tanõma, yeni ürünler ve teknolojiler hakkõnda bilgi edinme ve ürünleri için marka imajõ oluşturmalarõnõ sağlamak amacõyla milli katõlõm dõşõnda kalan yurtdõşõ fuarlara katõlõmlarõna destek sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu ve KOSGEB Destekleri Yönetmeliği Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Geri Ödemesiz TL desteği Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle Meslek Kuruluşlarõnca toplu katõlõm şeklinde organizasyon yapõlarak iştirak edilmesi planlanan fuarlara katõlacak ve imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmeleri, KOSGEB in Sözleşmeli Paket Destek programõnda yer alan işletmeler, KOSGEB Teknoloji Geliştirme Merkezleri/Duvarsõz Teknoloji İnkübatörleri/İş Geliştirme Merkezlerince desteklenen işletmeler Miktarõ ve Koşullarõ : a) Ürün Sergileme Desteği; Her işletmeye en az 6 m 2 ve en fazla 30 m 2 için metrekare başõna katõlõm ücretine % 75 oranõnda ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. KOSGEB tarafõndan destek sağlanacak metrekare başõna fuar katõlõm 224

237 ücretine; stand kirasõ, stand konstrüksiyonu, standart stand dekorasyonu, yurtdõşõ nakliye ve depolama giderleri, gümrük işlem giderleri ve nakliye sigortasõ gideri dahildir. b) Ulaşõm Desteği; Ürün sergileme desteğine hak kazanan her işletmeden bir yetkili temsilcinin fuarõn düzenlendiği yere ekonomik tarife üzerinden havayolu/karayolu/demiryolu/denizyolu ile gidiş-dönüş ulaşõm bileti ücretine % 50 oranõnda ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : Yeni uygulamaya konulmuştur. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti Yeni uygulamaya konulmuştur. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde AB ve GATT kurallarõ ile uyumlu olarak yürütülecektir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: DTM tarafõndan uygulanan Yurt Dõşõnda Milli veya Bireysel Düzeyde Gerçekleştirilen Fuar Katõlõmlarõnõn Desteklenmesi Tebliği çerçevesinde, yurt dõşõnda düzenlenen ticari nitelikteki uluslararasõ fuar ve sergilere iştirak eden katõlõmcõ firma tarafõndan ödenen stand kirasõnõn tamamõ ve nakliye harcamalarõnõn % 50 si, ABD Dolarõ nõ kadar desteklenmektedir. Bu itibarla, stand kirasõ, konstrüksiyon, nakliye desteğinin hem KOSGEB (sadece arasõnda işçi çalõştõran sanayi işletmelerine) ve hem de DTM ( KOBİ, SDŞ, diğer firma ve kuruluşlara) tarafõndan verilmesi nedeniyle mükerrer bir uygulama söz konusudur. Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Bu konudaki KOSGEB in görüşüne, İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI, EĞİTİM YARDIMI (DTM) başlõklõ bölümde yer verilmektedir. 225

238 Konu ile ilgili ASO nun görüşü: DTM, İGEME ve KOSGEB gibi birkaç kuruluş yerine destek faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi gerekir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. N. YURTDIŞI DAİMİ SERGİ (SHOW-ROOM) KATILIM DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Yurtdõşõ Daimi Sergi (Show-Room) Katõlõm Desteği Destek Programõnõn Amacõ İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin; belirlenen hedef ülkelerde firma ve ürünlerini tanõtma ve bu pazarlarda sürekliliklerini koruma, marka imajõ oluşturma ve uluslararasõ pazarlarda yer almalarõ amacõyla yurtdõşõnda düzenlenen daimi sergilere altõ ayda bir değerlendirilmek üzere en fazla bir yõl süreyle ürün sergileme amaçlõ katõlõmlarõna destek sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu ve KOSGEB Destekleri Yönetmeliği Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB Bütçesi Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Geri Ödemesiz TL desteği 226

239 Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle KOSGEB Kuruluş Kanunu'nda belirtilen ve imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren ve arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmeleri ile Sektörel Dõş Ticaret Şirketi (SDŞ) statüsü'ne haiz şirketler. Miktarõ ve Koşullarõ :! Ürün Sergileme Desteği; Her işletme veya SDŞ ye en az 6 m 2 ve en fazla 30 m 2 için metrekare başõna katõlõm ücretine % 75 oranõnda ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. KOSGEB tarafõndan destek sağlanacak metrekare başõna fuar katõlõm ücretine; stand kirasõ, stand konstrüksiyonu, standart stand dekorasyonu, yurtdõşõ nakliye ve depolama giderleri, gümrük işlem giderleri ve nakliye sigortasõ gideri dahildir.! Ulaşõm Desteği; Ürün sergileme desteğine hak kazanan her işletme veya SDŞ den bir yetkili temsilcinin daimi serginin düzenlendiği yere ekonomik tarife üzerinden havayolu/karayolu/ demiryolu/denizyolu ile gidiş-dönüş ulaşõm bileti ücretine % 50 oranõnda, katõldõğõ dönem içerisinde ve bir defaya mahsus olmak üzere ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : Yeni uygulamaya konulmuştur. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : Yeni uygulamaya konulmuştur. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde AB ve GATT kurallarõ ile uyumlu olarak yürütülecektir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Başka bir kurum veya kuruluş tarafõndan aynõ nitelikte bir destek sağlanmamaktadõr. 227

240 - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. O. YURTİÇİ FUAR DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Yurtiçi Fuar Desteği Destek Programõnõn Amacõ Yurt İçindeki uluslararasõ fuarlarõn dõş tanõtõmõnõn sağlanmasõ ve uluslararasõ düzeyde katõlõmõn artõrõlmasõ. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kararõ nõn 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanõlarak 1/06/1995 tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan Para-Kredi ve koordinasyon Kurulu nun 95/7 sayõlõ Uluslararasõ Nitelikteki Yurt İçi İhtisas Fuarlarõnõn Desteklenmesine İlişkin Karar Destek Programõnõn Süresi Süresiz. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Uluslararasõ Nitelikteki Yurt İçi İhtisas Fuarlarõnõn Desteklenmesi 228

241 Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) ve Müsteşarlõk tarafõndan yetkilendirilmiş olan İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterlikleri Faydalanan Hedef Kitle Yurt içinde fuar düzenleyen organizatör firmalar Miktarõ ve Koşullarõ Yurtiçinde düzenleyeceği uluslararasõ nitelikte ihtisas fuarõna ilişkin olarak bu destekten yararlanmak isteyen organizatör firmalarõn aşağõdaki şartlara uymalarõ gerekmektedir:! Söz konusu fuar için Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ ndan izin alõnmõş olmasõ,! Fuarõn, Tekstil, konfeksiyon, halõ, Deri (ayakkabõ dahil), Taşõt araçlarõ ve yan sanayii, Gõda ve gõda teknolojisi, Elektrik-elektronik sanayii Madeni eşya sanayii, Toprak sanayii, İnşaat malzemeleri, Mobilya sanayii ürünlerine yönelik olmasõ,! Fuarõn en az üç defadõr yapõlõyor olmasõ,! Bir önceki dönemde yapõlan fuara asgari 25 i yabancõ olmak üzere en az 100 firmanõn katõlmõş olmasõ. Bahse konu destek, desteklenen faaliyetlere ilişkin olarak organizatör firma tarafõndan gerçekleştirilen harcamalarõn % 50 si oranõndadõr. 229

242 Desteklenen faaliyetlere ilişkin destekleme oranõ ve azami destek tutarlarõ aşağõda gösterilmiştir. HARCAMA KALEMLERİ DESTEKLEME ORANI (%) AZAMİ DESTEK TUTARI (Karşõlõğõ TL.) Yurtdõşõ tanõtõm faaliyetleri $ Önemli alõcõlarõn ulaşõm giderleri $ Fuarõn konusu ile ilgili seminer, konferans, panel ve ödüllü yarõşma giderleri $ Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : Şu ana kadar bu destekten yararlanan organizatör firma bulunmamaktadõr. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Uygundur. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : KOSGEB tarafõndan uygulanan Yurtiçi Uluslararasõ Sanayi İhtisas Fuarlarõna Katõlõm Desteği kapsamõnda katõlõmcõ firmalar desteklenirken, DTM tarafõndan uygulanan bu yardõm programõnda sadece organizatör firmalar desteklenmektedir. Bu itibarla, herhangi bir mükerrer uygulama söz konusu değildir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Varsa iyileştirme önerileri : Konu ile ilgili TİM ve Orta Anadolu İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterliği görüşü: 95/7 sayõlõ Uluslararasõ Nitelikteki Yurt İçi İhtisas Fuarlarõnõn Desteklenmesine İlişkin Karar kapsamõnda bugüne kadar destekten yararlanan firma bulunmamaktadõr. Bu desteğe ilişkin tebliğin organizatör firmalarõn katõlõmõnõ kolaylaştõracak şekilde yeniden düzenlenmesinin, desteğin etkin bir şekilde işlemesini sağlayacağõ düşünülmektedir 230

243 P. YURTİÇİ ULUSLARARASI SANAYİ İHTİSAS FUARLARINA KATILIM DESTEĞİ Destek Programõnõn Adõ Yurtiçi Uluslararasõ Sanayi İhtisas Fuarlarõna Katõlõm Desteği Destek Programõnõn Amacõ İmalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin; yurtiçi ve yurtdõşõ pazar paylarõnõ artõrma, rakiplerini tanõma, yeni ürünler ve teknolojiler hakkõnda bilgi edinme ve ürünleri için marka imajõ oluşturmalarõnõ teminen, Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ tarafõndan yayõnlanan, Yurtiçinde Fuar Düzenlenmesine Dair Yönetmelik kapsamõnda düzenlenen ve her yõl Resmi Gazete de duyurulan Yõllõk Yurtiçi Fuar Takvimi Tebliği nde yer alan Yurtiçi Uluslararasõ Sanayi İhtisas Fuarlarõna ve İzmir Enternasyonal Fuarõna katõlõmlarõna destek sağlanmasõdõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ 3624 sayõlõ KOSGEB Kuruluş Kanunu ve KOSGEB Destekleri Yönetmeliği Destek Programõnõn Süresi KOSGEB bütçe imkanlarõ dahilinde olmak üzere 1998 yõlõ sonu itibariyle uygulanmakta olup, yõl içinde işletmelerden gelen talepler çerçevesinde fuarõn gerçekleşeceği ildeki KOSGEB Birimi tarafõndan uygulanmaktadõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ KOSGEB bütçesi Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Geri Ödemesiz TL desteği Uygulayan Kuruluşlar KOSGEB Birimleri Faydalanan Hedef Kitle KOSGEB Kuruluş Kanunu'nda belirtilen ve imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren ve arasõnda işçi çalõştõran küçük ve orta ölçekli sanayi işletmeleri 231

244 Miktarõ ve Koşullarõ Ürün Sergileme Desteği; Her işletmeye en az 6 m 2 ve en fazla 24 m 2 için metrekare başõna katõlõm ücretinin en fazla 100 (yüz) ABD Dolar karşõlõğõ Türk Lirasõ kõsmõna, Devlet Planlama Teşkilatõ tarafõndan tespit edilen illerin kalkõnmõşlõk düzeyi kapsamõnda gelişmiş ve normal yörelerden katõlacak işletmelerin, metrekare başõna fuar katõlõm ücretinin % 50 si oranõnda, kalkõnmada öncelikli yörelerden katõlacak işletmelerin, metrekare başõna fuar katõlõm ücretinin % 60 õ oranõnda ödemeye esas belgeler karşõlõğõnda destek sağlanõr. KOSGEB tarafõndan destek sağlanacak metrekare başõna fuar katõlõm ücretine; stand kirasõ, stand konstrüksiyonu, standart stand dekorasyonu gideri dahildir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : Son dört yõlda KOSGEB desteğinde yurtiçi fuarlara katõlan işletmelerden KOSGEB'e ulaşan beyan bazlõ bilgiler itibariyle ,- ABD Dolarõ tutarõnda ticari bağlantõ yapõlmõştõr. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : Son dört yõlda KOSGEB desteğinde yurtiçi fuarlara katõlan 1698 işletmeye ,- ABD Dolarõ tutarõnda geri ödemesiz destek sağlanmõştõr - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Küçük ve orta ölçekli İşletmelerin ihracatõnõn geliştirilmesine yönelik politikalar çerçevesinde, ihtisaslaşmõş üretim ve bölgesel gelişme plan ve programlarõ göz önünde bulundurulmak üzere, ülkemiz ihtiyaç ve koşullarõ çerçevesinde tasarlanmõştõr. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : DTM tarafõndan uygulanan Uluslararasõ Nitelikteki Yurtiçi İhtisas Fuarlarõnõn Desteklenmesi kapsamõnda organizatör firmalar desteklenirken KOSGEB tarafõndan uygulanan bu yardõm programõnda sadece katõlõmcõ firmalar desteklenmektedir. Bu itibarla, herhangi bir mükerrer uygulama söz konusu değildir. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ : İşletmelerden KOSGEB'e ulaşan beyan bazlõ bilgiler itibariyle, son dört yõlda İşletmelere 232

245 sağlanan yurtiçi fuar destek miktarõnõn yaklaşõk 34 katõ kadarlõk ticari bağlantõ gerçekleşmiş ve ülke ekonomisine katkõ sağlanmõştõr. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler: Konu ile ilgili KOSGEB in görüşü: Uygulamada karşõlaşõlan ve katõlõmcõ işletmeler tarafõndan dile getirilen sorunlara yönelik (m 2 sõnõrõ, destek oranõ gibi) makul çözüm önerileri KOSGEB ISO 9002 Kalite Güvence Sistemi gereği iyileştirici faaliyetler kapsamõnda sisteme dahil edilmektedir. Ayrõca, yurtiçi fuarlarõn organizatörlerce düzenlenmesinde uygun tarih, yer seçimi, fuar alanõnõn düzenlenmesi, yeterli tanõtõm ve ziyaretçi kapasitesinin sağlanabilmesi gibi konulara önem verilmesinde yarar görülmekte ve işkolu veya ürün grubu bazlõ bir yaklaşõm ile ihtisas fuarlarõna yönelinmesinin uygun ve verimli olacağõ düşünülmektedir. Konu ile ilgili TOBB un görüşü: KOSGEB tarafõndan KOBİ lere verilen desteklerin tanõtõmõnõn daha iyi yapõlmasõ gerektiğine inanõlmaktadõr. Bu çerçevede, başta Odalar olmak üzere ilgili kurumlardan destek alõnarak, gerekli tanõtõm çalõşmalarõna başlanõlmasõnda yarar görülmektedir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Devam etmesinde yarar görülmektedir. R. TARIMSAL ÜRÜNLERDE İHRACAT İADESİ Destek Programõnõn Adõ Tarõmsal Ürünlerde İhracat İadesi Yardõmõ Kararõ Destek Programõnõn Amacõ Sözkonusu destek sisteminin amacõ; DTÖ taahhütlerimiz çerçevesinde, DTÖ ye bildirdiğimiz 44 kalem tarõm veya işlenmiş tarõm ürününü içerisinden potansiyel arz eden 16 kalem tarõm ürününün uluslararasõ piyasalarda rekabet gücünün ve ihracat potansiyelinin artõrõlmasõdõr. 233

246 Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ Bahsekonu program Para Kredi ve Koordinasyon Kurulu Tebliği olarak yõllõk olarak hazõrlanmaktadõr yõlõ için hazõrlanan Karar Taslağõ Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu na sevkedilmiştir. Destek Programõnõn Süresi Bir yõllõk süreler için hazõrlanõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Mahsup sistemi çerçevesinde yapõlan ödemeler Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) ödenekleri çerçevesinde karşõlanmaktadõr. Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Tarõmsal ürünlerde ihracat iadesi Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) Faydalanan Hedef Kitle Tarõm Ürünleri İhracatçõlarõ Miktarõ ve Koşullarõ Bu sistemde aşağõda belirtilen giderler, kullanõm oranlarõ kadar mahsup edilir. GİDERLER KULLANIM ORANI a) Vergiler, gecikme zammõ ve gecikme %100 faizi ile vergi cezalarõ Kurumlar Vergisi Kurumlar Vergisi Tevkifatõ Gelir Vergisi Gelir Vergisi Tevkifatõ Katma Değer Vergisi b) SSK Primleri, gecikme zammõ ve faizi %100 c) Haberleşme Giderleri (telefon,telefaks %100 vb. Gecikme zammõ ve faizi hariç) d) Enerji Giderleri %100 Elektrik Doğalgaz Kimi tarõm ürünleri için stok durumuna göre zaman zaman nakit teşvikler de uygulanmaktadõr. 234

247 Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti (Milyon TL) TEBLİĞ TOPLAM ( ) TARIM AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde): Konu ile ilgili DTM nin görüşü: 1994 yõlõnda DTÖ ye bağladõğõmõz 44 kalem tarõm ürünü için Müsteşarlõğõmõzca uygun görülen ve bütçe imkanlarõnõn izin verdiği ölçülerde seçilen ürünler ihracat iadesinden yararlanmaktadõr. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Mahsup sisteminden yararlandõrõlan ürünlerden aynõ amaçlõ başka desteklerden yararlananlar bulunmamaktadõr. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ : Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar: Konu ile ilgili DTM nin görüşü: Dünya tarõm ve işlenmiş tarõm ürünleri piyasasõnõn tam rekabet şartlarõndan en uzak piyasa olduğu ve tarõm sektörünün hemen hemen tüm ülkelerde devletçe üretim ve ihracat aşamasõnda sürekli olarak desteklendiği ve tarõmsal ürünler ihracatõnõn mutlak surette ve ekonomik açõdan içinde bulunduğumuz hassas durum göz önüne alõnarak en etkin şekilde desteklenmesinin zorunlu olduğu düşünülmektedir. Tarõmsal ürünler dönemlik üretime sahip ürünler olduğu için ihracatõ da belli bir dönem içinde gerçekleştirilmektedir. Diğer taraftan, P-KKK Sekretaryasõna intikal ettirilen Karar taslaklarõnõn geç çõkmasõ, Karar õn etkinliğini ve desteğin işlerliğini azaltmaktadõr. Destek programõnõn uygulanmasõ aşmasõnda karşõlaşõlan en önemli problem budur. 235

248 Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Devam etmesinde yarar görülmektedir. Varsa iyileştirme önerileri : Konu ile ilgili Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõnõn görüşü: Tarõmsal Ürünlerde İhracat İadesi kapsamõnda yer alan 44 çeşit tarõm ürününden ihracat potansiyeli olmayan ürünler yerine, çekirdeksiz yaş üzüm ve kuru üzüm, kuru kayõsõ ve kuru incir gibi ihracat kabiliyeti olan ürünlerin ihracat iadesi yardõmlarõndan faydalandõrõlmalarõ gerekmektedir. Konu ile ilgili TİM ve İstanbul İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterliğinin görüşü:! Madde (f-4) de belirtilen giderlere mahsup edildikten sonra kalan hakediş varsa bunun nakit olarak ödenmesi veya bu hakedişlerden kendi grubundan başka bir firmanõn yararlandõrõlmasõ,! 10 Kg õ aşan ambalajlarõn da sağladõğõ katma değer oranõnda ihracat iadesinden yararlandõrõlmasõ,! Ekolojik ürünlerin de bu destekten yararlandõrõlmasõ,! İhracat iadesinden, özel fatura kapsamõnda yapõlan ihracatlarõn da yararlandõrõlmasõ,! Dünya piyasasõnda yaşanan rekabetçi ortamõn, ihracatçõ lehine olumlu katkõ sağlamasõ bakõmõndan pozisyonunda yer alan şekerci mamulleri ve sakõz õn da ihracat iadesinden yararlandõrõlmasõnõn sağlanmasõ,! Tebliğ ve Uygulama Usul ve Esaslarõnõn çõkõş tarihinin yõl başlarõ olarak belirlenmesinin ve miktar sõnõrlandõrõlmalarõnõn kaldõrõlmasõnõn desteğin işlerliğini artõracağõ düşünülmektedir. 236

249 Konu ile ilgili TİM ve Akdeniz İhracatçõ Birlikleri Genel Sekr. görüşü: Yaş meyve sebze sektöründe, enerji, haberleşme, stopaj, SSK, Bağ-Kur, Gelir- Kurumlar-Muhtasar vergilerinin mahsup sistemine alõnmasõ, ayrõca, yaş meyve sebze ürünlerinin ihracata hazõrlanmasõ amacõyla hasat tarihinden önce hazõrlõk kredisi verilmesi sağlanmalõdõr. İyileştirme önerisi, 1) Firmalarõn zorunlu giderlerinde mahsup sisteminden daha fazla yararlanabilmeleri için,! Bağ-Kur Prim ödemesi,! Yapõlacak ithalat ve ihracatlarda telafi edici vergi, gümrük vergisi ve KDV ödemesi,! T.P.A.O. ödemesi, finansman giderlerinde ipotek tapu harçlarõ ve diğer tapu dairesi masraflarõ ödemesi v.b nin de dahil edilmesi gerekmektedir. 2) Mahsup sisteminde ihracatçõ firmalar alacaklarõnõ sadece imalatçõlarõna devredebilmektedirler. Daha rantabõl kullanõlabilmesi için firmalarõn diğer alacaklõlarõna da devredebilmesi sağlanmalõdõr. Diğer taraftan, Yaş Meyve Sebze Paketleme Evleri nin Tarõmsal Sanayi sõnõfõna alõnarak, ihracata yönelik olarak çalõşan paketleme evlerinde enerjiye uygulanan tarifenin, turizm sektöründe olduğu gibi bulunduklarõ bölgelerdeki en düşük tarife olmasõ ve AB ye uyum sağlanabilmesi amacõyla, paketleme evlerinin rehabilitasyonu için kredi sağlanmasõ gerekmektedir. Konu ile ilgili DTM nin görüşü: Bilindiği gibi, DTÖ Tarõm Anlaşmasõ uyarõnca tarõm ürünleri ihracatõnda uygulanan destekler disipline tabi kõlõnmõş, getirilen disiplinle ülkelerin baz dönemdeki ihracat sübvansiyonu uygulamalarõ üzerinden indirimde bulunmalarõ amaçlanmõştõr. Destek Programõnõn Amacõ başlõğõ altõnda ifade edildiği şekilde, ülkemiz baz dönem itibarõyla taahhüt ettiği 44 kalem malda, her yõl ihtiyaca binaen belirlenen mallarda, ilgili yõl için taahhüt edilmiş bulunan değer ve miktarda ihracat sübvansiyonu kullanabilmekte, aksi uygulamalar DTÖ taahhütlerimizle çelişip zaman zaman şikayet konusu olabilmektedir. 237

250 Diğer taraftan, Konu ile ilgili Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõnõn görüşü: bölümünde Tarõmsal Ürünlerde İhracat İadesi kapsamõnda yer alan 44 çeşit tarõm ürününden ihracat potansiyeli olmayan ürünler yerine, çekirdeksiz yaş üzüm ve kuru üzüm, kuru kayõsõ ve kuru incir gibi ihracat kabiliyeti olan ürünlerin geliştirilmesi ve ihracat iadesi yardõmlarõndan faydalandõrõlmalarõ gerektiği hususuna yer verilmektedir. Taahhüt listemizin genişletilmesine ilişkin bazõ ifadelere TİM ve İstanbul İhracatçõ Birliklerinden alõnan görüşlerde de yer verildiği görülmektedir. Malumlarõ olduğu üzere, dünya tarõm ürünleri ticaretinde Uruguay Round ile başlatõlan reform sürecinin devamõ yönünde Tarõm Anlaşmasõnõn 20. maddesi çerçevesinde başlatõlan İleri Tarõm Müzakereleri diye adlandõrõlan müzakere süreci de devam etmektedir. Müzakerelerin paket halinde I Ocak 2005 yõlõna kadar sonuçlandõrõlmasõ öngörülmektedir. Söz konusu müzakere sürecine ilişkin olarak Müsteşarlõğõmõz koordinatörlüğünde ilgili Bakanlõk ve kuruluşlarõn katkõlarõyla, ülkemiz müzakere pozisyonunun belirlenmesine yönelik olarak sürdürülen çalõşmalarda, ihracat sübvansiyonlarõnõn daha etkin olarak kullanõlamamasõnõn nedenleri arasõnda, taahhüt edilen dönemden bu yana değişen konjonktür, ihracat kompozisyonumuzda meydana gelen değişiklikler, bazõ tarõm ürünlerinin ihracatõnda meydana gelen önemli orandaki artõşlar sonucu verilen desteğin yetersiz kalmasõ vs. gibi nedenlerle, ihracat sübvansiyonu taahhüt listemizin gözden geçirilmesine ilişkin kaygõlar dile getirilmişse de, DTÖ taahhütlerimiz açõsõndan bunun gerçekleştirilebilmesi, bir başka deyişle talep edildiği şekilde listemize yeni ürün eklenmesi mümkün bulunmamaktadõr. DTÖ açõsõndan esas olan liberalizasyon yönünde bir ilerlemedir. Üye ülkelerin müzakere raundlarõ sonucu yeni taahhütler altõna girmesi beklenmekte, dolayõsõyla mevcut taahhütlerden geri dönüş (roll-back) niteliği taşõyacak olan taahhüt listesinin yeni ürünlerle genişletilmesi yönündeki görüşler kabul görmemektedir. Diğer bir deyişle, mevcut durum tüm ülkeler için baz teşkil etmekte ve ülkelerin mümkün olan ölçüde mevcut taahhütlerini daha da ileri aşamaya taşõmalarõ beklenmektedir. Diğer taraftan, İhracat yapõmõzda meydana gelen değişiklikler ve önceliklere göre ihracat sübvansiyonu verilecek ürünlerin, ihracat sübvansiyonu taahhüt listemizde yer alan ürünlerle sõnõrlõ kalõnmasõ şartõyla belirlenmesi imkanõ ise her zaman mevcuttur. 238

251 II-İHRACAT, İHRACAT SAYILAN SATIŞ VE TESLİMLER İLE DÖVİZ KAZANDIRICI HİZMET VE FAALİYETLERDE VERGİ, RESİM VE HARÇ İSTİSNASI 239

252 İHRACAT, İHRACAT SAYILAN SATIŞ VE TESLİMLER İLE DÖVİZ KAZANDIRICI HİZMET VE FAALİYETLERDE VERGİ, RESİM VE HARÇ İSTİSNASI Destek Programõnõn Adõ İhracat, İhracat Sayõlan Satõş ve Teslimler ile Döviz Kazandõrõcõ Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnasõ Uygulamasõ Destek Programõnõn Amacõ İhracatçõ firmalarõmõzõn maliyetlerinin düşürülmesi suretiyle; ihracatõ arttõrmayõ, ihraç pazarlarõnõ geliştirmeyi ve ihraç ürünlerine uluslararasõ piyasalarda rekabet gücü kazandõrmayõ amaçlamaktadõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ! 27/6/1963 tarihli ve 261 sayõlõ Kanunun değişik 1 inci maddesi,! 28/7/1967 tarihli ve 933 sayõlõ Kanunun 3/C maddesi,! 20/2/1930 tarihli ve 1567 sayõlõ Kanunun değişik 1 inci maddesi,! 14/5/1964 tarihli ve 474 sayõlõ Kanunun değişik 2 nci maddesi,! 2/2/1984 tarih ve 2976 sayõlõ Kanun! 31/12/1999 tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 23/12/1999 tarihli ve 99/13812 sayõlõ Kararnamenin eki İhracat, İhracat Sayõlan Satõş ve Teslimler ile Döviz Kazandõrõcõ Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnasõ Hakkõnda Karar,! 14/1/2000 tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan İhracat 2000/1 sayõlõ İhracat, İhracat Sayõlan Satõş ve Teslimler ile Döviz Kazandõrõcõ Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnasõ Hakkõnda Tebliğ, Destek Programõnõn Süresi 1980 li yõllardan beri uygulanmakta olup herhangi bir süre sõnõrlamasõ bulunmamaktadõr. 240

253 Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ : TÜM BELGELER KAPALI BELGELER ORANLAR Belge Sayõsõ Öngörülen Hizmet Geliri ($) Belge Sayõsõ Öngörülen Hizmet Geliri ($) Gerçekleşen Hizmet Geliri ($) Belge Kapatma Gerçekle şen Hizmet Geliri YIL A B C D E C/A E/D %76,65 %67, %69,66 %65, %57,10 %56, %54,78 %66, %38,50 %63, %9,57 %61, %0,28 %64,48 Toplam %48,11 %63,49 Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ Vergi, Resim, Harç İstisnasõ Uygulayan Kuruluşlar Gümrük İdareleri, T. Cumhuriyet Merkez Bankasõ, İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterlikleri, Bankalar, Noterler, Özel Finans Kurumlarõ, Faktoring Şirketleri, Sigorta Şirketleri Faydalanan Hedef Kitle İhracatçõlar ve bazõ döviz kazandõrõcõ hizmetlerle (turizm, navlun, savunma sanayii, yurt içi ve mühendislik ve müteahhitlik v.b.) iştigal edenler. Miktarõ ve Koşullarõ Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi, Damga Vergisi ve Harçlar, Hal Rüsumu, Diğer kanunlarda yer alan vergi, resim ve harçlar, Kaynak Kullanõmõnõ Destekleme Fonu kesintisi. 241

254 242

255 III-DAHİLDE İŞLEME REJİMİ 243

256 DAHİLDE İŞLEME REJİMİ Destek Programõnõn Adõ Dahilde İşleme Rejimi Kararõ Destek Programõnõn Amacõ Bu Karar, dünya piyasa fiyatlarõndan hammadde temin etmek suretiyle ihracatõ artõrmak, ihraç ürünlerine uluslararasõ piyasalarda rekabet gücü kazandõrmak, ihraç pazarlarõnõ geliştirmek ve ihraç ürünlerini çeşitlendirmek amacõyla hazõrlanmõştõr. Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ! tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan tarih ve 99/13819 sayõlõ Dahilde İşleme Rejimi Kararõ! tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan tarihli ve 2000/894 sayõlõ Kararname ile yapõlan değişiklikler! tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan tarihli ve 2000/1432 sayõlõ Kararname ile yapõlan değişiklikler! tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan tarihli ve 2000/1659 sayõlõ Kararname ile yapõlan değişiklikler! tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan tarihli ve 2000/2050 sayõlõ Kararname ile yapõlan değişiklikler! tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan tarihli ve 2001/2971 sayõlõ Kararname ile yapõlan değişiklikler! tarihli ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan tarihli ve 2002/5099 sayõlõ Kararname ile yapõlan değişiklikler Destek Programõnõn Süresi Kanunla tanõnan vergi muafiyet ve istisnalarõ için süre sõnõrlamasõ bulunmamaktadõr. Ancak her bir Dahilde İşleme İzin Belgesi kapsamõnda üretilen ürünün cinsine göre 6, 9, 12 ay olarak süre sõnõrlamasõ bulunmaktadõr. 244

257 Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Tamamõyla vergi muafiyet ve istisnalarõna dayandõğõndan desteğe ilişkin kaynak olmasõ gerekmemektedir. Destek miktarõnõn belirlenmesi ise mümkün bulunmamaktõr. Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Vergi muafiyeti (Katma Değer Vergisi ve her türlü vergi, resim ve harç muafiyeti) Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (İhracat Genel Müdürlüğü), Gümrük Müsteşarlõğõ Gümrükler Genel Müdürlüğü Faydalanan Hedef Kitle Tüm imalatçõ ve ihracatçõlar Miktarõ ve Koşullarõ Anõlan muafiyetlerden yararlanabilmek için Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ ndan (İhracat Genel Müdürlüğü) Dahilde İşleme İzin Belgesi alõnmasõ gerekmektedir. Diğer taraftan, İhracat: 2001/7 Sayõlõ Dahilde İşleme İzni Hakkõnda Tebliğ kapsamõ işleme faaliyetleri için gümrük idarelerine başvurulmasõ gerekmektedir. Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : Dahilde İşleme Rejimi kapsamõnda tekstil ve konfeksiyon sektöründe 2001 yõlõnda 1083 firma milyon $ ihracat taahhüdü karşõlõğõnda milyon $ gümrük muafiyetli ithalat imkanõndan yararlanmõştõr yõlõnda ise 1044 firma milyon $ ihracat taahhüdü karşõlõğõnda milyon $ gümrük muafiyetli ithalat imkanõndan yararlanmõştõr. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : Dahilde İşleme İzin Belgeleri kapsamõnda firmalara dünya piyasa fiyatlarõndan hammadde temin etme imkanõ tanõndõğõndan ve ithal edilen ürünlerin ihraç edilme koşulu bulunduğundan bu belgeler kapsamõnda sağlanan vergi muafiyetlerinin kamuya ek bir yük getirmediği düşünülmektedir. 245

258 - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Konu ile ilgili Gümrük Müsteşarlõğõnõn görüşü: AB ile ülkemiz arasõndaki Gümrük Birliğinin tamamlanmasõna ilişkin 1/95 sayõlõ Ortaklõk Konseyi Kararõ'nõn 26 ncõ maddesine göre; Türkiye, Topluluk Gümrük Kodu'nu oluşturan (EEC) 2913/92 sayõlõ ve 12 Ekim 1992 tarihli Konsey Yönetmeliği ile onun uygulama hükümlerini belirleyen (EEC) 2454/93 sayõlõ ve 2 Temmuz 1993 tarihli Komisyon Yönetmeliğinin ekonomik etkili gümrük rejimlerinin de dahil olduğu temel alanlara ilişkin hükümlerini üstlenmeyi taahhüt etmiştir. Topluluk Gümrük Kodu'nu oluşturan 2913/92 sayõlõ Konsey Tüzüğü ile büyük ölçüde uyumlu olan 4458 sayõlõ Gümrük Kanunu 'de yürürlüğe girmiştir. Topluluk Gümrük Kodu'nda 16 Kasõm 2000 tarihli ve 2700/2000 sayõlõ Avrupa Parlamentosu ve Konsey Yönetmeliği (ve Topluluk Gümrük Kodu'nun uygulanmasõna ilişkin 2454/93 sayõlõ Komisyon Yönetmeliği'nde 4 Mayõs 2001 tarihli ve 993/2001 sayõlõ Komisyon Yönetmeliği) ile ekonomik etkili gümrük rejimleri ile ilgili olarak birtakõm değişiklikler yapõlmõştõr. Söz konusu değişiklikler ile tüm ekonomik etkili gümrük rejimlerine uygulanacak ortak hükümlerin belirlenmesi, rejimlere ilişkin kurallarõn basitleştirilmesi ve yakõnlaştõrõlmasõ, farklõ idarelerin rejime ilişkin uygulamalarõnõn yeknesaklaştõrõlmasõ için çerçeve oluşturulmasõ, çok sayõda ve farklõ belge kaynaklõ kõrtasiyeciliğin yol açtõğõ zaman kaybõnõn önüne geçilmesi amaçlanmõş ve mevzuatõn kolaylaştõrõlmasõ, sanayicilerin rekabet gücü ile ihracatõn artõrõlmasõ hedeflenmiştir. Bu değişiklikler henüz Türk Gümrük Mevzuatõ'na yansõtõlmamõştõr. AB Komisyonu Türkiye için 2000 yõlõ İlerleme Raporu, Başlõk 25: Gümrük Birliği kõsmõnda, yeni Türk Gümrük Kanununun 5 Şubat 2000'de yürürlüğe girdiği; bu Kanun hükümlerinin AB müktesebatõ ile büyük ölçüde uyumlu olduğu, fakat bu hükümlerin pratikte uygulanmasõ, serbest bölgeler ve ekonomik etkiye sahip gümrük prosedürleri bakõmõndan bazõ farklõlõklarõn bulunduğu belirtilmiştir. AB Komisyonu Türkiye için 2001 yõlõ İlerleme Raporunda ise, yeni Türk Gümrük Kanununun AB müktesebatõ ile neredeyse tam uyumlu olduğu, ancak pratikteki uygulamasõnda, özellikle serbest bölgeler ve ekonomik etkili gümrük rejimlerine ilişkin, bazõ farklõlõklarõn bulunduğu ifade edilmiştir. 246

259 AB tarafõndan, Türkiye'nin ekonomik etkili gümrük rejimleri konularõndaki hükümlerin uygulanmasõna önem vermesi, yetkinin gümrükler, dõş ticaret ve dõş ilişkilerden sorumlu birimler arasõnda paylaşõldõğõ alanlarda, mevzuatõn tam olarak üstlenilmesi ve uygulanmasõ yönündeki çabalarõnõ artõrmasõ, Gümrük Kanunu dõşõndaki mevzuat uyumu konusunda, örneğin taklit mallar, uyuşturucu hammaddeleri ve kültürel eşyada çaba sarf etmesi gerektiği vurgulanmaktadõr. AB Komisyonu Türkiye için 2002 yõlõ İlerleme Raporunda da,! Türkiye'nin gümrük alanõnda Toplulukla uyumlu mevzuatõ uygulamada ciddi çaba gösterdiği,! Ancak, serbest bölgeler ve ekonomik etkili rejimlerin uygulanmasõnda çeşitli problemlerin tespit edildiği,! 1998 yõlõndan bu yana konuya ilişkin önemli gelişmeler kaydedildiği,! Topluluk müktesebatõ ile büyük ölçüde uyumlu Gümrük Mevzuatõ çõkartõldõğõ,! Ancak, müktesebata uyumlu hükümlerin etkin olarak uygulanmasõ, genellikle Gümrük Mevzuatõ ile çelişen sair mevzuatla engellendiği belirtilmiş ve sonuç bölümünde, diğer alanlara göre Gümrük Birliği alanõndaki mevzuat uyumunun iyi düzeyde olduğu, kağõt üzerinde büyük ölçüde uyumun mevcut olduğu ancak, uygulamada yeterli uyum olmadõğõ vurgulanmõştõr. Diğer taraftan, Türk Gümrük Mevzuatõnõn AB müktesebatõ ile uyumlaştõrõlmasõna ilişkin olarak Gümrük Müsteşarlõğõnca gerekli teknik çalõşmalar yürütülmekte olup; bu çalõşmalar, Dahilde İşleme Rejiminin de dahil olduğu ekonomik etkili gümrük rejimleri konularõnda da AB müktesebatõna uyum sağlanmasõna yönelik niteliktedir. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Başka bir kurum veya kuruluş tarafõndan aynõ nitelikte bir destek sağlanmamaktadõr. 247

260 - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ : 2002 yõlõnda 14 milyar $ olan ülkemiz tekstil ve konfeksiyon ihracatõnõn yaklaşõk % 35 inin Dahilde İşleme Rejimi kapsamõnda yapõldõğõ göz önüne alõndõğõnda beklenen faydanõn sağlandõğõ düşünülebilir. Konu ile ilgili TİM ve Akdeniz İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterliğinin görüşü: AKÇT ile ilgili Serbest Ticaret Anlaşmasõnõn sona ermesi ve PAMK a taraf ülkelere yapõlan ihracatlarda TEV nin tahsilatõnda tarihine kadar tanõnan indirim uygulamasõnõn sona ermesi bu ülkelere yapõlan ihracatlarda ithalat rejiminde belirtilen oranda vergi tahsil edilmesini zorunlu kõlmaktadõr. Demir çelik sektöründeki sanayicilerin DİİB kapsamõnda ithal ettikleri maddelerin vergi oranlarõnõn anti-damping vergileriyle çok yüksek seviyelere ulaşmasõ sebebiyle, rekabet edebilecekleri şartlarda hammadde temin edebilmeleri mümkün olmamaktadõr. Bu durumda ihracatlarõn durma noktasõna gelmesi sözkonusudur. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar :! Dahilde İşleme İzin Belgeleri ile ilgili taahhüt hesaplarõnõn süresi içerisinde kapatõlmamasõ,! İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterliklerince belgelerin taahhüt hesaplarõnõn kapatõlmasõnda yaşanan gecikmeler,! Taahhüt hesabõ kapatõlan belgeler kapsamõndaki teminatlarõn çözümündeki gecikmeler Konu ile ilgili Gümrük Müsteşarlõğõ nõn görüşü: Gümrük idarelerince beyanname teyitlerinin hõzlandõrõlmasõ konusunda, tüm Gümrük Başmüdürlüklerine, muhtelif tarih ve sayõlõ yazõlarõmõz ile, belge kapsamõnda yapõlan ithalatlar için alõnan teminatlarõn iadesinde, çõkõş gümrüklerinden alõnan teyide ilişkin işlemlerin azami 15 gün içerisinde sonuçlandõrõlmasõ ve bu konuda gecikmelere sebebiyet verilmemesinin sağlanmasõ konusunda gerekli talimat verilmiş olmakla birlikte, 248

261 modernizasyon projesi kapsamõnda gerçekleştirilen Gümrük Veri Ambarõ Sistemi (GÜVAS) tamamlanmõş ve Gümrük Başmüdürlükleri ve Gümrük Müdürlüklerine yaygõnlaştõrma aşamasõna gelmiştir. Söz konusu sistemin kullanõlmasõ ile teyit işlemlerinin otomasyon aracõlõğõyla alõnmasõnõ mümkün kõlacak program yazõlõmõ tamamlanmõş olup, gerekli alt yapõ eksiklikleri giderildikten sonra Başmüdürlüklerde bu yönde kurulum çalõşmalarõna geçilecektir. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Konu ile ilgili DTM nin görüşü:! Halen üzerinde çalõşõlmakta olan Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ-Gümrük Müsteşarlõğõ-İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterlikleri üçgeninde işlemlerin elektronik ortamda yapõlmasõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ ile işlemlere hõz kazandõrõlacağõ düşünülmektedir.! Ek Tebliğlerle belgelerin süreleri uzatõlarak, firmalarõn taahhüt hesaplarõnõn kapatõlmasõ hususunda özendirileceği düşünülmektedir. Konu ile ilgili Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõnõn görüşü: Dahilde İşleme Rejimi (DİR) ile ilgili olarak;! İhracatõ Teşvik Mevzuatõ çerçevesinde, yağlarda (zeytinyağõ hariç) uygulanmakta olan Dahilde İşleme Rejimi kapsamõnda ithalata devam edilmesi; ancak, yağlõk ayçiçeği tohumu hasadõ süresince ve Tarõm Satõş Kooperatifleri ve Birliklerin stoklarõnda ihtiyaç fazlasõ yağlõk ayçiçeği tohumu ile ham ayçiçek yağõ bulunduğu dönemlerde, ihracatçõlarõn yapmõş olduklarõ rafine ayçiçek yağõ ihracatlarõna karşõlõk, ülke stoklarõnõn bitmesini müteakip Dahilde İşleme İzin Belgelerinin düzenlenmesine imkan tanõnmasõ, Dahilde İşleme Rejiminin amacõna uygun işlemesinin etkili şekilde izlenmesi,! Dahilde İşleme İzin Belgeleriyle (DİİB) ilgili olarak; bu belgelerin kapatõlma süreleri içerisinde kapatõldõğõnõn belge ve firma bazõnda sõkõ takibi ve hesap kesim dönemlerinin uzun tutulmamasõ, toptan uzatmalarõn yapõlmamasõ ve gerekirse uygun bir ceza ile mükelleflerin gümrüklerini ödeyerek bu kapsamdaki mallarõn fiili ithalatõnõn gerekli gümrük tespiti yapõlmak kaydõyla sağlanmasõ, 249

262 ! DİİB in düzenlenmesinde, AB normlarõnõn kabul edilmesi ve mamulün Türkiye içerisindeki üretiminin yetersiz olmasõ, ülkemizde hammadde ve ara malõ fiyatlarõnõn yükselmesi nedeni ile mamul üretiminin ve ihracatõn cazip olmamasõ ve bunlarõ kanõtlayan belgelerin ibrazõ hususlarõnõn dikkate alõnmasõ,! Dahilde İşleme İzin Belgelerinin kapatõlmasõnda sahteciliğin ve kaçak ithalatõn önlenmesi ve bu kapsamdaki taahhütlerin düzgün takibi için, yapõlan ithalatlarõn ilgili gümrük idareleri tarafõndan aynõ gün içinde ilgili İhracatçõ Birliklerine ve DTM İhracat Genel Müdürlüğü ne bildirilmesi, gerekmektedir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Uygulanan teşviklerin ülkemiz ekonomisi için yararlõ olduğu düşünülmektedir. Varsa alternatif destek araçlarõ : Bulunmamaktadõr. Varsa gerekli hukuki düzenlemeler : Ek tebliğlerle gerekli düzenlemeler yapõlmaktadõr. Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Faydalananlarõn Değerlendirmesi Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar : Dahilde İşleme İzin Belgeleri süreleri içinde taahhüt hesaplarõnõn kapatõlmamasõ, Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Dahilde İşleme İzin Belgesi ihracat taahhüt hesaplarõnõn kapatõlmasõ ve bu belgenin düzenlenmesinin aynõ kurum tarafõndan yapõlmasõ, taahhüt hesabõnõn kapatõlmasõ sürecini kõsaltacaktõr. Varsa iyileştirme önerileri : Konu ile ilgili TİM ve Akdeniz İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterliğinin görüşü: Yukarõda Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ bölümünde belirtilen sorunun çözümü için, mevcut AKÇT anlaşmasõnõn ülke içerisinde yeterli hammadde üretimine ulaşana kadar uzatõlmasõ veya yassõ hadde mamullerinde uygulanan tarife kontenjanlarõnõn sanayicinin mağduriyetini giderici yönde arttõrõlmasõ veya üçüncü ülke ithalatlarõnda vergi oranlarõnõn asgari seviyelere çekilmesi gerektiği düşünülmektedir. 250

263 Konu ile ilgili TİM ve İstanbul İhracatçõ Birlikleri Genel Sekreterliğinin görüşü:! Dahilde İşleme İzin Belgesi ihracat taahhüt hesaplarõnõn kapatõlmasõ ve bu belgenin düzenlenmesinin aynõ kurum tarafõndan yapõlmasõ, taahhüt hesabõnõn kapatõlmasõ sürecini kõsaltacaktõr.! İhracatõn AB üyesi ya da ticaret anlaşmalõ ülkelerden birine yönelik olmasõ halinde, ithalatta sağlanan avantajõn da TEV olarak ödendiği hallerde herhangi bir teşvik unsurundan bahsedilemeyeceği tabiidir. Bu kabil durumlarõ da kapsamak üzere, indirimli teminat uygulamasõnda olduğu şekilde önceki yõllarda belirli ihracat rakamlarõna ulaşmõş firmalara yapmõş olduklarõ ihracata oranla enerji teşviği, ihracat rakamlarõndaki yükseliş ivmesine göre belirli sayõda firmaya SSK prim ödemelerinde indirim veya vergi indirimi ayrõca Türkiye nin ihracatõnõn az olduğu ülkelere yapõlan ihracatlarõn belirli bir düzeyi aşmasõ halinde ek teşvikler verilmesi hususlarõnõn verimi artõracağõ düşünülmektedir. Konu ile ilgili TOBB görüşü:! DİİB verilmesinde dikkate alõnacak kriterlere baz oluşturmak üzere, ilgili kamu ve özel sektör kurum ve kuruluşlarõnõn işbirliği ile ortak bir veri tabanõ oluşturulmalõdõr.! DİİB süreleri ile ek süreler, ilgili kamu ve özel sektörün işbirliği içerisinde belirlenmelidir.! DİİB kapsamõnda % 90 ihracat taahhüdünü gerçekleştiren firmalar için DİİB kapsamõnda ithal edilen % 10 luk bakiye eşya için DİR Kararõndaki eşyalarõn serbest dolaşõma girebilmesi yönünde düzenlemeler yapõlmalõdõr.! DİİB müracaatlarõnda alõş fiyatõ belirlenirken, -% 5, +% 5 marj konularak, ithal aşamasõnda oluşabilecek farklõlõk için revizeye gerek duyulmadan gümrük idareleri tarafõndan işlemler tamamlanmalõdõr. 251

264 252

265 IV-SERBEST BÖLGELER 253

266 SERBEST BÖLGELER Genel olarak, ülkenin siyasi sõnõrlarõ içinde olmakla beraber gümrük hattõ dõşõnda sayõlan, ülkede geçerli ticari, mali ve iktisadi alanlara ilişkin hukuki ve idari düzenlemelerin uygulanmadõğõ veya kõsmen uygulandõğõ, sõnai ve ticari faaliyetler için daha geniş teşviklerin tanõndõğõ ve fiziki olarak ülkenin diğer kõsõmlarõndan ayrõlan yerler olarak tanõmlanabilen serbest bölgeler, bir bölgesel kalkõnma politikasõ aracõ olmayõp bir dõş ticaret politikasõ aracõdõr sayõlõ Serbest Bölgeler Kanunu uyarõnca serbest bölgelerin kuruluş amaçlarõ; Türkiye de ihracat için yatõrõm ve üretimi artõrmak, yabancõ sermaye ve teknoloji girişini hõzlandõrmak, ekonominin girdi ihtiyacõnõ ucuz ve düzenli şekilde temin etmek, dõş finansman ve ticaret imkanlarõndan daha fazla yararlanmak olarak sayõlmõştõr. Söz konusu Kanun uyarõnca serbest bölgeler gümrük hattõ dõşõnda sayõlmaktadõrlar ve bu bölgelerde vergi, resim, harç, gümrük ve kambiyo mükelleflerine dair mevzuat hükümleri uygulanmamaktadõr. Türkiye'deki tam ve dar mükellef gerçek ve tüzel kişilerin serbest bölgedeki faaliyetleri dolayõsõyla elde ettikleri kazanç ve iratlar, Türkiye'nin diğer yerlerine getirildiğinin kambiyo mevzuatõna göre tevsiki halinde de, gelir ve kurumlar vergilerinden muaf olmakta işleticiler ve kullanõcõlar yatõrõm ve üretim safhalarõnda Bakanlar Kurulu'nca belirlenecek teşviklerden yararlandõrõlabilmektedirler. Serbest bölge firmalarõnõn, bu muafiyetlerden yararlanabilmeleri için Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü) ndan faaliyet türlerine göre 10 ile 30 yõl arasõnda geçerli süreyle faaliyet ruhsatõ almalarõ gerekmekte olup bu ruhsat ile kurumlar vergisi, gelir vergisi, katma değer vergisi ile her türlü vergi, resim ve harç muafiyetinden yararlanmaktadõrlar. Destek Programõnõn Adõ Serbest Bölgeler Kanunu Destek Programõnõn Amacõ Serbest Bölgeler Kanunu nun 1 inci maddesinde serbest bölgelerin kuruluş amaçlarõ; Türkiye de ihracat için yatõrõm ve üretimi artõrmak, yabancõ sermaye ve teknoloji girişini hõzlandõrmak, ekonominin girdi ihtiyacõnõ ucuz ve düzenli şekilde temin etmek, dõş finansman ve ticaret imkanlarõndan daha fazla yararlanmak olarak sayõlmõştõr. 254

267 Destek Programõnõn Hukuki Dayanağõ! tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan 3218 sayõlõ Serbest Bölgeler Kanunu ( tarih ve 4684 sayõlõ Resmi Gazete ile değişik)! tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõmlanan Serbest Bölgeler Uygulama Yönetmeliği ( tarih ve sayõlõ Resmi Gazete ve tarih ve sayõlõ Resmi Gazete ile değişik) Destek Programõnõn Süresi Kanunla tanõnan vergi muafiyet ve istisnalarõ için süre sõnõrlamasõ bulunmamaktadõr. Ancak serbest bölge firmalarõna faaliyet türlerine göre 10 ile 30 yõl arasõnda geçerli bir süreyle faaliyet ruhsatõ verilmesi nedeniyle söz konusu muafiyet ve istisnalarõn süresi de ruhsat süresiyle sõnõrlõ olmaktadõr. Destek Programõnõn Kaynağõ ve Miktarõ Tamamõyla vergi muafiyet ve istisnalarõna dayandõğõndan desteğe ilişkin kaynak olmasõ gerekmemektedir. Destek miktarõnõn belirlenmesi ise mümkün bulunmamaktõr Destek Programõnõn Uygulanmasõnda Kullanõlan Destek Araçlarõ : Vergi muafiyeti (kurumlar vergisi, gelir vergisi, katma değer vergisi ve her türlü vergi, resim ve harç muafiyeti) Uygulayan Kuruluşlar Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü) Faydalanan Hedef Kitle Serbest bölge faaliyet ruhsatõ sahibi firmalar Miktarõ ve Koşullarõ Anõlan muafiyetlerden yararlanabilmek için Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ ndan (Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü) faaliyet ruhsatõ almak gerekmektedir Destek Araçlarõnõn Etkinliğinin Değerlendirilmesi : - Rakamsal olarak getirisi : 2002 yõlõnda serbest bölgelerin ticari performansõnda yakalanan trend sonucunda, yõllõk ticaret hacmi yüzde 33.3 oranõnda bir artõşla

268 milyar dolara, dönemi kümülatif ticaret hacmi ise 63 milyar dolara ulaşmõştõr. Yatõrõmlar bir yana bõrakõlacak olursa, yalnõzca bu ticaretten sağlanan katma değer (diğer bir deyişle milli gelire katkõ) 3,4 milyar dolarõ bulmuştur. Yatõrõmlarõn tutarõ ise, 150 milyon dolardan fazlasõ yabancõ sermayeli olmak üzere, 500 milyon dolarõ aşmõş bulunmaktadõr. Diğer taraftan, serbest bölgelerde faaliyet gösteren tüm firmalarõn sayõsõ yüzde 9 artõşla 3,329 a ulaşõrken, üretici firmalar ortalamanõn iki katõ (yüzde 18) artõş göstererek 495 e çõkmõştõr. Bu faaliyetler sonucunda, döneminde Serbest Bölgeleri Tesis ve Geliştirme Fonu ve Serbest Bölgeler Özel Hesabõ kesintileri yoluyla serbest bölgelerden sağlanan toplam bütçe gelirleri 350 milyon dolarõ aşmõştõr. - Yõllar itibariyle Kamuya maliyeti : Serbest bölgelerde sağlanan vergi muafiyetlerinin kamu maliyesi üzerindeki etkisini vergi geliri kaybõ olarak nitelendirmek doğru olmayacaktõr. Zira, detaylõ açõklamasõ uygulayõcõ kuruluş değerlendirmesinde görüleceği üzere, esasõnda serbest bölgede faaliyet gösteren bir firmanõn katlandõğõ vergisel yük (fon ödemeleri) Türkiye deki benzer bir firmanõn katlandõğõndan çok farklõ değildir. - AB/DTÖ ye uygunluğu (Tanõm çerçevesinde) : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: Ülkemizde verilen teşvikleri hem DTÖ çerçevesinde hem de özel konumu nedeniyle AB tarafõndan belirlenen sõnõrlar içerisinde tanõmlamak zorunluluğu bulunmaktadõr. Bu kapsamda, serbest bölgelerde verilen vergisel nitelikli teşvikler DTÖ kurallarõ çerçevesinde incelendiğinde, bu teşviklerin ülke pazarõnõ izole etme amaçlõ satõş sõnõrlamalarõnõ kapsamamasõ (yurt içine ithalatta kõsõtlama getirilmemesi) ve serbest bölge teşviklerinin ithalatçõ ve ihracatçõ firmalar arasõnda sektörel ayrõm gözetilmeksizin uygulanmasõ nedeniyle DTÖ normlarõna uygun olduğu tespit edilmiştir. Diğer taraftan, yeni Gümrük Mevzuatõnda AB Gümrük Kodu nda yer alan serbest bölgelere ilişkin düzenlemelere paralel hükümler benimsenirken, AB Komisyonu ndan ülkemiz serbest bölgelerine tanõnan vergi istisnalarõnõn kaldõrõlmasõna yönelik ciddi bir baskõ gelmemiştir. AB nin bu konuda çok õsrarlõ olmamasõnõ, kendi içinde bazõ serbest 256

269 bölgelere uyguladõğõ istisnalara ve bu istisnai uygulamalara cömert teşviklerin tanõnmõş olmasõna bağlamak yanlõş olmayacaktõr. İrlanda nõn Shannon, İtalya nõn Trieste, Portekiz in Madeira, İspanya nõn Kanarya Adalarõ Serbest Bölgelerinin ülkemiz serbest bölgelerine tanõnan teşviklere benzer teşviklerle donatõlmõş olmasõ bunun en büyük kanõtõdõr. Konu ile ilgili Gümrük Müsteşarlõğõnõn görüşü: Bilindiği üzere AB Komisyonu tarafõndan hazõrlanan Türkiye nin 2002 yõlõ İlerleme Raporunda; Türkiye nin gümrük alanõnda Toplulukla uyumlu mevzuatõ uygulamada ciddi çaba gösterdiği, ancak, serbest bölgeler ve ekonomik etkili rejimlerin uygulanmasõnda çeşitli problemler tespit edildiği ifade edilmektedir. Raporda, Topluluk müktesebatõ ile büyük ölçüde uyumlu Gümrük Mevzuatõnõn çõkartõldõğõ ancak, müktesebata uyumlu hükümlerin etkin olarak uygulanmasõnõn, genellikle gümrük mevzuatõ ile çelişen sair mevzuatla engellendiği görüşüne yer verilerek, Üyelik Yükümlülüklerini Üstelenme Kapasitesi bölümünün, kõsa dönem öncelikler kõsmõnda; serbest bölgelerde mevzuat uyumunda ilerleme sağlanmamõş olduğu belirtilmektedir. Konu ile ilgili olarak, kamu kurum ve kuruluşlarõnõn; AB Müktesebatõnõn ulusal mevzuata aktarõlmasõ ve uygulanmasõ için gerekli idari düzenlemeleri ve personelin hizmet-içi eğitimini yapmalarõnõ ve AB Müktesebatõna uyum çerçevesinde görev alanlarõna giren konularõn etkin bir biçimde yürütülmesini ve karar alma süreçlerinde AB boyutunun da dikkate alõnmasõnõ sağlamak için mevcut idari yapõlarõ içinde gerekli düzenlemeleri yapmalarõnõ öngören, Bakanlar Kurulunun 2001/2129 sayõlõ Avrupa Birliği Müktesebatõnõn Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programõnõn Uygulanmasõ, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Kararõ na binaen tarih ve 22 sayõlõ Müsteşarlõğõmõz iç genelgesi ile bu konularda çalõşmalar yapmak üzere komiteler oluşturulmuştur. Söz konusu Genelge kapsamõnda AB Müktesebatõna uyum çalõşmalarõ yapmak üzere oluşturulan Komitelerden IV No. lu Teknik Komite tarafõndan, AB Gümrük Kodunu Kuran 2913/92 sayõlõ Konsey Tüzüğü ile 4458 sayõlõ Gümrük Kanunu arasõndaki uyumsuzluklarõn giderilmesini teminen kanun taslağõ hazõrlanmõştõr. 257

270 Söz konusu kanun taslağõnõn maddelerinin tümü, serbest bölgelerle ilgili olarak, AB Gümrük Kodunu Kuran 2913/92 sayõlõ Konsey Tüzüğünde yer alõp, 4458 sayõlõ Gümrük Kanununda bulunmayan maddelerdir. Nitekim, 2002 Yõlõ İlerleme Raporunun Üyelik Yükümlülüklerini Üstlenme Kapasitesi bölümü de göz önünde bulundurulmak üzere 4458 sayõlõ Gümrük Kanunu ile 3218 sayõlõ Serbest Bölgeler Kanununun bazõ maddelerinde değişiklik yapõlmasõna ilişkin Müsteşarlõğõmõzca yürütülen çalõşmalar, tarihinde Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ temsilcilerinin katõlõmõ ile yapõlan toplantõda değerlendirilmiştir. Diğer taraftan, ilgili Bakanlarõn ve kurum yetkililerinin katõlõmõ ile tarihinde Hazine Müsteşarlõğõ nda gerçekleştirilen Ekonomik Sorunlarõ Değerlendirme Kurulu Toplantõsõ nda serbest bölgelerin geleceği ve son durumun gözden geçirilmesi konusuna değinilmiş, konunun ilgili kurum ve kuruluş yetkililerince inceleneceği bir komisyon kurulmasõ ve mezkur komisyonun, komisyon çalõşmalarõnõn tamamlanmasõnõ müteakip anõlan Kurula sunmak üzere bir rapor hazõrlamasõ kararlaştõrõlmõştõr. - Mükerrer veya aynõ amaçlõ başka desteklerin olup olmadõğõ : Serbest bölgelerde bahse konu teşviklerle mükerrerlik teşkil eden başka bir destek bulunmamaktadõr. - Destek Programõ ve Destek Aracõna İlişkin Uygulayõcõ Kuruluşlarõn Değerlendirmesi Destek aracõndan beklenen faydanõn sağlanõp sağlanmadõğõ : Bugüne kadar çeşitli sektörlerde sõnai ve ticari faaliyetlerini sürdüregelen serbest bölgeler, ulaştõklarõ kapasite ve iş dünyasõndaki tanõnmõşlõk düzeyleriyle önemli bir dõş ticaret aracõ olma özelliğini kazanmõşlardõr. Ülkemizde 16 yõllõk kõsa geçmişine rağmen önemli bir mesafe kaydeden serbest bölgeler üzerinden tüm dünya ile ticari bağlantõlar kurulmaktadõr. Bu gelişmenin doğal sonucu olarak ticaret hacmi de sürekli artmaktadõr. Halen faaliyette olan 21 serbest bölgede ticaret hacmi 1997 yõlõnda 5,5; 1998 yõlõnda 7,7; 1999 yõlõnda 7,9; 2000 yõlõnda ise 11,3 milyar dolara ulaşmõştõr yõlõnda ise ekonomik krize rağmen 8,3 milyar dolarlõk ticaret hacmi gerçekleştirilmiştir yõlõ gerçekleşmesi ise 11,1 milyar dolar seviyesinde olmuştur. Ayrõca, son yõllarda serbest bölgeler üzerinden gerçekleşen ticaret, ülkemiz dõş ticaret hacminin yüzde 12 si ile 14 ü arasõnda değişmektedir. 258

271 Serbest bölgelerde 2002 yõlõ sonu itibariyle 557 si yabancõ sermayeli 3400 kullanõcõ firma faaliyet göstermekte ve kişi istihdam edilmektedir. Serbest bölgelerde 36 milyon dolarõ kamu kesimi, 464 milyon dolarõ ise serbest bölge işletici ve kurucu ve işletici şirketleri ile yatõrõmcõ kullanõcõ firmalardan oluşan özel kesim tarafõndan olmak üzere 2001 yõlõ sonu itibariyle toplam 500 milyon dolarlõk yatõrõm gerçekleştirilmiştir. Serbest bölgelerde dikkate değer diğer bir gelişme de, serbest bölge amaçlarõndan biri olan ihracat için üretimin artõrõlmasõna yönelik olarak bölgelerdeki ticaretin yapõsõndaki değişmedir. İhracat için üretim yapan firmalarõn oranõ arttõkça ve bu firmalar yatõrõm safhasõndan üretim ve pazarlama safhasõna geçtikçe bölgelerdeki ihracat yönlü ticaretin oranõ (Türkiye den serbest bölgelere ve serbest bölgelerden yurt dõşõna yapõlan satõşlarõn toplam ticaret içindeki payõ) yükselmiştir. Üretim yapan firmalarõn oranõ 1997 yõlõnda yüzde 9,3 ten 2002 yõlõnda yüzde 14,1 e yükselirken, ihracat yönlü ticaretin oranõ da 1998 yõlõnda yüzde 24 e, 2001 yõlõnda yüzde 31 e, 2002 yõlõnda ise yüzde 34 e yükselmiştir. Serbest bölgelerde vergi muafiyetleri uygulanmakla beraber, hatõrõ sayõlõr bir bütçe geliri de elde edilmektedir. Serbest bölge kullanõcõlarõndan alõnmakta olan Serbest Bölgeleri Tesis ve Geliştirme Fonu kesintileri neticesinde, Fonun kurulmuş olduğu 1985 yõlõndan 2001 yõlõ sonuna kadar toplam 270 milyon dolar gelir sağlanmõştõr. Söz konusu Fon 1992 yõlõnda bütçe içerisine alõnmõş olup, bu tarihten itibaren serbest bölgelere ilişkin harcamalar genel bütçeden tahsis edilen ödenekler çerçevesinde yapõlmaktadõr. Diğer taraftan, serbest bölgelerden kaynaklanan vergi geliri kaybõna ilişkin tartõşmalara õşõk tutmasõ için yapõlan çalõşmalar göstermiştir ki, bulunduklarõ sektöre göre değişmekle birlikte genel olarak serbest bölge firmalarõ üzerinde yüzde 30 ila 50 oranõnda vergi yükü bulunmaktadõr. Bu ise serbest bölgelerdeki vergi yükünün Türkiye dekinden farklõ olmadõğõnõ göstermektedir. Serbest bölgelerde 1988 ile 2001 yõlõ sonu arasõnda yaratõlan ticari katma değer 2,8 milyar dolar (firmalarõn gayrõ safi kazancõ), aynõ dönemde serbest bölgelerden elde edilen bütçe gelirlerinin toplamõ ise 270 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu çerçevede, serbest bölgelerden elde edilen bütçe gelirlerinin bölgelerde üretilen gayrõ safi kazanca oranõnõn yüzde 11 e tekabül ettiği görülmektedir. Buna karşõlõk aynõ 259

272 dönemde Türkiye nin GSMH si içinde toplam doğrudan vergilerin oranõnõn yüzde 8,53 olduğu görülmektedir. Üstelik, doğrudan vergilerin büyük bir bölümü Türk Lirasõ olarak, izleyen yõl içinde ve üç taksitte toplanõrken serbest bölgelerdeki kesinti ABD Dolarõ üzerinden ve işlemin gerçekleştiği anda yapõlmaktadõr. Uygulamada karşõlaşõlan sorunlar : 2002 yõlõnõn başlarõndan itibaren, serbest bölge teşviklerinin kaldõrõlacağõ yönünde basõnda sõkça yer alan haberler mevcut serbest bölge firmalarõnda tedirginlik yaratmakla kalmamõş, serbest bölgede yatõrõm yapmak isteyen bazõ yabancõ sermayeli şirketlerin serbest bölge yatõrõmlarõnõ askõya almalarõna, bazõlarõnõn ise ek yatõrõm kararlarõndan vazgeçmelerine yol açmõştõr. Akabinde, IMF ye verilen niyet mektubu çerçevesinde bu yönde çõkartõlan bir Bakanlar Kurulu Prensip Kararõ nda serbest bölge kazançlarõnõn belirli şartlar altõnda düşük oranda vergilendirileceği yönünde bir hükme yer verilmiştir. Yine son günlerde basõna yansõyan haberlere göre, Maliye Bakanlõğõnca yürütülen çalõşmalar kapsamõnda serbest bölgelere tanõnan vergi muafiyetinin yarõya indirilmesi planlanmaktadõr. Getirilmesi düşünülen düzenleme, vergi indirimlerinden yararlanabilmeyi ihracat performansõ kriterine bağlamasõ nedeniyle ithalatçõ ve ihracatçõ arasõnda ayrõm gözetmekte, böyle bir uygulama ise OECD ve AB bünyesinde yürütülmekte olan Zararlõ Vergi Uygulamalarõ kapsamõnda doğuracağõ ciddi sorunlarõn yanõnda, kaçõnõlmaz biçimde DTÖ nezdinde de ele alõnacak ve ürünlerimizin ihracatõnõn anti-damping vergisi gibi karşõ tedbir mekanizmalarõyla güçleştirilmesi sonucunu doğuracaktõr. Sorunlarõn giderilmesi için yapõlmasõ gerekenler : Daha önce de belirtildiği üzere, serbest bölgelerde sağlanan teşvikler DTÖ normlarõna uygun olup, 4458 sayõlõ yeni Gümrük Kanunu ile serbest bölgeler konusunda AB deki serbest bölge rejimine uyum büyük ölçüde sağlanmõş bulunmaktadõr. Türkiye nin bu aşamada serbest bölgeler konusunda daha fazla uyum sağlama yükümlülüğü bulunmamaktadõr. Zira, serbest bölge uygulamalarõna ilişkin daha ileri bir uyuma gidilmesi halinde, bölgelerin mevcut avantajlõ durumlarõnõ kaybedecek olmasõ ve mevcut kullanõcõ firmalarõn kazanõlmõş haklarõnõn ellerinden alõnmasõ söz konusu olduğundan, serbest bölgeler konusunda tam üyelik sonrasõnda kademeli bir uyumun müzakere konusu yapõlmasõnõn yerinde olacağõ düşünülmektedir. Bu çerçevede, serbest bölge uygulamalarõna ve genel 260

273 olarak ülkemizin dõş ticaretine zarar verici her türlü düzenlemeden kaçõnõlmasõnda yarar görülmektedir. Destek aracõnõn devam etmesinde yarar olup olmadõğõ : Yukarõdaki bilgiler çerçevesinde sağlanan teşviklerin devamõnõn ülkemiz ekonomisi için yararlõ olacağõ düşünülmektedir. Yararlõ değil ise nedenleri : Yararlõdõr. Varsa iyileştirme önerileri : İyileştirme önerisi bulunmamaktadõr. Varsa alternatif destek araçlarõ : Alternatif destek aracõ bulunmamaktadõr. Varsa gerekli hukuki düzenlemeler : Gerekli hukuki düzenlemeler yapõlmõştõr. Varsa gerekli kurumsal düzenlemeler : Gerekli hukuki kurumsal düzenlemeler yapõlmõştõr. HAZİNE MÜSTEŞARLIĞINCA SERBEST BÖLGELERE SAĞLANAN DESTEKLER Hazine Müsteşarlõğõ Teşvik ve Uygulama Genel Müdürlüğünce Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatõrõmlarõnda Devlet Yardõmlarõ Hakkõnda Karar uyarõnca KOBİ lerin serbest bölgelerde sadece imalat sektöründe yapacaklarõ yatõrõmlarõ için KOBİ teşvik belgesi düzenlenebilmekte ve bu yatõrõmlar için devlet yardõmõ olarak Bütçe kaynaklarõndan sabit yatõrõmõn aşağõda yer alan oranlarõnda yatõrõm kredisi öngörülebilmektedir. a) Mikro ölçekli işletmeler için % 40 b) Küçük ölçekli işletmeler için % 30 c) Orta ölçekli işletmeler için %

274 262

275 V-İHRACATIN FİNANSMANI 263

276 İHRACATIN FİNANSMANI Ülkemiz gibi gelişmekte olan ülkelerde ihracatõn finansmanõ, gerek mali piyasalarõn, gerek reel sektörün yapõsal sorunlarõ nedeniyle, ihracatçõlarõn karşõlaştõklarõ en büyük sorunlardan biri olarak karşõmõza çõkmaktadõr. Özellikle ülkemizde faaliyet gösteren firmalarõn büyük bir kõsmõnõ KOBİ'lerin oluşturduğu dikkate alõndõğõnda, firmalarõn özkaynaklarõndaki yetersizlikten dolayõ dõş kaynaklara bağõmlõ yapõsõ ve bankacõlõk kesiminin sahip olduğu yapõsal sorunlardan dolayõ reel kesime fon aktarmada güçlükler yaşamasõ, üretim ve ihracatõ doğrudan olumsuz yönde etkilemektedir. Ülkemizde ticari banka kredi faizlerinin yüksekliği ihracatçõlarõmõz için maliyeti arttõrõcõ bir unsur olarak uluslararasõ pazarlarda bir dezavantaj teşkil etmekte, bu durum ise, piyasa koşullarõna göre daha uygun olan Eximbank kredilerinin ihracatõn finansmanõndaki önemini daha da arttõrmaktadõr. Türk Eximbank õn kurulduğu 1987 yõlõndan bu yana ihracatõn finansmanõnda üstlendiği rolün özellikle ekonomimizde yaşanan kriz dönemlerinde artarak devam ettiği görülmektedir. Ancak, Eximbank'õn kaynaklarõnõn sõnõrlõ olmasõ, bankacõlõk sisteminin sağlõklõ bir yapõya kavuşturulmadan ihracatçõlarõmõzõn finansman zorluklarõnõn tamamõyla çözüme kavuşamayacağõnõ göstermektedir. Nitekim, 2000 yõlõnõn başõnda uygulanmaya başlanan ekonomik programla beraber ticari banka kredilerinin hacminin artmasõ ve faiz oranlarõnõn düşmesi Eximbank'õn ihracatõn finansmanõndaki ağõr yükünün hafiflemesine ve bu ağõr yükün ticari bankalarca da paylaşõmõna katkõda bulunmuştur. Ancak, Kasõm ve Şubat krizlerinden sonra mali kesimde yaşanan sorunlar, Eximbank' a yönelik kredi taleplerinin daha önceki kriz dönemlerinde olduğu gibi hõzla artmasõnõ beraberinde getirmiştir. Bu itibarla, ülkemizde makro ekonomik istikrarõn temini ve mali kesimde yapõsal reformlarõn tamamlanmasõ, reel sektörümüz için, diğer bir ifadeyle, sürdürülebilir bir ihracat artõşõ için büyük önem arzetmektedir. Bu gerçekten hareketle, Devlet Yardõmlarõnõ Değerlendirme Özel İhtisas Komisyonu raporunda ihracatõn finansmanõna ilişkin olarak Türk Eximbank faaliyetlerinin değerlendirilmesinde fayda görülmektedir. TÜRK EXİMBANK 31 Mart 1987 tarihli Resmi Gazete de yayõnlanan 3332 sayõlõ Kanun un verdiği yetkiye istinaden 21 Ağustos 1987 tarihli Resmi Gazete de yayõnlanan 87/

277 sayõlõ Bakanlar Kurulu Kararõ ile kurulan Türk Eximbank, gerek ihracatçõlara finansman imkanõ sağlayan kredi programlarõ, gerekse ihracatçõlarõn/müteahhitlerin politik ve ticari risklerden arõndõrõlmõş ortamlarda çalõşmalarõna imkan tanõyan sigorta ve garanti programlarõ ile ülkemiz ihracatõnõn desteklenmesinde özel bir öneme ve konuma sahip, ihracat finansmanõnda kurumsallaşmõş bir ihtisas bankasõdõr. Türk Eximbank'õn temel amacõ;! İhracatõn geliştirilmesi,! İhraç edilen mal ve hizmetlerin çeşitlendirilmesi,! İhraç mallarõna yeni pazarlar kazandõrõlmasõ,! İhracatçõlarõn uluslararasõ ticarette paylarõnõn artõrõlmasõ ve girişimlerinde gerekli desteğin sağlanmasõ,! İhracatçõlar ile yurt dõşõnda faaliyet gösteren müteahhitler ve yatõrõmcõlara uluslararasõ piyasalarda rekabet gücü ve güvence kazandõrõlmasõ,! Yurt dõşõnda yapõlacak yatõrõmlar ile ihracat maksadõna yönelik yatõrõm mallarõ üretim ve satõşõnõn desteklenerek teşvik edilmesidir. Türkiye'de ihracatõn kurumsallaşmõş tek asli teşvik unsuru olan Türk Eximbank õn, bu amaca yönelik olarak gerçekleştirdiği yõllõk faaliyetlerinin çerçevesi, Başbakan veya görevlendireceği Devlet Bakanõ nõn başkanlõğõnda, başlõca ekonomik birimlerin müsteşar seviyesindeki yöneticilerinden oluşan Türk Eximbank Yüksek Danõşma ve Kredileri Yönlendirme Kurulu tarafõndan onaylanan yõllõk programlarõnda belirlenmektedir. Yõllõk programlar ile genel veya ülke, sektör ve mal gruplarõ itibariyle verilen hedefler çerçevesinde, kredi, garanti ve sigorta program limitlerinin işlem bazõnda tahsisi konusunda Türk Eximbank Yönetim Kurulu ve Genel Müdürlük yetkilidir. Türk Eximbank õn Mevcut Programlarõ Türk Eximbank, 1987 yõlõndan bu yana;! Uygun koşullarda sağladõğõ kredi imkanlarõ! Politik/ticari riskleri teminat altõna alan sigorta ve garanti programlarõ 265

278 ile ihracatçõdan, dõş müteahhitlere, yatõrõmcõlara ve nakliyecilere kadar uzanan çok geniş bir yelpazede hizmet vermektedir. A- TÜRK EXİMBANK KREDİ PROGRAMLARI Türk Eximbank, ihracatçõlarõ, ihracata yönelik üretim yapan imalatçõlarõ ve yurt dõşõnda faaliyet gösteren girişimcileri kõsa, orta-uzun vadeli nakdi ve gayrõnakdi kredi programlarõ ile desteklemektedir. Ayrõca, vadeli satõş işlemlerini teşvik etmek ve bu yolla ihracat hacmini artõrmak, yeni ve hedef pazarlara girilmesini kolaylaştõrmak amacõyla vadeli ihracat alacaklarõnõ iskonto etmektedir. 1. KISA VADELİ İHRACAT KREDİLERİ: Türk Eximbank ihracatçõ ve ihracat bağlantõlõ mal üreten imalatçõ firmalara, özellikle ihracata hazõrlõk döneminde finansman gereksinimlerinin karşõlanmasõ amacõyla, kõsa vadeli ihracat kredileri tahsis etmektedir. Bu krediler TL ve döviz cinsinden, bankalar aracõlõğõyla veya doğrudan Türk Eximbank tarafõndan firmalara kullandõrõlmaktadõr. Kõsa Vadeli İhracat Kredileri kapsamõnda, Sevk Öncesi İhracat Kredi Programlarõ aracõ bankalar kanalõyla kullandõrõlõrken, Dõş Ticaret Şirketleri Kõsa Vadeli İhracat Kredisi Programlarõ, İhracata Hazõrlõk Kredileri (eski adõyla Performans Kredileri) ve KOBİ İhracata Hazõrlõk Kredileri doğrudan Türk Eximbank tarafõndan kullandõrõlmaktadõr. a. Sevk Öncesi İhracat Kredileri (SÖİK) Sevk Öncesi TL İhracat Kredisi (SÖİK-TL) Yararlanabilen Firmalar: Sektörel Dõş Ticaret Şirketleri (SDŞ), imalatçõlar, imalatçõ-ihracatçõlar ve ihracatçõ firmalardõr. Firma Limiti: Firma limiti 3 trilyon TL dõr. Kredi Tutarõ: Kredi tutarõ, FOB ihracat taahhüdünün % 100 ünün TCMB döviz alõş kuru üzerinden hesaplanan TL karşõlõğõdõr. 266

279 Vade: Kredinin vadesi azami 360 gündür. 360 gün vadeli kredilerin anaparasõ 180 günlük dönemlerde 2 eşit taksitte tahakkuk eden faiziyle birlikte tahsil edilir. Faiz Oranõ: Krediye uygulanacak faiz oranlarõ, piyasalardaki gelişmeler, ihracatçõlarõn rekabet gücü ve kaynak maliyetindeki değişmeler gözetilerek Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Aracõ bankalar, bu oranlarõn üzerine azami yõllõk 2 (iki) puan ilave ederek firmalara yansõtabilirler. İhracat Kredi Sigortasõ olan firmalara 4 puan faiz indirimi uygulanmaktadõr. Kullandõrõm şartõ:türk menşeli mallarõn serbest dövizle, kesin olarak ihracõ taahhüdü karşõlõğõnda kullandõrõlõr. Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi (SÖİK-DVZ) Yararlanabilen Firmalar: Sektörel Dõş Ticaret Şirketleri (SDŞ), imalatçõlar, imalatçõ-ihracatçõlar ve ihracatçõ firmalardõr. Firma Limiti: Firma limiti 10 milyon ABD Dolarõdõr. Kredi Tutarõ: FOB ihracat taahhüdünün % 100 ü kredilendirilir. Vade: Kredinin vadesi azami 360 gündür. 360 gün vadeli kredilerin anaparasõ 180 günlük dönemlerde tahakkuk eden faiziyle birlikte 2 eşit taksitte tahsil edilir. Faiz Oranõ: Krediye uygulanacak faiz oranlarõ, piyasalardaki gelişmeler, ihracatçõlarõn rekabet gücü ve kaynak maliyetindeki değişmeler gözetilerek Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Aracõ bankalar, bu oranlarõn üzerine azami yõllõk 0,75 puan ilave ederek firmalara yansõtabilirler. İhracat Kredi Sigortasõ olan firmalara 0,50 puan faiz indirimi uygulanmaktadõr. Kullandõrõm şartõ: Türk menşeli mallarõn serbest dövizle, kesin olarak ihracõ taahhüdü karşõlõğõnda kullandõrõlõr. -SÖİK KOBİ İhracat Kredisi- Aracõ bankalar, kendilerine Türk Eximbank tarafõndan tahsis edilen TL ve döviz bazõndaki Sevk Öncesi İhracat Kredileri Genel Limitlerinin en az % 30 unu KOBİ lere kullandõrmak zorundadõr. Türk Eximbank nezdinde; imalat sanayi sektöründe faaliyet gösteren, işyerinde 1-267

280 200 işçiye istihdam sağladõğõnõ SSK kayõtlarõ ile belgeleyen, arsa ve bina hariç, mevcut sabit sermaye tutarõ, son takvim yõlõ bilanço net değer itibariyle 2 milyon dolar karşõlõğõ TL yi aşmayan, küçük ve orta ölçekli imalatçõ ve imalatçõ-ihracatçõ firmalar KOBİ olarak değerlendirilmektedir. -SÖİK-KÖY İhracat Kredisi- Aracõ bankalarõn, kendilerine tanõnan TL limitlerinin % 5-25 ini kanuni veya iş merkezlerinin yanõsõra ekonomik ve ticari faaliyetlerini Kalkõnmada Öncelikli Yörelerde (KÖY) icra eden firmalara kullandõrma zorunluluğu vardõr. -SÖİK-KKTC İhracat Kredisi- KKTC nde yerleşik imalatçõ-ihracatçõ firmalarõn ihracatlarõnõn desteklenmesi amacõyla bu ülkede yerleşik iki bankaya tahsis edilen SÖİK limiti çerçevesinde kredi kullandõrõlmaktadõr. b. Dõş Ticaret Şirketleri (DTŞ) Kõsa Vadeli İhracat Kredisi Dõş Ticaret Şirketleri Kõsa Vadeli İhracat Kredisi, Dõş Ticaret Sermaye Şirketleri (DTSŞ) ve SDŞ nin ihracat faaliyetleri ile ilgili finansman ihtiyaçlarõnõ karşõlamak üzere Türk Lirasõ ve döviz cinsinden kullandõrõlõr. DTŞ Türk Lirasõ İhracat Kredisi Yararlanabilen Firmalar: Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ tarafõndan, DTSŞ ve SDŞ statüsü verilmiş ve kredibiliteleri Türk Eximbank tarafõndan olumlu bulunan ihracatçõ firmalardõr. Firma Limiti: Firmalarõn bir önceki takvim yõlõ performanslarõna bağlõ olarak ABD Dolarõ bazõnda tek bir limit belirlenir. Kredi Tutarõ: FOB ihracat taahhüdünün % 100 ünün TCMB döviz alõş kuru üzerinden hesaplanan TL karşõlõğõdõr. Vade: Kredinin vadesi 180 gündür. Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Sigortalõ olmasõ halinde faiz indirimi yapõlõr. 268

281 DTŞ Döviz İhracat Kredisi Yararlanabilen Firmalar: Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ tarafõndan, DTSŞ ve SDŞ statüsü verilmiş ve kredibiliteleri Türk Eximbank tarafõndan olumlu bulunan ihracatçõ firmalardõr. Firma Limiti: Türk Eximbank tarafõndan firmalarõn bir önceki takvim yõlõ performanslarõna bağlõ olarak belirlenir. Kredi Tutarõ: FOB ihracat taahhüdünün % 100 ünün Türk Eximbank tarafõndan tespit edilen döviz alõş kuru üzerinden hesaplanan TL karşõlõğõdõr. Vade: Kredinin vadesi azami 180 gündür. Faiz Oranõ:Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Sigortalõ olmasõ halinde faiz indirimi yapõlõr. c. İhracata Hazõrlõk Kredileri İhracata yönelik mal üreten imalatçõ ve ihracatçõlarõn uluslararasõ piyasalarda rekabet güçlerinin artõrõlmasõ ve ihracat projelerinin ihracata hazõrlõk aşamasõnda desteklenmesi amaçlanmaktadõr. Kredi, Türk Lirasõ ve döviz cinsinden, DTSŞ ve SDŞ dõşõndaki firmalara aracõ banka olmaksõzõn doğrudan kullandõrõlmaktadõr. İhracata Hazõrlõk TL Kredisi Yararlanabilen Firmalar: DTSŞ ve SDŞ hariç, imalatçõ/ihracatçõ, ihracatçõ veya ihracata yönelik mal üreten imalatçõ vasfõnõ haiz firmalardõr. Firma Limiti: Türk Lirasõ ve döviz kredilerinin toplamõ olmak üzere azami ABD Dolarõ olup, Türk Lirasõ limiti 3 trilyon TL ile sõnõrlõdõr. İhracata yeni başlayan firmalara kullandõrõlacak Türk Lirasõ ve döviz kredilerinin toplamõ ise azami ABD Dolarõ dõr. Kredi Tutarõ: FOB ihracat taahhüdünün % 100 ü kredilendirilmektedir. Vade: Kredinin vadesi azami 360 gündür. 360 gün vadeli kredilerin anaparasõ 180 günlük dönemlerde 2 eşit taksitte tahakkuk eden faiziyle birlikte tahsil edilir. Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Sigortalõ olmasõ halinde faiz indirimi yapõlõr. 269

282 İhracata Hazõrlõk Döviz Kredisi Yararlanabilen Firmalar: DTSŞ ve SDŞ hariç, imalatçõ/ihracatçõ, ihracatçõ veya ihracata yönelik mal üreten imalatçõ vasfõnõ haiz firmalardõr. Firma Limiti: Firma limiti, Türk Lirasõ ve döviz kredilerinin toplamõ olmak üzere azami ABD Dolarõ olup, bu tutarlar, firma performansõ ile bağlantõlõ ve nispi olarak Türk Eximbank tarafõndan belirlenmektedir. İhracata yeni başlayan firmalara kullandõrõlacak Türk Lirasõ ve döviz kredilerinin toplamõ ise azami ABD Dolarõ dõr. Kredi Tutarõ: FOB ihracat taahhüdünün % 100 ü kredilendirilmektedir. Vade: Kredinin vadesi azami 360 gündür. 360 gün vadeli kredilerin anaparasõ 180 günlük dönemlerde 2 eşit taksitte tahakkuk eden faiziyle birlikte tahsil edilir. Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Sigortalõ olmasõ halinde faiz indirimi yapõlõr. d. KOBİ İhracata Hazõrlõk Kredileri (KOBİ-İHK) Nisan 2003 de uygulamaya konulan bu program kapsamõnda, imalat sanayi alanõnda faaliyette bulunan ve 1 ila 200 arasõnda işçi istihdam ettiğini SSK kayõtlarõ ile belgeleyen (SSK son 4 aylõk bildirge ile), arsa ve bina hariç mevcut sabit sermaye tutarõ, son takvim yõlõ bilanço net değeri itibariyle 2 milyon ABD Dolarõ karşõlõğõ TL yi aşmayan KOBİ ler, ihracat taahhüdü karşõlõğõnda ve mallarõn serbest dövizle ihraç edilmesi koşulu ile kredilendirilir. Türk Lirasõ ve Döviz cinsinden kullandõrõlmakta olan Kredi için teminat olarak, anapara ve faizin % 50 si oranõnda banka teminat mektubu ile anapara tutarõnda teminat senedi alõnmaktadõr. Yararlanabilen Firmalar: İmalatçõ/ihracatçõ ve ihracata yönelik mal üreten imalatçõ vasfõnõ haiz KOBİ niteliğindeki firmalardõr. Firma Limiti: Türk Lirasõ ve Döviz Kredileri nin toplamõ olmak üzere azami ABD Dolarõ dõr. Kredi Tutarõ: FOB ihracat taahhüdünün % 100 ü kredilendirilmektedir. Vade: Kredinin vadesi 360 gün olup, 180 günlük dönemlerde faiz tahsil edilmektedir. 270

283 Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Sigortalõ olmasõ halinde faiz indirimi yapõlõr. Banka limitleri bu yeni programõn yaygõn kullanõmõnõ teminen yeniden düzenlenmiş ve bankalara tahsis edilen Kõsa Vadeli Teminat Mektubu Limitleri nin asgari % 30 unun, KOBİ lerin bankalardan talep edecekleri teminat mektuplarõnõn karşõlanmasõ amacõyla kullandõrõlmasõ zorunlu hale getirilmiştir. 2. ÖZELLİKLİ KREDİLER Türk Eximbank õn uyguladõğõ Özellikli Kredi Programlarõ, standart kredi ve garanti programlarõnõn dõşõnda kalan ancak bunlarõ tamamlayõcõ nitelikteki programlardõr. a. Sevk Öncesi Reeskont Kredisi Sevk Öncesi Reeskont Kredisi Programõ; imalatçõ, ihracatçõ ve imalatçõ-ihracatçõ firmalarõn ihracata hazõrlõk aşamasõnda finansman ihtiyaçlarõnõn karşõlanmasõ amacõyla Türk Eximbank a borçlu sõfatõyla düzenleyecekleri, Türk Eximbank nezdinde kõsa vadeli teminat mektubu limiti olan bankalardan birinin avalini taşõyan ve vadesine en fazla 180 gün kalmõş bonolarõn, Türk Eximbank tarafõndan TCMB reeskontuna götürülmesi suretiyle uygulanmaktadõr. Ancak, TCMB Kabul Finansmanõ Programõ kapsamõnda kredilendirilemeyen işlemlerden Türk Eximbank tarafõndan uygun bulunanlar Türk Eximbank kaynaklarõndan iskonto edilebilmektedir. Bu çerçevede, TCMB yurt dõşõ muhabir bankalarõ listesinde yer alan ve işlem bazõnda TCMB değerlendirmeleri sonucu uygun görülecek diğer yurt dõşõ bankalarca;! Amir banka sõfatõyla açõlmõş, gayrikabili rücu, akreditifli veya,! Aynõ bankalarõn aracõlõk edeceği vesaik mukabili ödeme şekline göre yapõlacak ihracat işlemlerine veya, Türk Eximbank değerlendirmeleri sonucu uygun bulunan;! Amir banka sõfatõyla açõlmõş, gayrikabili rücu, akreditifli veya,! Aynõ bankalarõn aracõlõk edeceği vesaik mukabili ödeme şekline göre yapõlacak ihracat işlemlerine veya, 271

284 ! Mal mukabili ödeme şekline göre yapõlacak ihracat işlemleri için düzenlenecek bonolara ilişkin reeskont talepleri dikkate alõnacaktõr. Yararlanabilen Firmalar: İmalatçõ, ihracatçõ ve imalatçõ-ihracatçõ firmalar yararlanabilir. Firma Limiti: 5 Trilyon TL dir. (Kõsa Vadeli İhracat Alacaklarõ İskonto Programõ kapsamõndaki işlemleri de kapsamak üzere) Destekleme Oranõ: % 100 dür. Vade: 120 gündür. (Türk Eximbank kaynaklarõndan kredilendirilecek işlemler için 180 gündür.) Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. İhracatlarõnõ Türk Eximbank Kõsa Vadeli İhracat Kredi Sigortasõ kapsamõna aldõran firmalara indirim uygulanõr. b. Kõsa Vadeli İhracat Alacaklarõ İskonto Programõ Sevk sonrasõ niteliğindeki Kõsa Vadeli İhracat Alacaklarõ İskonto Programõ kapsamõnda imalatçõ, ihracatçõ ve imalatçõ-ihracatçõlarõn, vadeli satõş olanaklarõnõn artõrõlmasõ suretiyle uluslararasõ piyasalardaki rekabet şanslarõnõn genişletilmesi ve ülke riskinden arõndõrõlarak yeni ve hedef pazarlara açõlmalarõnõn teşvik edilmesi amaçlanmaktadõr. Söz konusu program, T.C. Merkez Bankasõ nõn Banka Kabullerine İlişkin Reeskont İşlemleri esas ve şartlarõ doğrultusunda Türk Eximbank a tahsis etmiş olduğu limit çerçevesinde yürütülmekte olup, poliçe veya bonoya bağlõ kabul kredili ihracat işlemlerinden doğan alacaklarõn ve gayri kabili rücu vadeli ihracat akreditiflerine dayalõ alacaklarõn TCMB reeskontuna götürülmesi suretiyle iskonto edilir. TCMB kaynaklarõ kullanõmõ esas olmakla birlikte, TCMB tarafõndan kredilendirilemeyen işlemlerden uygun bulunanlar Türk Eximbank kaynaklarõndan iskonto edilir. Yararlanabilen Firmalar: İmalatçõ, ihracatçõ ve imalatçõ-ihracatçõ firmalar yararlanabilir. Destekleme Oranõ: % 100 dür. Vade: 180 gündür. (Türk Eximbank kaynaklarõndan kredilendirilecek işlemler için 180 gündür.) 272

285 Firma Limiti: 5 Trilyon TL dir. (Sevk Öncesi Reeskont Programõ kapsamõndaki işlemleri de kapsamak üzere) Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Türk Eximbank Kõsa Vadeli İhracat Kredi Sigortasõ kapsamõnda yapõlacak işlemlerde Bankacõlõk Hizmet Komisyonu nda indirim yapõlõr. c. Yurt Dõşõ Mağazalar Yatõrõm Kredisi İhracatta kalõcõ pazarlar edinilmesi ve net döviz girdisinin arttõrõlmasõnõ teminen Türk firmalarõnõn yurt dõşõnda marka tanõtõm faaliyetlerinin desteklenmesi amacõyla kendi markasõ ile yurt dõşõnda açacaklarõ mağazalarõn yatõrõm harcamalarõ ile değişik pazarlarda Türk menşeli her türlü tüketim malõ niteliğindeki ürünleri doğrudan pazarlamasõ amacõyla, herhangi bir ülkede değişik ürünlerin sergilendiği çeşitli bölümleri içeren satõş mağazalarõ veya bir ya da birden fazla firmanõn biraraya gelerek kuracaklarõ alõşveriş merkezleri oluşturulmasõna yönelik yatõrõm harcamalarõ finanse edilir. Yararlanabilen Firmalar: Krediden, krediye konu olan yatõrõm projesi Türk Eximbank tarafõndan uygun bulunan ve Türkiye de yerleşik, yurt içi ve yurt dõşõnda daha önce benzer işlerde deneyim sahibi olan firmalar yararlanabilir. Kredi Tutarõ: Kredi konusu proje için Türk Eximbank tarafõndan uygun görülen yurt dõşõ yatõrõm tutarõnõn azami % 85 i kredilendirilir. Vade: Azami 7 yõldõr. Ancak, kredi vadesi ve geri ödeme şartlarõ (geri ödemesiz dönem ve taksitlendirme) her bir proje bazõnda münferiden Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan proje bazõnda belirlenir. Kullandõrõm şartõ:kredi;! Kredi vadesi içerisinde Türk Eximbank tarafõndan tesbit edilen tutarda Türk ürünleri ihraç ve/veya satõşõnõn gerçekleştirilmesi ve! Krediye ilişkin Vergi Resim Harç İstisna Belgesi (VRHİB) taahhüdünün kapatõlmasõ taahhüdü karşõlõğõnda kullandõrõlõr. 273

286 Asgari Yatõrõm Tutarõ: Türk Eximbank tarafõndan incelenerek tespit edilen yurt dõşõ sabit tesis yatõrõm tutarõ ABD Dolarõ nõn altõnda kalan işlemler bu program kapsamõnda kredilendirilmez. d. Özellikli İhracat Kredisi Özellikli İhracat Kredisi programõ ile döviz kazandõrõcõ yurt dõşõ projelere ihracata hazõrlõk aşamasõnda orta vadeli finansman desteği sağlanarak imalatçõ/ihracatçõ firmalarõn uluslararasõ piyasalardaki rekabet güçlerinin artõrõlmasõ ve yeni ürünlerle yeni pazarlara girilmesinin teşvik edilmesi amaçlanmaktadõr. Program kapsamõnda, Türkiye de yerleşik ihracata yönelik mal üreten firmalarõn Türk Eximbank õn mevcut kredi programlarõ çerçevesinde kredilendirilemeyen ancak Türk Eximbank tarafõndan uygun bulunan projelerine orta vadeli finansman imkanõ sağlanmaktadõr. Kredi, ihracata yönelik otomotiv, elektronik eşya, dayanõklõ tüketim mallarõ gibi yüksek katma değer içeren sanayi malõ imal/ihraç eden, gemi inşa, komple tesis ve fabrika yapõmõnda faaliyet gösteren firmalar ile yeni pazarlara yeni ürün ihracõ gibi özellik arz eden ihracat projelerine destek sağlamak amacõyla, proje bazõnda belirlenen koşullarla kullandõrõlmaktadõr. Yararlanabilen Firmalar: Krediden Türkiye de yerleşik firmalar yararlanabilir. İhracata konu olan mallarõn asgari % 50 yerli katkõ oranõna sahip olmasõ gerekmektedir. Destekleme Oranõ: Proje bazõnda Türk Eximbank tarafõndan belirlenir ve destekleme oranõ üst limiti FOB ihracat taahhüdünün % 80 idir. Vade: Proje bazõnda belirlenir. Faiz Oranõ: Proje bazõnda Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. e. Gemi İnşa ve İhracõna Yönelik Teminat Mektubu Programõ Gemi inşa/ihraç edecek Türk firmalarõ lehine düzenlenecek teminat mektuplarõ ile alõcõ firma avans ödemelerinin gerçekleştirilmesine imkan sağlanmasõ, firmalarõn gemi inşa aşamasõndaki finansman ihtiyaçlarõnõn karşõlanmasõ, rekabet güçlerinin desteklenmesi, yurt dõşõndaki müşterileri ve kreditör kuruluşlar nezdindeki kredibilitelerinin arttõrõlmasõ hedeflenmektedir. Program kapsamõnda düzenlenecek 274

287 teminat mektuplarõ ile;! Geminin finansmanõ amacõyla inşa süresince alõcõ firma, alõcõnõn bankasõ/finans kurumu tarafõndan yapõlacak avans niteliğindeki ödemeler ve buna ilişkin doğabilecek faizler,! Proje konusu gemide kullanõlacak makina ve ekipmanlarõn vadeli ithalatõ ile vadeli yurtiçi tedarik işlemlerine ilişkin ödeme yükümlülükleri Türk Eximbank tarafõndan belirlenen limit çerçevesinde garanti kapsamõna alõnõr. Yararlanabilen Firmalar: Krediden Türkiye de yerleşik firmalar yararlanabilir. Destekleme Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan proje bazõnda belirlenir. Vade: Vade, her bir gemi için alõcõ ve satõcõ firmalar arasõnda imzalanmõş olan sözleşme esas alõnarak Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Teminat Mektubu Komisyonu: Proje bazõnda Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. f. Yurtdõşõ Müteahhitlik Hizmetlerine Yönelik Teminat Mektubu Programõ Türk müteahhitlik firmalarõnõn mevcut pazarlarda kalõcõlõğõnõn ve yeni pazarlara açõlmalarõnõn sağlanmasõ amacõyla yurt dõşõnda üstlenilen/üstlenilecek projeler teminat mektubu ile desteklenmektedir. Firma Limiti: Program kapsamõnda Türk bankalarõnõn kontrgarantisi karşõlõğõnda, bir firma lehine düzenlenecek toplam garanti tutarõ en fazla 25 Milyon ABD Dolarõ'dõr. Proje Limiti: Firma limitini aşmayacak şekilde işveren ihale makamõ ile yapõlmõş sözleşmede belirtilen tutarõn ya da ihale bedelinin azami % 25'ine kadar teminat mektubu verilmektedir. Ülke Limiti: Ülke bazõnda teminat mektubu tahsisi toplam program limitinin azami % 20'si kadar olabilmektedir. Tutar ve Vadesi: Talep edilen mektubun türü, ihale şartnamesi ya da sözleşme metni esas alõnarak işlem bazõnda Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. 275

288 3. DÖVİZ KAZANDIRICI HİZMETLER KAPSAMINDAKİ KREDİLER a. Uluslararasõ Nakliyat Pazarlama Kredisi (Karayolu) Uluslararasõ karayolu nakliyat firmalarõnõn finansman ihtiyaçlarõnõn karşõlanarak rekabet güçlerinin artõrõlmasõ ve bu yolla ülkenin döviz kaynaklarõnõn zenginleştirilmesi amacõyla uygulanmaktadõr. Taşõmacõlõk Hizmeti: Tüzel kişiliği haiz nakliyat firmalarõ tarafõndan;! Yurtdõşõna ihraç malõ götürülmesi,! Yurtdõşõndan yurtiçine ithal malõ getirilmesi,! Transit mal taşõmacõlõğõ yapõlmasõ Taşõmacõlõk Hizmeti olarak belirlenmiştir. Yararlanabilen Firmalar: Bir önceki takvim yõlõ itibariyle, navlun bedellerine ilişkin faturalar bazõnda en az ABD Dolarõ ya da muadili döviz tutarõnda taşõmacõlõk hizmeti gerçekleştiren, Vergi Resim Harç İstisnasõ Belgesi, C-2 yetki belgesi bulunan Türkiye de yerleşik uluslararasõ karayolu nakliyat firmalarõ bu krediden faydalanabilir. Firma Limiti: Firma limiti, geçmiş takvim yõlõ bazõnda gerçekleştirilen navlun girdisinin % 10 u ile sõnõrlõ olup, her halükarda kredi riski ABD Dolarõ nõ aşamaz. Kredi Tutarõ: Firma limitini aşmamak kaydõyla kredi süresi içinde gerçekleştirilecek navlun hizmetinin % 100 ü kredilendirilir. Kredi Vadesi: Kredi vadesi, Vergi Resim Harç İstisnasõ Belgesi süresi ile sõnõrlõ kalmak kaydõyla azami 360 gündür. 360 gün vadeli kredilerin anaparasõ 180 günlük dönemlerde 2 eşit taksitte tahakkuk eden faiziyle birlikte tahsil edilir. Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. b. Uluslararasõ Nakliyat Pazarlama Kredisi (Denizyolu) Uluslararasõ denizyolu nakliyat firmalarõnõn finansman ihtiyaçlarõnõn karşõlanarak rekabet güçlerinin artõrõlmasõ ve bu yolla ülkenin döviz kaynaklarõnõn zenginleştirilmesi amaçlanmaktadõr. 276

289 Yararlanabilen Firmalar: Bir önceki takvim yõlõ itibariyle, navlun bedellerine ilişkin faturalar bazõnda en az ABD Dolarõ ya da muadili döviz tutarõnda taşõmacõlõk hizmeti gerçekleştiren, Vergi Resim Harç İstisnasõ Belgesi bulunan, Türk Gemi Sicili ne kayõtlõ gemiler ve/veya yabancõ bayraklõ gemilerin kiralanmasõ yoluyla hizmet ihracõ yapan Türkiye de yerleşik uluslararasõ denizyolu nakliyat firmalarõ bu krediden faydalanabilir. Firma Limiti: Firma limiti, geçmiş takvim yõlõ bazõnda gerçekleştirilen navlun girdisinin % 10 u ile sõnõrlõ olup, her halükarda kredi riski ABD Dolarõ karşõlõğõnõ aşamaz. Kredi Tutarõ: Firma limitini aşmamak kaydõyla kredi süresi içinde gerçekleştirilecek navlun hizmetinin % 100 ü kredilendirilir. Kredi Vadesi: Kredi vadesi, Vergi Resim Harç İstisnasõ Belgesi süresi ile sõnõrlõ kalmak kaydõyla azami 360 gündür. 360 gün vadeli kredilerin anaparasõ 180 günlük dönemlerde 2 eşit taksitte tahakkuk eden faiziyle birlikte tahsil edilir. Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. c. Turizm Pazarlama Kredisi Turizm Pazarlama Kredisi programõ ile tanõtõm ve pazarlama faaliyetlerinin finanse edilmesi suretiyle seyahat acentelerimizin yabancõ pazarlarda güçlenerek büyük ölçekli tur operatörleri haline gelmelerinin sağlanmasõ ile turizm döviz girdilerinin artõrõlarak ödemeler dengesine katkõda bulunulmasõ amaçlanmaktadõr. Kredi TL ve döviz cinsinden kullandõrõlmaktadõr. Yararlanabilen Firmalar: Bir önceki takvim yõlõ itibariyle, bankalarca düzenlenmiş döviz alõm belgesi bazõnda yurda en az ABD Dolarõ ya da muadili tutarda döviz getirdiğini tevsik eden tüzel kişiliği haiz ticaret şirketi şeklinde faaliyet gösteren;! TÜRSAB üyesi, A grubu seyahat acenteleri (yabancõ seyahat acenteleri ile bunlarõn Türkiye de bulunan şubeleri hariç),! Ticari hava taşõma işletmeciliği yapmaya ilişkin, T.C. Ulaştõrma Bakanlõğõ işletme ruhsatõ sahibi Türkiye ye yurt dõşõndan yolcu taşõyan Türkiye de mukim özel havayolu şirketleri krediden faydalanõr. 277

290 Firma Limiti: Pazarlama projesi tutarõnõn % 80 i ile sõnõrlõ olmak üzere döviz girdisi tutarõnõn % 10 u olarak belirlenmiştir. Ancak, kredi riski her halükarda ABD Dolarõ nõ aşamamaktadõr. Vade: Kredi vadesi, Vergi Resim Harç İstisnasõ Belgesi süresi ile sõnõrlõ kalmak kaydõyla azami 360 gündür. 360 gün vadeli kredilerin anaparasõ 180 günlük dönemlerde 2 eşit taksitte tahakkuk eden faiziyle birlikte tahsil edilir. Faiz Oranõ: Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. d. Döviz Kazandõrõcõ Hizmetler Kredisi Döviz Kazandõrõcõ Hizmetler Kredisi programõ Türkiye de yerleşik firmalarõn! Yurtdõşõnda gerçekleştirecekleri döviz kazandõrõcõ hizmetler ile! Yurtdõşõna ihraç edilecek proje niteliğindeki yazõlõm, projelendirme ve danõşmanlõk gibi hizmetlerin finansmanõna yönelik olarak uygulamaya konulmuştur. Yararlanabilen Firmalar: Türk Eximbank tarafõndan yapõlacak istihbarat ve değerlendirme çalõşmasõ sonunda mali analiz, ticari etik açõsõndan yeterli görülen ve ilgili alanlarda faaliyet gösteren firmalar bu programdan yararlandõrõlõr. Firma Limiti: Azami 4 milyon ABD Dolarõ dõr. Proje Limiti: Firma limitini aşmamak kaydõyla belirlenecek olan proje limiti, hizmet veren ve hizmet alan firmalar arasõnda imzalanan sözleşme hükümleri dikkate alõnarak ve söz konusu sözleşme bedelinin % 85 ini aşmamak kaydõyla proje bazõnda Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Proje konusu sözleşme hükümlerinde hizmet veren firmaya avans ödenmesi öngörülmüş ise proje limiti, sözleşme bedelinden avans tutarõ düşüldükten sonra kalan tutarõn azami % 85 i olacak şekilde belirlenecektir. Vadesi: Proje bazõnda Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Faiz Oranõ: İşlem bazõnda Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. 278

291 4. İHRACAT FİNANSMANI ARACILIK KREDİSİ Türk Eximbank, ihracat sektöründe faaliyet gösteren imalatçõ firmalarõn kõsa/orta vadeli işletme sermayesi ve ihracat amaçlõ yatõrõmlarõnõ destekleyerek rekabet güçlerinin artõrõlmasõ ve kalõcõ ihracat artõşõnõn sağlanmasõna katkõda bulunmak amacõ ile Dünya Bankasõ ile 2 Ağustos 1999 tarihinde imzalanan Anlaşma kapsamõnda yaklaşõk 250 milyon ABD Dolarõ tutarõnda İhracat Finansmanõ Aracõlõk Kredisi sağlamõştõr. Söz konusu tutarõn, 100 milyon ABD Dolarõ tutarõndaki kõsmõ Anlaşma tarihinden itibaren, bakiye 150 milyon ABD Dolarõ tutarõndaki kõsmõ ise Bankacõlõk Sektörü nde yeni düzenlemelerin Dünya Bankasõ nca onaylanmasõ sonucunda Şubat 2001 itibariyle kullanõma açõlmõştõr. Kredi, Dünya Bankasõ tarafõndan belirlenen bankalar aracõlõğõyla kullandõrõlmakta olup, aracõ bankalara açõlan kredinin vadesi 3 yõl ödemesiz dönem olmak üzere toplam 5 yõldõr. Krediden yararlanabilecek bir firma için üst limit 10 milyon ABD Dolarõ dõr. Firmalara uygulanacak faiz oranõ ve vade bankalar tarafõndan serbestçe belirlenecektir. Kredi kullanõcõsõ firmanõn;! Borç/Özkaynak Oranõnõn azami 80/20 veya istisnai bazda Dünya Bankasõ nõn ön onayõnõn alõnmasõ kaydõyla azami 85:15,! Borç Servis Oranõnõn 1,3 olmasõ gerekmektedir. Destekleme Oranõ; ithalatõn ve fabrika çõkõşlõ yerel harcamalarõn % 100 ü, diğer yerel harcamalarõn % 85 idir. Desteklenecek ihracat ve yatõrõm projelerinin;! Ülkemiz çevre mevzuatõna uyumlu, Dünya Bankasõ çevre kurallarõna paralel,! Dünya Bankasõ satõnalma/ihale usul ve esaslarõna uyumlu olmasõ şartõ aranõr. 5. İSLAM KALKINMA BANKASI KAYNAKLI KREDİLER Türk Eximbank, ihracatçõlara sunduğu finansman imkanlarõnõ artõrma gayreti içerisindedir. Bu çerçevede, İslam Kalkõnma Bankasõ (İKB) ile işbirliği içerisinde sevk sonrasõ ihracat finansmanõ ve ithalat finansmanõ programlarõna Türkiye Milli Acentasõ 279

292 konumunda aracõlõk yapmaktadõr. Söz konusu programlar esas olarak, İslam ülkeleri arasõndaki ticaret hacmini geliştirmek üzere yürürlüğe konulmuştur. a. İhracat Finansmanõ Programõ İKB ile Türk Eximbank arasõnda 1988 yõlõnda imzalanmõş olan anlaşma uyarõnca, İKB bünyesindeki finansman programlarõndan İhracat Finansmanõ Programõ'na Türk Eximbank aracõlõk etmektedir. Söz konusu program, alõcõ kredisi niteliğindedir. Anõlan finansman programõnõn ihracatçõlarõmõzõn kredili satõş olanaklarõ ile mevcut ve yeni pazarlarda rekabet imkanlarõnõ arttõrabileceği düşünülmektedir. İhracat Finansmanõ Programõ - Aracõlõk İşlemleri Türk Eximbank õn aracõlõk etmekte olduğu işlemlerde İslam Konferansõ Teşkilatõ (İKT) üyesi ülkelerde mukim ithalatçõlarõn riski İKB tarafõndan üstlenilmekte olup, kredi onay yetkisi İKB'na aittir. Programdan yararlanmak isteyen Türk ihracatçõlarõnõn Türk Eximbank a başvuruda bulunmalarõ gerekmekte olup, Türk Eximbank tarafõndan yapõlan inceleme sonucunda olumlu bulunan başvurular, İKB'na gönderilmektedir. Mal bedeli, akreditif tahtõnda gerçekleştirilen sevkõyatõ müteakip İKB tarafõndan ihracatçõya ödenmektedir. İKB tarafõndan yapõlan son düzenlemelerle İKT üyesi ülkelere gerçekleştirilecek ihracatlarõn yanõsõra İKT tarafõndan ilan edilen boykot kapsamõndaki ülkeler hariç olmak üzere tüm ülkelere yapõlacak ihracatlarõn da program kapsamõnda finansmanõ mümkün hale getirilmiştir. İKT üyesi ülkelere gerçekleştirilecek ihracatlarõn yanõsõra İslam ülkesi olmayan diğer ülkelerde mukim ithalatçõlara Türkiye'den yapacaklarõ ithalat işlemleri için orta vadeli finansman imkanõ sağlayarak, ihracatõn desteklenmesi amaçlanmaktadõr. Yararlanabilen Firmalar: En az % 30 oranõnda İKT üyesi ülkelerden sağlanan girdi içeren mallarõn ihracõnõ gerçekleştiren ihracatçõlar krediden yararlandõrõlõr. Vade: Tarõm ürünleri için 6 ay, tüketim mallarõ için 24 ay, hammadde ve ara mallarõ için 36 ay, yatõrõm mallarõ için 60 aydõr. Kredi Nasõl Kullandõrõlõr: Krediden yararlanmak isteyen ihracatçõ, öncelikle ithalatçõ ile anlaşma yapar. İthalatçõya işlemin bu programdan finanse edilebileceğini satõş şartlarõ ile birlikte teklif eder ve ithalatçõnõn bu teklifi kabul ettiğini sözleşme ya da niyet mektubu ile belgeler. İhracatçõ aynõ zamanda, Türk Eximbank'tan temin edeceği 280

293 başvuru formu ve eklerini hazõrlayarak, doğrudan Türk Eximbank'a başvurur. Destekleme Oranõ: İhracat tutarõnõn % 100 üdür. Kredinin Maliyeti: İthalatçõnõn İKB na ödeyeceği yõllõk mark-up oranlarõ; 12 aylõk LIBOR + Risk Primi olarak uygulanacaktõr. "Risk Primi" ithalatçõ ülke ve alõcõnõn değerlendirilmesi sonucu işlem bazõnda belirlenmektedir. İhracat Finansmanõ Programõ - Limit Kapsamõndaki İşlemler Türk Eximbank anõlan program kapsamõnda yürütmekte olduğu aracõlõk faaliyetlerinin yanõsõra, İKB'ndan temin etmiş olduğu limit çerçevesinde; ithalatçõ riskini doğrudan üstlenmek suretiyle de İKT üyesi ülkelere gerçekleştirilecek ihracatlarõn yanõsõra İslam ülkesi olmayan diğer ülkelere yönelik ihracata da finansman desteği sağlamaktadõr. Söz konusu program kapsamõnda, ihracat bedelinin ödenmesine ilişkin fon ihtiyacõ İKB tarafõndan sağlanmaktadõr. Destekleme Oranõ: İhracat tutarõnõn azami % 85 i finanse edilir. Kredinin Maliyeti: İthalatçõnõn İKB na ödeyeceği yõllõk mark-up oranlarõ; 12 aylõk LIBOR+Risk Primi olarak uygulanacaktõr. "Risk Primi" ithalatçõ ülke ve alõcõnõn değerlendirilmesi sonucu işlem bazõnda belirlenmektedir. Rambursman Komisyonu: İhracatçõ, Türk Eximbank tarafõndan işlem bazõnda belirlenen rambursman komisyonunu ödemek durumundadõr. Bu prim ihbar bankasõnõn rambursman talebini müteakip Türk Eximbank hesaplarõna defaten ödenir. Geri Ödeme Garantisi: Geri ödeme garantisi, ihracatçõnõn kullandõğõ kredinin vadesinde geri ödeneceğine ilişkin olarak Türk Eximbank tarafõndan kabul edilen bir bankanõn ithalatçõ lehine vereceği garanti mektubudur. b. İhracata Yönelik İthalat Finansman Kredisi (ITFO Line) İKB bünyesinde yürütülmekte olan bu program kapsamõnda, ihracatçõlarõn İKT'na üye olan veya olmayan diğer ülkelerden yapacaklarõ ithalatõn finansmanõ amacõyla Türk Eximbank a İKB tarafõndan Euro tutarõnda bir limit tahsis edilmiştir. Program kapsamõnda; ihraç konusu malõn üretiminde girdi olarak kullanõlan ara mallarõ ve hammaddelerin ve ihracata yönelik üretimin gerçekleştirilmesinde kullanõlacak yatõrõm mallarõnõn ithalatõna finansman desteği sağlanmasõ söz konusudur. 281

294 Yararlanabilen Firmalar: İmalatçõ/ihracatçõ veya ihracata yönelik mal üreten imalatçõ vasfõnõ haiz firmalar, ithal edilecek mallarõn, ihracata yönelik mallarõn üretiminde kullanõlmasõ şartõ ile Türk Eximbank a ihracat taahhüdünde bulunarak krediden yararlanabilmektedirler. Destekleme oranõ: Finanse edilecek ithalat işlemlerinde ithalat tutarõnõn azami % 80 idir. Firma Limiti: Kredi kapsamõnda finanse edilecek her bir işlem için alt ve üst limitler sõrasõyla; Euro ile Euro arasõndadõr. Vade: İthalatõ finanse edilecek mallar ve tanõnacak kredi vadeleri işlem bazõnda Türk Eximbank tarafõndan belirlenmekte olup, vade 9 ay ila 30 ay arasõnda değişmektedir. B. TÜRK EXİMBANK ÜLKE KREDİ/GARANTİ PROGRAMLARI Türk Eximbank, 1989 yõlõndan bu yana Türkiye nin dõş politikasõ ve ekonomik hedefleri çerçevesinde önem arzeden ülkelerle kalõcõ ve uzun süreli ilişkilerin tesis edilebilmesine hizmet etmek amacõyla, bu ülkelerde Türk yüklenicileri tarafõndan gerçekleştirilecek projelere Ülke Kredi/Garanti Programõ çerçevesinde finansman desteği sağlamaktadõr. Türk Eximbank, bu program aracõlõğõyla yurtdõşõnda projeler üstlenen firmalarõmõzõ riskten arõndõrarak, onlara gelişen piyasalarda rekabet etme ve yeni pazarlara açõlma olanağõ sağlamakta, ayrõca Türkiye nin ihraç ürünlerinin çeşitlendirilmesine de katkõda bulunmaktadõr. Ülke Kredi/Garanti Programlarõ kapsamõnda 2002 yõlõ sonu itibariyle 22 ülkeye yaklaşõk olarak 3 milyar dolar tutarõnda kredi açõlmõş ve kullandõrõlan kredi tutarõ 2,1 milyar dolarõ aşmõştõr. Bu tutarõn 1,7 milyar dolarõ tahsil edilmiştir. Türk Eximbank, Türk yüklenici tarafõndan üstlenilen bir proje için ilgili kredi borçlusuna;! Doğrudan kredi ya da,! Projeyi fonlayacak ticari bankalara veya uluslararasõ kredi kuruluşlarõna, kredinin geri ödenmeme riskine karşõ garanti verilerek gayri nakdi kredi de açabilmektedir. 282

295 İhracatçõnõn/yüklenicinin Türk Ticaret Kanunu na göre kurulmuş bir şirket olmasõ, mali yapõsõnõn sağlam ve ticari itibarõnõn yüksek olmasõ, benzer projelerde deneyimli olmasõ beklenmektedir. Türk yüklenici, gerçekleştirilecek olan projede, ana müteahhit firma statüsünde olabileceği gibi, proje için oluşturulacak ortaklõğõn/uluslararasõ konsorsiyumun ortağõ veya taşeronu da olabilmektedir. Ayrõca, ihracatõ yapõlacak mallarõn en az % 50 yerli katkõ/katma değer oranõ taşõdõğõnõn Ticaret ve/veya Sanayi Odasõ nca tescil edilmesi gerekmektedir. Projenin gerçekleştirileceği ülke hükümetinden kredi anapara ve faiz geri ödemelerini garanti altõna almak amacõyla Devlet Garanti Mektubu alõnmasõ esastõr. Projenin, kredi açõlacak ülkenin önceliklerine ve iki ülke arasõndaki ekonomik ilişkilerin geliştirilmesine yönelik olmasõ tercih nedenidir. Projenin Türkiye katkõsõnõn yüksek olmasõ, ihraç mallarõnõn çeşitlendirilmesine ve katma değeri yüksek ürünlerin ihracõna katkõ sağlamasõ beklenmektedir. Projenin teknoloji aktarõmõna ve yüksek oranda döviz cinsinden net fon yaratma yeteneğine sahip olmasõ tercih edilmektedir. Kimler yararlanabilir: Türk Eximbank õn kredi/garanti limiti uygun olan ülkelerde, borçlu ülke tarafõndan tayin edilen muhatap bankalar veya resmi kurum/kuruluşlar programdan yararlanabilir. Vade: Toplam vade, ödemesiz dönem de dahil olmak üzere 8 yõlõ aşmamaktadõr. Faiz oranõ: Faiz oranõ LIBOR+marj dõr. Söz konusu marj, kredinin vadesi, borçlu ülkenin riski ve Türk Eximbank õn fonlama maliyetleri dikkate alõnarak belirlenir. Destekleme oranõ: Türkiye den temin edilecek mal ve hizmetlerin % 85 ini aşmamak üzere Türk Eximbank tarafõndan belirlenir. Projelerde Yabancõ Finansman Kurumlarõ İle İşbirliği Olanaklarõ: Türk Eximbank, proje finansmanõna verdiği önemin bir sonucu olarak, Türk müteşebbislerinin söz konusu ülkelerde gerçekleştirecekleri projelere yeterli finansman imkanõ sağlamak amacõyla dünyanõn tanõnmõş kredi kuruluşlarõyla (US Eximbank/ABD, EDC/Kanada, COFACE/Fransa, HERMES/Almanya, OND/Belçika, IFTRIC/Israil, Eximbank of China/Çin Halk Cumhuriyeti, MECIB/Malezya, NEXI/Japonya) işbirliği anlaşmalarõ imzalamõştõr. Türk Eximbank, söz konusu kuruluşlar ile ortak finansmana girebileceği projelere öncelik tanõmaktadõr. Ayõca ihracat sektörüne sunulan kaynaklarõn 283

296 artõrõlmasõ ve uluslararasõ proje finansmanõ deneyimlerinden yararlanõlmasõ amacõyla Dünya Bankasõ ve EBRD ile işbirliği yapõlmaktadõr. C. TÜRK EXİMBANK SİGORTA PROGRAMLARI 1989 yõlõnda uygulamaya başlanan ihracat kredi sigortasõnõn temel amacõ, ihracatçõnõn ihraç ettiği mal bedelini ticari ve politik risklere karşõ belirli oranlarda teminat altõna almaktõr. Bu temel işlevin yanõ sõra, ihracatçõnõn poliçeyi teminat olarak göstererek ticari bankalardan kredi teminine de imkan sağlanmaktadõr. Türk Eximbank, kõsa vadeli ihracat kredi sigortasõ kapsamõnda Kõsa Vadeli İhracat Kredi Sigortasõ Programõ, orta ve uzun vadeli ihracat kredi sigortasõ kapsamõnda ise Spesifik İhracat Kredi Sigortasõ Programõ, Spesifik İhracat Kredi Sigortasõ Sevk Sonrasõ Politik Risk Programõ ve Spesifik İhracat Kredi Sigortasõ Sevk Sonrasõ Kapsamlõ Risk Programõ uygulamaktadõr. 1. KISA VADELİ İHRACAT KREDİ SİGORTASI Kõsa Vadeli İhracat Kredi Sigortasõ programõnõn amacõ, bir taraftan ihracatçõlarõn kõsa vadeli satõşlarõna ilişkin ihracat bedellerini ticari ve politik risklere karşõ belirli limitler dahilinde teminat altõna alarak ihracatõ teşvik etmek ve yönlendirmek, diğer taraftan da poliçenin teminat gösterilmesiyle ticari bankalardan ihracat kredisi teminini kolaylaştõrmaktõr. Program kapsamõnda 170 den fazla ülkeye yönelik sevkõyat, sigorta teminatõ altõna alõnabilmekte ve ülkeler riskliliklerine göre 7 grupta toplanmaktadõr. Yararlanabilen firmalar: T.C. Ticaret Kanunu hükümlerince kurulmuş ihracatçõ, imalatçõ-ihracatçõ, Dõş Ticaret Sermaye Şirketi ve Sektörel Dõş Ticaret Şirketleri. Destekleme Oranõ: Ticari ve politik risklerden kaynaklanan zararlarõn azami % 90 õ tazmin edilmektedir. Vade: Azami 360 gün. Tazminat oranõ: Doğacak zararõn % 90 õdõr. Prim oranõ: Prim oranlarõ, alõcõnõn bulunduğu ülkenin risk grubuna, alõcõnõn türüne, ödeme şekline ve vadeye göre binde 1,9 ile yüzde 4 arasõnda değişmektedir yõlõnda, Kõsa Vadeli İhracat Kredi Sigortasõ Programõ na olan talebin 284

297 sürekliliğinin sağlanmasõ, ihracatçõlarõn sigorta kaynaklõ maliyetlerinin asgari seviyeye indirilmesi amaçlarõnõn yanõsõra artan rekabet koşullarõ da dikkate alõnarak % 5 ile % 15 aralõğõnda prim indirimi uygulamasõ başlatõlmõştõr. 2. ORTA VE UZUN VADELİ İHRACAT KREDİ SİGORTA PROGRAMI -Spesifik İhracat Kredi Sigortasõ Programõ- Amacõ, ihracatçõlarõn tek bir satõş sözleşmesine bağlõ olarak 5 yõla kadar vadeli ödeme koşuluyla yapacaklarõ sermaye malõ ihracõndan doğan alacaklarõnõ sevk öncesi ve sevk sonrasõ dönemlerde ticari ve politik risklere karşõ teminat altõna almak ve teminat altõna alõnan ihracat işlemi ile ilgili olarak ticari bankalardan finansman teminine imkan sağlamaktõr. Kapsamõ: Motorlu taşõt araçlarõ, gemiler, tarõm ve madencilik araç ve gereçleri, haberleşme araçlarõ, inşaat makinalarõ, kompresörler, torna tezgahlarõ vb. sermaye ve yarõ sermaye malõ niteliğindeki ürünlerin ihracatõnõ kapsamaktadõr. Prim Oranõ: Alõcõnõn türüne, alõcõnõn bulunduğu ülkenin risk derecesine, malõn teslim süresi ve ödeme vadesine göre belirlenir. Tazminat Oranõ: Doğacak zarar, sözleşme bedelinin % 85'inin azami % 90'õna kadar tazmin edilmektedir. Spesifik İhracat Kredi Sigortasõ kapsamõnda sigortalanacak 2 yõl ve daha uzun vadeli ihracat işlemlerinde sözleşme bedelinin en az % 15 inin malõn teslimine kadar ihracatçõya ödenmiş olmasõ gerekmektedir. -Spesifik İhracat Kredi Sigortasõ Sevk Sonrasõ Politik Risk Programõ- Bu programõn amacõ ihracatçõlarõn tek bir satõş sözleşmesine bağlõ olarak 5 yõla kadar vadeli ödeme koşuluyla yapacaklarõ ihracatlarõndan doğacak alacaklarõnõn, sevk sonrasõ dönemde ortaya çõkacak politik risklere karşõ teminat altõna alõnmasõdõr. Kapsamõ: Sevk Sonrasõ Politik Risk Poliçesi genellikle orta vadeli ödeme koşuluyla satõlan, yerli katkõ oranõnõn (fiziki katkõ veya katma değer) en az % 60 olduğu hususu, Türk Eximbank ca verilecek form çerçevesinde ve ilgili Sanayi ve/veya Ticaret Odasõ tarafõndan hazõrlanõp onaylanan ekspertiz raporu ile belgelenmiş olan; motorlu 285

298 taşõt araçlarõ, tarõm ve madencilik araç ve gereçleri, haberleşme araçlarõ ve dayanõklõ tüketim mallarõ gibi sermaye ve yarõ sermaye malõ niteliğindeki ürünlerin ihracatõnõ kapsamaktadõr. Sigorta kapsamõna alõnan işlemle ilgili olarak ticari bankalarõn Poliçe yi yeterli bir teminat olarak görmesi halinde, ihracatçõ Poliçe den kaynaklanacak tazminat alacağõnõ ticari bankaya temlik ederek finansman imkanõ yaratabilir. Bu program kapsamõnda sigortalanacak 2 yõl ve daha uzun vadeli ihracat işlemlerinin en az % 15 inin malõn teslimine kadar ihracatçõya ödenmiş olmasõ gerekmektedir. Prim Oranlarõ: Sigorta kapsamõna alõnan ihracat işleminin vadesine ve alõcõnõn ülkesinin risk durumuna bakõlarak işlem bazõnda belirlenir. Tazminat Oranõ: Doğacak zarar, sözleşme bedelinin % 85 inin azami % 90'õna kadar tazmin edilmektedir. -Spesifik İhracat Kredi Sigortasõ Sevk Sonrasõ Kapsamlõ Risk Programõ- Spesifik İhracat Kredi Sigortasõ Sevk Sonrasõ Kapsamlõ Risk Programõ, Spesifik İhracat Kredi Sigortasõ Sevk Sonrasõ Politik Risk Programõ ile sağlanan desteğin daha da genişletilerek ticari risklerin de sigorta teminatõ altõna alõndõğõ bir programdõr. Bunun yanõsõra, söz konusu işlemler kapsamõndaki ihracat bedeli vadeli alacaklarõn, ticari bankalar tarafõndan iskonto edilmek suretiyle finanse edilmesini teminen ticari bankalar lehine garanti mektubu da verilmektedir. D. TÜRK EXİMBANK PROGRAMLARININ İHRACATA KATKISI Türk Eximbank Türkiye ekonomisinin koşullarõ ve dünya konjonktürü paralelinde, ihracat sektörünün talep ve ihtiyaçlarõnõ da dikkate alarak sürekli revize ettiği programlarõ ile ihracatçõlara yõlda ortalama;! 3 milyar dolarõ nakdi,! 3 milyar dolarõ gayrinakdi,! Toplam 6 milyar dolar tutarõnda destek vermektedir. Böylece, Türkiye ihracatõnõn yaklaşõk % sinin finansmanõna katkõda bulunulmaktadõr. Çeşitli ülkelerde İhracat Destek Kurumlarõnca 286

299 verilen finansman desteği toplam ihracatõn Güney Kore de % 25 i, Hindistan da % 12 si, Portekiz ve Kanada da % 11 i, İspanya da % 9 u, Çek Cumhuriyeti nde % 7 si, İtalya da % 6 sõ, Avustralya da % 3 ü, Polonya da % 2 si ve ABD nde % 1 i seviyesindedir. Türk Eximbank Destekleri (Milyon dolar) Toplam Krediler Kõsa Vadeli Krediler Orta ve Uzun Vadeli Krediler Sigorta/Garanti Programlarõ Toplam Destek (Kredi+Sigorta/Garanti) İhracat İhracata Türk Eximbank Desteği (%) Türkiye nin ihraç ürünlerinin yaklaşõk % 90 õnõn kõsa vadeli finansman gerektiren ürünlerden oluşmasõ ve ihracatõmõzõn ülke kompozisyonunun kõsa vadeli ihracata hazõrlõk kredilerini ana finansman modeli olarak karşõmõza çõkarmasõ nedeniyle, Türk Eximbank bugüne kadar, zorunlu olarak ihracatõn kõsa vadeli finansmanõnda yoğunlaşmõş ve dolayõsõyla Türk Eximbank kredilerinin yaklaşõk % 95 ini kõsa vadeli ihracat kredileri oluşturmuştur. Söz konusu kredilerin yaklaşõk % 35 i doğrudan Türk Eximbank tarafõndan, % 65 i ticari bankalar aracõlõğõyla kullandõrõlmaktadõr. Diğer yandan, ihracatõn artmasõndaki öneminden hareketle Türk Eximbank, KOBİ lere özel bir önem vermekte ve bütün kredi uygulamalarõnda KOBİ lere öncelik tanõmaktadõr. Türk Eximbank kredilerinin % õ KOBİ lere kullandõrõlõrken; kõsa vadeli kredi programlarõndan yararlanan firmalarõn yaklaşõk % 70 i KOBİ niteliğindedir. 287

300 Türk Eximbank Programlarõ Bazõnda Sağlanan Destek Miktarlarõ (Milyon dolar) PROGRAMLAR Sevk Öncesi TL İhracat Kredisi (SÖİK-TL) 958,5 736,0 595,8 576,3 Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi (SÖİK-DVZ) 1.154, , ,8 797,9 DTŞ Türk Lirasõ İhracat Kredisi 209,7 194,8 151,5 279,2 DTŞ Döviz İhracat Kredisi 335,3 500,5 289,8 257,5 Performans TL Kredisi* 313,7 130,3 166,8 112,7 Performans Döviz Kredisi** 326,3 322,1 278,5 94,4 Kõsa Vadeli İhracat Alacaklarõ İskonto Programõ 31,7 23,6 18,5 19,2 Sevk Öncesi Reeskont Kredisi 1,9 20,6 39,4 16,3 Turizm Pazarlama Kredisi 36,0 5,1 7,5 2,0 Uluslararasõ Nakliyat Pazarlama Kredisi ,3 Döviz Kazandõrõcõ Hizmetler Kredisi Ülke Kredi/Garanti Programõ 196,5 52,0 22,0 21,3 İKB İhracat Finansmanõ Programõ - - 6,0 2,8 İKB İhracata Yönelik İthalat Finansman Kredisi (ITFO Line) 7,2 3,8 1,2 - Yurt Dõşõ Mağazalar Yatõrõm Kredisi 10,4 11,5 4,2 0,3 Gemi İnşa ve İhracõna Yönelik Teminat Mektubu Programõ 4,4-3,2 0,5 Yurtdõşõ Müteahhitlik Hizmetlerine Yönelik Teminat Mektubu Programõ Özellikli İhracat Kredisi 3,4-13,8 7,1 İhracat Finansmanõ Aracõlõk Kredisi (EFIL) - 55,4 67,6 97,4 Kõsa Vadeli İhracat Kredi Sigortasõ Orta Ve Uzun Vadeli İhracat Kredi Sigorta Programõ 18, KV Sigorta Faaliyetleri Kapsamõnda Üstlenilen Risk KV Sigorta Faaliyetleri Kapsamõnda Gerçekleştirilen 1,0 1,1 2,2 2,7 Tazminat Ödemeleri KV Sigorta Faaliyetleri Kapsamõnda Gerçekleştirilen Prim Tahsilatõ 10,7 11,2 11,0 10,5 * Programõn adõ 21 Nisan 2003 itibariyle İhracata Hazõrlõk Türk Lirasõ Kredisi olarak değiştirilmiştir. ** Programõn adõ 21 Nisan 2003 itibariyle İhracata Hazõrlõk Döviz Kredisi olarak değiştirilmiştir. 288

301 E. TÜRK EXİMBANK IN KAYNAK YAPISI VE KREDİLER KULLANDIRILIRKEN UYGULANAN İSTİSNALAR Türk Eximbank õn nominal sermayesi 750 trilyon TL olup, bunun 658 trilyon TL sõ ödenmiştir. Türk Eximbank ihtiyaç duyduğu kaynaklarõ; $ Sermaye girişlerinden, $ Yurt içi bankalardan, $ Euro-sendikasyon kredilerinden, $ Tahvil ve Banka Bonosu ihraçlarõndan ve $ Uluslararasõ finans kurumlarõndan sağlamaktadõr. Türk Eximbank a Hazine Tarafõndan Yapõlan Kaynak Aktarõmlarõ: (Milyar TL) Nakdi Sermaye Ödemesi KKDF ndan Transferler Politik Risk Tazminatõ TOPLAM (Milyar TL) TOPLAM (Milyon Dolar) 204,2 207,5 55,0 289

302 Türk Eximbank õn Döviz Kaynaklarõnõn Yapõsõ*: (Milyon Dolar) Yurtiçi Kaynaklar Ticari Bankalardan Kullanõlan Krediler 643,3 429,4 361,7 Banka Bonosu - 100,0 50,0 Diğer (TCMB, Hazine İkraz) 135,8 343,7 311,8 Toplam 779,1 873,1 723,5 Yurtdõşõ Kaynaklar Sendikasyon Kredileri 380,0 270,0 125,0 İkili Krediler 441,2 376,0 440,2 Tahvil İhraçlarõ 575,0 575,0 350,0 Toplam 1.396, ,2 GENEL TOPLAM 2.175, , ,7 *Yõl sonu kaynak mevcutlarõ TÜRK EXİMBANK KREDİLERİ KULLANDIRILIRKEN UYGULANAN İSTİSNALAR a. Doğrudan Kullandõrõlan Krediler: Kredi kullandõrõm aşamasõnda firmalardan;! Teminat Mektubu,! Genel Kredi Sözleşmesi,! Firma Taahhütnamesi,! Teminat Senedi (Emre Muharrer Senet Bono) olmak üzere alõnan belgelerle ilgili olarak, genel kredi sözleşmesi ve firma taahhütnamesine ilişkin damga vergisi (% 07,5) istisnasõnõn, firmanõn bağlõ olduğu vergi dairesine 30 gün içinde Türk Eximbank tarafõndan bildirimi yapõlmaktadõr. Teminat mektubunun Damga Vergisi istisna bildirimi ise teminat mektubunu düzenleyen banka tarafõndan yapõlmaktadõr. 290

303 KKDF ile ilgili olarak, Döviz kredilerinde kredi kullandõrõm tarihinde anapara üzerinden (% 3), Türk Lirasõ kredilerinde ise geri ödeme aşamasõnda tahsil edilen faiz tutarõ üzerinden (% 3) istisna uygulanmaktadõr. TCMB tebliğlerine istinaden herhangi bir bildirim yapõlmamaktadõr. BSMV ile ilgili olarak, geri ödeme aşamasõnda tahsil edilen faiz üzerinden (% 5) istisna uygulanmaktadõr. b. Aracõ Banka Kanalõyla Kullandõrõlan Krediler: Kredi kullandõrõmõna ait istisna bildirimlerine ilişkin yükümlülükler ilgili aracõ bankanõn sorumluluğundadõr. BSMV ile ilgili olarak, geri ödeme aşamasõnda tahsil edilen faiz üzerinden (% 5) istisna uygulanmaktadõr. Ancak bu istisnalar, ticari bankalar tarafõndan kullandõrõlan ihracat kredileri için de söz konusudur. Türk Eximbank kurumlar vergisinden muaftõr. F. TÜRK EXİMBANK PROGRAMLARININ AB/DTÖ YE UYGUNLUĞU İhracat destekleri, 24 Mart 2001 tarih ve sayõlõ Resmi Gazete de yayõnlanan Avrupa Birliği Müktesebatõnõn Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programõ nõn, Rekabet ve Devlet Yardõmlarõ bölümünde Devlet Yardõmlarõ başlõğõ altõnda sõnõflandõrõlmaktadõr. Türk Eximbank tarafõndan uygulanan ihracat kredisi ve sigortasõ programlarõ da söz konusu bölümde Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ tarafõndan yürütülmekte olan diğer devlet yardõmlarõ ile aynõ kapsamda değerlendirilmektedir. Ulusal Program da, Hazine Müsteşarlõğõ ve Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ ile birlikte Türk Eximbank da devlet yardõmlarõ alanõnda ana sorumlu kuruluş olarak belirlenmiştir. DTÖ nün sanayi mallarõna yönelik devlet yardõmlarõ konusundaki mevzuatõnõ oluşturan Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Tedbirler Anlaşmasõ nõn 1. maddesine göre, hükümetlerin mali katkõsõ sonucunda bir fayda ortaya çõkõyorsa sübvansiyon söz konusu olmaktadõr. Söz konusu maddenin açõlõmõnda bir hükümetin herhangi bir fon mekanizmasõna ödemede bulunmasõ (veya özel bir organõ görevlendirmesi) ve kredi, kredi garantisi gibi fonlarõn doğrudan transferini içeren uygulamalarõnõn sübvansiyon olacağõ kabul edilmektedir. 291

304 Bu çerçevede resmi destekli ihracat kredi kuruluşlarõnõn sağladõğõ kredi, sigorta/garanti destekleri de sübvansiyon kapsamõnda kabul edilmekte çeşitli kurallara tabi kõlõnmaktadõr. Ancak, ihracat kredi, sigorta ve garanti programlarõ hemen tüm ülkelerde büyük ölçüde ihracat kredi kuruluşlarõ tarafõndan uygulanmakta olup; uluslararasõ kurallar çerçevesinde uygulandõğõ ölçüde herhangi bir kõsõtlamaya tabi tutulmamaktadõr. Avrupa Birliği kurallarõ da DTÖ ile paralel şekilde, uluslararasõ serbest ticareti bozucu nitelikte olmadõğõ sürece, devlet yardõmlarõna olumsuz yaklaşmamaktadõr. Kredi Programlarõ AB ve DTÖ nün temel aldõğõ Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Tedbirler Anlaşmasõ Ek-I / k maddesine göre; hükümetlerin (veya hükümetlerce kontrol edilen ve/veya hükümetlerin görevlendirmesi altõnda hareket eden özel kurumlarõn), uluslararasõ sermaye piyasalarõndan temin edebileceğinden daha düşük faizle ihracat kredisi vermesi veya kredi masraflarõnõ karşõlamasõ, uluslararasõ ticareti olumsuz etkilediği gerekçesiyle yasaklanmaktadõr. Ancak, Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Tedbirler Anlaşmasõ nda, OECD Uzlaşmasõ na taraf olan veya Uzlaşma nõn faiz oranlarõnõ fiilen uygulayan ülkelerin ihracat kredisi uygulamalarõnõn yasaklanmõş bir ihracat sübvansiyonu sayõlmayacağõ belirtilmektedir. Türkiye henüz OECD Resmi Destekli İhracat Kredileri Hükümlerine ilişkin Katõlõmcõlar Grubu na (Participants Group) üye olmamasõna rağmen, 1998 Nisan ayõndan itibaren OECD İhracat Kredi Grubu nun bir üyesidir. OECD Uzlaşmasõ iki yõl ve daha uzun vadeli ihracat kredileri ve sigorta/garanti uygulamalarõna ilişkin düzenlemeler içermektedir. AB ile Gümrük Birliği kapsamõnda; Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ İhracat-96/12 sayõlõ Tebliğ, 23 Ocak 1996 tarihli Resmi Gazete de yayõmlanarak yürürlüğe girmiştir. Türk Eximbank da bu çerçevede orta ve uzun vadeli ihracat kredi programlarõnõ OECD Uzlaşmasõ hükümlerine uyumlaştõrmõş bulunmaktadõr. Dolayõsõyla, DTÖ nün düşük faizli kredi uygulamasõ konusundaki yasaklarõ Türk Eximbank õn sadece kõsa vadeli ihracat kredi uygulamalarõ açõsõndan değerlendirilmelidir. Bu çerçevede; kõsa vadeli kredi faiz oranlarõnõn piyasadaki faiz oranlarõ ile paralel bir seyir izlemesi, kaynak maliyetine uygun fiyatlandõrõlmasõ ve programlarõn devlete ek 292

305 yük getirmemesi durumunda uygulanan kredi programlarõ uluslararasõ kurallar ile uyumlu olarak nitelendirilecektir. Türk Eximbank ihtiyaç duyduğu kaynaklarõ; sermaye girişlerinden, yurt içi bankalardan, Euro-sendikasyon kredilerinden, tahvil ve banka bonosu ihraçlarõndan ve uluslararasõ finans kurumlarõndan sağlamaktadõr. Bankanõn uygun koşullarda borçlanabilmesi, bilançosunun, mali yapõsõnõn borçlanabilme yeteneğini yansõtmasõna bağlõdõr. Her yõl Standard & Poor s ve Moody s Türk Eximbank õ derecelendirmektedir. Söz konusu kuruluşlarõn Banka hakkõndaki değerlendirmeleri, Bankanõn uluslararasõ piyasalardan borçlanmasõnda temel etken olmakta ve fon bulma maliyetini yakõndan etkilemektedir. Bu çerçevede Türk Eximbank hem mali yapõsõnõ güçlü tutabilmek hem de uluslararasõ kurallarla uyumlu destek programlarõ uygulayabilmek amacõyla, kullandõrdõğõ kredilerin faiz oranlarõnõ genellikle fon maliyetini yansõtacak düzeyde belirlemektedir. Piyasa faiz oranlarõnda meydana gelen değişikliklere göre de, kredi faiz oranlarõnõ sürekli olarak gözden geçirmektedir Sigorta Programlarõ Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Tedbirler Anlaşmasõ Ek-I / j maddesine göre; hükümetler (veya hükümetlerce kontrol edilen özel kurumlar) tarafõndan, ihracat kredi sigortasõ veya garantisi programlarõnõn, bu programlarõn uzun dönemli işletme maliyetlerini ve ödenen tazminatlarõ karşõlamada yetersiz kalan prim oranlarõ üzerinden sağlanmasõ yasaklanmaktadõr. Bu çerçevede, sigorta ve garanti programlarõ prim oranlarõnõn, giderleri karşõlamaya yeterli düzeyde belirlenmesi durumunda yasak kapsamõna girmemektedir. Türk Eximbank sigorta programlarõnda; $ Prim oranlarõ giderleri karşõlamaya yetecek düzeyde belirlenmektedir. $ Bugüne kadar toplanan primler, ödenen tazminatlarõn önemli ölçüde üzerindedir. $ Ticari ve politik risklerin önemli bir bölümü reasürans şirketlerine reasüre edilmektedir. $ Diğer ülkelerin ihracat kredi kurumlarõnda olduğu gibi Türk Eximbank õn programlarõnda da politik risklerin önemli bir bölümü Hazine garantisi altõndadõr. 293

306 Sonuç olarak; $ Türk Eximbank õn uygulamakta olduğu 2 yõl veya daha uzun vadeli ihracat kredisi programlarõ OECD Uzlaşmasõ ile uyumlu olmasõ nedeniyle, söz konusu krediler AB ve DTÖ kurallarõ ile de uyumludur. $ Sigorta/garanti programlarõnõn prim gelirlerinin, giderlerini karşõlamaya yeterli olmasõ nedeniyle AB ve DTÖ kurallarõ ile uyumludur. $ Kõsa vadeli döviz kredileri programlarõ ile ilgili olarak; kaynağõ piyasadan temin edilen döviz kredilerinin kullandõrõlmasõ aşamasõnda uygulanan faiz oranlarõ, kullandõrõlan kaynağõn fon maliyetini yansõtmakta ve dolayõsõyla söz konusu krediler AB ve DTÖ kurallarõ ile uyumludur. $ Kaynağõ Hazine olan kõsa vadeli TL kredileri çerçevesinde kullandõrõlan kredilerin faiz oranlarõ ise genellikle piyasa faiz oranlarõnõn altõndadõr. Türk Eximbank kurulduğu günden bu yana, ihracatõn kõsa vadeli finansmanõnõ ticari bankacõlõk sektörüne bõrakarak, gelişmiş ülkelerdeki ihracat finansman kurumlarõ gibi orta ve uzun vadeli ihracat kredi ve sigorta programlarõna yönelmeyi hedeflemektedir. Ancak, yõllardõr süregelen ekonomik sorunlar ve ağõrlõklõ olarak geçen yõl uygulamaya konulan yeni yasal düzenlemeler nedeniyle ticari bankalar reel sektöre, özellikle de ihracat sektörüne beklenen desteği sağlamakta yetersiz kalmaktadõr. Bankacõlõk sektörünün konsolide bilançosu bu hususu yansõtmaktadõr. Türk Eximbank da, mali piyasalarda yaşanan gelişmelerin reel sektör üzerinde olumsuz etkilerinin yoğun şekilde hissedildiği ortamda, ihracat sektörüne sağladõğõ kõsa vadeli desteği sürdürme gayreti içerisindedir. Bankacõlõk sisteminin istenilen yapõya kavuşturulmasõ ve ihracat sektörünün yapõsal eksikliklerinin tamamlanmasõ halinde, Türk Eximbank kõsa vadeli ihracatõn finansmanõnõ ticari bankacõlõk sektörüne bõrakarak, orta ve uzun vadeli ihracat kredi ve sigorta programlarõna yönelebilecektir. Böylece, Banka tarafõndan uygulanan programlarõn uluslararasõ kurallara uyum sorunu da tamamen ortadan kaldõrõlmõş olacaktõr. 294

307 G. TÜRK EXİMBANK PROGRAMLARINA İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER Türk Eximbank kredi, sigorta/garanti programlarõ hakkõnda ihracatçõlarõn sorunlarõnõ, görüş ve önerilerini alabilmek için bir yandan İGEME, KOSGEB, TOBB, DTM, İTO Dõş Ticaret Enstitüsü gibi çeşitli kuruluşlarõn değişik şehirlerde gerçekleştirdiği toplantõ ve seminerlere aktif olarak katõlmakta bir yandan da çeşitli şekillerde (internet sitesi aracõlõğõyla ( telefonla veya doğrudan bankaya gelerek) kendisine ulaştõrõlan değerlendirmeleri titizlikle incelemekte ve gerekli çalõşmalarõ yapmaktadõr. Türk Eximbank tarafõndan ihracatçõlara daha fazla destek sağlanabilmesi için nelerin yapõlmasõ gerektiğinin belirlenmesi amacõyla Temmuz 2000 de Abant ta üst ve orta düzey yöneticilerin katõldõğõ bir Arama Konferansõ da gerçekleştirilmiştir. Söz konusu araştõrmada orta ve uzun vadeli kredilerin öncelikli olarak karşõlanmasõ, ihracatçõlarõn değişik gereksinimlerine cevap verebilecek esnekliğe sahip program çeşitliliğine ulaşõlmasõ ve kõsa vadeli kredilerde firma riskinin belirli oranlarda ticari bankalarla paylaşõlmasõ Banka nõn ana hedefleri olarak ortaya konmuştur. Türk Eximbank ayrõca, Ekim 2000 de Türk Eximbank programlarõndan yararlanan yaklaşõk firmaya bir Durum Değerlendirme ve Yöneylem Araştõrmasõ Anketi göndererek, müşterilerinin Banka programlarõ hakkõndaki değerlendirmelerini ortaya koymuştur. Ankete katõlan ihracatçõ firmalarõn % 83,1 i Türk Eximbank õn ihracatõn finansmanõnda etkin bir kuruluş olduğunu, % 83,8 i kredilerin amacõna uygun olarak kullanõldõğõnõ belirtmiştir. Bununla birlikte, % 16,9 oranõndaki bir müşteri kitlesi, aracõ bankalarõn çõkardõğõ sorunlar, faizlerin yüksek olmasõ, aracõ bankalarõn limitlerinin yetersiz olmasõ, kredi vadelerinin kõsa olmasõ gibi nedenlerle Türk Eximbank kredilerinin ihracatõn finansmanõnda yeterince etkin olamadõğõnõ ileri sürmüştür. Bu çerçevede, ihracatçõlar tarafõndan Bankaya çeşitli şekillerde ulaştõrõlan değerlendirme, sorun ve öneriler ile Türk Eximbank õn ilgili konudaki çalõşmalarõ ve görüşleri aşağõdaki şekildedir. İhracatçõlar Türk Eximbank kaynaklarõnõn yetersiz olduğunu söyleyerek, artõrõlmasõnõ istemektedirler. Türk Eximbank õn Kaynak Yapõsõ ve Krediler Kullandõrõlõrken Uygulanan İstisnalar başlõğõ altõnda da anlatõldõğõ üzere, Türk Eximbank ihtiyaç duyduğu kaynaklarõ; 295

308 sermaye girişlerinin yanõsõra borçlanma yoluyla, yurt içi ve yurt dõşõ bankalardan, Eurosendikasyon kredilerinden, tahvil ve banka bonosu ihraçlarõndan ve uluslararasõ finans kurumlarõndan sağlamaktadõr yõlõnda Türk Eximbank a, Hazine Müsteşarlõğõ ndan toplam 340 trilyon TL ödeme yapõlmasõnõn öngörülmesine ve 2002 Mali Yõlõ Bütçesinde bu amaçla ödenek ayrõlmasõna rağmen, toplam 90 trilyon TL kaynak girişi sağlanmõştõr. Türk Eximbank õn nominal sermayesi 2002 yõlõ sonu itibariyle 750 trilyon TL olup, bunun 658 trilyon TL sõ ödenmiştir yõlõ içerisinde Türk Eximbank õn nominal sermayesinin 1 katrilyon TL ye çõkartõlmasõ hedeflenmektedir. Bu çerçevede, Hazine Müsteşarlõğõ bütçesinden ve Bütçe içi bir fon olan Kaynak Kullanõmõ Destekleme Fonu ndan Türk Eximbank a 159,5 trilyon TL kaynak aktarõlmasõ öngörülmektedir. Türk Eximbank, aynõ zamanda, yurt içi ve yurt dõşõndan da fon temini için çaba sarfetmektedir. Banka 2002 yõlõnda kredi taleplerinin karşõlanmasõ amacõyla, yurt içinden 377 milyon dolar, yurt dõşõndan 263 milyon dolar olmak üzere toplam 640 milyon dolar tutarõnda kaynak sağlamõştõr yõlõnda da Hazine Müsteşarlõğõ ile gerekli koordinasyon sağlanarak yurt içi ve yurt dõşõ piyasalardan kaynak temini çalõşmalarõ sürdürülecektir. İhracatçõlar teminat oranlarõnõn yüksek olduğunu söyleyerek, düşürülmesini talep etmektedirler. Türk Eximbank õn, aracõ bankalar kanalõyla kullandõrõlan kredilerinde, bankalarõn teminat mektubu konusundaki değerlendirmelerine müdahale yetkisi bulunmamaktadõr. Bankalar, Bankalar Kanunu çerçevesinde kullandõrdõklarõ krediler için gerekli teminatlarõ almakla yükümlü olup, komisyon oranlarõ sektörde serbestçe belirlenmektedir. Fakat, Türk Eximbank doğrudan kullandõrdõğõ krediler için talep ettiği teminat oranlarõnõ 2002 yõlõnda gerçekleştirdiği bazõ düzenlemeler ile aşağõya doğru çekmiş bulunmaktadõr. Bu kapsamda kredibilite tespitine ilişkin mali/etik bazõ kriterleri sağlayan firmalara, yüksek ihracat performansõna endeksli olarak uygulanan düşük teminatlõ kredi uygulamasõ, KOBİ lerin daha çok yararlanacağõ bir şekilde yeniden düzenlenmiştir. Yeni düzenlemeye göre, etik ve mali kriterleri sağlayan, ihracat performansõnõ yõllar itibariyle istikrarlõ bir şekilde sürdüren ve temel finansal göstergeleri (borç/özkaynak oranõ ve cari oran) yeterli bulunan tüm firmalara % 65 lere kadar indirilen oranlarda teminat ile kredi kullanma imkanõ getirilmiştir. 296

309 21 Nisan 2003 tarihi itibariyle uygulamaya konulan düzenlemelerle de, Performans Kredileri (yeni adõyla İhracata Hazõrlõk Kredileri) nde en düşük teminat oranõ % 65 den % 50 ye düşürülürken; KOBİ lerin teminat ve finansman ile ilgili sorunlarõna çözüm sağlamak amacõyla kredi anapara ve faiz tutarõnõn % 50 si oranõnda teminat mektubu alõnmasõnõ öngören yeni bir program uygulamaya konulmuştur. Ayrõca, doğrudan teminat karşõlõğõnda kullandõrõlan kredilerde, halihazõrda teminat mektubu limiti tahsis edilmiş ticari bankalarõn yanõsõra, özel finans kurumlarõna da limit tahsis edilerek, bu kurumlarõn düzenleyecekleri teminat mektuplarõnõn Türk Eximbank tarafõndan teminat olarak kabul edilmesi uygulamasõ başlatõlmõştõr. İhracatçõlar Türk Eximbank kredilerinin vadelerinin yetersiz olduğunu belirtmekte ve uzatõlmasõnõ talep etmektedirler. İhracat sektöründen gelen talepler ve firmalarõn işletme sermayesi ihtiyacõ dikkate alõnarak, 21 Nisan 2003 tarihi itibariyle, Sevk Öncesi İhracat Kredileri ile Performans Kredileri (yeni adõyla İhracata Hazõrlõk Kredisi) nde vade; 180 günden 360 güne kadar uzatõlmõştõr. Ayrõca, Sevk Öncesi Reeskont Kredisinde vade 120 günden 180 güne çõkarõlmõştõr. İhracatçõlar Türk Eximbank kredi faizlerinin yüksek olduğunu belirtmekte ve düşürülmesini talep etmektedirler. Türkiye nin DTÖ ve OECD İhracat Kredi Grubu na üyeliklerinden ve AB ile imzalanan Gümrük Birliği anlaşmasõndan kaynaklanan yükümlülükleri çerçevesinde Türk Eximbank da DTÖ ve AB normlarõ ile diğer uluslararasõ düzenlemelere uygun hareket etmek durumundadõr. DTÖ normlarõna göre hükümetlerin yetkisi altõnda hareket eden kurumlarõn, uluslararasõ sermaye piyasalarõndan temin edebileceğinden daha düşük faizle ihracat kredisi vermesi yasaklanmõş sübvansiyonlar arasõnda sõnõflandõrõlmaktadõr. Dolayõsõyla, faiz oranlarõnõn piyasa koşullarõnõn altõnda belirlenmesi durumunda antidamping soruşturmalarõ, telafi edici vergiler v.b. çeşitli yaptõrõmlara maruz kalõnabilir, bu durum ihracatõ arttõrma gayreti içinde bulunan ülkemizin olumsuz bir durumla karşõ karşõya kalmasõna neden olabilir. Bu kapsamda, Türk Eximbank programlarõnõn DTÖ, OECD ve AB kurallarõna uyumlaştõrõlmasõ çalõşmalarõ sürdürülmekte, yeni programlar hazõrlanõrken bu kurallar dikkate alõnmaktadõr. 297

310 Bu çerçevede, faiz oranlarõnõn belirlenmesinde; sektörün talepleri ile uluslararasõ kurallar birlikte mütalaa edilmekte, kaynak maliyeti ve enflasyon oranlarõ ile Merkez Bankasõ reeskont faizi karşõlaştõrõlmalõ olarak değerlendirilerek, ihracatçõnõn rekabet gücünü olumsuz etkilemeyecek bir seviyenin korunmasõna dikkat edilmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde uygulanmakta olan ekonomik istikrar programõndaki olumlu gelişmelerin bir yansõmasõ olarak faiz oranlarõ genel seviyesinde aşağõ doğru izlenen harekete paralel olarak Türk Eximbank İhracat Kredilerinin faiz oranlarõnda, 21 Nisan ve 5 Mayõs ve 5 Haziran 2003 tarihlerinde, kredilerin vade yapõsõ ve ihracatçõlarõn rekabet gücünün korunmasõ gözetilerek indirim yapõlmõştõr. Yeni faiz oranlarõ; vade ve kredi büyüklüğüne göre TL kredilerinde % aralõğõnda olup, Kalkõnmada Öncelikli Yöreler için 5 puan indirim uygulanacaktõr. Döviz kredilerinde ise faiz oranlarõ Libor+1,50 ila Libor+3,75 aralõğõnda düzenlenmiştir. İhracatçõlar kredi limitlerinin artõrõlmasõnõ istemektedirler. Türk Eximbank kaynaklarõnõn ihracat sektörünün ihtiyaçlarõna en etkin şekilde yönlendirilmesi politikasõnõn bir gereği olarak, 2002 yõlõ içerisinde doğrudan kullandõrõlan performans kredilerinde toplam firma limiti olan 10 milyon dolar değiştirilmemiş, ancak bu tutarõn içerisinde TL olarak kullandõrõlan kõsõm, ihracatçõlarõn TL kredi taleplerinin daha yüksek olmasõ nedeniyle Haziran 2002 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 1,5 trilyon TL den 3 trilyon TL ye yükseltilmiştir. Buna ek olarak, Sevk Öncesi İhracat Kredisi Programõ çerçevesinde Türk Lirasõ olarak kullandõrõlan kredilere yönelik talebin artmasõ sonucunda mevcut firma limiti olan 1,5 trilyon TL nin yetersiz kaldõğõ görülmüş ve kaynaklarõn ihracat sektörünün ihtiyaçlarõna en etkin şekilde yönlendirilmesi politikasõnõn bir gereği olarak, Ekim 2002 tarihinde Sevk Öncesi Türk Lirasõ İhracat Kredisi firma limiti 3 trilyon TL ye yükseltilmiştir. Sevk Öncesi İhracat Kredisi Programõ çerçevesinde kendilerine tahsis edilen Türk Eximbank kredi limitlerinin etkin ve düzenli olarak ihracat sektörüne aktarõlmasõnda sorunsuz bir şekilde aracõlõk yapan bankalarõn limitlerinde de artõşlar sağlanmõştõr. 298

311 İhracatçõlar kredilerin doğrudan Türk Eximbank tarafõndan ihracatçõya kullandõrõlmasõnõ, ticari bankalarõn aracõ olmaktan çõkarõlmasõnõ talep etmektedirler. Türk Eximbank dünyadaki örneklerine uygun bir ihtisas bankasõ olarak çok şubeli yapõda değildir. Bu nedenle bazõ programlar bankalar aracõlõğõyla, bazõ programlar da doğrudan Türk Eximbank tarafõndan uygulanmaktadõr. Halen kredilerin ortalama % 60 õ aracõ bankalar vasõtasõyla kullandõrmaktadõr yõlõnda bu oranõn % 51 e indirilmesi hedeflenmektedir. Aracõ banka kullanõlmasõ, 42 banka vasõtasõ ile Türkiye nin her yöresindeki ihracatçõya Türk Eximbank a ulaşma imkanõ vermektedir. Bu modelden tümüyle vazgeçilmesi Türk Eximbank õn uluslararasõ normlara uygun yapõsõndan klasik kamu bankasõ yapõsõna dönüşmesi sonucunu da beraberinde getirebilecektir. Diğer taraftan, operasyonel yükü önemli ölçüde üstlenen ve çeşitli faaliyetleri ile ihracatçõ firmalarla gündelik ilişkileri olan aracõ bankalar olmaksõzõn doğrudan Türk Eximbank tarafõndan kredi kullandõrõlmasõ, mevcut işlem ve kredi hacminde daralmaya neden olacağõ gibi, operasyonel giderleri de fazlasõyla yükseltecektir. Ancak, Türk Eximbank õn ülkemiz ihracatõnda önemli konuma sahip olan İstanbul ve İzmir de iki şubesi bulunmaktadõr. Bu şubeler doğrudan kullandõrõlan kredi programlarõnõ uygulamakta ayrõca, irtibat bürosu işlevi ile Türk Eximbank õn diğer programlarõ hakkõnda ihracatçõlara bilgi sunmakta ve ortaya çõkan gereksinim ve sorunlarõn daha hõzlõ çözüme kavuşturulmasõ için aracõlõk görevi üstlenmektedir. Maliyetlerimiz önemli ölçüde artõrõlmadan daha geniş bir ihracatçõ kitlesine ulaşõlmasõ için 2003 yõlõndan başlanarak, gelişmiş sanayi altyapõsõna sahip olan ve ihracat potansiyeli yüksek diğer bazõ illerde de yeni irtibat bürolarõnõn açõlmasõ planlanmaktadõr. İhracatçõlar, Türk Eximbank tarafõndan doğrudan kullandõrõlan kõsa vadeli kredilerin kullanõmõ sõrasõnda istenilen belge sayõsõnõn azaltõlmasõnõ istemektedirler. Türk Eximbank tarafõndan doğrudan kullandõrõlan kredilerlerde talep edilen belgelerin tümü Bankalar Kanunu ile ilgili Yönetmelik ve Tebliğ ler çerçevesinde belirlenmektedir. Bu belgelerin, Bankacõlõk Risk Yönetimi anlayõşõ çerçevesinde firmanõn kredibilitesinin ve bilgilerin doğruluğunun tespit edilmesi amacõyla alõnmasõ bir zorunluluktur. Ayrõca, bu belgeler ticari bankalarõn talep ettiği belgelerden farklõlõk 299

312 göstermemekte olup, sadece kredi programõnõn türüne uygun olarak bazõ ek belgeler istenilebilmektedir. Bu bağlamda, doğrudan kullandõrõlan kõsa vadeli ihracat kredilerinde talep edilen belgeler ile bu belgelerin talep edilmesini zorunlu kõlan mevzuata ilişkin açõklamalar ve ibraz edilme sõklõklarõ aşağõda yer almaktadõr.! Vergi Numarasõ (Vergi Usul Kanunu - 8. madde),! Ticaret Sicili Gazetesi (Bankalar Kanunu na ilişkin Yönetmelik B, Karaparanõn Aklanmasõnõn Önlenmesine Dair 4208 Sayõlõ Kanun a İlişkin Yönetmelik 6. madde -c bendi),! Sanayi Sicil Belgesi (TCMB genelgeleri),! İmza Sirküleri (Bankalar Kanunu na ilişkin Yönetmelik B ), (6 ayda bir) bir)! Bilanço ve Gelir Tablolarõ (Bankalar Kanunu 11. madde bent), (6 ayda H. YENİ YAPILAN DÜZENLEMELER Irak Savaşõ nõn yarattõğõ olumsuzluklar ve Dünya ekonomisinin, mali piyasalar ve uluslararasõ siyasal gelişmelerden kaynaklanan belirsizliklerle karşõ karşõya bulunduğu bir ortamda Türkiye ekonomisinin lokomotifi konumunda olan ihracat sektörünün desteklenmesi konusunda bugüne kadar sektöre uygun koşullarla finansman ve sigorta/garanti desteği sunan Türk Eximbank, 2003 yõlõnda ihracatçõlar lehine bir dizi önemli düzenleme yapmõştõr. Türk Eximbank desteğinin daha yaygõn ve etkin kullanõmõ amacõyla;! Hükümet Programõ/Acil Eylem Planõ nda yer alan öncelikler,! İhracat sektöründen gelen talepler doğrultusunda, 2003 yõlõnda uygulamaya geçirilen düzenlemelerin başlõcalarõ aşağõdaki şekildedir: 300

313 ! KOBİ-İhracata Hazõrlõk Kredisi (KOBİ-İHK) adõyla yeni bir program uygulamaya konulmuştur. Söz konusu program Türk Eximbank õn Mevcut Programlarõ başlõğõ altõnda anlatõlmõştõr.! Sevk Öncesi İhracat Kredi Programlarõ ve İhracata Hazõrlõk Kredi Programlarõ nõn (eski Performans İhracat Kredisi) vadeleri 180 günden 360 güne çõkarõlmõştõr. Kredilerin anaparalarõ 180 günlük dönemler halinde iki eşit taksitte tahsil edilecek ve kredi faizlerinin vadeye bağlõ olarak kademeli uygulanmasõna devam edilecektir. Diğer taraftan, yüksek tutarlarda kredi kullanma ihtiyacõ olan, çoğunlukla ihracatçõ konumlarõ ile ihracata hazõrlõk kredisi kullanan ve ihracat taahhüdü açõsõndan da sõkõntõ yaşamayan Dõş Ticaret Sermaye Şirketleri ne kullandõrõlan kredilerin vadesi 180 gün olarak uygulanmaya devam edilecektir.! Doğrudan kullandõrõlan kredi programlarõnda kredi teminat oranlarõ aşağõya çekilirken, kredibilite tespitine ilişkin kriterler revize edilmiş ve bu imkandan daha çok firmanõn yararlanmasõ mümkün kõlõnmõştõr. Ayrõca, doğrudan kullandõrõlan kredi programlarõndan yararlanabilmek için gerekli olan asgari performans tutarõ ABD Dolarõ na düşürülmüş başvuru koşullarõ hafifletilerek kredilerin daha yaygõn kullanõmõ hedeflenmiştir.! Faiz oranlarõ, mali piyasalarda yaşanan Türk Lirasõ faiz oranlarõnõn genel seviyesindeki gerileme, enflasyon oranlarõndaki düşüş ve bu düşüşün devam edeceği yönündeki beklentilere paralel olarak, kredilerin vade yapõsõ ve ihracatçõlarõn rekabet gücünün korunmasõ da gözetilerek 21 Nisan, 5 Mayõs ve 5 Haziran 2003 tarihlerinde yeniden düzenlenmiştir. (Türk Eximbank kredilerine ilişkin cari faiz oranlarõna Banka nõn web sitesinden ( ulaşõlabilir.)! Turizm faaliyetlerine ilişkin olarak kullandõrõlan krediden faydalanabilmek için, bir önceki takvim yõlõ itibariyle yurda getirilmesi zorunlu olan döviz tutarõ ABD Dolarõ ndan ABD Dolarõ na düşürülmüş ve kredinin döviz olarak da kullanõlabilmesi imkanõ getirilmiştir.! TCMB kaynağõndan 120 gün vadeli kullandõrõlmakta olan Sevk Öncesi Reeskont Kredisinin vadesi 180 güne çõkartõlmõş, uzatõlan vade ve mal mukabili ödeme şekline göre yapõlacak ihracat işlemlerinin ise Türk Eximbank kaynaklarõndan kredilendirilmesi imkanõ getirilmiştir. 301

314 ! Kredilerin vadesinde ödenmemesi, ihracat taahhüdünün yerine getirilmemesi halinde firmalara cari en yüksek faiz oranõnõn 1,5 katõ olarak uygulanan cezai faiz oranõ 1,2 katõna düşürülmüştür. Bu şekilde istenilen teminatõn en üst sõnõrõnõ belirlerken dikkate alõnan muhtemel risk tutarõnõn aşağõ çekilmesi sağlanarak teminat sõkõşõklõğõnda kõsmen rahatlama sağlanmõştõr.! Uluslararasõ piyasalarda Türk Malõ imajõnõ yerleştirmek ve dünya markalarõ yaratmak amacõyla; Yurt Dõşõ Mağazalar Yatõrõm Kredisi programõnõn kapsamõ genişletilerek mağaza/alõşveriş merkezi yatõrõmlarõnõn yanõsõra moda yaratmaya ve Türk markasõnõ yerleştirmeye yönelik yatõrõmlarõn da desteklenmesi kararlaştõrõlmõştõr. Bu çerçevede, kredilendirilecek projeler için tespit edilen yurtdõşõ sabit yatõrõm tutarõnõn en az ABD Dolarõ tutarõnda olmasõ koşulu, ABD Dolarõ na düşürülmüştür. Hazõr giyim firmalarõnõn ilk stok temini masraflarõ ve reklam giderleri de yatõrõm gideri olarak program kapsamõna alõnmõştõr. Kredi konusu proje için kredilendirme oranõ, yurt dõşõ yatõrõm tutarõnõn azami % 75 inden % 85 ine yükseltilmiştir.! Doğrudan teminat karşõlõğõnda kullandõrõlan kredilerde, özel finans kurumlarõnõn düzenleyecekleri teminat mektuplarõnõn Türk Eximbank tarafõndan teminat olarak kabul edilmesi uygulamasõ başlatõlmõştõr.! İhracatçõlarõmõzdan gelen yoğun talep doğrultusunda, Kõsa Vadeli İhracat Kredi Sigortasõ Programõ kapsamõnda serbest bölgelere ve serbest bölgelerden yapõlacak bazõ ihracat işlemlerinin sigorta teminatõ altõna alõnmasõna başlanmõştõr.! Müteahhitlerimizin yurt dõşõnda üstleneceği projelere yönelik olarak bankalar tarafõndan verilecek teminat mektuplarõnõn kamu işveren makamlarca haksõz nakde çevrilmesi riskini kapsayan yeni bir sigorta programõnõn uygulamaya konulmasõna yönelik çalõşmalar sonuçlandõrõlma aşamasõndadõr.! Tüm programlarda bürokratik işlemleri kolaylaştõrmak amacõyla; resmi belgeleme yerine olanaklar ölçüsünde firma beyanõna dayanan belgeleme sistemine geçilmiştir.! Daha geniş ihracatçõ kitlesine ulaşõlmasõ amacõyla gelişmiş sanayi altyapõsõna sahip olan ve ihracat potansiyeli yüksek illerde yeni irtibat bürolarõnõn açõlmasõ kararlaştõrõlmõştõr. 302

315 ! Türk Eximbank giderek artan ihracatçõ/sigortalõ firma taleplerine anõnda yanõt verebilmek için Doküman Yönetim ve İş Akõş Sistemi projesini uygulamaya geçirmiştir. Bilgisayar altyapõsõ belli seviyeye gelmiş olan Banka, bir sonraki aşamada yasal altyapõlarõ organize edilmiş tüm işlemlerini elektronik ortamda gerçekleştirebilir hale gelecektir. I. İHRACATIN FİNANSMANINA İLİŞKİN DİĞER GÖRÜŞ VE ÖNERİLER Dünyada uzun süredir uygulanan ve son yõllarda ülkemizde öncelikli olarak yurtdõşõndaki işlemlerden ziyade yurtiçindeki işlemlere yönelik bir yapõda gelişen faktoring işlemlerinin ihracatõn finansmanõnda önümüzdeki günlerde daha önemli bir rol oynayacağõ düşünülmektedir. Bu kapsamda faktoring işlemleri ve bu sektördeki son gelişmelere Komisyonumuzun raporunda yer verilmesinde fayda görülmüş olup, Faktoring Derneğinin de bu konudaki katkõlarõyla özet bir değerlendirmeye aşağõda yer verilmektedir. FAKTORİNG Dünyada uzun süreden beri uygulanan faktoringin, genel kabul görmüş tek bir tanõmõ bulunmamaktadõr. Tanõmlama konusundaki en önemli husus, faktoring teriminin birçok finansal hizmeti birlikte kapsamasõ ve sağlanan bu hizmetlerin piyasa şartlarõna göre çeşitlendirilebilmesidir. Bu nedenle faktoringin tek ve kesin bir tanõmõ yerine, işlevleri açõsõndan ele alõnarak bu işlevlerin açõklanmasõ yolu ile tanõmlanmasõ daha doğru bir yaklaşõm olmaktadõr. Uluslararasõ tanõmlardan esinlenerek oluşturulan böyle bir tanõm aşağõda verilmektedir. Faktoring, fatura veya mal veya hizmet satõşõ ile ilgili olduğunu kanõtlayan diğer belgelere dayalõ doğmuş veya doğacak alacaklarõn temellüküne dayanan ve taraflarõn istekleri çerçevesinde, alacaklarõn yönetimine ilişkin her türlü iş görmeyi içeren hizmet işlevi, bu alacaklara karşõ yapõlan ön ödemeyi içeren finansman işlevi, alacaklarõn tahsil edilememe riskinin faktoring şirketince üstlenilmesini içeren garanti işlevi gibi finansal hizmetlerden bir veya bir kaçõnõ kapsayan bir anlaşmadõr. Bu tanõmdan da anlaşõlacağõ üzere faktoring üç ayrõ hizmeti bir arada sunabilen bir finansal yöntemdir. 303

316 Alacağõn Tahsili ve Yönetimi Mal veya hizmet satõşõndan doğmuş fatura veya benzeri bir belgeye dayalõ alacaklarõn faktoring kuruluşuna temlik edilmesi ile başlayan süreçtir. Alacaklarõ temlik alan faktoring kuruluşu bu alacaklarõn yönetimine ilişkin tahsilatõ üstlenir, alacak kayõtlarõnõ tutar, alacaklarõn tahsili için ihbar, ihtar gibi işlemleri yerine getirir. Ayrõca mali, ticari ve idari konularda müşteriye danõşmanlõk yapmak da bir hizmet konusu olarak faktör tarafõndan üstlenilebilir. Alacaklar Karşõlõğõ Ön Ödeme Faktoring kuruluşuna temlik edilen alacaklarõn vadesi beklenmeden faktor tarafõndan alacaklarõnõ temlik edene bir ön ödeme yapõlõr. Genellikle bu ödeme alacak toplamõnõn en çok % 80 i tutarõndadõr. Alacaklarõn ödeme vadesi geldiğinde alacağõn tamamõ işlemin türüne göre, alõcõ veya satõcõ tarafõndan faktora ödenir. Faktoringin finansman işlevinin ön ödeme adõ ile belirtilmesinin nedeni, bu işlemin bir kredi işlemi olmayõşõdõr. Satõcõ alacaklarõnõ temlik ettiğinde bu alacaklar artõk faktoring şirketinin alacaklarõ haline dönüşür ve satõcõ artõk alõcõdan değil faktoring şirketinden alacaklõ hale gelmiştir. Temlik aldõğõ alacaklar dolayõsõ ile borçlu duruma düşen faktoring şirketi, bu borcunun bir kõsmõnõ yaptõğõ ön ödeme ile karşõlamaktadõr ve bu koşullar altõnda faktoring işlemini bir kredi veya ödünç para verme işlemi saymak mümkün değildir. Ödememe Riskinin Üstlenilmesi Faktora temlik edilen alacaklarõn borçlularõnõn aciz hali durumunda, alacaklarõn ödenmeme riskinin faktor tarafõndan üstlenilmesidir. Böylece alacaklarõnõ faktora temlik eden müşteri mal veya hizmet sattõğõ kuruluşlarõn borcunu ödemeyecek duruma düşmesi karşõsõnda korunmaktadõr. Gerek tanõmlardan gerekse kapsadõğõ konulardan anlaşõlacağõ üzere, faktoring üç taraflõ bir işlemdir. Mal veya hizmet satõcõsõ (MÜŞTERİ), bu mal veya hizmeti vadeli satõn alarak borçlanan (BORÇLU) ve FAKTORİNG KURULUŞU. Bu üçlüye, yurtdõşõ faktoring işlemlerinde bir de MUHABİR faktor eklenir. ÜLKEMİZDE FAKTORİNG İŞLEMLERİ Faktoring işlemlerinin artmasõna paralel bir şekilde ülkemizde faktoring şirketlerinin sayõsõnda da hõzlõ bir gelişme kaydedilmiş, 2002 yõlõ sonu itibari ile bu 304

317 şirketlerin sayõsõ 103 e ulaşmõştõr. Sektörün bu hõzlõ gelişimine mukabil, faktoring işlemlerinin niteliği itibariyle bir gelişim gösteremediği; işlemlerin ağõrlõkla yurt içi faktoring ve kabili rücu türünde olduğu görülmekte, yurt dõşõ faktoring işlemlerin toplam faktoring işlemleri içindeki payõnõn büyütülemediği ve ayrõca şirketlerin %90 õnõn İstanbul merkezli kurulduğu dikkate alõndõğõnda ülke genelinde faktoring şirketlerinin yaygõnlaşamadõğõ görülmektedir. Ülkemizde faktoring işlemlerinin önemli kõsmõnõ (yaklaşõk %75) yurtiçi, geri kalan kõsmõnõ ise ihracat (%23) ve ithalat (%2) faktoringi oluşturmaktadõr. Ülkemizde ihracat faktoring işlemlerinin henüz yeterli düzeye çõkamadõğõ görülmektedir. Türkiye nin gerçekleştirdiği ihracat potansiyeli ile 2002 yõlõnda yaklaşõk 1 milyar dolarlõk ihracat faktoringi işlemleri karşõlaştõrõldõğõnda faktoring işlemlerinin çok düşük bir düzeyde kaldõğõ görülmektedir. Dünya genel eğilimine bakõldõğõnda, faktoring işlemlerinin küçük firmalar tarafõndan daha çok tercih edildiği görülmektedir. Ancak ülkemizde birçok küçük firma faktoringi kullanmamaktadõr. Bunun temel nedeni mal ve hizmet üreterek, bunlarõ satan firmalar ile müşterilerinin faktoring işlemini yeterince tanõmamalarõdõr. Bu çerçevede, faktoringin hem faktoring şirketleri tarafõndan hem de devlet tarafõndan özellikle KOBİ lere bir ihracatta finansman yöntemi olarak tanõtõlmasõnda fayda görülmektedir. Ülkemizde gelişmekte olan faktoring sektörünün; Faktoring Yasasõnõn çõkarõlmasõndan, faktoring şirketlerinin bankalararasõ para piyasasõndan yararlanmasõ, karşõlõksõz çek ve protestolu senetler ile ilgili bilgilere Merkez Bankasõ ndan doğrudan ulaşabilmesi gibi bir çok yapõsal sorununun, sektör ve ilgili kurumlarõn biraraya gelerek çözüme kavuşturulmasõ sadece sektörün gelişimine değil, aynõ zamanda bir ihracat finansman modeli olarak ihracatõmõza da önemli katkõ sağlayacaktõr. 305

318 306

319 VI. YENİ DESTEK PROGRAMI ÖNERİLERİ VE GÖRÜŞLER 307

320 YENİ DESTEK PROGRAMI ÖNERİLERİ VE GÖRÜŞLER A. DIŞ TİCARET MÜSTEŞARLIĞI 1. Destek Programõnõn Adõ : Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Destek Programõnõn Amacõ veya Gerekçesi : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: Malumlarõ olduğu üzere, uluslararasõ ticarette meydana gelen gelişmeler neticesinde teknik engeller günümüzde mallarõn ülkelerarasõ serbest dolaşõmõnõn önünde en büyük engel haline gelmiştir. İhracat yapan firmalarõmõzõn, varõş ülkelerinde yürürlükte bulunan mevzuat gereği tabi olduklarõ uygunluk değerlendirme prosedürleri, teknik düzenleme ve standartlar ile belgelendirme süreçlerinin karmaşõklõğõ ve maliyetlerinin büyüklüğü, özellikle gerekli bilgiye ulaşmadaki yetersizlikleri ve finansman sõkõntõlarõ nedeniyle KOBİ lerimiz gözönüne alõndõğõnda, ihracat hacmimizin arzulanan düzeylerde artõşõnõ olumsuz yönde etkilemektedir. Bu tür sõkõntõlarõn aşõlabilmesi açõsõndan Avrupa Birliği (AB) ile ülkemiz arasõnda Gümrük Birliğini tesis eden 1/95 sayõlõ Türkiye-AB Ortaklõk Konseyi Kararõ (OKK) gereği ülkemizde AB nin ticarette teknik engellerin kaldõrõlmasõna ilişkin mevzuatõnõn uyumlaştõrõlmasõ çalõşmalarõ önemli bir fõrsat oluşturmaktadõr. Bugüne kadar, bu Karar kapsamõnda yer alan toplam 324 adet AB mevzuatõnõn 169 u ulusal mevzuat haline getirilmiştir. Bu sayõnõn bir bölümünü, kapsadõğõ ürünlere CE uygunluk işareti iliştirilmesi gereken Yeni Yaklaşõm Direktifleri oluşturmakta olup, bu yönetmeliklerin önemli bir kõsmõ 2003 yõlõ içerisinde yürürlüğe girecek ve yerli piyasaya mal arz edecek üreticilerimizi de kapsayacaktõr. Bu kapsamdaki yönetmelikler gereğince, ürünlerin bazõ durumlarda Onaylanmõş Kuruluş (OK) adõ verilen üçüncü taraf değerlendirmesi yapacak test, muayene ve belgelendirme kuruluşlarõnõn denetiminden geçmeleri gerekmektedir. Yukarõda da belirtildiği gibi bu yõl içerisinde bazõ Yeni Yaklaşõm Yönetmelikleri yürürlüğe giriyor olduğu halde, halen ülkemizde bu yönetmelikler kapsamõnda faaliyet yapacak herhangi bir onaylanmõş kuruluş bulunmamaktadõr. Diğer taraftan, yine uyumlaştõrmak zorunda olduğumuz Klasik Yaklaşõm Direktifleri kapsamõnda ülkemizde 308

321 faaliyet yapan çok sõnõrlõ sayõda Uygunluk Değerlendirme Kuruluşu (UDK) bulunmaktadõr. Bu nedenlerden dolayõ, bugün AB ye ihracat yapan firmalarõmõzõn yanõnda, sadece iç pazara yönelik üretim yapan yerli üreticilerimiz de mevzuat gereği istenecek uygunluk belgeleri ve işaretlerini temin etmek için AB ye üye ülkelerde bulunan UDK ve OK lara başvurmak zorunda kalacaklardõr. Böyle bir durumda, üreticilerimiz için ek bir maliyet doğacağõ izahtan varestedir. Bu itibarla, kõsa vadede ülkemiz için teknik mevzuat uyumunda en önemli amaçlardan biri, ulusal akreditasyon kurumu TÜRKAK tarafõndan akredite edilmiş, ulusal UDK ile OK larõn oluşturulmasõdõr. Ülkemizde UDK ve OK larõn bugüne kadar oluşturulamamasõnõn önemli bir nedeni bu konuda finansman eksikliğidir. Ülkemizin içinde bulunduğu ekonomik sõkõntõlar göz önüne alõndõğõnda devletin bu konuda yeni destek ve teşvik kaynağõ oluşturmasõ çok gerçekçi bir beklenti değildir. Ancak mevcut imkanlarõn yeniden düzenlenmesi ile bir ölçüde bu eksikliğin giderilebileceği düşünülmektedir. Uygulanmasõ Tasarlanan Destek Araçlarõ : OK (Onaylanmõş Kuruluş) ve UDK lardan (Uygunluk Değerlendirme Kuruluşu) temin edilen belge ve işaretlere ilişkin harcamalarõn desteklenmesi Destek Araçlarõnõn Miktarlarõ ve Koşullarõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: Ulusal kurumlarõn desteklenmesi açõsõndan 97/5 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ kapsamõnda sağlanan desteğin oranlarõnda bu kurumlar lehine bir ayõrõma gidilmesinin faydalõ olacağõ düşünülmektedir. Bu çerçevede esas olarak;! TÜRKAK tarafõndan akredite edilmiş, ülkemizde yerleşik UDK ve OK lardan temin edilen belge ve işaretlerin masraflarõnõn mümkün olan en yüksek düzeyde (% 50) desteklenmesi,! Denkliği TÜRKAK tarafõndan tanõnan yabancõ bir akreditasyon kuruluşunca akredite edilmiş, yine ülkemizde yerleşik UDK ve OK lardan temin edilen belge ve işaretlerin masraflarõnõn ikinci derecede desteklenmesi, 309

322 ! Akredite olmamõş (OK larõn atanmasõnda akreditasyon yasal olarak zorunlu değildir), ülkemizde yerleşik UDK ve OK lardan temin edilen belge ve işaretlerin masraflarõnõn üçüncü derecede desteklenmesi,! Denkliği TÜRKAK tarafõndan tanõnan yabancõ bir akreditasyon kuruluşunca akredite edilmiş, yurtdõşõnda yerleşik UDK ve OK lardan temin edilen belge ve işaretlerin masraflarõnõn dördüncü derecede (en alt düzeyde) desteklenmesi önerilmektedir. Ülkemizde, ilgili UDK ve OK larõn bulunmamasõ halinde, firmalarõn gerekli belgeleri ve işaretleri alacaklarõ bu kuruluşlar Türkiye de kuruluncaya dek denkliği TÜRKAK tarafõndan tanõnan yabancõ bir akreditasyon kuruluşunca akredite edilmiş, yurtdõşõnda yerleşik UDK ve OK lardan temin etmeleri halinde yapacaklarõ harcamalarõn mümkün olan en üst düzeyde (% 50) desteklenmesine devam edilmelidir. Son olarak, devletimizin kõsõtlõ kaynaklarõ göz önüne alõndõğõnda, alõnmasõ herhangi bir mevzuat gereğince zorunlu olmayan veya ithalat ülkesinde alõcõ şirketler tarafõndan mutlak şekilde talep edilmeyen işaret ve/veya belgelerin masraflarõnõn bu Tebliğ kapsamõnda karşõlanmamasõ gerektiği düşünülmektedir. Bu nedenle, ihracat aşamasõnda bu işaret ve belgelerin varõş ülkelerinde mevzuat gereği ya da alõcõlar tarafõndan mutlak şekilde talep edildiği destekten faydalanmak isteyen üretici/ihracatçõ tarafõndan ispat edilmelidir. Faydalanacak Hedef Kitle ve Faydalanacaklarõn Muhtemel Sayõsõ : Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ) Uygulayõcõ Kuruluş : Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ (DTM) Destek Programõnõn Yürütülebilmesi için Yapõlmasõ Gereken Hukuki Düzenleme : 97/5 sayõlõ İhracata Yönelik Devlet Yardõmlarõ Kapsamõnda Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Hakkõnda Tebliğ in revize edilmesi. 2. Destek Programõnõn Adõ : Konu ile ilgili DTM nin görüşü: Tarõmsal ürünlerde ihracat desteğinin, önümüzdeki yõllarda, yõlõ itibarõyla, çok taraflõ ticaret müzakerelerinin tamamlanmasõnõ müteakip şekillenmesi beklenen 310

323 koşullar altõnda ve ancak öngörülen sõnõrlar dahilinde sürdürülmesi mümkün olabilecektir. Tarõmsal ürünler ihracatõna ülkelerin verebilecekleri ihracat desteklerinin temelini oluşturan DTÖ Tarõm Anlaşmasõnõn yenilenmesini teminen yürütülmekte olan İleri Tarõm Müzakereleri İsviçre nin Cenevre şehrinde devam etmektedir. Dünya tarõm ürünleri ticaretinin önümüzdeki yõllarda tabi olacağõ kural ve disiplinleri belirlemek üzere sürdürülen İleri Tarõm Müzakerelerinin, 2005 yõlõ başõnda, çok taraflõ ticaret müzakerelerine dahil diğer müzakerelerle birlikte bir paket olarak sonuçlandõrõlmasõ öngörülmektedir Bu çerçevede, Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ tarafõndan yeni DTÖ yükümlülüklerimize uygun destekleme sisteminin oluşturulmasõna yönelik çalõşmalara devam edilmektedir. B. EXIMBANK Türk Eximbank Yüksek Danõşma ve Kredileri Yönlendirme Kurulu tarafõndan onaylanan Türk Eximbank 2003 Yõlõ Programõ, sunulan hizmetlerin geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesine yönelik yeni düzenlemeler içerecek şekilde hazõrlanmõştõr. Bu çerçevede yõl içinde gerçekleştirilen ve Yeni Düzenlemeler başlõğõ altõnda açõklanan düzenlemelere ek olarak, söz konusu Program da aşağõdaki düzenlemelerin gerçekleştirilmesi de planlanmõştõr:! Ülke Kredi/Garanti Programlarõ kapsamõnda devlet garantisi sağlanamayan durumlarda, Türk Eximbank tarafõndan ilgili ülkede muteber kabul edilen bir bankaya doğrudan kredi açõlmasõ suretiyle Türk ihracatçõlarõ ve müteahhitleri desteklenecektir.! İhracat sektörüne sunulan kaynaklarõn artõrõlmasõ ve uluslararasõ proje finansmanõ deneyimlerinden yararlanõlmasõ amacõyla; Dünya Bankasõ İslam Kalkõnma Bankasõ EBRD gibi uluslararasõ mali kuruluşlarla işbirliği olanaklarõ geliştirilecektir. 311

324 ! Sigorta Programlarõnõn yaygõnlaştõrõlmasõ amacõyla; Kõsa Vadeli İhracat Kredi Sigortasõ Programõ kapsamõnda sevk öncesi dönemin sigorta teminatõ altõna alõnacağõ poliçe, Türkiye de yerleşik bankalar lehine kõsa vadeli teyitli akreditif sigortasõ poliçesi, Kõsa vadeli sõnõrlõ alõcõ poliçesi konularõndaki çalõşmalarõn tamamlanmasõ hedeflenmiştir.! Azami 2 yõla kadar vadeli sermaye, yarõ-sermaye veya dayanõklõ tüketim mallarõ ihracatõna yönelik tek alõcõ-tek işlem özellikli kõsa vadeli sigorta programõnõn yürürlüğe konulmasõ planlanmaktadõr.! Eximbank larõn asli fonksiyonlarõndan biri olan Ülke Kredi/Garanti Programlarõ çerçevesinde, Dõş Ticaret Müsteşarlõğõ nca belirlenen hedef ve komşu ülkelerde gerçekleştirilecek projelerin desteklenmesi ve söz konusu ülkelerin ihtiyaçlarõ gözetilerek tüketim, ara ve sermaye mallarõnõn satõşõnõn kredilendirilmesi ve sigortalanmasõ yoluyla, bu ülkelerle ihracat hacminin artõrõlmasõ hedeflenmiştir! Diğer ülkelerdeki Eximbank benzeri kuruluşlar ile işbirliği imkanlarõ artõrõlacak ve Türk firmalarõnõn yabancõ girişimcilerle başta komşu ülkeler olmak üzere, üçüncü ülkelerde ortaklaşa yüklenecekleri işlere, müşterek sigorta ve ortak finansman desteği sağlanmasõna özel önem verilecektir.! Sigorta, garanti ve kredi programlarõ uygulamalarõnda DTÖ, OECD ve AB nin yeni düzenlemeleri sürekli izlenerek Banka programlarõnda gerekli revizyon yapõlacak, bu doğrultuda uluslararasõ normlara uygun hareket edilmesine özen gösterilecektir. C. İHRACATA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI PROGRAMLARI KONUSUNDAKİ DİĞER GÖRÜŞLER 1- DIŞ TİCARET MÜSTEŞARLIĞI Devlet yardõmlarõ kapsamõnda kullandõrõlan hibe şeklindeki destek unsurlarõnõn Vergi Mevzuatõ açõsõndan yeniden değerlendirilerek, bu çerçevede hibeden elde edilen meblağõn Vergi Kanununun ticari kazanç hakkõndaki hükümleri uygulanarak firmalar 312

325 açõsõndan bir gelir kalemi olarak vergilendirilmemesi gerektiği düşünülmektedir. Nitekim bu uygulamanõn hayata geçirilmesi halinde, son dönemde Hükümetin hayata geçirdiği yatõrõm indirimindeki vergi stopajõnõn kaldõrõlmasõ, dağõtõlmayan kar payõnõn yatõrõmda kullanõlmasõ durumunda vergilendirilmemesi gibi, özellikle KOBİ lerin yatõrõmlarõnõ destekleyici nitelikteki önlemler ile ihracatõ destekleyici bir unsur olarak paralellik arz edeceği düşünülmektedir. 2-TÜRKİYE ODALAR VE BORSALAR BİRLİĞİ Küreselleşme süreci ile birlikte, ticarette uluslararasõ fiyat-kalite rekabetinin yoğunlaştõğõ görülmektedir. Ülkelerin ticari performanslarõnõ belirleyen dõş rekabet güçlerini arttõrabilmesi; uygun fiyatla istenilen kalite, miktar ve zaman koşullarõna uygun mal ve hizmet üretiminin gerçekleşmesine, özgün, güçlü markalar oluşturulmasõna, hedef pazarlarda tüketici eğiliminin yakõndan izlenebilmesi ve bu eğilimler gözönünde bulundurularak etkin tanõtõm ve satõş artõrma programlarõ geliştirilmesine bağlõdõr. Özellikle, Dünya Ticaret Örgütü Anlaşmalarõ sonrasõnda tanõnan geçiş sürelerinin sona ermesi açõsõndan, dünya ticaretinde rekabetin giderek daha da artacağõ düşünülmektedir. Ayrõca, Çin in DTÖ ye katõlmasõ, Gelişmekte Olan Asya Ülkeleri firmalarõnõn rekabet şansõnõ arttõrmak açõsõndan teşvik mekanizmalarõnõ yoğun ve yaygõn bir şekilde kullandõklarõ göz önünde bulundurulduğunda, ülkemiz firmalarõ yoğun rekabet ile karşõ karşõya kalmaktadõrlar. Bu bakõmdan, güncel ihtiyaçlar dikkate alõnarak, hõzlõ, etkin, ve yaygõn uygulama imkanõ olan, Dünya Ticaret Örgütü kurallarõ ve AB mevzuatõ ile uyumlu, kõsa vadenin yanõsõra uzun vadede de firmalarõmõza kalõcõ yararlar sağlayacak yeni destek mekanizmalarõ bir an önce uygulamaya konulmalõ ve mevcut teşvik mekanizmalarõ gözden geçirilerek işlerlik kazandõrõlmalõdõr. Destek mekanizmalarõ uygulamaya konulmadan önce destek programõnõn olasõ etkileri titizlikle analiz edilmeli, bürokrasiden arõndõrõlmalõ, denetlenebilmeli ve sonuçlarõyla öngörülen hedefler arasõndaki farklarõn takibi mümkün olabilmelidir. 313

326 3-İSTANBUL SANAYİ ODASI Dõş Ticaret Stratejisinin Çevre ve Komşu Ülkeler Önceliği Bir müddetten beri DTM ihracat stratejisini komşu ve ön hat ülkeler ekseni üzerinde oturtmuştur. Bu yaklaşõm olumludur ve hõzlanarak devem etmelidir. Ancak ihracat konusu komşu/ çevre ve ön hat ülkeleri açõsõndan ele alõndõğõnda tek taraflõ olarak işlemesi zor olan bir konudur. Türkiye AB sürecinde bir ülke olmakla birlikte, Akdeniz havzasõ, Güney-Doğu Avrupa, Kuzey Afrika, ve Kafkaslarõn merkezi coğrafyasõndadõr. Dolayõsõyla bu coğrafya ile bütünleşme sürecinin hõzlandõrõlmasõ gerekmektedir. Bu Türkiye'nin AB nezdindeki konumunu da güçlendirecektir. Çevre ve komşu coğrafya ile ilişkilerde ticaret hacimlerinin çok küçük olduğu dikkati çekmektedir. Bu hacimlerin yükseltilmesi en öncelikli vazifedir. Bu konuda ise çok dikkatli bir politika çizilmelidir. Ticaret hacminin çok olduğu, ancak Türkiye aleyhine fazla verdiği AB, EFTA ve ABD gibi ülkelere yönelik takip edilebilecek dõş ticaret stratejisi haklõ olarak tek yanlõ ve "agresif" olarak ele alõnmalõdõr. Ancak komşu ve çevre ülkeler ile ticaret hacminin az olduğundan, burada öncelikli görev bu hacimlerin yükseltilmesi istikametinde olmalõdõr. Bu itibarla bölgede "ihracat" kavramõ bölgesel ticari ve ekonomik entegrasyon çerçevesinde görülmelidir. Bu ticari entegrasyon ihracat ve ithalatõ da kapsadõğõ gibi, ticari imkanlarõn ve araçlarõn yaratõlmasõ ve karşõlõklõ platformlarõn oluşturulmasõ ile mümkündür. İthalat ve ihracat işlemlerini ticari aktivitenin bölünmez bileşenleri olarak görmek, bölge entegrasyonu için önem arz etmektedir. Dolayõsõyla destek politikalarõ mümkün mertebe bölgeye yönelik hem daha fazla ayrõcalõk ihtiva etmeli (uluslararasõ koşullar çerçevesinde), hem de uygulamacõ ve finansör kurum olarak DTM bu konuda mevzuatta olmasa dahi fiiliyatta daha dengeleyici davranmalõdõr. Bu itibarla komşu ve çevre ülkelerin Türkiye'ye yönelik ticari aktiviteleri yeni bir õşõk altõnda görülmelidir. Bu aktivitelerin "ithalat" ve ihracat" olarak iyi ve kötü olarak tefrik edilmeleri Türkiye'nin orta ve uzun vadeli çõkarlarõ hilafõnadõr. Bölgemizde cereyan eden her ticari faaliyet, bu ithalat da olsa ekonomik entegrasyonun bir aracõ olarak görülmelidir. 314

327 Metodoloji Devlet destekleri daha esnek tanõmlanmalõ ve bu konudaki bürokrasi, İGEME, İhracatçõ Birlikleri ve Odalara delege edilmelidir. Her destek unsuru bir nevi "pazarlõk" unsuru olarak ele alõnmalõ ve her seferinde yeni araçlar yeni mevzuat düzenlemelerine gerek kalmadan desteklenmelidir. Bunun için uygulamanõn detaylarõ veya limit içindeki esaslarõ tebliğlerle değil, daha çok uygulama esaslarõ ile belirlenmeli, bu esaslar dahi fiili destek tasarõmõnõ bir alttaki birime (İGEME, İhracatçõ Birlikleri, Odalar) delege edebilmelidir. 4-İKTİSADİ KALKINMA VAKFI (İKV) Arz ve talebin küresel düzeyde belirlendiği ve rekabetin giderek daha da yoğunlaştõğõ günümüzde piyasalardaki gelişmelerin süratle yakalanmasõ, üretim ve pazarlama stratejilerinin bu doğrultuda yeniden şekillendirilmesi büyük önem taşõmaktadõr. Bu bağlamda ihracata yönelik çeşitli destek uygulamalarõnõn kendilerinden beklenen sonucu yaratabilmesinde, kullanõcõlarõn ihracat performanslarõnõ artõrabilmeleri için gereksinme duyacaklarõ güncel bilgilerin zamanõnda aktarõmõ ağõrlõklõ bir rol oynamaktadõr. Şüphesiz ihracata yönelik yeni stratejiler; gerek dünya genelinde gerek yakõn ticari işbirliğinin bulunduğu ülkelerdeki ve/veya ülke gruplarõndaki arz ve talep yapõlarõndaki gelişmeler ve değişmelerin yanõ sõra ulusal düzeyde saptanan hedefler, yerel sanayinin yapõsal özellikleri ve reaksiyonlarõ dikkate alõnarak güncelleştirilmektedir. Bu güncelleştirmede uluslararasõ ticareti düzenleyen kurallarõn belirleyici olduğu da bilinmektedir. İçiçe geçen bu halkalarõn karşõlõklõ etkileşiminin ulusal düzeyde katma değer yaratabilmesi ise, öncelikli olarak ihracatçõya yardõmcõ olacak yönlendirici ilkeler ve bilgiler ile bütünleşmiş gerekli donanõmõn mevcudiyeti ile mümkündür. Bu çerçevede aşağõdaki öneriler getirilebilir:! Türkiye AB tam üyeliğine aday ülke olarak AB müktesebatõna uyumu da üstlenmektedir. Bu nedenle AB çerçevesi dikkate alõnarak teşviklerin gözden geçirilmesi, gerekli olmasõ halinde yeniden düzenlenmesi ve yeni desteklerin yine bu yapõ içerisinde oluşturulmasõ gerekmektedir. 315

328 ! AB tam üyeliğine aday ülke olarak Türkiye, çeşitli Topluluk programlarõ ve ajanslarõna katõlabilmektedir. Bu programlar KOBİ lere Yönelik Girişim ve Girişimcilik Programõ, 6. Araştõrma ve Teknolojik Gelişme Programõ, eğitim programlarõ gibi sektörler açõsõndan farklõ açõlõmlar ve imkanlar yaratabilecek çeşitli girişimler içermektedir. Yeni desteklerin geliştirilmesinde AB nin bu girişimleri yapõcõ bir rol oynayabilir. Bu girişimlerin hangi alanlarda nasõl destek sağladõklarõ incelenerek ilgili sektörlerin ve/veya kitlelerin bu programlar sõrasõnda/sonrasõnda ihracat performanslarõnõ güçlendirecek şekilde desteklenmeleri hususu değerlendirilebilir. Esasen AB nin KOBİ lere yönelik Girişim ve Girişimcilik Programõ birden fazla yõlõ kapsayan dönemler itibariyle AB nin temel hedeflerine ulaşmasõna yardõmcõ olacak bir işletme politikasõnõn uygulanmasõ için öngörülen yöntem ve araçlarõ içermektedir. Program kapsadõğõ dönemler itibariyle gerçekleştirilen uygulamalar doğrultusunda değerlendirilmekte ve bu çerçevede gözden geçirilerek yenilenmektedir. Böyle bir yaklaşõmõn benimsenmesi 5 Yõllõk Kalkõnma Planlarõ ile örtüşeceği gibi belli bir disiplin içerisinde hedefe yönelik politikalarõn sürdürülebilir olmasõnõ sağlayacaktõr.! Yeni desteklerin şekillendirilmesinde; farklõ alanlarda halihazõrda uygulamada olan destekler ile birbirini destekleyici bir başka ifade ile sinerji yaratõcõ olmasõ hususu gözönünde bulundurulmalõdõr. Sonuç itibariyle yatõrõm, üretim ve ihracat birbirinden ayrõlmaz bir üçlüdür ve zincirleme reaksiyon gösterir.! Yeni desteklerin oluşturulmasõ ve halihazõrda uygulanan bazõ desteklerin gereksinim duyulmasõ halinde gözden geçirilmesi için sürekli yapõda bir komitenin oluşturulmasõ faydalõ olacaktõr. Özel sektör temsilci kurumlarõnõn yanõ sõra ilgili resmi kurumlarõn uzmanlarõnõn katõlõmõ ile oluşturulacak bu komite gereksinimlerin, getirilen önerilerin yapõlabilirliği dikkate alõnarak değerlendirilmesini sağlayacaktõr. Yapõlacak değerlendirmede sadece ihracata yönelik değil diğer teşviklerin de gözönünde bulundurulmasõ tümevarõmcõ bir yaklaşõm doğrultusunda sinerji yaratõlmasõnõ sağlayabilecektir.! Daha önce de ifade edildiği gibi fayda sağlayõcõ desteklerin oluşturulmasõ kadar bir diğer önemli konu da bu desteklerin beklenen katkõyõ sağlamasõdõr. Bu bağlamda iki düzeyde bilgi akõşõ ön plana çõkmaktadõr: 316

329 Genel ve sektörel düzeyde sağlanan destekler hakkõnda bilgi Uluslararasõ piyasalardaki arz ve talep yapõlarõndaki gelişmeler ve değişiklikler, uluslararasõ ticareti düzenleyen kurallar, Türkiye nin serbest ticaret anlaşmasõ yaptõğõ ülkeler vb. Bu bilgilerin güncelleştirilmiş bir şekilde yaygõnlaştõrõlmasõ ihracat performansõnõn iyileştirilmesi ve artõrõlmasõ bakõmõndan temel zemini oluşturmaktadõr. Bu noktada, Türkiye-AB mali işbirliği çerçevesinde finansman imkanlarõ değerlendirilerek DTM bünyesinde geniş kapsamlõ bir web sayfasõnõn oluşturulmasõ son derece yapõcõ bir katkõ sağlayacaktõr. Şüphesiz böyle bir web sayfasõnõn oluşturulmasõ ve kullanõma sunulmasõnõn en önemli noktasõ kaynaklarõn tek bir yerde toplanmasõ ve böylelikle bilgiye erişimin kolaylaştõrõlmasõdõr. Bu web sayfasõnõn ülke genelinde tanõtõmõ ise böyle bir kaynağõn var olduğunun tüm ilgili kesimlerin bilgisine ulaştõrõlmasõ açõsõndan başta gelmektedir. 317

330 318

331 3. BÖLÜM: DEVLET YARDIMLARININ DTÖ VE AB MEVZUATI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ 319

332 3. BÖLÜM: DEVLET YARDIMLARININ DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ (DTÖ) VE AVRUPA BİRLİĞİ (AB) MEVZUATI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Bu bölüm Yatõrõmlarda Devlet Yardõmlarõ Alt Komisyonu ile İhracatta Devlet Yardõmlarõ Alt Komisyonu müşterek çalõşmasõ sonucunda hazõrlanmõştõr. I. DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ (DTÖ) MEVZUATI Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ), sanayi ürünleri ve tarõm ürünleri açõsõndan verilen sübvansiyonlarõ, başka bir deyişle devlet yardõmlarõnõ ayrõ anlaşmalar kapsamõnda düzenlenmiştir 1- GATT 1994 ün sübvansiyonlara ilişkin XVI. maddesi, gelir ve fiyat desteği uygulamalarõ dahil, doğrudan veya dolaylõ olarak bir malõn bir ülkeden ihracatõnõ artõracak veya bir ülkeye olan ithalatõnõ azaltacak uygulamalarõ sübvansiyon olarak nitelendirmektedir. Bu konuda Genel Anlaşmadaki yaklaşõm, sanayi ürünlerinin yanõsõra, tarõm, ormancõlõk, balõkçõlõk ve madencilik ürünlerini de kapsayan esas maddelerin (primary goods) ihracatõna sübvansiyon verilmesinden kaçõnõlmasõdõr. 2- Uruguay Round sonrasõ, sanayi ürünlerine verilen devlet yardõmlarõ, DTÖ Kuruluş Anlaşmasõna ek Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Önlemler Anlaşmasõ kapsamõnda münferit olarak düzenlenmiştir. Söz konusu Anlaşma, hükümetlerin muhtelif politika amaçlarõ doğrultusunda sübvansiyon sağlayabileceğini kabul etmekle birlikte, doğabilecek ticaret bozucu etkileri nedeniyle sübvansiyon uygulamalarõ konusunda bazõ kõsõtlamalar getirmektedir. 3- Anlaşmanõn genel hükümler başlõklõ 1.maddesine göre, kamu otoritesi ya da kamuya ait bir kuruluş tarafõndan yapõlan fon transferi, tahsil edilmeyen herhangi bir vergi yükümlülüğü, kamu tarafõndan sağlanan genel alt yapõ dõşõnda kalan her türlü mal ve hizmet, gelir ve fiyat desteği ya da herhangi bir menfaat sübvansiyon olarak tanõmlanmaktadõr. 4- Anlaşmanõn 2. maddesi, sadece bir firmaya, bir sanayi dalõna, firma veya sanayi grubuna ya da belirli bir coğrafi bölgedeki firmalara verilmesi halinde, sübvansiyonlarõ spesifik sübvansiyon olarak tanõmlamaktadõr. Bu tür sübvansiyonlar, verilen sübvansiyonun Anlaşma uyarõnca, yasak veya dava edilebilir sübvansiyon 320

333 olarak nitelendirilebilmesi için, Anlaşmada tanõmlanan diğer bazõ unsurlarõn yanõsõra öngörülen şartlar arasõndadõr. Başka bir deyişle, bir sübvansiyonun spesifik olmasõ, onu yasak veya dava edilebilir kõlabilmektedir. 5- Anlaşmanõn spesifikliğe ilişkin 2.1.(a) maddesine göre, sübvansiyonu veren merci veya sübvansiyonu veren merciinin faaliyetlerinin tabi olduğu mevzuat, sübvansiyona erişim olanağõnõ, bir başka deyişle devlet yardõmlarõndan yararlanõlabilmesini açõkça belirli işletmelerle sõnõrlandõğõ taktirde, bu sübvansiyonun spesifik olacağõ kabul edilmektedir. 6- Anlaşmanõn, 2.1.(b) maddesinde, ilgili mevzuat sübvansiyondan yararlanõlabilmesinin koşulunu (sübvansiyon almak için uygunluğu) ve sübvansiyon tutarõnõ yöneten objektif kriterler veya koşullarõ tespit ettiği taktirde, uygunluğun otomatik olmasõ ve bu ölçüt ve koşullara kesinlikle uyulmasõ halinde spesifikliğin söz konusu olmayacağõ, objektif ölçüt veya koşullarõn ilgili mevzuatta açõkça belirtilmesi gerektiği hükme bağlanmaktadõr. Anlaşma objektif kriter veya koşullarõ, tarafsõz olan diğerlerine kõyasla belirli işletmeleri gözetmeyen ve personel sayõsõ veya işletme ölçeği gibi yatay uygulamalõ ve ekonomik nitelikte ölçüt veya koşullar olarak tanõmlamaktadõr. 7- Anlaşma, sanayi ürünleri açõsõndan, ihracat performansõna bağlõ sübvansiyonlarõ da, madde 3. 1 (a) çerçevesinde yasak olarak kabul etmekte ve üye ülkelerin bu tür uygulamalarda bulunamayacağõ hükme bağlanmaktadõr. 8- Anlaşmada 8. madde çerçevesinde, bölgesel gelişmişlik farklõlõklarõnõ gidermek amacõyla belirli şartlar altõnda sağlanan devlet yardõmlarõ dava edilemeyen sübvansiyon olarak değerlendirilmektedir (a) ya göre, Anlaşmanõn 2. Maddesi kapsamõnda spesifik olmayan sübvansiyonlar veya spesifik olmakla birlikte, 8. Maddede sayõlan şartlara uygun sübvansiyonlarõn dava konusu edilemeyeceği belirtilmektedir. Bu kapsamda belirli koşullarõn sağlanmasõ şartõyla bir üyenin ülkesindeki elverişsiz konumdaki bölgelere bölgesel nitelikte devlet yardõmlarõ verebileceği hükme bağlanmaktadõr. Bu tür yardõmõn 2. maddenin anlamõ çerçevesinde spesifik olmayõp dava edilemez nitelikte olduğunun kabul görebilmesi için, elverişsiz konumdaki bölgenin tanõmlanabilir ekonomik ve idari kimliğe sahip açõkça belirlenmiş bitişik coğrafi alan olmasõ, bu bölgenin tarafsõz ve nesnel kriterlere göre elverişsiz konumda olduğunun kabul edilmesi, bölgenin 321

334 güçlüklerinin geçici şartlardan başka şartlardan kaynaklanmasõ ve bu tür kriterlerin doğrulanabilmeleri için ilgili mevzuatta açõkça belirlenmiş olmasõ gerekmektedir. 10- Anlaşmanõn 8. ve 9. maddelerinde, 2. madde anlamõ çerçevesinde spesifik olmayan sübvansiyonlar ile bu maddenin anlamõ çerçevesinde spesifik olmakla birlikte, araştõrma-geliştirme, geri kalmõş bölgelerin desteklenmesi ve çevre koruma amaçlõ sübvansiyonlara karşõ tedbir alõnamayacağõ hükme bağlanmõştõr. Ancak anlaşmanõn 31. maddesinde 8 ve 9. Madde hükümlerinin DTÖ Anlaşmalarõnõn yürürlüğe girdiği tarihten itibaren beş yõl süreyle geçerli olacağõ ifade edilmektedir. Bu sürenin bitiminden önce bahse konu hükümlerin, mevcut halleriyle korunmalarõ ya da tadil edilmeleri hususunda mutabakata varõlamamasõ dolayõsõyla geçerliliklerini yitirdikleri düşünülmektedir. Bu, bu tür sübvansiyonlara karşõ tedbir alõnabileceği anlamõna gelmektedir. 11- Diğer taraftan, 9-14 Kasõm 2001 tarihlerinde Doha'da gerçekleştirilen Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) IV. Bakanlar Konferansõ nda Anti-damping, Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Önlemler Anlaşmalarõ ile ilgili olarak, çok sayõda ülke bu Anlaşmalar kapsamõnda alõnan önlemlerin korumacõ amaçlara hizmet etmesini ve Anlaşmalarõn istismarõnõn önlenebilmesini teminen bazõ hükümlerin açõklõğa kavuşturulmasõ gerektiğini ileri sürmüştür. ABD bu konuya sõcak bakmamasõna rağmen Konferans sonucunda kabul edilen Bakanlar Deklarasyonu ve Deklarasyonun içeriğini oluşturan Çalõşma Programõ çerçevesinde, Anti-Damping, Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Önlemler Anlaşmalarõnõn müzakereye açõlmasõna karar verilmiştir. Bununla birlikte ABD nin önerisiyle, deklarasyon metnine "Anlaşmalarõn temel kavram ve prensiplerine zarar vermemek kaydõyla" ibaresinin konulmasõnõ sağlayarak, müzakereler sonucu yapõlabilecek değişiklikleri sõnõrlamaya çalõşmõştõr. 12- Diğer taraftan, DTÖ kapsamõnda, tarõm ürünlerine sağlanan sübvansiyonlara ilişkin usul ve esaslar Tarõm Anlaşmasõnda ayrõca düzenlenmektedir. Anlaşma, tarõm ürünlerinin ihracatõnõ özendirici ve kolaylaştõrõcõ uygulamalarõ ihracat sübvansiyonu olarak nitelendirmekte, gelişmiş ülkeler ve gelişme yolundaki ülkelere, değişen oran ve sürelerde bu tür uygulamalarõ (sübvansiyona tabi mal miktarõ ve sübvansiyon için bütçeden ayrõlan pay) belirlenen oranlarda indirime tabi kõlmalarõ şartõnõ getirmektedir. 322

335 13- Bu çerçevede, Anlaşmanõn 9. maddesinde, diğer sübvansiyon uygulamalarõnõn yanõsõra, bir firmaya, bir sanayi koluna, bir tarõmsal ürünün üreticilerine, bir kooperatife veya ihracat performansõna bağlõ olarak bir pazarlama kurumuna yapõlan ayni ödemeler dahil olmak üzere hükümetler veya hükümet kuruluşlarõnca verilen doğrudan sübvansiyonlar da ihracat sübvansiyonu olarak kabul edilmektedir. DTÖ Tarõm Anlaşmasõnõn 9.maddesi uyarõnca; İhracat performansõna bağlõ olarak firmalara, endüstri koluna, üreticilere, kooperatiflere, ayni ödemeler de dahil olmak üzere hükümetler veya kuruluşlarõnca doğrudan sağlanan sübvansiyonlar, Ticari olmayan tarõmsal ürün stoklarõnõn iç piyasa fiyatlarõnõn altõnda kamu tarafõndan ihracõ, Kamu hesabõna yük getirsin veya getirmesin, kamu gücüyle finanse edilen bir tarõmsal ürünün ihracatõ için yapõlan ödemeler, Alõm-satõm, kalite iyileştirmesi, diğer işleme masraflarõ ve uluslararasõ nakliye masraflarõnõ azaltmak için uygulanan sübvansiyonlar, Navlun teşvikleri ve Tarõmsal ürünlerdeki sübvansiyonlarõn ihraç ürünlerine yansõyan payõ ihracat sübvansiyonu olarak kabul edilmektedir. İhracat sübvansiyonlarõnõn ürün bazõnda kullanõlmasõ esastõr. Başka bir deyişle bir ilgili ürün için öngörülen taahhütlerin kullanõlmamasõ durumunda sübvansiyonun diğer ürünlere kaydõrõlmasõ imkanõ bulunmamaktadõr. Bununla birlikte bazõ ülkelerin esasen yasak olan bu tür uygulamalarõ olduğu bilinmektedir. 323

336 324

337 II. AVRUPA BİRLİĞİ NDE DEVLET YARDIMLARI A. GÜMRÜK BİRLİĞİ VE AVRUPA BİRLİĞİ NDE DEVLET YARDIMI YAKLAŞIMI Türkiye ile Avrupa Birliği arasõnda yapõlan ve Ocak 1996 da yürürlüğe giren Gümrük Birliği anlaşmasõ Türkiye yi rekabet politikasõ ile ilgili AB yasalarõna uyma yükümlülüğü altõna koymuştur. Gümrük Birliğinin gerçekleşmesi, Türkiye Ekonomisinin gelişmesi için iki önemli fõrsatõ ortaya çõkarmaktadõr. Birincisi Gümrük Birliği vasõtasõyla Avrupa Birliği Tek Pazarõnõn bir parçasõ haline gelmektir. İkincisi, Avrupa Birliği nin rekabet politikasõnõn Türk işletmelerinin kendilerini AB normlarõna uydurmalarõ ve AB rekabetinin etkilerini özümsemeleri gerekmektedir. AB, rekabet politikasõ aracõnõ kullanarak global rekabet gücüne erişmeyi amaçlamaktadõr. AB rekabet politikasõ, güçlü rekabet ve dinamik pazarlar ortamõnda gelişebilen şirketlerin global ekonomi içinde yerlerini alõp, başarõya ulaşabileceği ilkesini esas almaktadõr. AB rekabet politikasõnõn ana hedefleri pazarõn kaynaklarõnõn optimal dağõlõmõnõ, teknik yenilikler ve değişik ekonomik koşullara uyum sağlama esnekliğini gerçekleştirmeyi hedeflemektedir. Özellikle aşağõdaki alanlarda devlet yardõmlarõ bütün olarak AB politikasõ için büyük önem taşõr. - Küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin geliştirilmesi. - Araştõrma ve geliştirme (ar-ge) girişimlerinin tesisi. - Az gelişmiş bölgelere yardõm. - Hassas sanayi sektörlerine belirlenen kõsõtlamalar dahilinde yapõlan yardõm. AB ye üye devletlerde devlet yardõmlarõ için yapõlan devlet harcamalarõ çok yüksektir. Üye ülkelerin GSYİH nõn % 3 üne tekabül etmektedir. B. AB DE UYGULANAN GENEL YARDIM SİSTEMİ AB de devlet yardõmlarõ, AT Antlaşmasõnõn 36, 73, 86, 87, 88 ve 89. Maddelerinde toplanmaktadõr. Özellikle 36. Madde de rekabet kurallarõna ilişkin hükümleri; yapõsal ya 325

338 da doğal şartlar sebebiyle gelişememiş işletmelerin korunmasõ ve ekonomik kalkõnma programlarõ çerçevesinde işletmelere yardõm yapõlmasõna izin verilebilir denmektedir. 86. madde de ise; - Genel ekonomik çõkarlara ilişkin hizmetleri yürütmekle görevli veya mali nitelikli tekel özelliğine sahip işletmeler, kendilerine verilmiş olan belirli görevlerin ifasõnõ hukuken rekabet ile ilgili kurallara tabi olarak yaparlar." denilmektedir. 87. madde de ise; - Üye devlet tarafõndan, devlet kaynaklarõ vasõtasõyla herhangi bir şekilde yapõlan, belirli teşebbüsleri veya belirli mallarõn üretimini kayõrarak rekabeti bozucu her türlü yardõm üye devletler arasõndaki ticareti etkilediği ölçüde ortak pazarla bağdaşmaz hükmü bulunmaktadõr. Bu bağlamda devlet yardõm türlerinin AB standartlarõna çõkarõlmasõ gerekmektedir. Bunlar şu şekilde özetlenebilir. a. İlgili ürünlerin menşeine bağlõ bir ayrõm gözetmeksizin verilmesi koşuluyla bireysel tüketicilere yapõlan sosyal nitelikli yardõmlar, b. Doğal afetler veya olağanüstü olaylarõn neden olduğu zararõ karşõlamak için yapõlan yardõmlar. c. Almanya nõn birleşmesinden etkilenen belirli bölgelerin ekonomisine (bölünmenin yarattõğõ ekonomik zararõn giderilmesi için) gerekli olan devlet yardõmlarõnõn verilmesi hususunda bir esneklik mevcuttur. d. Yaşam standardõnõn anormal ölçüde düşük olduğu veya istihdam açõğõnõn hüküm sürdüğü bölgelerin ekonomik gelişimini desteklemeğe yönelik yardõmlar. e. Avrupa nõn ortak çõkarõna olacak önemli projenin gerçekleştirilmesinin teşvik edilmesi veya üye devlet ekonomisinde ortaya çõkan ciddi bir bozulmanõn giderilmesi için yapõlan yardõmlar. f. Ticaret koşullarõnõ ortak çõkarlara zarar verecek ölçüde olumsuz yönde etkilemeyen, belirli ekonomik bölgeler veya belirli ekonomik faaliyetlerin gelişimini kolaylaştõrmak için yapõlan yardõmlar. AB de devlet yardõmlarõyla ilgili kurallar, özel girişimciler kadar kamu girişimciliği için de geçerli bulunmaktadõr. Üye devletlerin kamu otoriteleri ile kamu girişimcileri arasõndaki mali ilişkilerin şeffaflõğõnõ güvence altõna alan sistemdir. Burada amaç, kamu ve özel girişimler arasõndaki fõrsat eşitliğini sağlamaktõr. Bu bağlamda tek pazarõn tesis edilmesinde gayriresmi devlet yardõmõnõn önlenmesi hedeflenmektedir. Üye ülkeler 326

339 devlet yardõmlarõ yanõnda kamu iktisadi girişimleri ile ilgili aşağõdaki standartlara uymayõ taahhüt etmektedirler: - Üye devletlerin resmi otoriteleri, kamu iktisadi teşebbüslerine verecekleri desteklerde de şeffaflõğõ güvence altõna almak mecburiyetindedirler. - Kamu otoriteleri, devlet, bölgesel ve yerel otoriteler olarak tanõmlanõr. Kamu girişimciliği, sahiplik, mali ortaklõk veya girişimin tabi olduğu kurallar vasõtasõyla dolaylõ veya dolaysõz üzerinde nüfuz hakimiyeti kurabilen girişimlerdir. Kamu otoriteleriyle kamu girişimleri arasõnda ekonomik ve yatõrõm ilişkileri çeşitli boyutlarda olabilir. Örneğin; sermaye zararõnõn giderilmesi, sermayeye katkõ sağlanmasõ, geri ödenmeyen bağõşlar, alõnan krediler, karlardan veya ödenmesi gereken meblağlardan feragat edilerek mali avantaj sağlanmasõ, kullanõlan kamu fonlarõnõn sağlayacağõ normal getiriden vazgeçilmesi ve kamu otoritelerince getirilmiş mali yüklerin telafisi gibi boyutlarda ortaya çõkmaktadõr. Yukarõda açõklanan sistemde yõllõk cirolarõ 250 milyon EURO yu aşan ve imalat sektöründe faaliyet gösteren kamu girişimleri, yõllõk olarak komisyona şu bilgileri vermek durumundadõrlar. - Yõllõk raporlar ve yõllõk hesaplar, - Sermayenin kamuya ait olan kõsmõ, - Geri ödeme şartõ olmayan bağõşlar, - Kredi limit aşõmõ ve sermaye katkõsõ şeklindeki krediler, - Girişime kredi finansmanõ olarak verilen teminatlar, - Dağõtõlan kar paylarõ ve dağõtõlmayan karlar, - Her türlü devlet müdahalesi. AB de KOBİ lere uygulanan Yardõm Sistemi AB de devlet yardõmlarõnda kõsa ve orta döneme ilişkin politika ve stratejilerin belirlendiği Büyüme, Rekabet Gücü ve İstihdama ilişkin Beyaz Kitap ta yer alan entegre program olarak adlandõrõlan bu program KOBİ lere yönelik politikalarõ ele almaktadõr. Buna göre; AB nin bütün ülke ve bölgelerinde KOBİ lerin gelişmesine her yönden elverişli bir ortamõn teşvik edilmesi, AB nin KOBİ lerin rekabet gücünün artõrõlmasõ ve 327

340 Avrupa standartlarõna uygun hale getirilmesi ile teşvik edilmesini, kapsamaktadõr. Program AB veya üye ülkelerde amaç ve hedefleri şu şekilde toplanabilir: - İşletmelerin tabi olduğu idari ve düzenleyici ortamõn basitleştirilmesi ve iyileştirilmesi. - Finansman ve vergi ortamõnõn işletmeler için daha uygun hale getirilmesi. - Bilgi hizmetleri yoluyla KOBİ lerin stratejilerinin Avrupa standartlarõna ulaştõrma ve küreselleşmeye yardõmcõ olma. - KOBİ lerin rekabet gücünün artõrõlmasõ ve araştõrma, yenilik, bilgi teknolojileri ve eğitimden daha çok faydalanmasõ. - Girişimciliğin teşviki ve özel hedef gruplarõnõn desteklenmesi. C. AB DE YARDIM TÜRLERİ AB de yardõmlar; genel amaçlõ yardõmlar, bölgesel kalkõnma amaçlõ yardõmlar ve spesifik sektörel amaçlõ yardõmlar olarak üç gruba ayrõlmaktadõr. Yardõmõn türleri; A kategorisinde nakdi yardõmlar-hibeler, B kategorisinde sermayeye katõlõm-özkaynak yardõmõ, C kategorisinde vergi indirimleri, D kategorisinde ihracatõn desteklenmesi, kurtarma, destekleme, KOBİ destekleri yer almaktadõr. Ayrõca muhtelif istisnalar ve garantiler genel destekler olarak adlandõrõlmaktadõr. Yatay hedefleri esas alan devlet yardõmõ belirli endüstriyel aktivite tiplerine yöneliktir ve rekabeti geliştirmek veya önemli bir sosyo-ekonomik yarar sağlamak üzere tasarlanmõştõr. Yatay devlet yardõmõ verilmesinin nedeni, bu yardõm kurallarõnõn kendi içlerinde bir amaç olarak değil de başka daha genel AB hedeflerine ulaşmanõn en iyi yolunun, yardõmlarõ belli sosyo-ekonomik yönlere kanalize etmek olduğu inancõdõr. Örneğin, AR-GE yardõmõ daha çok KOBİ lere, destek gören bölgelere ve sõnõr ötesi işbirliğine verilmektedir. İstihdam yardõmõ ise geri kalmõş bölgeler ve KOBİ ler üzerinde odaklanmõştõr. Diğer bir deyişle, yatay devlet yardõmlarõ çok daha geniş bir rekabeti, ekonomik ve sosyal kaynaşmayla dengeleme stratejisinin sadece küçük bir unsurudur. Spesifik sektörel amaçlõ yardõmlar, genel amaçlõ yardõmlarõn ayrõlmaz bir parçasõdõr. Sektörel yardõm, büyük ölçüde yatay yardõmlarõn özel bir uygulanmasõndan 328

341 ibarettir. Örneğin sentetik elyaf sektörü, KOBİ ler ve çevrenin korunmasõyla ilgili devlet kurallarõna tabidir. Aradaki asõl fark, kurallarõn uygulanmasõnõn ele alõndõğõnda çeşitli sektörlerde daha kõsõtlayõcõ olmasõ ve devlet yardõmõ şeklindeki desteğin verilmesinin daha az rahat olmasõdõr. Ayrõca, yardõmõn genel olarak sektörün üretim kapasitesini artõrmaktan kaçõnmasõ gerektiği anlamõnda da, genel hedefler farklõ olma eğilimindedir. Sektörel yardõmlarda, tekstil, sentetik elyaf, motorlu taşõt sanayi ve taşõmacõlõkta önemli kõsõtlamalar bulunmakta olup, bu kõsõtlamalar dikkate alõnarak yardõm yapõlabilmektedir. Bölgesel yardõm ile sektörel yardõm arasõnda yakõn bir ilişki bulunmaktadõr. Komisyon bölgesel yardõm projelerini onaylarken, yardõmõn yöneldiği bölgesel sorundan, AB çapõnda daha ciddi sektörel problemler yaratacak şekilde sektörel kapasite fazlasõna yol açmamasõ kriterini getirmektedir. Bölgesel Yardõmlar Bölgesel yardõm, bölgedeki sosyo ekonomik yapõ, kişi başõna gayri safi yurt içi hasõla, brüt katma değer ve yapõsal işsizlik kriterleri göz önüne alõnarak tespit edilir. Bölgesel yardõm, genel amaçlõ ve spesifik amaçlõ sektörel yardõmlarõn genel kriterlerinde ortaya konan gerekçelerin ayrõlmaz bir parçasõdõr. Bölgesel yardõm yapõlõrken; işsizlik trendi ve yapõsõ, istihdamdaki gelişme, net göç, ekonomik faaliyet yapõsõ ve topoğrafya esas alõnmaktadõr. AB de bölgesel yardõmlar Madde 87 3a ve 3c bölgelerinde yer alan kuruluşlara yatõrõm ve işletme yardõmõnõ kapsamaktadõr. Komisyon bölgesel yardõmõ değerlendirirken, Ulusal Bölgesel Yardõm Klavuzu ( OJ C 74, ) ile Büyük Yatõrõm Projeleri İçin Bölgesel Yardõm Çoksektörlü Çerçevesi ( OJ C 107, ve OJ C 70/8, ) ne göre karar vermektedir. Madde 87 3a ve 3c, bölgesel sorunlar nedeniyle verilen devlet yardõmlarõnõn Komisyon tarafõndan onaylanmasõ için gerekli sõnõrlarõ çizmektedir. Bu kapsamda; - Madde 87 3a kapsamõnda verilen devlet yardõmlarõ yaşam standardõnõn anormal derecede düşük olduğu ya da ciddi işsizlik sorunlarõ yaşayan bölgelerin kalkõnmasõnõ amaçlar. Bu bölgeler AB ortalamasõna oranla dezavantajlõ bölgelerdir. Madde 87 3a statüsü bir bölgeye AB nin NUTS II kriterlerine göre verilir. Satõn alma gücü 329

342 paritesine göre hesaplanan kişi başõ GSYİH sõ son üç yõl içerisinde AB ortalamasõnõn %75 inden düşük olan NUTS II seviyesindeki bölgeler Madde 87 3 (a) kapsamõnda yardõmdan yararlanabilir coğrafi alanlardõr. - Madde 87 3c bölgelerine yardõmlar ise, ulusal sorun bölgelerinde belirli ekonomik faaliyetlerin ya da belirli ekonomik alanlarõn kalkõnmasõna yardõmcõ olmak üzere, ortak çõkara ters düşmemek ve ticaret koşullarõnõ olumsuz etkilememek kaydõyla verilen yardõmlardõr. Söz konusu bölgeler, üye ülkenin ulusal kriterlerine göre oluşturduğu önerisi üzerine Komisyon tarafõndan belirlenir. Ancak, AT antlaşmasõ Ek I de sayõlan tarõm ve balõkçõlõk ürünlerine ilişkin yardõmlar ile kömür endüstrisine yapõlan yardõmlar bu kapsamda ele alõnmamaktadõr. Bunun yanõ sõra, ulaştõrma, çelik, gemi inşa, sentetik elyaf ve motorlu taşõtlar alanlarõnda kendi özel kurallarõ uygulanmaktadõr. Komisyon tarafõndan, finansal hizmetlere (bankacõlõk ve sigortacõlõk) verilen yardõmlarõn bölgesel gelişmeye katkõsõ olduğu düşünülmemektedir. 50 milyon yu geçen yardõmlar büyük yatõrõm projesi olarak kabul edilmekte olup bu projeler için Komisyona bireysel bildirim yapõlmaktadõr. AB de izin verilen bölgesel ve yatay yardõm kategorileri: Yardõm Bölgesel yardõm Diğer alanlar 87 3a 87 3b İlgili yardõm İlk yatõrõm ( büyük firmalar) Evet Evet Hayõr Bölgesel yardõm İlk yatõrõm ( KOBİ) Evet Evet Evet Bölgesel + KOBİ İlk yatõrõma ait iş yaratma (büyük firmalar) Evet Evet Hayõr Bölgesel yardõm İlk yatõrõma ait iş yaratma (KOBİ) Evet Evet Evet Bölgesel + KOBİ İlk yatõrõmdan bağõmsõz iş yaratma Evet Evet Evet* İstihdam yardõmõ İşin devamõ Evet Hayõr Hayõr İstihdam yardõmõ Çevre harcamalarõ Evet Hayõr Evet Çevre yardõmõ AR-GE harcamalarõ Evet Evet Evet AR-GE yardõmõ İşletme yardõmõ Evet Hayõr Hayõr Bölgesel yardõm Ulaştõrma yardõmõ Evet Evet Hayõr Bölgesel yardõm Uygun koşullu kredi Evet Evet Evet KOBİ yardõmõ Eğitim yardõmõ Evet Evet Evet Eğitim yardõmõ * sadece KOBİ ler ve dezavantajlõ işçiler için. 330

343 Genel (Yatay) Amaçlõ Yardõmlar Genel (yatay) amaçlõ yardõmlar kendi arasõnda 6 kategoride incelenmektedir. - Araştõrma geliştirme yardõmlarõ - İstihdam yardõmõ - Küçük ve orta boy işletmelere verilen yardõmlar - Kurtarma ve yeniden yapõlandõrma yardõmlarõ - Çevre koruma yardõmlarõ - Eğitim yardõmõ 1. Araştõrma Geliştirme Yardõmõ Araştõrma ve geliştirme, büyümenin, yenilenmenin, rekabet gücünün ve istihdamõn artõrõlmasõnõ hedeflemektedir. Avrupa Komisyonu, Antlaşmanõn 87. Maddesinde AR-GE ile ilgili yardõmlarõ ve amaçlarõnõ ortaya koymuştur. Araştõrma geliştirme yardõmlarõ, yüksek finansman maliyetleri sonucu doğacak güçlüğe karşõ firmalarõ korumak amacõ ile ortaya konmuştur. Yardõm; yeni buluşlarõn teşviki, olağan dõşõ risk ve maliyetleri karşõlamak amacõyla düzenlenmiştir. Araştõrma ve geliştirme yardõmlarõndaki aşamalar; genel, bilimsel ve teknik bilgilerin endüstriyel ve ticari amaç gütmeden genişletilmesi, sanayi sektörüne veya belli bir girişimin faaliyetlerine uygulanabilecek bilim veya mühendislik yasalarõnõn yeni bir şekilde uygulanmasõna özgün teorik ve pratik yaklaşõm, temel ve sõnai araştõrmalarõn sonuçlarõna dayanarak yeni ürünlerin, üretim ve süreçlerin ve hizmetlerin yaratõlmasõ gibi belirli pratik hedeflere ulaşõlmasõnõ kolaylaştõran deneysel çalõşmalar olarak belirlenmektedir. AB de AR-GE yardõm kurallarõ, AR-GE için devlet yardõmõ Topluluk Çerçevesi ( OJ C 45, ) belgesinde açõklanmaktadõr. Söz konusu Çerçeve, bir kuruluşun hangi şartlarda Ar-Ge yardõmõ alabileceğini kapsamaktadõr. Bu kapsamda, eğer, - Kar amacõ gütmeyen bir devlet üniversitesi ya da bir araştõrma kuruluşunun ar-ge faaliyetleri kamu tarafõndan karşõlanõyorsa, 331

344 - Ar-ge faaliyeti kamu kuruluşlarõna piyasa koşullarõnda ihale edilmişse, söz konusu destek devlet yardõmõ özelliği taşõmaz. AB de ar-ge yardõmõ tanõmlanõrken temel araştõrma, endüstriyel araştõrma ve rekabet öncesi araştõrma tanõmlanõr. Standart oran (bölgesel yardõm alanlarõ dõşõndaki büyük işletmelere) Standart orandaki artõş Temel AR-GE Endüstriyel AR-GE Rekabet Öncesi AR-GE % 100 % 50 % 25 -KOBİ - + % 10 + % 10 -Madde 87 (3) (a) bölgeleri - + % 10 + % 10 -Madde 87 (3) (c) bölgeleri - + % 5 + % 5 -AB AR-GE Çerçeve Programõ projeleri - + % 15 + % 15 -Sõnõr ötesi işbirliği içeren projeler - + % 10 + % 10 Standart AR-GE yardõm oranõ ve bu orana eklenen yardõmlar, yapõlan harcamalarõn temel AR-Ge için % 75 i, endüstriyel AR-GE için ise % 50 yi geçemez. Her yardõm programõ için uygulama hakkõnda yõllõk raporlar hazõrlanõr. 2. İstihdam Yardõmõ Avrupa Birliği nin istihdam yardõmlarõ konusundaki çerçevesi 1995 yõlõnda yayõmlanan İstihdam Yardõmõ Kõlavuzu nda (OJ L 337/3, ) ortaya konulmuştur. Avrupa Birliği ne üye ülkelerde toplam işgücünün % 11 nin işsiz olduğu istatistiklerde gösterilmektedir. Bu oran yaklaşõk 18 milyon kişiye tekabül etmektedir. İşsizlik sadece düşük büyüme hõzõ veya rekabet gücüne sahip olmayan ekonomilerin sorunu değildir. İşsizlik toplumsal gruplar ve bölgeler arasõnda eşitsizlik olgusunu göstermektedir. Birlik te her beş genç içinden bir tanesi işsizdir. İşsizlikten özellikle vasõflõ işçiler etkilenmekte, işsizlerin dörtte üçünün bu kategoriye girdiği tahmin edilmektedir. AB, hem topluluk rekabet politikasõ kuralõ dõşõna çõkmadan istihdamõ desteklemek istemektedir. İstihdam yardõmõ, topluluk rekabet politikasõ sõnõrlarõ dõşõna çõkmadan istihdamõ desteklemeyi amaçlamaktadõr. İstihdam yardõmõnda genel olarak amaç; istihdam 332

345 durumunun iyileştirilmesi ve Avrupa da işsizlikle mücadele için gerekli politikalarõn uygulanmasõyla rekabet kurallarõ arasõnda bir tutarlõlõğõn sağlanmasõ hedeflenmektedir. Yukarõda belirtilen kõlavuz yatõrõmdan bağõmsõz iş yaratmaya ve işin devamõna yönelik yardõm kurallarõnõ kapsamaktadõr, yatõrõma bağlõ istihdam yaratma yardõmlarõ ise bölgesel yardõm kurallarõna tabidir. Tarõm ve balõkçõlõk ile hassas sektörlere kendi özel kurallarõ uygulanmaktadõr. İş yaratma yardõmõ yaratõlan net istihdama göre verilememektedir. Yeni işe alõnan kişi sayõsõ kriterdir. İşin devamõ yardõmõ ise işçi çõkarmayacağõna garanti veren firmalara sağlanmaktadõr. Mevcut kurallarda yardõm miktarõ için herhangi bir tavan öngörülmemiştir. Ancak yardõmõn, geçici, işçi başõna miktarõn belirli, yeni iş yaratmak için gerekenden fazla olmamasõ ve firmanõn toplam üretim maliyetlerini yükseltmeyecek şekilde olmasõ gerekmektedir. Birlik, istihdam yardõmõnõn firmalara yeni iş imkanõ yaratmaya veya iş bulma konusunda belirli zorluklar çeken kişileri işe almaya yönelik olmasõ halinde olumlu değerlendirmeden yana bulunmaktadõr. Birlik, KOBİ lerde ve bölgesel yardõma hak kazanan yerlerde yeni iş imkanlarõ yaratmaya yönelik yardõmlara olumlu yaklaşmaktadõr. Bu iki kategori dõşõnda, şirketleri, işgücü piyasasõna girmekte veya yeniden girmekte özel bir takõm güçlüklerle karşõlaşan belirli işçi gruplarõnõ çalõştõrmaya teşvik etmeye yönelik yardõmlara da olumlu bakmaktadõr. İş imkanlarõnõn paylaşõlmasõnõ destekleyen, dolayõsõyla da daha çok sayõda insana part-time iş imkanõ sağlamaya yönelik yardõmlara, KOBİ lerin ve bölgesel gelişme bölgelerindeki firmalarõn işçilerinin eğitimini ve yeniden eğitimini içeren yeni iş imkanlarõ yaratmasõna ve doğal afetlerin veya olağanüstü koşullarõn neden olduğu zararlarõ gidermeye yönelik istihdam yardõmlarõna olumlu bakmaktadõr. 3. Küçük ve Orta Büyüklükte İşletmelere Yardõm Küçük ve orta büyüklükteki işletmeler için devlet yardõmlarõ konusundaki 1992 yõlõ Topluluk kõlavuz ilkeleri 2001 yõlõnda değiştirilmiştir (OJ L 10, ). AB de tarihinde kabul edilen KOBİ tanõmõna göre, 250 den az işçi çalõştõran, yõllõk cirosu 50 milyon ve/veya bilanço toplamõ 43 milyon yu aşmayan kuruluşlar olarak ortaya konmaktadõr. Çalõştõrdõğõ kişi sayõsõ 50 nin altõnda, yõllõk cirosu 10 milyon ve/veya bilanço toplamõ 10 milyon yu aşmayan kuruluşlar Küçük olarak 333

346 sõnõflandõrõlmaktadõr. Ayrõca KOBİ tanõmõ içerisinde büyük işletmelerin KOBİ lerin sermayesi içerisinde payõnõn % 25 in altõnda bulunmasõ şartõ bulunmaktadõr. Bir işletmenin KOBİ olup olmadõğõna karar verilirken; çalõşan eleman sayõsõ, ciro ve bilanço toplamõ, bağõmsõzlõk koşullarõna önem verilmektedir. KOBİ lerin dinamik bir ekonomi için gerekli olduğu ve iş imkanlarõ yaratõlmasõnda önemli bir rol oynadõklarõ kabul edilmektedir. KOBİ kaynaklarõnõn sõnõrlõ oluşu, yeni teknoloji ve potansiyel pazarlara ulaşma imkanlarõnõ sõnõrlamaktadõr. KOBİ lere yapõlacak devlet yardõmlarõ, ticaret koşullarõnõ ortak çõkarlara zarar verecek ölçüde olumsuz yönde etkilememeli, belirli ekonomik bölgelerin veya belirli ekonomik faaliyetlerin gelişimini kolaylaştõrmayõ amaçlamalõdõr. KOBİ yardõmlarõnõn, yeni bir tesisi oluşturmasõ, mevcut bir tesisin geliştirilmesi, mevcut bir tesisin ürününde veya üretim sürecinde köklü bir değişiklik yapõlmasõnõ sağlamasõ, kapanmõş veya devredilmemiş olmasõ halinde kapanacak bir tesisin devir alõnmasõ hallerinden birisinin sözkonusu olmasõ gerekmektedir. Yatõrõm: Küçük Firmalar Orta Ölçekte Firmalar Dõş danõşman hizmeti ve fuarlara katõlõm Yardõm yapõlmayan bölgeler (brüt) % 15 % a bölgeleri (brüt) Bölgesel yardõm tavanõ + % c bölgeleri (brüt) Bölgesel tavanõ + % 10 Max. % 50 Max. % 50 Max. % 50 yardõm 4. Kurtarma ve Yeniden Yapõlandõrma Yardõmõ Avrupa Birliği, sõkõntõ içerisindeki firmalarõ kurtarmak ve yeniden yapõlandõrõlmalarõna yardõmcõ olmak amacõyla bu tür yardõmõ yürürlüğe koymuştur ( OJ C 288, ). Yardõm için haklõ gerekçeler şöyle sõralanmaktadõr. - Toplumsal ve bölgesel politika kaygõlarõ. - Firmalarõn ortadan kalkmasõnõn bir tekel veya oligopol duruma yol açabileceği hallerde rekabetçi bir piyasanõn sürdürülmesi isteği. 334

347 - KOBİ sektörünün özel ihtiyaçlarõ ve daha geniş ekonomik yararlarõ. Firmalarõn sõkõntõ içerisine düşme ve yeniden yapõlandõrma olgusu aşağõdaki kriterlerin oluşmaya başlamasõ halinde kabul edilebilmektedir. - Firma karlõlõklarõnõn azalmasõ veya zararõn ortaya çõkmasõ. - Cironun düşmesi. - Mal stoklarõnõn artmasõ. - Kapasite fazlalõğõ. - Nakit akõşõnõn azalmasõ. - Borçlarõn artmasõ. - Faiz ödemelerin yükselmesi. - Düşük net varlõk değeri. Yeniden yapõlandõrma genellikle aşağõdaki unsurlardan birini veya birkaçõnõ ilgilendirmektedir: - Firma faaliyetlerinin daha randõmanlõ bir zemin üzerinde reorganize edilmesi ve rasyonelleştirilmesi. - Artõk karlõlõğõ kalmamõş faaliyetlerden çekilinmesi. - Mevcut faaliyetlerden yeniden rekabet gücü kazandõrabilecek olanlarõn yeniden yapõlandõrõlmasõ. - Rekabet gücüne sahip yeni faaliyetlerin geliştirilmesi. - Sermaye enjeksiyonu, borçlarõn azaltõlmasõ. Kurtarma yardõmõ ise şu koşullarõ karşõlamalõdõr: - Normal ticari faiz hadlerine tabi krediler veya kredi teminatlarõ şeklindeki likidite yardõmõndan oluşmalõ. - Firmanõn faaliyetlerine devam edebilmesi için gerekli miktarla sõnõrlõ olmalõ. - Firma için yeniden yapõlandõrma planõnõn hazõrlanmasõ için gerekli zaman süresince (en fazla altõ ay) 335

348 - Ciddi toplumsal sõkõntõlarõ gidermeye yönelik olmalõ ve diğer üye ülkelerdeki sanayi üzerinde olumsuz etkileri olmamalõ. - Kurtarma yardõmlarõnõn 1 defadan fazla olmamasõ gerekmektedir. 5. Çevre Yardõmõ Avrupa Birliğinin çevre politikasõ, kirleten öder ilkesine dayanmaktadõr. Yani çevre kirliliğine yol açan firma, çevreye verdiği zararõ karşõlamalõdõr. Çevre yardõmõ, çevrenin korunmasõnõ teşvik etmek ve çevre korunmasõyla ilgili sanayi dalõnõn rekabet gücünü korumak amaçlarõnõ taşõmaktadõr. Çevre yardõmlarõ; Çevre Koruma Yardõmõ İçin Topluluk Kõlavuzu (OJ C 37, ) ile tanõmlanmõştõr. Yardõmlar, yatõrõmlarda, bilgilendirme faaliyetlerinde, eğitim ve danõşmanlõk hizmetlerinde, belirli durumlarda işletme maliyetlerine geçici olarak verilen sübvansiyonlarda, çevre dostu ürünlerin alõmõ ya da kullanõmõnda verilmektedir. Çevre korunmasõ ile ilgili yardõmlar üç kategoride ortaya konmaktadõr. Bunlar; yatõrõm yardõmlarõ, yatay destek yardõmlarõ ve işletme yardõmlarõdõr. Yatõrõm destekleri; mevcut firmalarõn tesislerini yeni standartlara uygun hale getirmesine yardõmcõ olmak veya onlarõ bu standartlara daha çabuk ulaşmaya teşvik, emisyonu yeni standartlarõn altõna düşürecek zorunlu yatõrõmlarda, zorunlu standartlarõn olmadõğõ koşullarda firmalarõn kirlilikle mücadelede hukuken yükümlü olmadõklarõ adõmlar atmaya yönelik teşviklerde, atõklarõn tasfiyesi veya yeniden işlenmesi konusunda düzenlenebilmektedir. Yatay destekler; daha az kirliliğe sebep olan teknolojilerin araştõrõlmasõ veya geliştirilmesi, yeni çevre teknoloji ve uygulamalarõ üzerine teknik bilgi, danõşmanlõk hizmeti ve eğitiminin verilmesi, çevreyle ilgili denetim, halkõn çevre problemlerine ilişkin bilincini yükseltmek ve bilgi yaymak, ekolojik kalite etiketlerinin ve çevre dostu ürünlerin tanõtõmõnõ kapsamaktadõr. Çevreye ilişkin vergi ve ücretlerin yürürlüğe girmesi, bazõ firmalara ek mali yük getirebilir ve kaldõramayacağõ bu yükü hafifletmek için geçici desteğe ihtiyaç olabilir. Bu tür destekler işletme yardõmõdõr. 336

349 6. Eğitim Yardõmõ Eğitim yardõmõna ilişkin Topluluk kurallarõ AT Antlaşmasõ Madde 87. ve 88 in Eğitim Yardõmõna Uygulanmasõ Hakkõnda Komisyon Tüzüğü nde yer almaktadõr. AB de uygulanacak eğitim yardõmlarõ bu Tüzüğe referans verdiği müddetçe Komisyona yapõlacak bildirimlerden muaftõrlar. Tarõm ve balõkçõlõk dõşõndaki tüm sektörler bu tüzüğe tabidir. Söz konusu Tüzükte genel ve özel eğitim tanõmõ yapõlmõştõr. Buna göre: - Özel Eğitim: bir çalõşanõn yardõm edilen firmadaki mevcut veya gelecekteki pozisyonuna doğrudan ya da prensip olarak uygulanabilecek, ancak, başka firmalara ya da başka iş alanlarõna kõsmen veya hiç transfer edilemeyecek eğitimler, - Genel Eğitim: bir çalõşanõn yardõm edilen firmadaki mevcut veya gelecekteki pozisyonuna doğrudan ya da prensip olarak uygulanamayacak, ancak, büyük ölçüde başka firmalara ya da başka iş alanlarõna transfer edilebilecek becerileri artõrmak yoluyla çalõşanõn istihdam edilebilirliğini artõrmayõ amaçlayan eğitimlerdir. Bu çerçevede eğitim yardõmlarõ eğiticilerin personel maliyetlerini, eğiticilerin ve eğitilenlerin ulaşõm maliyetlerini, diğer cari harcamalarõ (materyal, araç-gereç, vs.), sadece eğitim esnasõnda oluşmak üzere araç ve gereçlerdeki amortismanõ, eğitim projesi ile ilgili danõşmanlõk hizmetlerini içermektedir. Standart Oran (yardõm bölgeleri dõşõnda büyük firmalar) Standart orandaki artõşlar: - KOBİ - Madde 87 3a bölgeleri - Madde 87 3c bölgeleri - Yararlanõcõlar: dezavantajlõ çalõşan kategorileri Özel eğitim % 25 + % 10 + % 10 + % 5 + % 10 Genel eğitim % 50 + % 20 + % 10 + % 5 + % 10 Sektörel Yardõmlar AB de, zaman içinde şiddetli ekonomik sorunlar yaşayan ve bu nedenle hassas kabul edilen belli sektörlere özel kurallar oluşturulmuştur. Halihazõrda, hassas sektör 337

350 olarak, kömür ve çelik sektörü ( hem AKÇT hem de AKÇT dõşõ ürünler için), sentetik elyaf, motorlu taşõt sanayii ve gemi inşa sanayi tanõmlanmaktadõr. Söz konusu hassas sektörler için Komisyon diğer sektörlere oranla daha kõsõtlayõcõ devlet yardõmõ kurallarõ belirlemiştir. Bir çok durumda, Komisyon bu alanlarda üretim kapasitesinde artõşa yol açma ihtimali olan yatõrõmlara yapõlan yardõmlarõ kõsõtlamõş veya tamamen yasaklamõştõr. Bazõ durumlarda ise söz konusu yardõmlara, kapasite düşürme koşuluyla izin verilmiştir. Tüm bu hassas sektörler ile ilgili olarak, üye ülkelere özel bildirim yükümlülükleri getirilmiştir. Sektörel yardõm, büyük ölçüde genel yardõmlarõn ayrõlmaz bir parçasõ ve özel uygulanmasõ olarak karşõmõza çõkmaktadõr. Örneğin, sentetik elyaf sektörü KOBİ ler ve çevrenin korunmasõyla ilgili devlet yardõmõ kurallarõna tabidir. 1. Tekstil- Sentetik Elyaf Avrupa Birliği, Tekstil Sektörüne Yardõm Yaklaşõmõnõ 1971 yõlõnda uygulamaya koymuştur. Sektörde hakim olan yapõsal kapasite fazlasõ nedeniyle bir tekstil şirketine yapõlacak yardõm ancak tekstil sektöründe üretim artõşõna yol açmayacaksa onaylanabilmektedir. Zor durumdaki tekstil şirketinin yeniden yapõlandõrõlmasõ yardõmõnõ ise, yardõmõn şirketin tam hayatiyet kazanmasõnõ sağlayacak şekilde verilmiş olmasõ koşuluna bağlamaktadõr. Sentetik elyaf sektöründe üretim kapasitesinde anlamlõ azalmaya yol açacak yardõmlar esas alõnmaktadõr. Bu sektörde yardõmlarla ilgili kriterler şöyledir: - Yeniden yapõlandõrma gereği ortaya çõkmalõ, bu yapõlandõrma şirketin kapasitesini artõrmamalõ, - Daha az avantajlõ bölgelerin yapõsal engellerini aşmalõdõr. Sentetik elyaf sektörüne yapõlacak yardõm, mesleki eğitimi, çevre korumayõ ve araştõrma geliştirmeyi amaçlamalõdõr. Sentetik elyaf yardõmlarõ; ürünlerin pazar durumu, yardõmõn üretim kapasitesine yapmõş olduğu etki, ürünlerin yeni olma özelliğine göre belirlenmektedir. 338

351 2. Motorlu Taşõt Sanayi Avrupa Birliği, motorlu taşõt imalatçõlarõnõn gelecekte adil bir rekabet ortamõ içinde faaliyetlerini sürdürmelerini ve iç pazarda yardõmdan kaynaklanan ticaret dengelerini bozmayacak bir ortam yaratmayõ amaçlamaktadõr. Motorlu taşõt sanayi yardõmlarõ; genel ekonomik ve endüstriyel faktörler, sektör ve şirkete ait özel düşünceler, bölgesel ve sosyal faktörler gözönüne alõnarak ortaya konabilmektedir. Devlet yardõmlarõnda aşağõdaki kriterler geçerli olmaktadõr: - Kurtarma ve yeniden yapõlandõrma yardõmlarõ ancak istisnai durumlarda onaylanmaktadõr. - Daha az avantajlõ bölgelerde yeni motorlu taşõt ve taşõt parçalarõ üretim tesislerinin yapõlmasõnõ veya mevcut tesislerin genişletilmesinin bölgesel kalkõnmaya katkõsõnõ kabul etmiştir. - Modernleştirme ve buluşlar için yardõmlar incelenip topluluk ölçeğinde gerçekten yeni ürünler veya süreçlerle bağlantõlõ durumu karara bağlanmaktadõr. - AR-GE yardõmlarõ olumlu görülmektedir. - Çevre dostu ve enerji tasarrufu sağlayan araçlarõn geliştirilmesi desteklenmektedir. - Eğitim, yeniden yapõlandõrma ve yeniden dönüşüm programlarõ konusunda olumlu yaklaşõm bulunmaktadõr. 3. Taşõmacõlõk Avrupa Birliği nde taşõmacõlõk pazarõ liberalleşmekte, devlet yardõmlarõ asgariye indirilmektedir. Devlet yardõmlarõna ilişkin şartlar aşağõda gösterilmiştir: - Mevcut taşõmacõlõğõn daha iyi koordinesine katkõda bulunmak. - Kamu hizmeti yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde göre ödeme olmasõ. - Projenin Avrupa ortak çõkarlarõna hizmet etmesi. Yardõmõn amacõ ise; Birlik içinde daha ekonomik taşõmacõlõk sistemleri ve teknolojilerini araştõrmak ve geliştirmek, ciddi yapõsal sorunlara yol açan kapasite fazlasõnõ ortadan kaldõrmaya yönelik ve dolayõsõyla da taşõmacõlõk piyasasõnõn 339

352 ihtiyaçlarõnõn daha etkin bir şekilde karşõlanmasõna katkõda bulunan istisnai ve geçici bir önlem olarak belirlenmelidir. 340

353 III. TÜRKİYE DE DEVLET YARDIMLARININ AB HUKUKUNA UYUMU Devlet Yardõmlarõna İlişkin Düzenlemelerin Yapõlmasõnõn Gerekçesi 1/95 sayõlõ AT-Türkiye Ortaklõk Konseyi Kararõ (OKK ) Rekabet ve devlet yardõmlarõ alanõndaki AB müktesebatõ ile uyumlu mevzuatõn kabulü, Türkiye ile AT Arasõnda oluşturulan Gümrük Birliğinin uygulama esaslarõnõ belirleyen, 6 Mart 1995 tarihinde toplanan Ortaklõk Konseyinin 1/95 sayõlõ Kararõ uyarõnca Türkiye nin yükümlülüğüdür. OKK nõn, mevzuatõn yaklaştõrõlmasõna ilişkin 39 uncu maddesinin 2 nci fõkrasõnõn (d) bendinde; (Türkiye) bu Kararõn yürürlüğe girmesinden itibaren iki yõl içinde, tekstil ve hazõr giyim sektörüne verilenler dõşõndaki tüm yardõm programlarõnõ (devlet yardõmlarõnõ), AT Antlaşmasõnõn 92 nci ve 93 üncü maddelerine göre belirlenen ilgili Topluluk çerçeve kararlarõ ve yönlendirme kararlarõna uygun hale getirir hükmü yer almaktadõr. Aynõ fõkranõn (e) bendinde ise; (Türkiye) gümrük birliğinin yürürlüğe girmesinden itibaren iki yõl içinde, (d) bendi uyarõnca uyumlu hale getirilen tüm yardõm programlarõnõ Topluluğa bildirecektir hükmüne yer verilmektedir. 8 Mart 2001 Tarihli Katõlõm Ortaklõğõ Belgesi (KOB) Avrupa Birliği Konseyince kabul edilen ilk KOB un kõsa vadeli öncelikleri içerisinde, İç Pazar başlõğõ altõnda şeffaflõk ve devlet yardõmlarõnõn düzenli olarak izlenmesi ve denetlenmesine temel oluşturmak üzere devlet yardõmõ kontrolü sorumluluğunu belirleyen mevzuatõn uyumlaştõrõlmasõ yer almaktadõr. 14 Nisan 2003 Tarihli Katõlõm Ortaklõğõ Belgesi (KOB) 14 Nisan 2003 tarihinde AB Konseyi tarafõndan kabul edilen gözden geçirilmiş KOB un kõsa vadeli öncelikleri içerisinde, Rekabet başlõğõ altõnda Devlet yardõmlarõna ilişkin AB müktesebatõna uyumun sağlanmasõ ve AT kriterlerini esas alan etkin bir devlet yardõmõ kontrolünün sağlanmasõ amacõyla bir ulusal devlet yardõmlarõ otoritesinin kurulmasõ yer almaktadõr. AB Müktesebatõnõn Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programõ 19 Mart 2001 tarihinde Bakanlar Kurulunda kabul edilen Ulusal Programõn Devlet Yardõmlarõ başlõğõ altõnda, Türkiye bir yandan uyguladõğõ yardõmlarõ AB kurallarõna 341

354 uygun hale getirirken diğer taraftan, Komisyonun izleme ve bilgilendirme (monitoring and notification) ihtiyacõnõ karşõlayabilecek şekilde yeniden organize olmak durumundadõr ifadesi yer almaktadõr. Ulusal Programõn aynõ başlõğõ altõnda milli düzeyde oluşturulacak bir Devlet Yardõmlarõ İzleme ve Denetleme Kurumuna (National State Aid Monitoring Authority) ihtiyaç bulunmaktadõr. Bu kurumun görevi, devlet yardõmõ uygulamalarõnõn AB müktesebatõnda yer alan kriterlere uygunluğunu değerlendirmek olacaktõr ibaresi yer almaktadõr. Yukarõda, ana hatlarõyla verildiği üzere, AB nin genelde DTÖ hükümlerine uygun olmakla birlikte, devlet yardõmlarõ konusunda daha sõkõ kurallarõn yer aldõğõ ve Antlaşma, Adalet Divanõ İçtihatlarõ ile ikincil mevzuattan oluşan geniş kapsamlõ bir hukuku bulunmaktadõr. Bu çerçevede, DTÖ nün müsaade ettiği sõnõrlar içinde kalõnmak kaydõyla, bölgesel gelişme farklõlõklarõnõ gidermeye yönelik yardõmlar, ar-ge, çevre, istihdam, KOBİ gibi alanlardaki ayrõntõlõ düzenlemeler ile genellikle AB de hassas sektörler için getirilen sektörel spesifik mevzuat, devlet yardõmlarõ hukukunda en geniş yeri tutmaktadõr. Bu hukuk sisteminin merkezinde bölgesel yardõm mevzuatõ yer almaktadõr. Bu mevzuat, bölgesel kalkõnmõşlõk seviyelerinin tespitinde tüm üye devletlerin coğrafyalarõnõn yer aldõğõ bir gelişmişlik haritasõna yerleştiren bir istatistik sistemi (NUTS) içermektedir. Tüm yardõm hukuku bu haritalarõn oluşturduğu omurga üzerine yerleştirilmektedir. Dolayõsõyla, Türkiye nin sözkonusu hukuka uyumu, öncelikle bölgesel yardõm mevzuatõ ve bu meyanda AB ile aynõ istatistik dilinin kullanõlacağõ NUTS sistemine uyumun yapõlmasõnõ gerektirmektedir. Öte yandan, AB de yardõm programlarõ yine mevzuatla belirlenen özel bir bildirim formatõna göre takip edilmektedir. Türkiye nin yapacağõ uyumun öncelikli bir diğer ayağõ da bu formattõr. Bugün Türkiye de yardõm veren kuruluşlarõn kullandõrdõklarõ yardõmlarla ilgili verdikleri enformasyon, AB kurallarõna uygun bulunmamakta ve dolayõsõyla herhangi bir uygunluk değerlendirmesi yapmaya elvermemektedir. Gerek 1/95 sayõlõ Ortaklõk Konseyi Kararõ hükümleri gerekse Katõlõm Ortaklõğõ Belgelerinde, AB tarafõnõn Türkiye den öncelikle yerine getirmesini talep ettiği hususlar ve Ulusal Programda yer alan taahhütlerimiz çerçevesinde, devlet yardõmlarõna ilişkin kurumsal yapõlanmanõn en kõsa zamanda oluşturulmasõ ve öncelikli çalõşmalar başta 342

355 olmak üzere uyum çalõşmalarõnõn başlatõlmasõ gerekmektedir. Nitekim, Ekim 2002 tarihli Türkiye nin Avrupa Birliğine Katõlõm Sürecine İlişkin 2002 Yõlõ İlerleme Raporunun Rekabet başlõğõ altõnda, Türkiye ye yönelik olarak Devlet yardõmlarõ alanõnda, Türkiye nin, gümrük birliği kapsamõndaki yükümlülükleri uyarõnca, bu alandaki mevzuatõnõ uyumlaştõrmasõ ve devlet yardõmlarõnõn izlenmesi için gerekli idari yapõyõ kurmasõ gerekmesine rağmen, AT ilke ve kriterlerine uygun devlet yardõmlarõnõn kontrolüne ilişkin düzenleme henüz yürürlüğe sokulamamõştõr. Türkiye, mevzuatõnõ, gümrük birliği yükümlülüklerine ve müktesebata uyumlaştõrmalõ ve bir devlet yardõmlarõnõ izleme kurumu oluşturmalõdõr eleştirisi getirilmektedir. Halen devlet yardõmlarõnõn çerçevesi, izlenmesi ve denetlenmesi konusunda AB mevzuatõyla uyumlu olarak çerçeve mevzuatõmõzõn oluşturulmasõ ve bu kapsamda devlet yardõmlarõ izleme ve denetleme otoritesinin oluşturulmasõ konusunda Devlet Planlama Teşkilatõnca yürütülen çalõşmalar tamamlanma aşamasõna gelmiştir. Bu mevzuat hazõrlõklarõnõn kõsa sürede sonuçlandõrõlarak Kanun Taslağõnõn Başbakanlõğa sevk edilmesi beklenmektedir. 343