ORTAÖÐRETÝM ÝÞLETME DERS KÝTABI. Komisyon

Transkript

1 ORTAÖÐRETÝM ÝÞLETME DERS KÝTABI Komisyon DEVLET KİTAPLARI ÜÇÜNCÜ BASKI, 2012

2 MİLL Î EĞİTİM BAKANLIĞI YAYINLARI : 4931 DERS KİTAPLARI DİZİSİ : ??Y Her hakkı saklıdır ve Mill î Eğitim Bakanlığına aittir Kitabın metin, soru ve şekilleri kısmen de olsa hiçbir surette alınıp yayımlanamaz Editör Dil Uzmanı Program Geliştirme Uzmanı Ölçme ve Değerlendirme Uzmanı Rehberlik Uzmanı Görsel Tasarım Uzmanı : Doç Dr Mahmut ÖZDEVECİOĞLU : Fatma DELİCEOĞLU : Savaş KARAGÖZ : Günay DURUCAN : Yasemin ÇANDIR : Dilek ASLAN Abdullah KILIÇ Şenel TEMİZ ISBN Mill î Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulunun gün ve 49 sayılı kararı ile ders kitabı olarak kabul edilmiş, Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğünün gün ve 3398 sayılı yazısı ile üçüncü defa 4064 adet basılmıştır

3

4

5

6

7 ÝÇÝNDEKÝLER ÝÞLETME ÝLE ÝLGÝLÝ KAVRAMLAR I ÜNÝTE 1 Ýþletme 3 2 Giriþimci4 3 Tacir ve Mükellef6 4 Yönetici ve Lider7 5 Ýhtiyaç 10 6 Verimlilik13 7 Üretim 17 8 Tüketim20 9 Mal ve Hizmet22 10 Fayda23 11 Ulusal ve Uluslararasý Standart Kuruluþlarý25 Hayatýn Ýçinden29 Ölçme ve Deðerlendirme30 Öz Deðerlendirme Formu33 ÝÞLETMENÝN AMACI VE DÝÐER BÝLÝMLERLE ÝLÝÞKÝSÝ II ÜNÝTE 1 Ýþletmenin Amacý37 2 Ýþletmenin Diðer Bilimlerle Ýliþkisi Ýþletme biliminin ekonomi bilimi ile iliþkisi Ýþletme biliminin davranýþ bilimleri ile iliþkisi Ýþletme biliminin hukuk bilimi ile iliþkisi Ýþletme biliminin istatistik bilimi ile iliþkisi45 Hayatýn Ýçinden47 Ölçme ve Deðerlendirme48 Öz Deðerlendirme Formu51 ÝÞLETME TÜRLERÝ III ÜNÝTE 1 Üretilen Mal ve Hizmet Çeþidine Göre Ýþletmeler Sanayi sektöründeki iþletmeler Hizmet sektöründeki iþletmeler Tarým sektöründeki iþletmeler 77 I

8 2 Sermeyelerine Göre Ýþletmeler62 21 Özel iþletmeler Kamu iþletmeleri63 23 Yabancý sermayeli iþletmeler68 3 Hukuksal Yönden Ýþletmeler71 31 Tek kiþi iþletmeleri71 32 Ortaklýklar Þahýs þirketleri Sermaye þirketleri72 4 Amaçlarýna Göre Ýþletmeler74 41 Kâr amacý güden iþletmeler74 42 Kâr amacý gütmeyen iþletmeler Kooperatifler Kamu yararýna çalýþan dernek ve vakýflar 76 Hayatýn Ýçinden78 Ölçme ve Deðerlendirme80 Öz Deðerlendirme Formu83 ÝÞLETMELERÝN KURULUÞ YERÝ SEÇÝMÝ VE KURULUÞU IV ÜNÝTE 1 Ýþletmelerin Kuruluþ Yeri Seçimini Etkileyen Faktörler86 2 Ýþletmelerin Kuruluþ Ýþlemleri92 21 Yerel yönetimle ilgili iþlemler93 22 Maliye ile ilgili iþlemler94 23 Sosyal güvenlik kurumlarýna ait iþlemler97 24 Meslek kuruluþlarýna üyelik iþlemleri 98 Hayatýn Ýçinden102 Ölçme ve Deðerlendirme103 Öz Deðerlendirme Formu107 ÝÞLETMELERÝN FONKSÝYONLARI V ÜNÝTE 1 Yönetim111 2 Finansman119 3 Pazarlama Pazar ve pazarlama Pazarlamada reklamýn rolü125 II

9 33 Pazarlamada satýþýn önemi Pazarlamada daðýtým kanallarý Toptancý iþletmelerin özellikleri Perakendeci iþletmelerin özellikleri Yerli malý tüketiminin ülke ekonomisine katkýlarý132 4 Üretim ve Ahilik Üretim sisteminin ögeleri Üretimde stok kontrolleri Üretimde gelir-gider iliþkisi Üretilen mallarýn sevk ve idaresi Üretimde Ahilik felsefesinin önemi Ahilik felsefesi ile toplam kalite yönetimi arasýndaki iliþki Üretimde kalitenin önemi140 5 Ýnsan Kaynaklarý Ýþletmenin niteliðine uygun personel seçimi Ýnsan kaynaklarýný etkili biçimde kullanma Performans deðerlendirme Ýþ baþlangýcýnda oryantasyon eðitimi Geliþen ve deðiþen þartlara göre hizmet içi eðitim152 6 ARGE ARGE'nin önemi Araþtýrma çeþitleri155 Hayatýn Ýçinden156 Ölçme ve Deðerlendirme157 Öz Deðerlendirme Formu161 ÝÞLETMENÝN SORUMLULUKLARI VI ÜNÝTE 1 Ýþletmelerin Çalýþanlara Karþý Sorumluluklarý164 2 Ýþletmelerin Çevreye Karþý Sorumluluklarý167 3 Ýþletmelerin Topluma Karþý Sorumluluklarý178 4 Ýþletmelerin Tüketicilere Karþý Sorumluluklarý 182 Hayatýn Ýçinden187 Ölçme ve Deðerlendirme189 Öz Deðerlendirme Formu192 Kýsaltmalar193 Sözlük195 Kaynakça203 III

10 TANITIM ÞEMASI Ýþlenecek konu baþlýklarýný gösterir Konu ile ilgili ön bilgileri kontrol etme, öðrencide merak uyandýrma ve konuya ilgi çekmeyi amaçlayan çalýþmalarý kapsar Öðrencilerin iþletmeye ait becerilerini geliþtirmeye yönelik kazanýmlarý destekleyecek þekilde yapýlacak çalýþmalarý gösterir Farklý kaynaklardan alýnan ve anlatýlan konuyu destekleyen basýn haberleri bu bölümde bulunur Konu ile ilgili teknik terimleri, açýklamalarý ve detaylý bilgileri kapsar Öðrencilerin teorik bilgilerini kullanarak uygulamaya dönük çalýþmalarý bu bölümde bulunur IV

11 TANITIM ÞEMASI Konuyu destekleyen bilgi, olay ve makaleleri gösterir Verilen bilgilerin diðer derslerle pekiþtirilmesini saðlayan bölümdür Verilen bilgilerin daha önce deðinilen konularla pekiþtirilmesini saðlayacak bölüm olarak yer almaktadýr Öðrencilerin öðrenirken düþünmeleri ve hayatýn farklý renklerini görebilmelerini saðlayan konularý içerir Öðrencilerin konu ile ilgili kazanýmlarýnýn ölçüldüðü çalýþmalar bubölümde bulunmaktadýr V

12

13 I ÜNÝTE ÝÞLETME ÝLE ÝLGÝLÝ KAVRAMLAR 1 Ýþletme 2 Giriþimci 3 Tacir ve Mükellef 4 Yönetici ve Lider 5 Ýhtiyaç 6 Verimlilik 7 Üretim 8 Tüketim 9 Mal ve Hizmet 10 Fayda 11 Ulusal ve Uluslararasý Standart Kuruluþlarý

14

15 1 Ýþletme KONUYA BAÞLARKEN Sizce iþletme nedir? Düþüncelerinizi arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Ýhtiyaçlarýnýzý karþýladýðýnýz kurum ve kuruluþlardan beþ tanesini sýralayýnýz Sosyal bir varlýk olan insan, içinde bulunduðu toplumda yer alan kiþi, kurum ve kuruluþlarla sürekli etkileþim hâlindedir Bunun baþlýca nedeni baþkalarýna ve onlarýn ürettiklerine ihtiyaç duymasýdýr Örneðin, bir öðrenci eðitim alabilmek için okul, kýrtasiye malzemeleri, okul kýyafetleri, servis ya da otobüs ve öðretmene ihtiyaç duyar Gideceði okulun, kýrtasiye malzemelerini temin edeceði kitapçýnýn, okul kýyafetlerini alacaðý maðazanýn, okula ulaþýmý için gerekli olan ulaþým araçlarýnýn ya da öðretmenin olmadýðý bir ortamda ihtiyacý olan malzemeleri ve eðitim hizmetini kendisi saðlayamayacaktýr Böyle bir durumda baþkalarý adýna bu iþleri yapan birimlerin varlýðýna ihtiyaç duyulacaktýr Ýnsan ihtiyaçlarýnýn karþýlanmasý için mal ve hizmet üretiminin gerçekleþtirildiði ekonomik birimlere iþletme denir Bir baþka ifadeyle iþletme, insanlarýn ihtiyaç duyduklarý mallarý ya da hizmetleri sunabilmek için gerekli olan faaliyetleri gerçekleþtirme aracýdýr Teknik bilgilerin, bilimsel bulgularýn ve ekonomik ilkelerin uygulandýðý; insan davranýþlarýnýn deðerlendirildiði, toplumsal sorunlarýn ve toplumsal etkileþimlerin yer aldýðý çok yönlü bir birimdir Ýþletmeler, mal ve hizmet üretimini belirli amaçlara yönelik gerçekleþtirir Ýþletmeler bu yönde deðerlendirdiðinde kâr amacý güden ve gütmeyen iþletmeler olarak ayrýlabilir Ýþletmelerin kâr amacý gütmesi temel koþul deðildir Örneðin, belediyelerin kurduðu bazý iþletmeler, öncelikli olarak topluma hizmet amacýný taþýr Ýþletmeler büyüklüklerine göre de ayrýlabilir Örneðin, küçük bir oto tamircisi iþletme sayýlýrken otomobil üreten büyük bir fabrika da iþletmedir Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankasý ve Türkiye Radyo Televizyon Kurumu birer kamu iþletmesi, Kayseri de mobilya üreten bir fabrika ile Antalya daki bir otel ise birer özel iþletmedir Ýþletmeler, insanlarýn ihtiyaçlarýný karþýlamanýn yaný sýra istekleri de karþýlamayý amaçlar Ýsteklerin önemli bir bölümü iþletmeler tarafýndan oluþturulur 3

16 ETKÝNLÝK 1 Ýþletmeler kâr amacý güdenler ve gütmeyenler þeklinde ayrýlabilir Buna göre aþaðýdaki örneklerin öncelikle iþletme olup olmadýðýný eðer iþletme ise kâr amaçlý mý kâr amaçsýz mý olduðunu iþaretleyiniz Ýki örnek de siz yazýnýz Devlet Demir Yollarý Türk Hava Yollarý Yeniþehir Polis Merkezi Salça fabrikasý Annenin çocuðuna bakmasý Simitçi Bankaya para yatýrma Ýþletme Ýþletme Deðil Kâr Amaçlý Kâr Amaçsýz ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 2 Giriþimci KONUYA BAÞLARKEN Paranýzý size ve yaþadýðýnýz topluma fayda saðlamak amacýyla nasýl deðerlendirirsiniz? Ýhtiyaçlarýnýzý karþýlayan iþletmeler, kimler tarafýndan, hangi amaçla kurulur? Tartýþýnýz Bir ilçede çevreyi korumak ve temizlemek üzere dernek kuran kiþiler giriþimci midir? Tartýþýnýz Ýþletmelerin bir kýsmý devlet, bir kýsmý özel sektör, bazýlarý da hem devlet hem özel sektör tarafýndan kurulmuþtur Ýnsanlarýn ihtiyaçlarýný karþýlamak üzere bazý kiþiler; emek, bilgi, cesaret ve paralarýný ortaya koyup bazen büyük riskler alarak giriþimler oluþturmuþlardýr Ýþsizliði önleyen bu giriþimler, iþletmelerin ortaya çýkmasýnýn temel faktörlerindendir Çevremizde karþýlanmayý bekleyen yüzlerce insan ihtiyacý bulunmaktadýr Giriþimcilerin en büyük özelliði; fýrsatlarý yakalayabilmeleri, iþ fikri geliþtirmeleri ve bu fikirlerini iþletmeye dönüþtürebilmeleridir Ticari anlamda giriþimci, mal ve hizmet üretmek için üretim faktörlerini bir araya getirerek riski üstlenen ve kâr etmeyi amaçlayan kiþidir Sosyal anlamda da giriþimciler vardýr Ticari ve sosyal giriþimciler arasýndaki temel fark, iþletme kurma amaçlarýndan kaynaklanmaktadýr Sosyal giriþimciler, riskler üstlenerek bazý sosyal ihtiyaçlarý giderirler Bir ilçede kurulan iþ adamlarý derneði, sosyal giriþimciliðe örnek olarak gösterilebilir 4

17 Giriþimci, iþletme ile ilgili her konuda bilgi sahibi olmanýn yaný sýra üretim yöntemlerini uygulayan, yeni ürünler ortaya koyan, ürünlerin pazarlanmasý konusunda yetenekleri olan ve tüm riskleri üstlenen kiþidir Sosyal ya da ticari giriþimcilerin yapmýþ olduðu faaliyetlerin bütünü giriþim olarak adlandýrýlýr Giriþim, baþkalarýnýn ihtiyaçlarýný karþýlamak üzere pazarý olan ve pazarda fiyat oluþturan ekonomik mal ve hizmetler ortaya koyma ve sahibine kâr saðlama amacý güden faaliyetler bütünüdür Giriþimler de ticari veya sosyal amaçlý olurlar ETKÝNLÝK 2 Aþaðýdaki örnekleri ticari ya da sosyal giriþimcilik olarak iþaretleyiniz Ticari Yaþadýðý yere kütüphane kuran kiþinin yaptýðý faaliyet ( ) Kitapçý dükkânýnýn açýlmasý ( ) Yatak fabrikasýnýn kurulmasý ( ) Engelli kiþileri topluma kazandýracak bir derneðin faaliyete ( ) geçirilmesi Bilgisayar ve bilgisayar donanýmý ile ilgili parçalarýn satýldýðý ( ) bir maðazanýn açýlmasý Bir iþletme sahibinin çalýþanlarýna öðle tatillerinde ( ) dinlenmeleri amacýyla yüzme havuzu yaptýrmasý Boþanmalarý önlemek üzere dernek kurulmasý ( ) Sosyal ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) bulabilirsiniz Giriþimci hakkýnda ayrýntýlý bilgileri giriþimcilik dersinizdeki ilgili konulardan BASINDAN TOBB un Kadýn Giriþimci Sayýsýný Artýrma Hedefi Oda ve borsa seçimlerinde meclis üyesi kadýn sayýsý üç katýna çýkarak 51 den 149 a yükseldi TOBB Baþkaný Kadýnlarýn etkinliðinin artmasýyla hem siyasete hem de iþ dünyasýna nezaket ve zarafet hâkim olacak diye konuþtu Mart 2009 ETKÝNLÝK 3 Ülkemizde kadýn giriþimci sayýsýnýn az olmasýnýn sebep ve sonuçlarýný tartýþýnýz 5

18 3 Tacir ve Mükellef KONUYA BAÞLARKEN Tacirlerin ülke ekonomisine katkýlarýnýn neler olabileceðini araþtýrýnýz Çevrenizde bulunan kiþilerden kimlerin vergi vermekle yükümlü olduðunu araþtýrýnýz Modern hayatýn gerekliliklerinden biri de gelir getirici bir iþte çalýþmaktýr Gelir elde edebilmek için bazý insanlar kendi iþ yerlerini açar, bazýlarý da baþkasý adýna çalýþýrlar Örneðin; iþçi ve memur, bir iþverene baðlý olarak çalýþýrken serbest meslek ve ticaret erbabý ise herhangi bir iþverene baðlý olmadan çalýþarak kazanç elde eder Türk Ticaret Kanunu'na göre Ticari bir iþletmeyi kýsmen dahi olsa kendi adýna iþleten kimseye tacir denir Bu durumda bir iþverene baðlý olarak çalýþan kimseler tacir olarak kabul edilemez Kâr amaçlý bir iþletme kuran her giriþimci tacirdir Tacirler elde ettikleri kazanç üzerinden vergi ödemekle yükümlüdürler Vergi kanunlarýna göre üzerine vergi borcu düþen kiþiler vergi mükellefidir Vergi mükellefi olan kiþi ve kurumlarda kanuni ehliyete bakýlmaz 18 yaþýndan küçükler, iþçi, memur, kira geliri elde edenler vb vergi mükellefidir Her tacir, vergi mükellefi iken her vergi mükellefi tacir deðildir Örneðin, öðretmen kazancýndan dolayý bir tacir deðil vergi mükellefidir Ancak market sahibi hem vergi mükellefi hem de tacirdir ETKÝNLÝK 4 Aþaðýdaki meslek gruplarýný tacir ve mükellef olarak deðerlendirip iþaretleyiniz Meslek Grubu Tacir Mükellef Memur Ýþçi Serbest Meslek Erbabý Ticaret Erbabý ( Tüccar ) Sanayici Çiftçi ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Esnaf ( ) ( ) Diðer ( ) ( ) Diðer ( ) ( ) ETKÝNLÝK 5 Mükelleflerin ülke ekonomisi açýsýndan önemi konusu ile ilgili düþüncelerinizi yazýnýz 6

19 4 Yönetici ve Lider KONUYA BAÞLARKEN Sýnýfta baþkana, okulda müdüre, maðaza ve fabrikada yöneticiye niçin ihtiyaç olduðunu tartýþýnýz Atatürk'ün lider kiþiliði hakkýndaki düþüncelerinizi arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Toplumlarda veya iþletmelerde birilerinin; öncelikleri belirleme, faaliyetleri koordine etme, iþler ve insanlar arasýndaki uyumu saðlama ve ortaya çýkan sonuçlarý kontrol etmeleri gerekir Bundan dolayý insanlarýn bulunduðu ve birlikte çalýþtýðý her yerde, yönetim kavramý, kaçýnýlmaz olarak ortaya çýkar Çünkü herkesin önceliði, iþ yapma þekli, zamanlamasý, ihtiyaçlarý ve beklentileri farklýdýr Birilerinin, yapýlmasý gerekli iþlerin planlamasýný, bu planlarýn hayata geçirilmesini ve ortaya çýkan sonuçlarýn denetlemesini yapmasý gerekir Ýþte bu kiþilere yönetici denir Yönetici, baþkalarý aracýlýðý ile iþ gören kiþidir Baþka bir tanýmla yönetici; yapýlmasý gereken iþleri planlayan, organize eden, uygulattýran, koordinasyonu saðlayan ve ortaya çýkan sonuçlarý denetleyen kiþidir Giriþimci, riskler üstlenerek bir giriþimi baþlatan; yönetici ise bu giriþimin sürekliliðini saðlamak üzere çalýþan kiþidir Baþarýlý bir yöneticide bulunmasý gereken bazý özellikler vardýr Bunlar þu þekilde sýralanabilir: Ýyi bir yönetici baþkalarýna saygýlý olmalýdýr Yönetici zeki ve daima yeni fikirlere açýk olmalýdýr Yapýlan iþin zorluk derecesi ne olursa olsun iyi bir yönetici, çalýþanlarýn destek ve katkýsýný saðlayarak sorumluluktan kaçmamalýdýr Ýyi bir yönetici, verdiði kararýn arkasýnda durarak doðruluðuna inandýðý fikir ve davranýþlarý sonuna kadar savunmalýdýr Yönetici, çalýþanlara karþý dürüst olmalýdýr Ýnsan iliþkileri iyi, karakter sahibi, yardýmsever, problem çözebilen biri olmasýnýn yaný sýra mesleði ile ilgili yeterli bilgi ve beceriye de sahip olmalýdýr Baþarýlý bir yönetici, iþ ahlakýna sahip olmalý ve herkesin iþ ahlakýna uyup uymadýðýný denetlemelidir Ýþletmecilik açýsýndan yöneticiler, liderlik özelliklerini de taþýmalýdýrlar Liderlik özelliklerine sahip olanlar ayný zamanda yönetici de olabilirler Yeniliklere açýk olan, sürekli kendini yenileyen, sorunlara hýzlý çözümler üretebilen, topluluklarý belli bir amaç doðrultusunda olumlu olarak motive edebilen kiþilere de lider denir Liderlik ve yöneticilik özelliklerini bünyesinde barýndýran kiþilere lider-yönetici denir Günümüzde yönetici ve lider kavramlarý arasýnda kesin bir ayrým olmamakla birlikte lideri yöneticiden ayýran özelliklerden bazýlarý þunlardýr: Yönetici yetki, lider güç sahibidir 7

20 Lider mevcut düzeni ve sistemi dönüþtürücüdür, yönetici var olaný sürdürücüdür Lider baþlatýcýdýr, yönetici devam ettiricidir ETKÝNLÝK 6 Ben diktatör deðilim, benim kuvvetim olduðunu söylüyorlar Evet, bu doðrudur; benim isteyip de yapamayacaðým bir þey yoktur Çünkü ben, zoraki ve insafsýzca hareket etmesini bilmem Bence diktatör, diðerlerini iradesine boyun eðdirendir Ben, kalpleri kýrarak deðil; kazanarak hükmetmek isterim Mustafa Kemal ATATÜRK Mustafa Kemal ATATÜRK'ün bu sözünden ne tür çýkarýmlar yapabilirsiniz Düþüncelerinizi aktaran bir yazý yazýnýz Yazdýðýnýz yazýyý ürün dosyasýna yerleþtiriniz Atatürk ün lider kiþiliði hakkýnda ayrýntýlý bilgileri Türkiye Cumhuriyeti inkýlap tarihi ve Atatürkçülük dersinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz ATATÜRK ÜN LÝDER KÝÞÝLÝÐÝ Mustafa Kemal Atatürk, çok yönlü ve üstün kiþiliði olan bir liderdir Birinci Dünya Savaþý sonunda imzalanan Mondros Ateþkes Anlaþmasý yla ortaya çýkan tehlikeli durumu ilk olarak görüp milletin dikkatini çeken odur Mustafa Kemal, OKUMA PARÇASI METNÝ Amasya Genelgesi'nde vatanýn bütünlüðünün ve milletin istiklalinin tehlikede olduðunu söyledi Erzurum Kongresi nde millî sýnýrlar içinde vatanýn parçalanmaz bir bütün olduðunu bütün dünyaya ilan etti Kurtuluþ Savaþý ný bunun için baþlattý Bu konuda hiçbir taviz vermedi Vatan savunmasýný, her þeyin üzerinde tuttu Sakarya Savaþý sýrasýnda Vatanýn her karýþ topraðý, vatandaþýn kanýyla ýslanmadýkça terk olunamaz diyerek bu konudaki kararlýlýðýný gösterdi Vataný için her þeyini feda etmeye hazýr olduðunu þu sözü ile açýkça ifade etmiþtir: Yurt topraðý! Sana her þey feda olsun Kutlu olan sensin Hepimiz senin için fedaiyiz Fakat sen Türk Milleti ni ebedî hayatta yaþatmak için feyizli kalacaksýn Mustafa Kemal Atatürk, idealist bir liderdi Onun idealizmi, yüksek vasýf ve kabiliyetlerine inandýðý milletinin sonsuz hürriyet ve baðýmsýzlýk aþkýndan kaynaklanýyordu Mustafa Kemal in en büyük ülkülerinden birisi de millî birlik ve beraberlik içerisinde, vatanýn bölünmez bütünlüðünü sonsuza dek yaþatmaktý 8

21 Mustafa Kemal, yaratýcý düþünceye sahip bir liderdi Türk Milleti ni Kurtuluþ Savaþý na hazýrlarken düþmaný yurttan atmak için savaþmak gerektiðine halkýný inandýrmakla iþe baþladý Yapacaðý iþlerin planýný en ince ayrýntýlarýna kadar tespit edip bunlarý uygulamak için deðiþik yöntemler denedi Sakarya Savaþý öncesinde, ülkenin kaynaklarýndan en verimli þekilde yararlanýlmasýný saðlayarak ordumuzun ihtiyaçlarýný karþýladý Atatürk, bütün inkýlaplarýný gerçekleþtirmeden önce kamuoyunu hazýrlamaya, millete inkýlaplarýn gerekliliðini anlatmaya büyük bir özen göstermiþtir Ona göre: Milleti hazýrlamadan inkýlaplar yapýlamaz Atatürk, yurt gezilerinde halkla konuþmalar yaparak bunu gerçekleþtirmiþtir Gerek Kurtuluþ Savaþ ýmýzýn baþarýyla sonuçlanmasý gerek gerçekleþtirilen inkýlaplarla Türkiye nin çaðdaþlaþtýrýlmasý onun dehasýnýn bir eseridir Baþarýlý olmanýn sýrlarýndan biri de sabýr ve disiplindir Mustafa Kemal Atatürk, her engeli sabýr ve disiplin ile aþýp Kurtuluþ Savaþý ný baþarýya ulaþtýran bir liderdir O, meseleler karþýsýnda önce düþünür, gerekli araþtýrmayý yapar, tartýþýr, kararýný ondan sonra verirdi Verdiði kararý uygulamaya koyarken uygun zamaný beklerdi Zamanlamaya çok önem verirdi Atatürk, ileri görüþlü bir devlet adamýdýr Atatürk'ün gençlere söylediði Yolunda yürüyen bir yolcunun yalnýz ufku görmesi kâfi deðildir Muhakkak ufkun ötesini de görmesi ve bilmesi lazýmdýr sözü, onun ileri görüþlü bir lider olduðunu açýkça ortaya koymaktadýr Mustafa Kemal Atatürk, doðru bildiði þeyleri açýkça söylemekten çekinmezdi Þu sözleri bunun en güzel örneðidir: Ben, düþündüklerimi sevdiklerime olduðu gibi söylerim Ayný zamanda lüzumu olmayan bir sýrrý kalbimde taþýmak iktidarýnda olmayan bir adamým Çünkü ben, bir halk adamýyým Ben düþündüklerimi daima halkýn huzurunda söylemeliyim Atatürk, kararlý ve mücadeleci bir liderdi Güçlükler karþýsýnda yýlmayan, ümitsizliðe düþmeyen kiþiliði onun Millî Mücadele nin lideri olmasýný saðlamýþtýr Samsun a çýktýktan sonra, Kâzým Karabekir Paþa ya çektiði bir telgrafta, o günlerdeki aðýr durumu belirttikten sonra Bununla beraber, bütün umutlar kaybolmuþ deðildir Memleketi bu durumdan ancak Türk milletinin mukavemet azmi kurtarabilir diyordu Eskiþehir-Kütahya Savaþlarý ndan sonra Yunanlýlar, Ankara ya doðru ilerlemeye baþladýklarý zaman, Mustafa Kemal, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafýndan baþkomutanlýk görevine getirilmiþti Baþkomutan olarak yaptýðý ilk konuþmasýndaki Milletimizi esir etmek isteyen düþmanlarý, behemehâl (ne yapýp edip) yeneceðimize dair güvenim bir dakika olsun sarsýlmamýþtýr sözleri onun hiçbir zaman ümitsizliðe yer vermediðini ve mücadelesindeki kararlýlýðý gösteren baþka bir örnektir Atatürk, yalnýz yakýn geçmiþte büyük hizmetler yapmýþ bir lider deðildir Eserleriyle ve düþünceleriyle gerek Türk Milleti nin gerekse baþka milletlerin geleceðine ýþýk tutmaya devam eden bir liderdir (wwwmebgovtr sitesinden kýsaltýlarak alýnmýþtýr) 9

22 Aþaðýdaki cümleler doðru ise Evet, yanlýþ ise Hayýr sütununu iþaretleyiniz ETKÝNLÝK Evet Hayýr 7 Lider mevcut durumu yönetir Yönetici kiþilere hükmeder Yönetici devam ettiricidir Lider güçlüdür Yönetici idarecidir Yönetici yetkileri kendi elinde toplar Lider yetkileri daðýtýr Lider topluluklarý peþinden sürükler 5 Ýhtiyaç KONUYA BAÞLARKEN Hafta sonu ihtiyaç duyup satýn aldýðýnýz ürünleri önem sýrasýna göre sýralayýnýz Yemek yeme, barýnma, nefes alma ile sevgi ve saygý ihtiyacý arasýnda ne gibi farklýlýklar vardýr? Tartýþýnýz Ýnsanlarýn binlerce yýldýr çeþitli nitelik ve türlerde ihtiyacý olmuþtur Bu ihtiyaçlarýn niteliði ayný kalsa da karþýlanma yöntemleri sürekli olarak deðiþmiþtir Haberleþme ihtiyacý, bin yýl önce baþka yöntemlerle karþýlanýrken bugün farklý yöntemlerle karþýlanmaktadýr Deðiþmeyen, sadece bir þeylere ihtiyaç duyma hissimizdir Ýhtiyaç, yokluk hissiyle baþlayan tatmin edildiðinde haz ve doyum, tatmin edilmediði zaman acý ve üzüntü veren bir duygudur Ýhtiyaçlarýn ortaya çýkma süreci bütün insanlarda aynýdýr, ancak ihtiyacýn þekli ve þiddeti kiþiden kiþiye ve kiþinin sosyal hayatýna, yaþadýðý coðrafi bölgeye ve zamana göre farklýlýk gösterir Ýnsan ihtiyaçlarýnýn öncelik dereceleri farklý farklýdýr Ýnsan; yeme, içme, barýnma, giyinme gibi baþta gelen ihtiyaçlarý karþýladýktan sonra oluþan ihtiyaçlarýný sürekli bir yenileme hâlindedir Bu yenilemenin en önemli sebebi elbette ihtiyaçtýr Beslenme, barýnma gibi öncelikli ihtiyacýný karþýlamayan bir kiþinin, sinemaya gitmeye ihtiyaç duymasý genellikle beklenemez Buna baðlý olarak insanlarýn bazý ihtiyaçlarý zorunlu ihtiyaç niteliðinde bazýlarý ise ertelenebilir ihtiyaç niteliðindedir Karmaþýk olan bu insan ihtiyaçlarý genellikle iki bölümde incelenir: 1 Birincil ihtiyaçlar: Yemek yeme, barýnma, giyinme gibi temel fizyolojik ihtiyaçlardýr 2 Ýkincil ihtiyaçlar: Bir gruba ait olma, sinemaya gitme, fotoðraf sanatý ile ilgilenme, mesleði ile ilgili uluslararasý kuruluþlara üye olma gibi ihtiyaçlardýr 10

23 Başka bir ihtiyaç sınıflaması da Sosyolog Abraham Harold Maslow ( Abraham Herıld Maslov ) tarafından yapılmıştır Maslow un ihtiyaçlar hiyerarşisi şu şekilde sıralanır: 1 Fizyolojik ihtiyaçlar 2 Güvenlik ihtiyaçları 3Aidiyet ihtiyacı 4 Saygınlık ihtiyacı 5 Kendini gerçekleştirme ihtiyacı Kişisel tatmin, kişisel başarı, kendi potansiyelini ortaya çıkarmak Kendini gerçekleştirme ihtiyacı Prestij, başarı ve başkalarınca benimsenip tanınmak Başkaları ile ilişki kurmak, kabul edilme ve bir yere ait olmak Kendini, ailesini, toplumunu güven ve emniyet içinde ve tehlikeden uzak hissetmek Saygınlık ihtiyacı Aidiyet ihtiyacı Güvenlik ihtiyaçları Nefes almak, yemek, içmek, uyumak Fizyolojik ihtiyaçlar BİLGİ NOTU Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi İhtiyaç konusu hakkında ayrıntılı bilgileri, sosyoloji dersinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 11

24 ETKÝNLÝK 8 Aþaðýdaki fotoðraflarý inceleyerek ihtiyaçlarýn kiþiden kiþiye, coðrafi bölgeye, zamana ve sosyal hayata göre nasýl deðiþtiðini açýklayýnýz 12

25 Aþaðýdakilerden hangilerinin birincil veya ikincil ihtiyaçlar olduðunu karþýlarýna ETKÝNLÝK 9 iþaretleyiniz Ýhtiyaçlar Birincil Ýhtiyaçlar Ýkincil Ýhtiyaçlar Yemek yemek Tiyatroya gitmek Spor yapmak Evlenmek Spor kulübüne üye olmak Sýnýf baþkaný olmak Sigortalý bir iþe sahip olmak Ýnternet kullanmak Giyinmek Araç sigortasý yaptýrmak 6 Verimlilik KONUYA BAÞLARKEN Millî Prodüktivite Merkezinin Ýnternet sitesini inceleyerek topladýðýnýz bilgileri sýnýf ortamýnda arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Ýþletmeler açýsýndan verimli insan kavramýndan ne anlýyorsunuz? Sýnýfta tartýþýnýz Ýþletmeler, sektörlerinde ve ekonomik hayatlarýnda ayakta kalabilmek için pek çok faktörü dikkate almak durumundadýr Bir iþletme, farklýlýklar yaparak marka baðýmlýlýðý oluþturarak veya en düþük fiyatla kaliteli ürünler satarak tercih edilmeyi saðlayabilir Rakiplere oranla daha düþük fiyatla mal veya hizmet satabilmenin en önemli yollarýndan biri de girdi maliyetlerini düþürmektir Kýsaca iþletme, girdileri çýktýlara dönüþtüren süreç olarak da tanýmlanabilir Ýþletmecilikte ayakta kalabilmek ve tercih edilen bir iþletme olabilmek için en az girdi ile en fazla çýktýyý elde etmek gerekir Örneðin bir iþletmenin, 100 birim girdi ile 80 birim çýktý elde ediyor olmasý ayný kalite düzeyinde 100 birim girdi ile 70 birim çýktýsý olan bir baþka iþletmeye göre daha verimli çalýþtýðý anlamýna gelir Ýþletmelerin diðer iþletmelerle rekabet edebilmesi için bazý koþullar bulunmaktadýr Örneðin, ürün veya hizmetlerin; Kaliteli olmasý Fiyatýnýn uygun olmasý Yeni olmasý bunlardan birkaçýdýr 13

26 Fiyatýn uygun olmasý, maliyetlerin düþürülmesine baðlýdýr Maliyet azaltma çabalarý ise ancak verimlilik artýþý ile saðlandýðýnda kalýcý ve etkili olmaktadýr Bu nedenle yirminci yüzyýlýn ortalarýnda baþlayýp günümüze dek güçlenerek süregelen verimlilik hareketi dünya ölçeðinde iþletmeler açýsýndan önemli olmayý sürdürmektedir Ýþletmelerde verimlilik artýþýndaki önemli unsurlardan biri insan faktörüdür Kýt olan kaynaklarý israf etmeden en etkili ve verimli þekilde kullanan kiþi, ayný zamanda iþletmenin de verimli olmasýna katký saðlayacaktýr Dolayýsýyla bir iþletmenin verimli olmasý, çalýþanlarýn verimli olmasý ile doðrudan iliþkilidir ETKÝNLÝK 10 Aþaðýdaki etkinlikleri sýrasýyla yapýnýz a Ayakkabý imal eden bir iþletme düþününüz Bu iþletmenin ayakkabý üretebilmesi için kullanacaðý baþlýca girdilerden üçünü yazýnýz b Bu girdilerin bir ayakkabý üretiminde maliyetin tahminen, ne kadarýný oluþturacaðýný yüzde olarak belirtiniz c Ayakkabýnýn bir çiftinin satýþ fiyatýnýn 45,00 TL olduðu ve 1000 adet üretim yapýldýðý varsayýmýyla bu iþletmenin ayakkabýlarýn tamamýný satarak elde edeceði geliri hesaplayýnýz ç Ayný ayakkabýnýn bir çiftinin maliyetinin 35,00 TL olmasý varsayýmýyla bu iþletmenin bir ayakkabý satýþýndan elde edeceði kârý hesaplayýnýz (Kâr, bir iþletmenin gelirleri ile giderleri arasýndaki olumlu farktýr) 14

27 d Ayakkabýnýn maliyetini düþürmek için neler yapýlabilir? Maliyeti oluþturan faktörleri dikkate alarak belirleyebildiðiniz 3 faktörü yazýnýz e Bu iþletmenin 1000 ayakkabý satýþýndan elde edeceði gelir ile ayakkabýlarýn üretimindeki toplam maliyet ne kadar olacaktýr? Hesaplayýnýz f Bu iþletme toplam maliyetlerini % 10 azaltsa ayný kalitede 1000 ayakkabý üretse ve satsa elde edeceði kâr ne kadar olacaktýr? g Siz olsanýz maliyetleri % 10 düþen bir ürünün fiyatýný bu kadar düþürür müydünüz? Nedenini açýklayýnýz ð Sattýðýnýz ürünün fiyatý, diðer iþletmelerin satýþ fiyatýna göre % 10 daha ucuz olursa neler olur? Belirleyebildiðiniz 3 sonucu yazýnýz h Daha düþük maliyetle ayný kalite ve miktarda ayakkabý üretip satmanýn iþletmeye neler kazandýracaðýný ve bunun verimlilikle ilgisini kýsaca deðerlendiriniz 15

28 ETKÝNLÝK 6 Sýnýfýnýzda verimlilik konusu ile ilgili bir makale yazma yarýþmasý düzenleyerek ilk üçe giren makaleleri okul panosuna asýnýz Verimlilikle ilgili yazýlacak makalelerin yazým kurallarý konusunda 11 sýnýf dil ve anlatým dersinden yararlanabilirsiniz MÝLLÎ PRODÜKTÝVÝTE MERKEZÝ ( MPM ) Toplumlarýn ve bireylerin yaþamýnda etkileyici bir yeri olan verimlilik konusundaki çalýþmalar özellikle yüzyýlýmýzýn baþlarýndan itibaren büyük önem kazanmýþ ve kurumsallaþmýþtýr Bugün geliþmiþ pek çok ülke, prodüktivite OKUMA METNÝ merkezlerine sahiptir Bu merkezler, verimlilik konusunda yaptýklarý çalýþmalarla ülkelerinin kalkýnma çabalarýnda önemli bir pay sahibi olmuþlardýr MPM nin görevleri: 1 Yurt ekonomisinin verimlilik ilkelerine uygun olarak geliþmesine yardýmcý olacak önlemleri araþtýrmak ve bunlarýn uygulamaya konmasýna çalýþmak, 2 Kamu ve özel kesim iþ yerlerinde verimliliði artýrýcý yöntemleri araþtýrýp bularak bunlarýn uygulanmasýný izleyip tavsiyelerde bulunmak, 3 Verimlilikle ilgili bilgi ve metotlarý yaymak þeklinde belirtilmiþtir Merkez, bu görevleri yerine getirmek için gerekli finansman kaynaðýný; meslek kuruluþlarý, iþçi, iþveren sendikalarý ve kamu iktisadi kuruluþlarýndan aldýðý aidatlar ile hazine ödeneði ve kendi faaliyetlerinden saðlar (wwwmpmorgtr sitesinden kýsaltýlarak alýnmýþtýr) MPM 16

29 7 Üretim KONUYA BAÞLARKEN Üretim yapan iþletmelerin ülke ekonomisine katkýlarý nelerdir? Çevrenizde üretim yapan kiþi veya kuruluþlar hakkýnda bildiklerinizi sýnýfta arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Ýhtiyaçlarý gideren mal ve hizmetlerin çok küçük bir kýsmý doðada hazýr olarak bulunur Hazýr olarak bulunmayan mal ve hizmetlerin büyük çoðunluðu ise sermaye ve insan emeðinin doðal kaynaklara uygulanmasýyla bir ürüne dönüþtürülür Örneðin, boþ bir arazi doðal kaynaktýr Tek baþýna bu araziden yararlanýlmayabilir Ancak bu arazi üzerine bir fabrika binasýnýn yapýlmasý ve bu fabrikanýn üretim faaliyetinde bulunmasý sonucunda mal ve hizmet ortaya çýkacaktýr Ýnsanlarýn ihtiyaçlarýný karþýlayan mal ve hizmetlerin ortaya çýkarýlmasý, miktar ve faydalarýnýn arttýrýlarak ekonomik mallarýn kýtlýðýnýn azaltýlmasý yönündeki faaliyetlere üretim denir Mal ve hizmetlerin ortaya çýkarýlabilmesi, yani üretimin olabilmesi için birtakým unsurlarýn bir araya gelmesi gerekmektedir Bu unsurlar, üretim faktörleri olarak adlandýrýlýr Üretim faktörleri; doða, emek, sermaye ve giriþimcidir Bu faktörler, uygun ortamlarda bir araya getirilerek mal ve hizmetlerin oluþturulmasýný saðlar Örneðin, zeytinyaðýný elde etmek için zeytinlerin yetiþtirilmesi ve bunlarýn toplanýp iþlenerek yaða dönüþtürülmesi için doða, emek, sermaye ve giriþimci olarak adlandýrýlan üretim faktörlerine ihtiyaç vardýr Üretim faktörleri uygun ortamlarda bir araya gelerek mal ve hizmetlerin oluþmasýný saðlarken bu faktörler üretime katýlýr ve katýlýmýn sonucunda ekonomiden pay (gelir) alýr Her faktörün ekonomiden aldýðý pay farklýdýr Faktörlerin ekonomiden aldýklarý paylar aþaðýda belirtildiði gibidir: DOÐA RANT SERMAYE FAÝZ EMEK ÜCRET GÝRÝÞÝMCÝ KÂR 17

30 Üretimin amacý, insan ihtiyaç ve isteklerinin giderilmesi olduðuna göre mal ve hizmetlerin üretilmesinin yaný sýra depolanmasý, taþýnmasý, tanýtýlmasý ve satýlmasý da ihtiyaçlarýn giderilmesine yönelik olduðundan üretim faaliyetleri kapsamýna girebilir Örneðin, fabrikalarda üretilen giysiler, maðazalara taþýnýp satýlarak tüketicilere ulaþmaktadýr Dolayýsýyla üretim, insanlarýn ihtiyaçlarýný gideren mal ve hizmetleri elde etmek için yapýlan her türlü faaliyet olarak da tanýmlanabilir Ýþletmelerin ürettiði mal ve hizmetler hem yurt içi hem de yurt dýþý piyasalarda satýþa sunulur Yurt dýþýna satýlan mal ve hizmetlerin bedeli döviz girdisi olarak ülke ekonomisine katký saðlarken yurt içi piyasalarda satýþlarýn devam etmesi, üretimin de devam etmesi demektir Bunun için insanlarýn çalýþmasý gerekir Üretim arttýkça yeni yeni iþ alanlarý açýlacak, yeni iþ alanlarýnda çalýþacak kiþilere ihtiyaç duyulacaktýr Bu iþ yerleri faaliyetlerini devam ettirdiði sürece devlete vergi ödeyecektir En basit þekliyle üretim, iþsizliðin azalmasý ve vergi gelirlerinin elde edilmesinin yanýnda ekonomiye de pek çok alanda büyük katkýlar saðlayacaktýr ETKÝNLÝK 11 Bir otomobil fabrikasýnýn kurulma aþamalarý takip edildiðinde; Öncelikle fabrikanýn kurulacaðý yere ihtiyaç vardýr Fabrika binasý, fabrikada kullanýlacak makine ve teçhizat, otomobil üretebilmek için patent, para, bu fabrikada çalýþacak iþçi ve personel ayný zamanda bütün bu unsurlarý bir araya getirecek giriþimciye ihtiyaç duyulacaktýr Etkinlikteki otomobil fabrikasýnýn kuruluþundan üretim aþamasýna kadar geçen süreç göz önüne alýndýðýnda aþaðýda belirtilen ifadelerin hangi üretim faktörü olduðunu belirleyerek bu üretim faktörlerinin ekonomiden alacaklarý payýn ne olduðunu karþýlarýna yazýnýz Fabrikanýn kurulacaðý arazi / Çalýþan personel ve iþçiler / Fabrikanýn kurulmasý, gerekli makine-teçhizatýn temin edilmesi vb için harcanan para / Fabrikanýn kuruluþundan üretime kadarki aþamayý organize edecek kiþi / Bu otomobil fabrikasýnýn ülke ekonomisine katkýlarýný sýralayýnýz

31 ETKÝNLÝK 12 Hizmet veya mal üretimi yapan iþletmelere örnekler vererek aþaðýdaki sorularý kýsaca cevaplandýrýnýz a Hizmet veya mal üretimi yapan iþletmelerin çýktýlarý arasýnda ne gibi farklýlýklar vardýr? Açýklayýnýz b Ürüne ödediðimiz para dýþýnda hizmet için de bir bedel öder miyiz? Neden? c Bir ülkedeki üretim miktarý ile refah düzeyi arasýndaki iliþkiyi tartýþýnýz ETKÝNLÝK 13 Üretime yönelik iþletmelerin ülke ekonomisine katkýlarý konulu bir deneme yazýnýz Üretime yönelik iþletmelerin ülke ekonomisine katkýlarý konusunda deneme yazmak için 11 sýnýf dil ve anlatým dersinden yararlanabilirsiniz 19

32 8 Tüketim KONUYA BAÞLARKEN Bir meyve suyu fabrikasýnýn portakal tüketimi ile evinizdeki portakal tüketimi arasýnda farklýlýklarý arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Bir gün boyunca ihtiyaçlarýnýzý karþýlamak için kullandýðýnýz mal ve hizmetleri sýralayarak bu mal ve hizmetlerden ne tür faydalar saðladýðýnýzý tartýþýnýz TÜKETÝM Tüketim terimi, sözcük olarak yok etme, tahrip etme anlamýný taþýr Ancak tüketilen mallarýn yýpranmasý veya tahrip olmasý bütün mallar için söz konusu deðildir Yiyecekler faydalanýldýðý anda ortadan kaybolur, tahrip edilmiþ olurlar Giyeceklerin tahrip olma veya ortadan kalkma süresi daha uzundur Otomobil, buzdolabý veya mesken gibi dayanýklý mallarý uzun süre kullanýlsalar bile varlýklarýný ve faydalý olma özelliklerini korumaya devam ederler Güzel bir tablo veya bir musiki eseri ise uzun zaman kullanýldýðý hâlde deðerinden bir þey kaybetmek þöyle dursun kýymet bile kazanabilir Bütün bunlarý dikkate alarak tüketim, mal ve hizmetlerin tüketilmesi veya tahrip edilmesi deðil; iktisadi mal ve hizmetlerin, insanlar tarafýndan elde edilmesi, kullanýlmasý veya faydalarýndan yararlanýlmasý olarak tanýmlanýr Ýnsan ihtiyaçlarýnýn doðrudan tatmininde kullanýlan mallar, tüketim mallarý adýný almaktadýr Tüketimi gerçekleþtiren kiþi ve kuruluþlara tüketici denir Tüketim mallarý insanlarýn ihtiyaçlarýný doðrudan tatmin etmeleri itibariyle yatýrým mallarýndan farklýdýr Aileler tarafýndan kullanýlan kömür veya elektrik tüketim olarak kabul edilirken fabrikalarda veya iþ yerlerinde kullanýlan kömür veya elektrik üretimin bir aþamasýdýr Tüketim, sadece fertler ve aileler tarafýndan gerçekleþtirilen harcamalar deðildir Bazý mal ve hizmetler devlet tarafýndan saðlanýr Parklar, emniyet, itfaiye, eðitim ve saðlýk hizmetleri bunlardan bazýlarýdýr 20

33 Ýþletmeler açýsýndan tüketim konusunda önemli olan, tüketicilerin bir mal ya da hizmeti hangi nedenlerle istediði ya da istemediðini; bir mala karþý olan talebini baþka bir mala hangi nedenlerle kaydýrdýðýný açýða kavuþturmaktýr Ýþletmeler, çeþitli pazar koþullarýnda tüketicilerin mal ve hizmetleri satýn alma güdülerini kestirmek ve iþletmelerini buna göre yönlendirmek çabasýndadýr Tüketicilerin davranýþlarýný etkileyen algýlama, güdüleme, öðrenme, tutum ve kiþilik gibi iç güçler ile toplumsal sýnýflar, aile ve kültür gibi toplumsal etkenleri de deðerlendirmek gerekir Tüketicilerin davranýþlarý tüketimi doðrudan etkilemektedir BASINDAN Elektrik Tüketiminde Patlama Ekonomik geliþmenin göstergelerinden sayýlan elektrik tüketimi, geçen yýl toplamda % 2,4 düþtü Aralýk ta % 10,5 arttý Yetkililerden alýnan bilgiye göre ekonomik krizin etkisiyle geçen yýlýn ilk 9 ayýnda sürekli düþüþ gösteren tüketim, son 3 ayda ise artýþ eðilimine geçti Geçen yýl Türkiye de bir önceki yýla göre % 2,4 düþüþle 193 milyar 322,6 milyon kilovat saat elektrik tüketildi Ocak 2010 ETKÝNLÝK 14 Yukarýdaki basýn haberine göre aþaðýda verilen ifadelerin doðru olanlarýný belirleyiniz 1 Ekonomik kriz dönemlerinde elektrik tüketimi azalýr 2 Elektrik yalnýzca yatýrým malý olarak tüketilmektedir 3 Elektrik tüketim miktarý ekonomik geliþmiþlik göstergelerinden biridir 4 Aralýk ayýnda ýsýnmada kullanýldýðýndan elektrik tüketimi artýþ göstermiþtir 5 Yýlýn son çeyreðinde ekonomik kriz etkinliðini azaltmýþtýr ETKÝNLÝK 15 Tüketim kavramýna temel teþkil etmek üzere mevsimlere baðlý olarak tüketim farklýlýklarý gösteren ürünlerden beþ tanesini yazarak nedenlerini tartýþýnýz

34 9 Mal ve Hizmet KONUYA BAÞLARKEN Mal ve hizmet kavramlarýný birbirinden ayýran özellikler neler olabilir? Sýnýfta tartýþýnýz Ýnsanlarýn ihtiyaçlarýný karþýlamak için kullandýklarý mal ve hizmetler özel teþebbüsün yaný sýra devlet tarafýndan da sunulur Devletin vatandaþlarý için üretmiþ olduðu mal ve hizmet çeþitlerinin neler olduðunu araþtýrarak arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Ýnsanlarýn yaþamlarý boyunca sýnýrsýz nitelik ve türde ihtiyaçlarý vardýr Ýnsanlar, çok çeþitli ihtiyaçlarýný mal ve hizmetler aracýlýðýyla karþýlamaktadýrlar Ýnsan ihtiyaçlarýný karþýlayan somut araçlar mal, somut olmayan araçlar ise hizmet olarak adlandýrýlýr Mal ve hizmet, üretim faktörlerini bir araya getirerek ulaþýlan bir sonuçtur Bunlar ayný çabanýn ürünüdürler ancak birbirlerinden farklý özellik taþýrlar Ýþletme biliminde mal, üretilmesi için çaba ve emek harcanan araçlar olarak kabul edilir Üretilmesi için çaba harcanýp harcanmamasý açýsýndan mallar ikiye ayrýlýr: Ekonomik olmayan mallar (serbest mallar): Üretimi için çaba harcanmayan ve doðada hazýr bulunan mallardýr Soluduðumuz hava, yaðmur suyu gibi Ekonomik mallar: Üretimi için emek harcanan mallardýr Peynir, masa, ev, gazete, buzdolabý gibi Ýhtiyaçlarý giderme özellikleri yönünden ekonomik mallar, tüketim mallarý ve üretim mallarý olarak ikiye ayrýlýr: Tüketim mallarý: Ýhtiyaçlarý doðrudan doðruya giderebilen mallardýr Bu mallar son tüketiciler tarafýndan kiþisel ya da aile ihtiyaçlarýný karþýlamak için istenir Süt, ceket, otomobil gibi Üretim mallarý (yatýrým mallarý): Baþka bir malýn üretilmesi için gerekli olan mallar üretim malý ya da yatýrým mallarýdýr Pastanede, pasta yapýmýnda kullanýlan süt gibi Ekonomik mallar, saðlamlýk ya da kullaným süreleri yönünden dayanýksýz ve dayanýklý mallar olarak adlandýrýlýr Dayanýksýz mallar: Bir kez ya da kýsa süreli kullaným sonucunda tüketilen mallardýr Gýda maddeleri gibi Dayanýklý mallar: Uzun süreli kullanýmla tüketilen mallardýr Çamaþýr makinesi, sandalye gibi Mal ve hizmetlerin üretim ve tüketim aþamalarýnda belirgin farklýlýklar vardýr Mallar somuttur, elle tutulabilir Televizyon, çanta, meyve, masa gibi ürünler somut ve elle tutulabilirken bilgisayarýn iþleyiþini saðlayan yazýlým programlarý soyuttur Mallarýn tüketimi geciktirilerek depolanabilir Hizmetlerde tüketim geciktirilemez Hizmetler üretildiði anda depolanmadan tüketilir Hizmetler üretildikleri yerde tüketildikleri için hizmeti sunan ile tüketen arasýnda birebir iliþki daha yüksektir Otellerde sunulan konaklama, hastanelerde sunulan saðlýk ve okullardaki eðitim hizmetleri örnek verilebilir 22

35 ETKÝNLÝK 16 Aþaðýda verilen varlýklarý mal ve hizmet olarak iþaretleyiniz VARLIKLAR Saðlýk ocaðý Halý saha Bilgisayar Otomobil Otellerde konaklama Cep telefonu Ýlaç Ýþ yeri sigortasý Ulaþým Tansiyon ölçüm cihazý Fotoðraf makinesi Eðitim Fotokopi makinesi Avukatlýk Mesleki eðitim MAL HÝZMET 10 Fayda KONUYA BAÞLARKEN Ýhtiyaçlarýmýzý karþýlayan mal veya hizmetler, bize fizyolojik ve psikolojik faydalar saðlar Psikolojik fayda saðlayan mal ve hizmetlere örnek veriniz Mal veya hizmetlerin faydasýnýn zaman, kiþi, tüketilen mal ve hizmetin miktarýna göre nasýl deðiþiklik gösterebileceðini tartýþýnýz Tüketici tercihinin temelini oluþturan unsurlardan biri, ilgili mal ve hizmetten beklenilen faydadýr Fayda, mal ve hizmetlerin insan ihtiyaçlarýný giderme özelliði olarak tanýmlanabilir Bir mal veya hizmetle ilgili fayda beklentisi, o mal veya hizmete olan ihtiyacý belirlemektedir Tüketiciler açýsýndan bir malýn faydasý ne kadar çok ise o mala olan ihtiyacýn þiddeti de büyük olacaktýr 23

36 Fayda, ihtiyaçlarý karþýlama özelliði ve kiþilerin ihtiyaçlarýnýn farklýlýðý nedeniyle öznel bir kavramdýr Mal ve hizmetlerin faydasý kiþiden kiþiye deðiþir Örneðin, tarlasýný ekip biçen bir çiftçi için traktör faydalý iken çiftçi olmayan birinin günlük yaþantýdaki ulaþýmýnda kullanmak üzere traktör almasý ve fayda saðlamasý beklenemez Fayda, mal ve hizmetin miktarý ile de ilgilidir Ýnsanlar için hayati önem taþýyan suyun bile fazla olmasý hâlinde faydasýnýn azaldýðý görülür Örneðin, acýkan kiþi için yediði bir tabak yemek faydalý iken dördüncü, beþinci tabak yemeðin faydasý tartýþýlýr Kâðýt ve kalem faydalý olduðu hâlde bol miktarda bulunduðu için deðeri düþüktür Buna karþýn elmas ve yakutun insanlara faydasý azken miktarý kýt olduðu için deðeri yüksektir Fayda, çevreye, coðrafi koþullara ve zamana göre de deðiþiklik gösterir Kýþýn giyilen ve fayda saðlayan kýyafetlerin yazýn fayda saðlamasý beklenemez Önceden daktilolardan saðlanan fayda bugün bilgisayardan saðlanmaktadýr Bu, faydanýn zaman içinde deðiþebilirliðini gösterir Demek ki fayda, ihtiyaçlarýn önceliði ve giderilme oranlarýna; kiþilerin yaþ, sosyal konum, çevre, coðrafi koþullar vb durumlarýna, mal ve hizmetlerin miktarýna, zamana göre deðiþiklik gösterebilir ETKÝNLÝK 17 Aþaðýdaki her bir olayýn size saðlayacaðý faydayý göz önünde bulundurarak 1en düþük, 10 en yüksek olmak üzere numaralandýrýnýz Sonuçlarý arkadaþlarýnýzla karþýlaþtýrarak tartýþýnýz Yeni bir bilgisayar almak Spor ayakkabýsý almak Bayram tatili yapmak Yaz tatilini bir tatil köyünde geçirmek Futbol maçlarýný yayýnlayan kanala abone olmak Kayak yapmak Kitap okumak TV izlemek Tiyatroya gitmek Operaya gitmek

37 11 Ulusal ve Uluslararasý Standart Kuruluþlarý KONUYA BAÞLARKEN Herhangi bir mal veya hizmetin kalite ölçütleri nelerdir? Arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Ülkemiz ve dünyadaki standart kuruluþlarý hakkýnda bildiklerinizi arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Ýnsan yaratýldýðý günden bu yana karýþýklýktan kurtulma ve belirli bir düzen tesis etme gayreti içerisinde olmuþtur Bu düzenleme sürecinin doðal bir sonucu olarak ortaya çýkmýþ olan standart ve standardizasyon olgusu insanlýk tarihi kadar eskidir Yeryüzünde kýt olan iktisadi kaynaklarý en uygun þekilde deðerlendirme çabalarýnýn bir ürünü olan standardizasyon, insanlýk için bir lüks deðil; aksine olmazsa olmaz mutlak bir gerekliliktir Uluslararasý Standardizasyon Organizasyonu (ISO) tarafýndan yapýlan tanýmlara göre; Standart: Ýmalat, anlayýþ, ölçme ve deneyde bir örnekliktir Standardizasyon: Belirli bir faaliyetle ilgili olarak ekonomik fayda saðlamak üzere bütün ilgili taraflarýn yardým ve iþ birliði ile belirli kurallar koyma ve bu kurallarý uygulama iþlemidir Standardizasyon iþlemi ile öncelikli olarak can ve mal güvenliði hedeflenirken ayný zamanda kalitenin alt sýnýrý tespit edilmek suretiyle belirlenen düzeyin altýnda mal ve hizmet üretimine izin verilmemektedir Ýþletmelerin ürettiði mal ve hizmetlerin standart olmasýnýn faydalarý üreticiler ve tüketiciler açýsýndan farklýlýk gösterir Üreticiler açýsýndan : Üretimin belirli plan ve programlara göre yapýlmasýna yardýmcý olur Uygun kalite ve seri imalata imkân saðlar Kayýp ve artýklarý asgariye indirir Verimliliði ve hasýlayý artýrýr Depolamayý ve taþýmayý kolaylaþtýrýr, stoklarýn azalmasýný saðlar Maliyeti düþürür Tüketiciler açýsýndan : Can ve mal güvenliðini saðlar Karþýlaþtýrma ve seçim kolaylýðý artar Fiyat ve kalite yönünden aldanmalarý önler Ucuzlamayý saðlar Ruh saðlýðýný korur, stresi önler Tüketicinin bilinçlenmesinde etkin rol oynar 25

38 Ürünlerde standardýn belirlenmesi ve kalite kontrolünü saðlamaya yönelik ulusal ve uluslararasý kurum ve kuruluþlar bulunmaktadýr Bu kurum ve kuruluþlar þu þekilde sýralanabilir: 1 TSE (Türk Standartlarý Enstitüsü) 2 ISO (International Organization for Standartization-Uluslararasý Standardizasyon Organizasyonu) 3 CE (Conformite Europenee-Avrupa ya Uygunluk) 1 TSE (Türk Standartlarý Enstitüsü) Ülkemizde standardizasyonu saðlamaya yönelik yetkili kurum, Türk Standartlarý Enstitüsü (TSE) dür TSE nin görevleri aþaðýdaki gibi sýralanabilir: 1 Her türlü standardý hazýrlamak ve hazýrlatmak 2 Standartlar konusunda her türlü bilimsel teknik inceleme ve araþtýrmalar yapmak, yabancý ülkelerdeki benzer çalýþmalarý takip etmek, uluslararasý standart kurumlarý ile iliþkiler kurmak ve bunlarla iþ birliði yapmak 3 Standartlara uygun ve kaliteli üretimi teþvik edecek çalýþmalar yapmak ve bunlarla ilgili belgeleri düzenlemek 2 ISO ( Uluslararasý Standardizasyon Organizasyonu-International Organization for Standartization) Ülkemizde TSE standartlar konusunda çalýþmalarýný sürdürürken uluslararasý alanda standardizasyonu saðlamak üzere 23 Þubat 1947 de ISO ( Uluslararasý Standart Organizasyonu ) kurulmuþtur ISO, 135 ülkeden (her ülkeden bir üye olmak ve eþit oy hakkýna sahip olmak üzere) ulusal standart kuruluþlarýnýn katýlýmýyla faaliyetlerini; uluslararasý mal veya hizmet deðiþimini hýzlandýrmak, bilimsel, teknolojik ve ekonomik iþ birliðini geliþtirmek amacýyla sürdürmektedir TSE, ISO nun üyesi ve Türkiye deki tek temsilcisidir ISO nun yürütmekte olduðu standart hazýrlama çalýþmalarýna, TSE bünyesinden veya sanayiden uzmanlar katýlmakta ve katkýda bulunmaktadýr Farklý ülkelerde veya bölgelerde benzer teknolojiler için geliþtirilen farklý standartlar zaman zaman ticaret için teknik engel olarak kullanýlmaktadýr Ýþte ISO nun günümüzdeki en önemli iþlevi kalite yönetim standartlarý ve diðer ürün standartlarý gibi uluslararasý kabul görmüþ standartlar hazýrlayarak ticaretin önündeki bu tip teknik engelleri ortadan kaldýrmaktýr 3 CE ( Avrupa ya Uygunluk-Conformite Europenee) CE iþareti, Avrupa Birliði nin teknik mevzuat uyumu çerçevesinde geliþtirilen, ürünün asgari güvenlik koþullarýna sahip olduðunu gösteren bir uygunluk iþaretidir Bu iþaret, kalite güvencesine iliþkin deðildir Sadece ürünün temel gerekleri olarak tanýmlanan insan saðlýðý, can ve mal güvenliði, hayvan ve bitki yaþamý ile saðlýðý, çevre, tüketicinin korunmasý gibi asgari güvenlik koþullarýna uygun olduðunu gösteren bir iþarettir 26

39 Avrupa Birliði nin teknik mevzuat uyumu dolayýsýyla 1985 yýlýnda benimsediði Yeni Yaklaþým Politikasý kapsamýndaki yeni yaklaþým direktiflerine konu olan ürünlerin Avrupa Birliði üyesi ülkelerden herhangi birine giriþi için üzerinde CE iþareti taþýmasý zorunludur CE uygunluk iþareti, yeni yaklaþým direktiflerine konu olan ürünlerin AB üyesi ülkelerde serbest dolaþýma çýkabilmesi için bir nevi pasaport iþlevi görmektedir CE iþareti, üreticilere ürünlerin bazý standart ve ihtiyaçlara uygunluðunu saðlama yükümlülüðünü verirken kullanýcýlarýn da ürünün temel kalite ve güvenlik standartlarýna uyduðunu bilmesini saðlar 1996 yýlý baþýnda AB ile ülkemiz arasýnda yürürlüðe giren Gümrük Birliði kapsamýnda Türkiye de CE iþareti süreci üretimin ayrýlmaz bir parçasý olmuþtur 27

40 AB ülkelerine giriþte CE uygunluk iþareti taþýmasý zorunlu olan 23 ürün grubu bulunmaktadýr Bu ürün gruplarý ile Türkiye de bunlara iliþkin AB mevzuatýnýn uyumundan sorumlu kuruluþlar aþaðýdaki tabloda yer almaktadýr TABLO 1: CE ÝÞARETLÝ ÜRÜNLER VE SORUMLU KURULUÞLAR Sýra Direktifin Kapsadýðý Alan Uyumundan Sorumlu Kuruluþ 1 Alçak gerilim cihazlarý Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 2 Basit basýnçlý kaplar Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 3 Gaz yakan aletler Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 4 Sýcak su kazanlarý Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 5 Elektromanyetik uyumluluk Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 6 Makineler Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 7 Sivil kullaným için patlayýcýlar Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 8 Otomatik olmayan tartý aletleri Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 9 Patlayýcý ortamlarda kullanýlan ekipmanlar Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 10 Asansörler Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 11 Dondurucular Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 12 Basýnçlý kaplar Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 13 Açýk havada kullanýlan ekipmandan çevreye yayýlan gürültü Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 14 Florasan lambalarda enerji etkinliði Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 15 Vücuda yerleþtirilebilir aktif týbbi cihazlar Saðlýk Bakanlýðý 16 Týbbi cihazlar Saðlýk Bakanlýðý 17 In vitro týbbi taný cihazlarý Saðlýk Bakanlýðý 18 Oyuncaklar Saðlýk Bakanlýðý 19 Gezi amaçlý tekneler Denizcilik Müsteþarlýðý 20 Ýnþaat malzemeleri Bayýndýrlýk ve Ýskan Bakanlýðý 21 Kiþisel korunma donanýmlarý Çalýþma ve Sosyal Güvenlik Bakanlýðý 22 Radyo ve telekominikasyon terminal cihazlarý Telekominikasyon Kurumu 23 Yolcu taþýma amaçlý kablo üzerinde hareket eden araçlar Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý 28

41 HAYATIN ÝÇÝNDEN HAYAL GÜCÜNÜN BAÞARIYA TESÝRÝ Beyninizi besleyen, mükemmellik örnekleri sergileyen görüntülerden en üst düzeyde faydalanmak için bütün duyularýnýzý harekete geçiren hayal gücünüzü kullanarak baþrolünü üstlendiðiniz kendi ruhi video görüntülerinizi ortaya koyabilirsiniz Önemli olan; bu görüntülerde kendinizi, yapmak istediði þeyi baþarýp amacýna ulaþan kiþi olarak canlandýrmanýzdýr Mükemmelliðe dair görüntünüzü net bir hâle getirerek kendinizi uygun miktarda güç kullanýmý, tam anlamýyla zevk alma, disiplinli çalýþma, rahatlýk ve zarafet gibi üstün nitelikleri sergiler bir hâlde zihninizde canlandýrýn Dünyanýn birçok yerinde psikologlarýn yaptýðý araþtýrmalar, hayalde canlandýrma iþleminin iþe yaradýðýný ispatlamaktadýr Bu konuda yapýlan klasik deneylerden biri Avusturyalý Psikolog Alan Richardson (Elýn Riçýrtsýn) tarafýndan yürütülmüþtür Richardson, oluþturduðu üç ayrý gruptaki insanlara serbest basketbol atýþlarý yaptýrdý Ýlk gruptakilere her gün yirmi dakika boyunca idman yapmalarý söyledi Ýkinci gruptan, basketbola dair her þeyi unutmalarýný istedi Üçüncü gruptakilerden ise sakin bir þekilde yere oturmalarýný, yirmi dakika boyunca kendilerini sahada baþarýlý atýþlar yapar hâlde zihinlerinde canlandýrmalarýný ve bu baþarýlý sonucun verdiði tatmin duygusunu hissetmelerini istedi Deney sürecinin sonunda; birinci grup yani her gün düzenli bir þekilde idman yapan deneklerin atýþlarý % 24 oranýnda geliþme gösterdi Ýkinci grup (basketbol hakkýndaki her þeyi unutmasý istenen grup) hiçbir geliþme göstermedi Üçüncü grubun (sadece düþünmesi, hayal etmesi istenen grup) atýþlarý ise % 23 oranýnda geliþti Basketbol dýþýndaki birçok etkinlik kapsamýnda yapýlan deneylerden de benzer sonuçlar elde edilmiþtir Týnaz TÝTÝZ Giriþimcilik Üzerine (Kýsmen alýnmýþtýr) 29

42 ÖLÇME VE DEÐERLENDÝRME I Aþaðýdaki noktalý yerlere verilen sözcüklerden uygun olanýný yazýnýz Üretim Mükellef Rant Ýþletme Fayda Yönetici Verimlilik Giriþimci Mal ve hizmetlerin insan ihtiyaçlarýný giderme özelliði Doðanýn üretimden aldýðý pay Üretimde kullanýlan çýktýlarýn girdilere oraný Ýnsan ihtiyaçlarýný gidermek için yapýlan her türlü faaliyet Ýhtiyaçlarý karþýlamak için mal ve hizmet üretiminin gerçekleþtirildiði ekonomik birim Üzerine vergi borcu düþen kiþi Mal ve hizmet üretmek için üretim faktörlerini bir araya getiren kiþi II Aþaðýdaki cümlelerin karþýsýna yargýlar doðru ise (D), yanlýþ ise (Y) yazýnýz D Y 1 Sermayenin üretimden aldýðý paya ücret denir 2 Uluslararasý ticarette ISO belgesi aranýr 3 Millî Prodüktivite Merkezi, verimliliði arttýrmaya yönelik çalýþmalar yapar 4 Hizmet, üretildiði anda tüketilir ve mal gibi depolanamaz 5 Üretim faktörleri; doða, emek, sermaye ve faizdir 30

43 III Aþaðýda boþ býrakýlan yerlere uygun sözcükleri getirerek ifadeyi tamamlayýnýz 1 Ülkemizde her türlü standardý hazýrlamak ve hazýrlatmak görevidir 2 Ýnsanlarýn ihtiyaçlarýný, ihtiyaçlarýndan doðan davranýþlarýný en geniþ anlamda inceleyen Sosyolog dur 3 Ýþleri planlayan, organize eden ve ortaya çýkan sonuçlarý denetleyen kiþiye denir 4 Uluslararasý alanda standardizasyonu saðlayan kuruluþ dýr 5 Mal ve hizmetlerin ihtiyaçlarý karþýlama düzeyine denir IV Aþaðýdaki sorularýn doðru seçeneðini iþaretleyiniz 1 Üretim faktörleri ile ekonomiden aldýðý pay hangi seçenekte yanlýþ verilmiþtir? A) Giriþimci-kâr B) Sermaye-faiz C) Doða-rant D) Ýþ gücü-prim E) Ýþ gücü-ücret 2 Ýnsan ihtiyaçlarýný karþýlamak amacý ile kurulan ekonomik birim aþaðýdakilerden hangisidir? A) Giriþimci B) Ýþletme C) Ekonomi D) Resmî kuruluþ E) Dernek 3 Talep edilen mal veya hizmetin üretilmesi veya pazarlanmasý için riski üstlenerek diðer üretim faktörlerini bir araya getiren kiþi aþaðýdakilerden hangisidir? A) Yönetici B) Patron C) Giriþimci D) Ýþletmeci E) Mükellef 4 En düþük maliyetle en fazla çýktýnýn elde edilmesine verilen ad aþaðýdakilerden hangisidir? A) Kalite B) Verimlilik C) Üretim D) Tüketim E) Fiyat 5 Avrupa Birliði pazarlarýnda satýlacak ürünlerin üzerinde aranan iþaret aþaðýdakilerden hangisidir? A) CE B) TSE C) ISO D) TM E) HACCP V Aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz 1 Pastaneden satýn aldýðýnýz pasta ile evde yapýlan pastanýn üretim amacýný karþýlaþtýrýnýz 2 Ýþletmeler ne amaçla kurulurlar? 3 Ýþletmeler genel anlamda ne üretirler? 4 Giriþimciyi nasýl tanýmlarsýnýz? 5 Yönetici ile lider arasýndaki farklar nelerdir? 6 Ýyi bir yöneticinin özellikleri neler olabilir? 7 Ýhtiyaçlarýmýzý nasýl sýnýflandýrabiliriz? 8 Verimlilik nedir? 9 MPM'nin amacý ve görevleri nelerdir? 10 Üretim faktörlerini sýralayýp her faktörün üretimden aldýðý payý belirtiniz 31

44 VI Aþaðýda verilen bilgilerden yararlanarak bulmacayý çözünüz Ý Y M 1 Ýnsan ihtiyaçlarýný karþýlamak için kurulan ekonomik birim 2 Toplumlarý belli bir amaç doðrultusunda olumlu olarak motive eden kiþi 3 Karþýlandýðýnda haz, karþýlanmadýðýnda acý ve üzüntü veren duygu 4 Ülkemizde her türlü standardý hazýrlayan ve hazýrlatan kuruluþun kýsa adý 5 Riski üstlenmeden mal ve hizmet üretmek için üretim faktörlerini bir araya getiren kiþi 6 Mal ve hizmetlerin kullanýmý 7 Ülkemizde verimlilik konusunda çalýþmalar yapan kuruluþun kýsa adý 8 Mal ve hizmetlerin insan ihtiyaçlarýný giderme özelliði 9 Riski kabul eden, kâr elde etmeyi amaçlayan kiþi 10 Ýnsan ihtiyaçlarýný karþýlayan maddi olmayan varlýklar 11 Ýnsan ihtiyaçlarýnýn karþýlanmasý için yapýlan tüm faaliyetler 12 Ýnsan ihtiyaçlarýný karþýlayan maddi varlýklar 13 Bir iþletmeyi kýsmen dahi olsa kendi adýna iþleten kiþi 14 Kaynaklarýn etkin kullanýlmasý 32 7

45 ÝÞLETME ÝLE ÝLGÝLÝ KAVRAMLAR ÜNÝTESÝNÝN ÖZDEÐERLENDÝRME FORMU Ýþletme ile ilgili kavramlar ünitesinin sonunda neleri, ne kadar öðrendiðinizi deðerlendirebilirsiniz Bunu yapabilmek için aþaðýdaki ölçütlerden size en uygun seçeneði iþaretleyiniz Evet Kýsmen Hayýr Deðerlendirme sonunda Kýsmen veya Hayýr cevaplarýnýz çoðunluktaysa üniteyi tekrar gözden geçirmelisiniz ÖZ DEÐERLENDÝRME D E R E C E L E R Evet Kýsmen Hayýr Ýþletme kavramýný örnekleriyle açýklayabilirim Yönetici ve lider arasýndaki farký açýklayabilirim Ýhtiyaçlarý önem sýrasýna göre sýnýflandýrabilirim Verimlilik kavramýný örnekleriyle açýklayabilirim Üretim faktörlerini sýralayabilirim Mal ve hizmet kavramýný örnekleriyle açýklayabilirim Fayda kavramýný örnekleriyle açýklayabilirim TSE nin görevlerini sýralayabilirim 33

46

47 II ÜNÝTE ÝÞLETMENÝN AMACI VE DÝÐER BÝLÝMLERLE ÝLÝÞKÝSÝ 1 Ýþletmenin Amacý 2 Ýþletmenin Diðer Bilimlerle Ýliþkisi

48

49 1 Ýþletmenin Amacý KONUYA BAÞLARKEN Ýþletmelerin kâr saðlamanýn dýþýnda ne tür amaçlara sahip olabileceðini sýnýfta tartýþýnýz Çevrenizde bulunan iþletmelerin amaçlarýný araþtýrarak arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Ýþletmelerin baþarýlý olmasý ve doðru kararlar almasýnda temel þart, iþletme kurulurken nelerin yapýlacaðýnýn bilinmesidir Kuruluþ aþamasýnda ve faaliyetleri devam ettiði sürece ileriye dönük amaçlarýn net ve gerçekçi olarak belirlenmesi iþletmeler için yaþamsal önemdedir Amaçlar, iþletmenin ulaþmak istediði durumlarý ifade eder Bunlar; faaliyet alanýna, sermaye sahibi olan kiþi veya kurumlarýn özelliklerine göre farklýlýk gösterir Örneðin devlete ait bir hastanede amaç topluma hizmet etmek iken özel hastanenin öncelikli amacý kâr etmektir Öncelik sýrasý farklý olmakla birlikte bütün iþletmelerin amaçlarý, genel ve özel amaçlar olarak gruplandýrýlýr ÝÞLETMELERÝN AMAÇLARI Kâr etmek GENEL AMAÇLAR Topluma hizmet etmek Varlýðýný uzun süreli olarak devam ettirmek ÖZEL AMAÇLAR Uzun vadeli büyümeyi hedef hâline getirmek Tüketicilere nitelikli mal ve hizmet sunmak Çalýþanlarýna yeterli ücret vermek GENEL AMAÇLAR Kâr etmek: Ticari iþletmelerin öncelikli amacý kâr etmektir Belirli bir faaliyet dönemi sonucunda elde edilen gelirler ile giderler arasýndaki olumlu farka kâr, olumsuz farka ise zarar denir Ýþletmeler faaliyetlerini sürdürmek, büyüyüp geliþmek için kâr etmek isteyecektir Bunun yanýnda devletin iþletmelerle ilgili vergi gibi yasal yükümlülüklerini yerine getirmesinde de kâr önemli bir göstergedir Bazý iþletmeler elde ettikleri kârýn belirli bir bölümünü çalýþanlarýna prim, ikramiye gibi yollarla ödeyerek onlarý iþe özendirmeyi amaçlar Ýþletme mevcut faaliyetlerini devam ettirirken yeni projeler için finans kaynaðý olarak da kâra ihtiyaç duyar Ticari iþletmeler bunun gibi çeþitli sebeplerden kâr etmeyi ön planda tutar Topluma hizmet etmek: Ýþletmeler, bir toplum içinde hayatlarýný devam ettirirken kâr etmenin yanýnda topluma hizmet etme amacýný da gerçekleþtirir Ýþletmenin ilk amaçlarýndan biri de katma deðer oluþturmaktýr Örneðin iþletme, bünyesinde çalýþanlara yer vererek istihdam yaratýr Devlete kârdan vergi ödeyerek toplumun refahýný yükseltir Bütün bunlar topluma katký saðlar 37

50 Belediye, vakýf, dernek ve aþevleri gibi öncelikli amacý topluma hizmet olan iþletmelerden de söz edilebilir Varlýðýný devam ettirmek: Ýþletmeler, sürekli çalýþmayý amaçlayarak kurulur Yok olma ve piyasadan çekilmeyi düþünmez Ýþletmenin varlýðýný devam ettirmesi, kâr etme ve topluma hizmet etme amacý arasýnda tutarlý bir denge kurmasýna baðlýdýr Kýsa sürede aþýrý miktarda kâr etmek isteyen iþletme, ya mal ve hizmeti yüksek fiyattan satacak ya da kalitesiz üretim yaparak maliyeti düþürecektir Bu da iþletmenin kýsa vadede kâr etmesini saðlamakla birlikte uzun vadede varlýðýný devam ettirememesine neden olacaktýr ÖZEL AMAÇLAR Çalýþanlarýna yeterli ücret vermek, iþletmede istihdamý sürekli kýlmak: Ýþletme, çalýþanlarýna tatmin edici ücret ödeyerek onlarýn daha verimli çalýþmalarýný saðlar Verimli çalýþmalar kâra katkýda bulunur Kârlý bir iþletmede istihdam sürekli olur ve artýþ gösterir Tüketiciye nitelikli mal ve hizmet sunmak: Ýþletme sahibi, tüketicilerin istediði nitelikte mal ve hizmeti sunarak üretmiþ olduðu mal ve hizmete talepte bulunmalarýný saðlar Ürünlere olan talep iþletmenin hem kârlýlýðýný hem de varlýðýný devam ettirmesini etkiler Uzun vadede büyümeyi hedef hâline getirmek: Ýþletme, uzun dönemde en yüksek kâra ulaþmak ister Bunun nedeni, büyüyerek varlýðýný devam ettirme arzusudur Bazý iþletmeler, mevcut durumlarýný geliþtirerek kapasitelerini arttýrmayý, farklý alanlarda faaliyet göstermeyi amaç edinebilir Böylelikle hem iç hem de uluslararasý piyasada etkili ve daha güçlü olur ETKÝNLÝK 1 Ýþletmenin amaçlarýndan hareketle aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz 1 Sosyal yardýmlaþma dernekleri, toplumun ne tür ihtiyaçlarýna cevap vermek için kurulmuþtur? 2 Bir mobilya maðazasýnýn reklam ve tanýtýmlarla daha fazla mobilya satmak istemesinin nedeni sizce ne olabilir? 3 Ýþletmeler, faaliyetlerine devam edebilmek için neler yapmalýdýr? 4 Bir iþletmenin kuruluþundan on yýl sonra kapasite ve geliþmiþlik düzeyindeki deðiþiklikler neler olabilir? 5 Tüketiciler, satýn alýnan ürünlerde genel olarak nelere dikkat ederler? 6 Ýþletmelerin tüketicilere nitelikli mal ve hizmet sunmalarý, onlara ne tür katkýlar saðlar? 7 Ýþletmede çalýþanlar açýsýndan ücretin önemini deðerlendiriniz Çalýþanýna yeterli ücret vermeyen iþletme için ne gibi olumsuzluklardan bahsedilebilir? 8 TEGV (Türkiye Eðitim Gönüllüleri Vakfý) nin yaptýðý faaliyetlerle topluma saðladýðý katkýlar nelerdir? Cevaplarýnýzýn doðruluðunu arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz 38

51 Günümüzde pek çok iþletme, kâr etmenin yaný sýra sosyal sorumluluk kavramýný da önemsemeye baþlamýþtýr Bu iþletmeler, bazý alanlarda toplumsal fayda amacý güden faaliyetler gerçekleþtirmekte; bu amaçla yeni projeler üretmektedir Kuruluþlarýný yalnýz ticarethane olarak görmeyip sosyal sorumluluk bilinciyle eðitim, saðlýk, kültür-sanat ve çevre alanýnda önemli hizmetler vermektedirler ÝÞ POLÝTÝKAM Müþterilerimiz velinimetimizdir Müþterilerimiz için deðer yaratmak, beklentilerine kalite ve istikrarla karþýlýk vermek ilk önceliðimizdir Ürünlerimize OKUMA METNÝ sahip çýkmak ve satýþ sonrasýnda da müþterilerimizin yanýnda olmak görevimizdir Daima en iyi olmak, vazgeçilmez hedefimizdir Kalite, hizmet, ikmal kaynaklarýmýz ve bayi iliþkilerimizde, hissedarlara sunulan yatýrým seçeneklerinde en iyi olmak ve kamuoyunda sahip olduðumuz bu imajý korumak ana hedefimizdir Bu hedefe ulaþmak üzere faaliyet gösterilen alanlarda yönetimi üstlenmek ve piyasada lider olmak temel ilkemizdir En önemli sermayemiz insan kaynaðýmýzdýr Ürün ve hizmetlerimizin kalitesi çalýþanlarýmýzýn kalitesi ile baþlar En iyi personeli ve yetiþkin insan gücünü topluluðumuza çekmek ve istihdam etmek, insanýmýzýn yeteneklerinden, gücünden ve yaratýcýlýðýndan azami fayda saðlamak; verimliliklerini arttýrmak, geliþmelerine imkân tanýmak, iþ birliði ve dayanýþmanýn yeþerdiði bir çalýþma ortamý yaratmak, Koç Topluluðu nun kuþaklar boyu devamlýlýðýný saðlamak için seçtiðimiz yoldur Amacýmýz, sürekli geliþmek için kaynak yaratmaktýr Hizmetin sürekliliðini saðlamak için gerekli yatýrýmlarý gerçekleþtirebilmek, küçük ve büyük tasarruflarýn birleþmesini teþvik etmek üzere sermayenin hakký olan kârý, hissedarlara saðlamak; çalýþanlarýmýzýn ve toplumun ekonomik ve sosyal geliþmesine yardýmcý olmak adýna faaliyetlerden kaynak yaratmak ve tüm kaynaklarýn akýlcý kullanýmýný saðlayarak savurganlýða ödün vermemek ana ilkelerimizdendir Üstün iþ ahlaký ve dürüst çalýþma ilkelerine uymak düsturumuzdur Tüm iliþkilerimizde adilane, karþýlýklý yarar saðlamak amacýyla iyi niyet ve anlayýþla davranmak, yasalara ve ahlak kurallarýna daima uymak ilkemizdir Bugünün insanýna ve gelecek kuþaklara karþý sorumluluklarýmýzý yerine getirmek, öncüsü olduðumuz ve vazgeçemeyeceðimiz diðer bir temel ilkemizdir Türkiye ve dünya için çevre koruma bilinciyle davranmak ve bu bilinci yaymak görevimizdir Gücümüzü aldýðýmýz Türk ekonomisine, güç katmayý hedef alýrýz Vehbi Koç ( wwwkoccomtr sitesinden kýsaltýlarak alýnmýþtýr ) 39

52 ETKÝNLÝK 2 Okuma metninde verilen hedef ve ilkeler doðrultusunda tespit ettiðiniz olumlu ve eksik noktalarý arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz OLUMLU NOKTALAR EKSÝK NOKTALAR 2 Ýþletmenin Diðer Bilimlerle Ýliþkisi KONUYA BAÞLARKEN Psikoloji, ekonomi ve sosyoloji bilimlerinin konularý nelerdir? Araþtýrýnýz Ýþletmeler neyi, ne kadar ve kime üreteceklerine karar verirken hangi bilimlerden yararlanýr? Tartýþýnýz Ýþletmeler, gerek çalýþanlarýyla gerekse diðer iþletmelerle olan iliþkilerindeki sorumluluklarý ve haklarý ile ilgili hangi bilim dalýndan yararlanabilir? Araþtýrýnýz 21 Ýþletme biliminin ekonomi bilimi ile iliþkisi Ekonomi bilimi, ekonomik olaylarýn genel yapýsýný ve insan gruplarýnýn ekonomik problemlerini konu edinir Ýþletme bilimi ise teknik bir birim olan iþletmeyi ele alarak yönetim ve faaliyet sorunlarýyla ilgilenir Ekonomi biliminin geliþtirdiði yeni yöntem ve bilgilerin çoðu, ayný zamanda iþletme yönetiminde de kullanýlýr Ekonomi ile iþletme bilimi, çoðu kez birbirlerini tamamlar Ýþletme yöneticileri var olan yakýn ve uzak gelecekteki ekonomik koþullarý deðerlendirmelidirler Ýþletme içi sorunlar, iþletme dýþý iliþkiler dikkate alýnmaksýzýn çözümlenemez Bunun için ekonominin araçlarýndan yararlanýlýr Öte yandan ekonomistler tahminler yaparken yalnýz insanlarýn deðil iþletmelerin de belirli koþullarda nasýl davranacaklarýný göz önüne almalýdýr Örneðin ekonomist, faiz oranlarýndaki bir yükseliþin fiyatlar üzerindeki etkisini tahmine çalýþýrken iþletme yöneticilerinin büyüme programlarýný hangi ölçüde etkileyeceðini tahmin etmelidir 40

53 ETKÝNLÝK 3 Aþaðýda ekonomi-iþletme bilimlerinin iliþkisi özetlenmiþtir Ýnceleyip sorularý cevaplandýrýnýz EKONOMÝ ÝÞLETME Kýt kaynaklarla sýnýrsýz insan ihtiyaçlarýnýn nasýl karþýlanacaðýný inceler Sýnýrsýz insan ihtiyaçlarýný karþýlamaya çalýþýr Kýt kaynaklarýn etkin kullanýmýný araþtýrýr Talebe göre ihtiyaç duyulan ürünler için kýt kaynaklarý etkin kullanýr Ekonomik hayatýn bütününü inceler Ýþletmeyi ilgilendiren sorunlarla ilgilenir Ekonomik büyüme, kriz, enflasyon gibi pek çok ekonomik olay hakkýnda analizler yapar Ýþletme, ekonominin bu alandaki analizlerinden faydalanarak mal ve hizmet üretimini planlar Aþaðýdaki cümlelerin karþýsýna yargýlar doðru ise (D), yanlýþ ise (Y) yazýnýz Ýþletme, faaliyette bulunurken mevcut kaynaklarýný etkin bir þekilde kullanmalýdýr ( ) Ýþletme, kýt kaynaklarýn kullanýmýnda ekonominin analizlerinden yararlanýr ( ) Orta büyüklükteki bir iþletmenin kaynak problemi yoktur ( ) Ýhracatla ilgili problemlerin ekonomi bilimi tarafýndan analiz edilmesinin iþletmelere bir faydasý yoktur ( ) Ýþletmeler, ürettikleri mal veya hizmetlerin fiyatlarýný belirlerken ekonomi biliminden yararlanýr ( ) Ýþletmenin ekonomi bilimi ile iliþkisi hakkýnda ayrýntýlý bilgileri ekonomi ve giriþimcilik derslerinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 41

54 22 Ýþletme biliminin davranýþ bilimleri ile iliþkisi Davranýþ bilimlerinin konusu, insan ve toplumdur Ýnsan, toplumsal bir varlýk olarak pek çok davranýþ sergiler Bu davranýþlarý sergilerken tercihlerini ve eðilimlerini de belli eder Davranýþ bilimleri, insanlarýn bu tercih ve eðilimlerini inceler; insan davranýþlarýný psikoloji, sosyoloji, sosyal psikoloji ve antropoloji biliminin ýþýðýnda ele alýr; anlamaya ve anlamlandýrmaya çalýþýr Bir iþletmeyi diðer iþletmelerden ayýran en önemli unsur, sahip olduðu insan kaynaklarýdýr Bu nedenle insan unsurunun iþletme içindeki iþlev ve öneminin çok iyi bilinmesi gerekir Ýnsan, iþletmeyi kuran, yöneten, çalýþan ve ürettiði mal ve hizmetlerin alýcýsý olan kiþidir Ýnsan unsuru olmadan bir iþletmenin varlýðý, üretim gücü ve ürettiði ile varlýðýný sürdürme olanaðýndan söz edilemez Bu gerçeðin farkýnda olan iþletme yöneticileri, insaný çeþitli boyutlarýyla inceleyip davranýþlarýný anlamaya çalýþan davranýþ bilimlerine büyük ilgi göstermektedir Ýþletmeler, hem üretim hem tüketim aþamasýnda insanlarla etkileþim hâlindedir Ýþletmeler, davranýþ bilimlerinin konusu olan insanýn tercih, beklenti, öncelik ve ihtiyaçlarýna cevap verebilecek þekilde mal ve hizmet üretir Dolayýsýyla iþletmenin üretimde satýþ ve tedarikte insanla ilgileniyor olmasý yani konusunun insan olmasý beraberinde davranýþ bilimleri ile yakýn iliþkide olduðunu gösterir Davranýþ bilimleri aþaðýda belirtilen iþletmecilik ile ilgili problemlerin hangilerine ETKÝNLÝK 4 çözümler üretir? Ýþaretleyiniz ( ) Ýþ þartlarýndan þikâyetler ( ) Verginin zamanýnda ödenmemesinden doðan gecikme zammý ödemesi ( ) Çalýþanlarýn yöneticileri ile çatýþmalarý ( ) Sel baskýný nedeniyle ürünün tarlada kalmasý ( ) Çalýþanlarýn iþe olan ilgilerinin azalmasý ( ) Ýþ kazasý geçiren bir çalýþanýn sigortadan alacaðý parayý zamanýnda tahsil edememesi Ýþaretlediðiniz problemlerden birinin nasýl çözümlenebileceðini tartýþýnýz 42

55 ETKÝNLÝK 5 Aþaðýdaki konuþma metni, bir gofret fabrikasýnda çalýþan iþçi ile ustabaþý arasýnda geçmektedir Ýþçi: Efendim, yarýn öðleden sonra iki saatlik izin istiyorum, mümkünse! Ustabaþý: Ne oldu, ne var? Ýþçi: Yarýn benim çocuðun veli toplantýsý var efendim Ustabaþý: Annesi gitsin Bizim iþimiz var Sipariþleri yetiþtirmemiz lazým Keþke, bir gün önceden deðil de geçen hafta söyleseydin! Ýþçi: Annesi hasta, hastanede yatýyor Okuldan da kâðýt yeni gelmiþ, efendim Ustabaþý: Ýzin vermem mümkün deðil Okula daha sonra gider, öðretmenlerinden de çocuðun durumunu öðrenirsin Ýþçi: Ama efendim! Ustabaþý: Tamam, konu kapanmýþtýr Bu konuþma çözümsüz bir þekle gelmiþken durum, insan kaynaklarý müdürüne iletilir Siz, insan kaynaklarý müdürü olsaydýnýz bu sorunu nasýl çözümlerdiniz? Arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Ýþletmenin davranýþ bilimleriyle iliþkisi hakkýnda ayrýntýlý bilgileri psikoloji ve sosyoloji derslerinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 23 Ýþletme biliminin hukuk bilimi ile iliþkisi PERFORMANS ÖDEVÝ: Çevrenizde bulunan avukat, mali müþavir veya herhangi bir hukukçu ile röportaj yaparak bir iþletmenin hangi kanunlarla ve hukukun hangi dallarýyla ne tür bir iliþki içerisinde olabileceðini araþtýrýnýz Röportaj sonuçlarýnýzý özetleyerek sýnýfta arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Toplum yaþamýný, devletin yaptýrým gücü ile düzenleyen kurallar bütününe, hukuk kurallarý denir Toplumdaki iliþkileri düzenleyen kural veya normlarý bir bütün olarak kapsayan kavramlar; örf, adet, gelenek, din ve hukuktur Hukuku, diðer kurallardan veya normlardan ayýran temel özellik, yaptýrýmlarýnýn yazýlý olmasýdýr Hukuk kurallarý ile yaptýrýmlar, insan ve kurumlarýn toplumda adil bir þekilde yaþamalarýný güvence altýna alýr Hukukun önünde herkes eþittir Kimseye bulunduðu konum ve durumdan dolayý ayrýcalýk tanýnmaz Toplumun en dinamik kesimini oluþturan iþletmelerle hukuk kurallarý arasýnda sürekli bir iliþkinin varlýðý söz konusudur Ýþletmeler, faaliyetlerini devletin koyduðu yasa, tüzük ve yönetmeliklerle uyum içinde yürütmek 43

56 durumundadýr Çevrelerindeki insanlarla ve diðer iþletmelerle iliþkileri, hukuk kurallarý içerisinde düzenlenir Çalýþanlarý, müþterileri, tedarikçileri veya rakipleriyle zaman zaman ortaya çýkan sorunlarý, hukuk aracýlýðýyla çözüme kavuþturur Örneðin, iþten ayrýlan bir çalýþana ödenecek tazminatla ilgili ortaya çýkan sorun, hukuk tarafýndan çözüme kavuþturulur Ayný zamanda iþletmenin baþka kuruluþlarla da sorunlarý olabilir Örneðin, bir iþletmenin baþka bir kuruluþun patentini aldýðý ürünü taklit etmesi gibi Ýþletmeler, hukuk biliminin hemen her dalý örneðin, Borçlar Hukuku, Ýþ Hukuku, Ticaret Hukuku, Vergi Hukuku, Ceza Hukuku, Ýcra ve Ýflas Hukuku ile çok yakýn iliþki içindedir Hukuk kurallarýnýn egemen olmadýðý bir ortamda iþletmelerin yaþama ve geliþmelerinin mümkün olamayacaðý söylenebilir ETKÝNLÝK 6 Unlu mamuller üretmek üzere ABC ticaret iþletmesinin kurulmasýna karar veriliyor Ýþletme, kuruluþ aþamasýnda ilgili kanun ve yönetmeliklerde belirtilen yasal yükümlüklerini (ticaret siciline kaydolmak, çalýþma ruhsatý ve vergi levhasý almak, iþletmeyi ve çalýþanlarý ilgili kurum ve kuruluþlara bildirmek vb) yerine getiriyor ABC Ýþletmesi, kuruluþ iþlemlerini ve gerekli bildirimlerini tamamladýktan sonra iþe baþlýyor Ýþletme, çalýþanlarý ile iþ akdini (iþ anlaþmasý) düzenleyerek çalýþanlarýný süresi içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildiriyor Kendisini ve çalýþanlarýný korumak için yani cana veya mala gelebilecek zararlarýn giderilmesi ayný zamanda bu zarar ve hasarlarýn maddi olarak karþýlanabilmesi için bir sigorta þirketi ile görüþerek gerekli sigorta iþlemlerini de yaptýrýyor Finansman konusu ile ilgili olarak da devamlý çalýþtýðý banka ile görüþüp çek karnesi alýyor Ödemelerde nakdin yaný sýra çek, bono, poliçe gibi ödeme araçlarýndan da faydalanabileceði için bu ödeme araçlarýný da temin ediyor Gerekli bütün hazýrlýklarýný tamamladýktan sonra üretime hazýr olan ticarethanede üretime baþlýyor ABC Unlu Mamuller Ticaret Ýþletmesinin faaliyetlerini gerçekleþtirirken iþ iliþkilerinde bulunduðu diðer iþletmelerden aldýðý çeklerden bazýlarý karþýlýksýz çýkýyor, alacaklarýný zamanýnda tahsil edemediðinden zor durumda kalýyor ABC Ticaret Ýþletmesinin karþýlýksýz çýkan çekleri ve alacaklarýný zamanýnda tahsil edememesi ile ilgili hukuktan nasýl yararlanabileceðini araþtýrýnýz Araþtýrma sonuçlarýnýzý defterinize özetleyiniz 44

57 24 Ýþletme biliminin istatistik bilimi ile iliþkisi Ýstatistik; verilerin toplanmasý, organize edilmesi, özetlenmesi, sunulmasý ve bu verilerden bir sonuca varýlmasý için kullanýlan yöntemlerdir Ýstatistik bilimi, günlük yaþantýmýzýn her alanýnda kullanýlmakta ve diðer bütün bilim dallarýna yardýmcý olmaktadýr Ýþletmelerde kuruluþ yerinin seçimi ile baþlayan istatistik verilerin kullanýmý, iþletmenin tüm faaliyetlerinde özellikle planlama ve karar alma süreçlerinde yöneticilerine veya sahiplerine yol göstericidir Ýþletmeler; talep, faiz, fiyat, stok, üretim ve iþ gören ihtiyacýnda meydana gelen deðiþikliklerin yakýndan izlenmesi ve karþýlaþýlan sorunlarýn zamanýnda ve saðlýklý çözümlere kavuþturulabilmesi için istatistik yöntem ve tekniklerinden yararlanýr Günümüzde bilgi teknolojilerinin hýzla geliþme kaydetmesi, iþletmelerin istatistik yöntemlerini daha fazla kullanmalarý gereðini ortaya çýkarmýþtýr Ýþletmelerde istatistiðin kullaným alanlarýna örnek olarak þunlar gösterilebilir: Çalýþanlarýn verimliliklerinin aylýk ve günlük bazda çýkarýlmasý Ýþ kazalarýnýn istatistiðinin tutulmasý ve günün hangi saatlerinde daha yoðun bir þekilde yaþandýðýnýn belirlenmesi Pazar araþtýrmalarýnda tüketici tercihlerinin ortaya koyulmasý Makinelerin verimliliklerinin veya üretim miktarlarýnýn kontrol altýnda tutulmasý Tüketici tercihlerinin hangi faktörlerden etkilendiðinin belirlenmesi Motivasyon düzeyinin tespit edilmesi Reklam ve promosyon çalýþmalarýnýn satýþlar üzerindeki etkisinin tayin edilmesi Genel giderlerin veya satýþlarýn bazý iþletme verilerine oranlanmasýnýn saðlanmasý Ýþletmenin finansal yapýsýnýn analiz edilmesi Ýþletmelerde etkili bir denetim sisteminin kurulup iþletilmesinde iþletmenin hangi noktada bulunduðunun araþtýrýlmasýnda ve geleceðe yönelik gözlem ve analizlerin yapýlmasýnda istatistik yöntemleri yaygýn biçimde kullanýlmaktadýr 45

58 ETKÝNLÝK 7 Aþaðýdaki verilerle istenilenleri sýrasýyla cevaplandýrýnýz Bir iþletmenin borçlarý ,00 TL, alacaklarý ise ,00 TL dir Ýþletme, borçlarýnýn alacaklarýna oranýnýn % 50 yi aþmamasýna özen göstermektedir Bu borç-alacak dengesinde iþletme kararýna uyabilmiþ midir? Ayný iþletmenin ,00 TL lik alacaðýnýn % 20 sinin tahsili imkânsýz hâle gelmiþtir Bu durumda iþletme % 50 þartýna uyabilmiþ midir? Ayný iþletmede satýlan ürünlerin daðýlýmý fiyatlarýyla birlikte þu þekildedir A kalite çelik kapý, üretimin % 50 sini oluþturmaktadýr Bu kapýnýn fiyatý 800,00 TL dir B kalite çelik kapý, üretimin % 40 ýný oluþturmaktadýr Bu kapýnýn fiyatý 400,00 TL dir C kalite çelik kapý, üretimin % 10 unu oluþturmaktadýr Bu kapýnýn fiyatý 340,00 TL dir Bu iþletmenin toplam satýþlarýnýn ,00 TL olduðu varsayýmýyla hangi üründen kaç adet üretip sattýðýný hesaplayýnýz 46

59 HAYATIN ÝÇÝNDEN PAHALI SÝMÝT Kiþinin kendi kazandýðý para, ona çok kýymetli gelir Hiç unutmuyorum, ilkokul yýllarýnda mahallemizde bir simit satma meraký baþlamýþtý Bu rüzgârdan ben de etkilenmiþtim Anneme: - Anne ben de simit satýp para kazanacaðým, demiþtim Annem biraz düþünüp: - Tamam oðlum sat, demiþti Ýzin kolay olmuþtu Hemen simit fýrýnýnda soluðu almýþtým Büyük bir gururla elli tane simit istiyorum, demiþtim Bu iþ, o kadar zor almamýþtý Kendime güvenim de gelmiþti Çok güzel bir duyguydu Þimdi sýra, en zor bölümdeydi Simitleri nasýl satacaktým? Evden çýkýp akþama kadar dolaþmýþtým, ayaklarýma kara sular inmiþti Simitleri satmýþtým; ama ben de bitmiþtim Tekrar fýrýna uðrayarak anaparayý verdim Kazancýmý alarak eve döndüm Annem beni kapýda karþýladý Bana: - Turgay, þu kazandýðýn parayý verir misin? dedi Ýki ekmek alacaðým Beynimden vurulmuþa dönmüþtüm Nasýl olurdu bu? Akþama kadar, sokak sokak gezmiþ ve para kazanmýþtým Annem bunu benden nasýl isteyebilirdi? - Yani anne, sen bu kazandýðým parayý mý istiyorsun? - Elbette oðlum, baban para býrakmayý unutmuþ Sen, nasýl olsa kazandýn Hem senden sadece iki ekmek parasý istiyorum! Ýyice hiddetlenmiþtim Anneme: - Ben kazandým bunu! Hem hangi zorluklarla kazandýðýmý biliyor musun? Ayaklarýma kara sular indi! dediðimi bugün gibi hatýrlýyorum Ýstemeyerek de olsa iki ekmek parasý verdim Verdim; ama içimden büyük bir parçanýn koptuðunu hissettim Hâlbuki babam, hiç býkmadan bir ömür boyu bize bakmýþtý Hem de yüzünü hiç ekþitmeden Ya annem? Hakkýný ödeyebilirmiyim onun? Bizi hayata getirmesi, bin bir güçlükle besleyip büyütmesi, uykusuz geceleri Sabah uyandýðýmda yanýmda iki ekmek parasý vardý Yanaðýmda ise annemin yeni kondurduðu öpücüðün sýcaklýðý Bunun ne demek olduðunu baba olunca biraz daha iyi anladým Turgay YALANIZ Enfes Öyküler ( Kýsmen alýnmýþtýr) 47

60 ÖLÇME VE DEÐERLENDÝRME I Aþaðýdaki noktalý yerlere verilen sözcüklerden uygun olanýný yazýnýz Davranýþ bilimleri Topluma hizmet Kâr etme amacý Büyümeyi hedeflemek Hukuk bilimi Ýstatistik bilimi Ekonomi bilimi Tüketiciyi Koruma Derneðinin amacý Ýþletmenin kapasitesini artýrmak istemesi Ýþletmenin kaynaklarýný verimli kullanmasýnda yararlanabileceði bilim Ýþletmenin maliyetlerini düþürme çabasý Ýþletmenin geçen seneki üretim miktarý ile bu seneki üretim miktarýný karþýlaþtýrýrken yararlandýðý bilim II Aþaðýdaki cümlelerin karþýlarýna yargýlar doðru ise (D), yanlýþ ise (Y) yazýnýz D Y 1 Bütün iþletmelerin ilk ve tek amacý kâr etmektir 2 Toplumu düzenleyen kurallarýn hepsi, hukuk kurallarý olarak adlandýrýlýr 3 Bir sonuç çýkarmak için verileri yöntemli bir þekilde toplayýp sayý olarak belirtme iþine istatistik denir 4 Ýþletme bilimi ve ekonomi bilimi, kýt kaynaklarýn etkin kullanýmý ile ilgilenir 5 Personeline yeterli ücret vermek, iþletmenin amaçlarýndan biridir 48

61 III Aþaðýda boþ býrakýlan yerlere uygun sözcükleri getirerek ifadeyi tamamlayýnýz 1 Ticari iþletmelerin öncelikli amacý, elde etmektir 2 Belediye, vakýf ve dernekler ile aþevleri gibi iþletmelerin öncelikli amacý, tir 3 Tüketici tercih ve eðilimlerini belirlerken iþletmeler, bilimlerinden yararlanýr 4 Ýþletme yöneticilerine planlama ve karar alma süreçlerinde bilimi yardýmcý olur 5 Ýþletmenin varlýðýný devam ettirmek istemesi, biridir IV Aþaðýdaki sorularýn doðru seçeneðini iþaretleyiniz 1 Aþaðýdakilerden hangisi kâr etmek için kurulan iþletmedir? A) Aþevi B) Belediye C) Dernek D) Vakýf E) Otomobil fabrikasý 2 Ýþletmenin bir sonraki ay yapacaðý üretim miktarýný belirleme konusunda yararlanabileceði bilim dalý aþaðýdakilerden hangisidir? A) Ekonomi B) Psikoloji C) Ýstatistik D) Hukuk E) Sosyoloji 3 Aþaðýda verilenlerden hangisi iþletmenin genel amaçlarýndandýr? A) Topluma hizmet B) Uzun vadede büyümeyi hedeflemek C) Nitelikli mal ve hizmet sunmak D) Personeline yeterli ücret vermek E) Miras býrakmak 4 Ýþletme, mal ve hizmet üretirken kaynaklarý etkin ve verimli kullanma konusunda aþaðýdaki bilimlerin hangisinden yararlanmaktadýr? A) Hukuk B) Ýstatistik C) Sosyoloji D) Ekonomi E) Psikoloji 5 Ticari bir iþletmenin kurulup çalýþmaya baþlamasýnýn nedenleri arasýnda aþaðýdakilerden hangisi ilk sýrayý alýr? A) Saygýnlýk B) Kâr etme C) Sosyal sorumluluk D) Ýþsizliðin azaltýlmasý E) Kaliteli mal ve hizmet üretmek V Aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz 1 Bir iþletme kurduðunuzu varsayarak iþletmenin amaçlarýnýn neler olabileceðini sýralayýnýz 2 Kâr amacý gütmeden sosyal hayata ve topluma katkýda bulunabilecek ne tür bir iþletme kurabilirsiniz? Açýklayýnýz 3 Ýþletmenin ekonomi ile iliþkisini açýklayýnýz 4 Ýþveren ve çalýþanlarý düþünerek iþletmenin davranýþ bilimleri ile iliþkisi hakkýnda bilgi veriniz 5 Ýþletmenin istatistik biliminden hangi alanlarda, nasýl yararlanabileceðini ifade ediniz 6 Ýþletme-hukuk iliþkisi hakkýnda açýklama yapýnýz 49

62 VI Aþaðýdaki kavramlar bulmacada yatay, dikey, çapraz ve tersten verilmiþtir Bunlarý bularak iþaretleyiniz EKONOMÝ, KÂR, SOSYAL FAYDA, ÝSTATÝSTÝK, ANTROPOLOJÝ, HUKUK, SOSYOLOJÝ, PSÝKOLOJÝ, AVUKAT, TÜÝK, ÝÞLETME, POLÝÇE, REKLAM, PROMOSYON, DÝN, GELENEK, ÖRF, KIT KAYNAK L A B E K O N O M Ý T F K Þ Ü M N Ö Ç U J R Ö I C T A F T F N T R J K E N E L E G K H A T J R F Ý U Ý J O L O Y S O S P Ý O D Ü H K U M Ý M Ý A Ç J Ý Ö P A V R R E K L A M N D K A S O S Y A L F A Y D A F Ý Ý K Ö L K K Ç S A V U K A T N Ü A F O R I M A B A C E S R U T N N J I L Ç V U H A Ý J F A Y Y A Ý E Ç Ý L O P T J Ý Ö M I A T J B J T E M A V A K F I M K I R Ý Þ L E T M E N R S A K T P R O M O S Y O N N A I M A I Ý L P S Ý K O L O J Ý M U R K 50

63 ÝÞLETMENÝN AMACI VE DÝÐER BÝLÝMLERLE ÝLÝÞKÝSÝ ÜNÝTESÝNÝN ÖZ DEÐERLENDÝRME FORMU Ýþletmenin amacý ve diðer bilimlerle iliþkisi ünitesinin sonunda neleri, ne kadar öðrendiðinizi deðerlendirebilirsiniz Bunu yapabilmek için aþaðýdaki ölçütlerden size en uygun seçeneði iþaretleyiniz Evet Kýsmen Hayýr Deðerlendirme sonunda Kýsmen veya Hayýr cevaplarýnýz çoðunluktaysa üniteyi tekrar gözden geçirmelisiniz ÖZ DEÐERLENDÝRME D E R E C E L E R Evet Kýsmen Hayýr Ýþletmenin genel amaçlarýný sýralayabilirim Ýþletmenin özel amaçlarýný sýralayabilirim Ýþletmenin ekonomi ile iliþkisini açýklayabilirim Ýþletmenin davranýþ bilimleri ile iliþkisini açýklayabilirim Ýþletmenin hukuk bilimi ile iliþkisini açýklayabilirim Ýþletmenin istatistik bilimi ile iliþkisini açýklayabilirim 51

64

65 III ÜNÝTE ÝÞLETME TÜRLERÝ 1 Üretilen Mal ve Hizmet Çeþidine Göre Ýþletmeler 2 Sermayelerine Göre Ýþletmeler 3 Hukuksal Yönden Ýþletmeler 4 Amaçlarýna Göre Ýþletmeler

66 1 Üretilen Mal ve Hizmet Çeþidine Göre Ýþletmeler KONUYA BAÞLARKEN Tarým sektörü ile sanayi sektöründe faaliyet gösteren iþletmelerin baþarýsýný etkileyebilecek temel faktörler neler olabilir? Tartýþýnýz Ýþletmelerin sanayi, hizmet ve tarým iþletmesi olarak sýnýflandýrýlmasýndaki unsurlarýn neler olabileceðini tartýþýnýz Soba üreten bir fabrika ile bir oteli ürettiði mal veya hizmetler yönünden karþýlaþtýrýnýz Ýþletmenin yapýsý ve iþleyiþi açýsýndan farklýlýklar ortaya çýkar mý? Tartýþýnýz Ýþletmeleri, ekonomideki iþlevlerine ve yöneldikleri amaçlara göre deðiþik biçimlerde sýnýflandýrmak mümkündür Ýþletmelerin sýnýflandýrýlmasý, bilimsel bir þekilde ele alýnýp incelenmesi ve özelliklerinin daha yakýndan tanýnýp sorunlarýna saðlýklý ve tutarlý çözümler üretilmesine katký saðlar Bunun yaný sýra sýnýflandýrma iþletmelerin çalýþma konularýný ve içinde bulunduklarý üretim dallarýný da gösterir Literatürde farklý sýnýflandýrmalar olsa da genel olarak üretilen mal ve hizmet çeþidi yönünden; sanayi, hizmet ve tarým iþletmeleri olarak üçe ayrýlýr 11 Sanayi sektöründeki iþletmeler Ýþlenmemiþ ya da yarý iþlenmiþ maddelerin makinelerle iþlenerek kullanýlabilir ve tüketilebilir duruma getirilmesine sanayi denir Üretim sürecinde kullanýlan ham madde veya malzemeleri fiziksel ya da kimyasal yönden deðiþikliðe uðratarak yeni bir ürüne dönüþtüren sanayi iþletmelerine mobilya, tekstil, konfeksiyon, kâðýt, kimya, çimento, demir-çelik, dayanýklý tüketim mallarý, cam, madencilik, otomotiv vb örnek olarak verilebilir Sanayi iþletmelerinde faaliyetlerin yoðunlaþtýðý alan genellikle fabrikalardýr Sanayi iþletmelerinin kurulup geliþmesi için gerekli olan koþullar aþaðýdaki gibi sýralanabilir: 1 Ham madde kaynaklarýna kolay ulaþýlabilir olmasý 2 Enerji kaynaklarýnýn yeterli düzeyde saðlanabilmesi 3 Yeterli miktarda sermayenin bulunmasý 4 Sanayi kuruluþlarýnda çalýþacak nitelikli iþ gücünün kolay bulunur ve ucuz olmasý 5 Üretim ve tüketim merkezleri arasýndaki ulaþým þartlarýnýn uygun olmasý 6 Pazar ve pazarlama koþullarýnýn uygun olmasý 7 Yüzey þekillerinin etkisi Sanayi iþletmelerinin baþlýca özelliklerini þu þekilde sýralayabiliriz: Ham madde ve malzemeleri kullanarak yeni bir ürün oluþturur Faaliyetler çoðunlukla fabrikalarda yoðunlaþýr Üretim çoðunlukla geliþmiþ tekniklerle gerçekleþtirilir Üretim sürecinde kullanýlan girdiler, fiziksel ya da kimyasal yönden deðiþikliðe uðrar Üretim genellikle seri imalat þeklinde gerçekleþtirilir 54

67 ETKÝNLÝK 1 Sanayi sektöründeki iþletmelerin genel özelliklerini dikkate alarak bir ülkedeki sanayi iþletmelerinin sayýsýnýn artmasýnýn sonuçlarýnýn neler olabileceðini arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Ulaþtýðýnýz sonuçlarý birkaç madde hâlinde sýralayýnýz Hizmet sektöründeki iþletmeler Baþkalarýnýn ihtiyacýný karþýlamak üzere hizmet üreten iþletmelerdir Bu iþletmeler, hizmet üretmek için üretim faktörlerini bir araya getirir Hizmet, ticari mal gibi elle tutulup gözle görülebilen bir çýktý deðildir Bu iþletmelerin tüketiciler için sunduðu hizmetler depolanamaz ve taþýnamaz Hizmet, üretildiði anda tüketilir Üretimle tüketim birbirinden ayrýlmaz Örneðin, bir sigorta þirketinin müþterileri için verdiði sigorta hizmeti, doktorun hastalarýna verdiði saðlýk hizmeti, öðretmenin öðrencilerine verdiði eðitim hizmeti bekletilmeden tüketilir Oysa bir tekstil fabrikasýnýn ürettiði ürünlerin hepsinin üretildiði anda tüketilmesi beklenemez Ürünlerin bir kýsmý uygun þartlarda depolarda bekletilir Ýhtiyaç duyuldukça depolardaki ürünler satýþa sunulur Hizmet iþletmelerinin üretmiþ olduðu çýktýlarýn fiziksel varlýðýndan söz edilemediðinden tüketicilerin, hizmetin tüketimi ile elde ettikleri faydayý ölçmek ürünlere göre daha zordur Marketten satýn alýnan gýda maddelerinin tüketilmesi sonucunda ortaya çýkan faydanýn ölçülmesi ile bir tercüme bürosunun faaliyetleri sonucunda elde edilen faydanýn ölçümü de birbirinden farklýdýr Hizmet iþletmelerinin baþlýca özellikleri aþaðýdaki gibidir: Üretilen hizmet anýnda tüketilir Hizmet iþletmelerinin ürünleri depolanamaz Üretilen ürünler somut deðildir 55

68 Hizmet iþletmeleri çalýþma konularýna göre aþaðýdaki gibi sýnýflandýrabilir: Konaklama hizmetleri: Otel, pansiyon, motel vb Eðlence hizmetleri: Tiyatro, sinema, lunapark vb Bakým hizmetleri: Kuaför, kuru temizleme, çocuk kreþleri vb Özel saðlýk hizmetleri: Özel hastaneler, kaplýcalar vb Özel öðretim ve eðitim hizmetleri: Dershaneler, özel okullar vb Danýþmanlýk hizmetleri: Mali müþavirlik ve avukatlýk bürolarý vb Sigorta ve finansal hizmetler: Sigorta þirketleri, bankalar vb Taþýma ve iletiþim hizmetleri: Taþýma ve nakliye þirketleri, özel GSM þirketleri vb Ticaret kesiminde çalýþan toptancý ve perakendeciler depolama, ticaret, elektrik, su ve havagazý iþletmeleri ham madde üretimi ile ilgilenmedikleri gibi tüketicilere veya diðer üreticilere satmak için ham maddeleri taþýnabilir mallara dönüþtürme iþiyle de ilgilenmezler Dolayýsýyla bu tür iþletmeler de hizmet iþletmeleri içinde ele alýnýr ETKÝNLÝK 2 Hizmet ve sanayi iþletmelerinin özelliklerini dikkate alarak aralarýndaki farklýlýklardan önemli gördüðünüz üç tanesini sýralayýnýz

69 Faydalandýðýnýz hizmet iþletmelerini düþünerek bunlarý öncelik sýrasýna göre ETKÝNLÝK 3 listeleyiniz ETKÝNLÝK 4 Bir giyim firmasýnýn ürettiði giysileri kendi açtýðý maðazalarda satmasý, bu iþletmenin sanayi iþletmesi mi hizmet iþletmesi mi olduðunu gösterir? Tartýþýnýz 13 Tarým sektöründeki iþletmeler Tarým ve hayvancýlýk sektöründe faaliyet gösteren, tarýmsal ve hayvansal ürünleri iþleyen ve üreten iþletmelerdir Buðday, mýsýr, balýk, sebze, meyve, süt ve süt ürünleri üreten iþletmeler tarým iþletmelerine örnek verilebilir Bu iþletmelerden elde edilen tarýmsal veya hayvansal ürünler, ham madde olarak kullanan tarýma dayalý endüstriler de bulunur Bu iþletmeler, tarým ürünlerini iþleyerek daha farklý ürünlere dönüþtürür Örneðin, sebzeyi alýp konserve yapan konserve fabrikasý, meyveden meyve suyu üreten meyve suyu fabrikasý, domatesten salça, sütten peynir, yoðurt, dondurma üreten fabrikalar tarýma dayalý iþletmeler olarak sayýlabilir Tarým iþletmeleri için önemli olan, faaliyet konusunun tarýmsal veya hayvansal ürünler olmasýdýr Sanayi iþletmeleri için önemli olan ise girdilerin çýktýlara dönüþtürülmesidir Tarým iþletmelerinin genel anlamda özellikleri þu þekilde sýralanabilir: Tarým iþletmeleri çoðunlukla güneþ, yaðmur gibi doða koþullarýndan yararlanýr Üretilen ürünler genellikle gýda sektörüne yöneliktir Sermaye büyüklüðü açýsýndan ekonominin diðer sektörlerine göre daha az sermaye ile çalýþmaktadýr Tarým iþletmelerinde yabancý sermaye kullaným oraný düþüktür ETKÝNLÝK 5 Yumurta ve hayvan yemi üretiminin tarým iþletmeleri kapsamýna girip girmeyeceðini tartýþýnýz 57

70 ETKÝNLÝK 6 Son yýllarda gündemde iki konu bulunmaktadýr: Bunlardan biri teknolojiye dayalý tarým, diðeri de genetiði deðiþtirilmiþ organizmalardýr Bu iki kavramla ilgili basýn-yayýn organlarýndan edindiðiniz bilgileri de göz önünde bulundurarak aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz Türkiye, teknolojiye dayalý tarýmda dünya ülkeleri arasýnda nasýl bir konuma sahiptir? Teknolojiye dayalý tarýmda ilerlemiþ ülkeler hangileridir? Türkiye de teknolojiye dayalý tarým potansiyeli var mýdýr? Genetiði deðiþtirilmiþ organizmalar zararlý mýdýr? Genetiði deðiþtirilmiþ organizmalardan gýda olarak tükettiðimiz ürünler var mýdýr? ETKÝNLÝK 7 Tüketicilere zarar veren mal veya hizmet üretimi sizce iþletmecilik sayýlýr mý? Örnekler vererek deðerlendiriniz BASINDAN Sanayi Ýþletmeleri Sanayi Üretim Endeksi Rakamlarý Deðerlendirildi Sanayi ve Ticaret Bakaný, sanayi üretiminde yýllýk bazda yüzde 18,1 lik artýþ olduðunu kaydederek Bu sevindirici bir geliþme, geçen yýldan bu yana önemli oranda bir çýkýþ trendinin var olduðunu görmüþ olduk dedi Nisan 2010 Tarým Ýþletmeleri Kuraklýk Buðday Tarýmýný Etkiledi Tarým Ýþletmeleri Genel Müdürlüðünün ( TÝGEM ) en büyük iþletmesi konumundaki Ceylanpýnar Tarým Ýþletmesinde iki yýldan bu yana yaþanan kuraklýk, buðday tarýmýnda verim kaybýna neden oluyor Aðustos

71 Hizmet Ýþletmeleri Gönüllü Doktorlar Ölümcül Hastalýklarý Göze Alarak Afrika ya Gidiyor Saðlýk Mensuplarý Derneði Baþkaný, Türk doktorlarýn sýtma, sarýhumma, hepatit C, AÝDS gibi birçok ölümcül hastalýðýn kol gezdiði Afrika ülkelerine ölüm riskini göze alarak gittiðini belirtti Yoðun bir açlýk ve kýtlýðýn yaþandýðý Afrika da her türlü hastalýðýn yaygýn olduðunu ve kýta insanýnýn saðlýk hizmetlerine yeterince ulaþamadýðýný hatýrlatan dernek baþkaný Uganda, baþta enfeksiyon hastalýklarý olmak üzere her türlü akut ve kronik hastalýklarýn yaygýn olduðu bir ülke Koruyucu ve tedavi edici saðlýk hizmetleri son derece yetersiz Tamamen insani yardým amaçlý gidiyoruz Uganda Devleti ve halký nezdinde ülkemizi ve Türk insanýný en güzel þekilde temsil etmek ve tanýtmak istiyoruz Türk doktor arkadaþlarýmýzý da ihtiyacý olan insanlara faydalý çalýþmalarda buluþturmuþ oluyoruz dedi Nisan 2010 ETKÝNLÝK 8 Basýndan alýntý yapýlan haberlere dayanarak; a Sanayi üretimindeki % 181 lik artýþta hangi sanayi ürünlerinin yer alabileceðini belirtiniz b Tarým iþletmelerinde doða koþullarýna baðýmlý olmanýn neden olabileceði sorunlardan birkaçýný yazýnýz c Hizmet iþletmelerinde önemli olan hizmet alanlarýn memnuniyetidir Bu memnuniyet, ihtiyaçlarýn karþýlanmasýna baðlýdýr Üç tane hizmet iþletmesi örneði vererek hangi ihtiyacý karþýladýðýný yazýnýz

72 BÝLGÝ NOTU Türkiye Topraklarýndan Faydalanma Oranlarý Topraklarýmýzdan faydalanma oraný, daha çok iklim ve yer þekilleri özelliklerine baðlýdýr Ülkemizde yüksek daðlýk kesimler, geniþ alan kaplar Dik yamaçlar çoktur Buralarda, topraktan faydalanma çok kýsýtlýdýr Buna göre ülkemiz arazisinin % 36 sý ekili-dikili alan, % 32 si çayýr ve otlak, % 26 sý orman ve % 6 sý diðer alanlar (yerleþim birimleri, tarýma elveriþsiz çýplak kayalýklar gibi) dýr Not: Tarýmdaki makineleþmenin etkisiyle çayýr ve otlaklarýn alaný daralýrken tarým alanlarýmýz geniþlemektedir Bölge yüzölçümüne göre ekili dikili alanlarýn oranlarý aþaðýdaki gibidir: 1 Marmara Bölgesi : %30 2 Ýç Anadolu Bölgesi : %27 3 Ege Bölgesi : %24 4 Güneydoðu Anadolu Bölgesi : %20 5 Akdeniz Bölgesi : %18 6 Karadeniz Bölgesi : %16 7 Doðu Anadolu Bölgesi : %10 60

73 ETKÝNLÝK 9 Aþaðýdaki fotoðraflarý inceleyerek bu iþletmelerin; sanayi, hizmet ve tarým sektörlerinden hangi alanda faaliyet gösterdiðini noktalý yerlere yazýnýz Deterjan Fabrikasý Fýrýn Tekstil Fabrikasý Lokanta Süt Fabrikasý Taþýma Þirketi Otomobil Fabrikasý Sigorta Þirketi 61

74 2 Sermayelerine Göre Ýþletmeler KONUYA BAÞLARKEN Sizce ülkemizde özel ve kamu iþletmeleri hangi alanlarda iþletmecilik faaliyetinde bulunmalýdýr? Tartýþýnýz Yabancý sermaye kavramý, sizde neler çaðrýþtýrmaktadýr? Açýklayýnýz Sermayelerine göre iþletmeler, sermayenin ait olduðu kiþi veya kiþiler esas alýnarak üç grupta incelenebilir: 1 Özel iþletmeler 2 Kamu iþletmeleri 3 Yabancý sermayeli iþletmeler 21 Özel iþletmeler Sermayesinin tamamý veya büyük bir bölümü, özel kiþi ve kuruluþlara ait olan iþletmelerdir Bu iþletmelerin öncelikli amacý, kâr etmektir Ülkemizde özel iþletmeler, deðiþik sektörlerde her düzeyde ve boyutta faaliyet göstermektedir Bu iþletmeler, mahallemizdeki ayakkabý tamircisi veya bakkal olabileceði gibi büyük bir fabrika olarak da karþýmýza çýkabilir Özel iþletmelerde öncelikli amaç kâr olduðu için bu tür iþletmeler, kârlý sektörlere yatýrým yapmak ister Özel iþletmelerde çoðunlukla iþletme sahipleri iþin baþýnda olduðu için bazý avantajlara sahip olabilir Kaynaklarý daha etkin ve verimli kullanabilir Rekabetten dolayý kaliteli mal veya hizmet üretme çabasý gösterir Bu iþletmelerin baþlýca özellikleri þu þekilde sýralanabilir: Öncelikli amaç kâr etmektir Dolayýsýyla kârlý alanlara yatýrým yapar Sermayelerinin tamamý veya büyük kýsmý özel kiþi ve kuruluþlara aittir Ýþletmede yerine getirilmesi gereken görevler daha esnektir Hýzlý kararlar alýp sorunlarý kýsa sürede çözebilir Daha rekabetçi bir piyasada faaliyet gösterir 62

75 ETKÝNLÝK 10 Çevrenizde bulunan özel iþletmelerden birkaçýný faaliyet gösterdiði sektörleri de belirterek sýralayýnýz Kamu iþletmeleri Sermayesinin tamamý veya bir kýsmý kamuya ait olan iþletmelerdir Özel iþletme, kâr edemeyeceði alanlarda faaliyet göstermek istemez Özel iþletmelerin kâr etme kaygýsý ile yatýrým yapmadýðý ancak toplum için gerekli olan mal ve hizmetlerin üretilmesini saðlayacak alanlarda kamu iþletmeleri yatýrým yaparak bu alanlardaki boþluðu doldurur Çünkü bazý kamu iþletmelerinde öncelikli amaç, kâr etmek deðil topluma hizmet etmektir Özel iþletmeler ve kamu iþletmeleri yan yana çalýþabilir, ayný alanda ya da deðiþik alanlarda faaliyet gösterebilir Ülkemizde kamu iþletmeleri, Cumhuriyet in ilk yýllarýnda özel sektörün sermaye birikiminin yetersiz olduðu dönemlerde yaptýðý yatýrýmlarla ekonominin geliþmesine ve büyümesine katký saðlamýþtýr Günümüzde kamu; rekabet edememe, eðitim, saðlýk, güvenlik gibi asli görevlerini yerine getirme, özelleþtirme politikalarýna aðýrlýk verme vb nedenlerle özel sektörlerin girdiði bazý alanlardan çekilmektedir 63

76 Kamu Ýktisadi Teþebbüsü (KÝT) kavramý, kamu kaynaklarýný kullanmak yoluyla ekonomik alanda faaliyet gösteren devlet kuruluþlarýný ifade eder Devletlerin mal ve hizmet üretimi ile ticari faaliyette bulunmasý genel olarak ekonomik nedenlere dayanmasýna karþýn zaman zaman ideolojik, sosyal vb nedenlere de dayanabilir Özellikle geliþmekte olan ülkelerde ekonomik nedenlerle kurulan KÝT lerin kuruluþ amaçlarýný; Ekonomik kalkýnmayý saðlamak, Tekelleri devlet eliyle iþletmek, Özel sektörün baþaramayacaðý veya giremediði iþleri yapmak, Ekonomiye yön vermek, Özel sektöre öncülük etmek, Gelir daðýlýmýný düzenlemek þeklinde özetlemek mümkündür Kamu Ýktisadi Teþebbüsü (KÝT), Ýktisadi Devlet Teþekkülü (ÝDT) ve Kamu Ýktisadi Kuruluþunun (KÝK) ortak adý olup; Sermayesinin tamamý devlete ait olan ve Bakanlar Kurulu Kararý ile kurulan, Tüzel kiþiliði haiz, Sorumluluklarý sermayeleri ile sýnýrlý bulunan, Genel Muhasebe Kanunu ile Devlet Ýhale Kanunu na ve Sayýþtayýn denetimine tabi olmayan, Ýktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyette bulunan (ÝDT) veya tekel niteliðindeki mal ve hizmetleri kamu yararý gözeterek üretmek ve pazarlamak üzere kurulan ve gördüðü kamu hizmeti dolayýsýyla ürettiði mal ve hizmetler imtiyaz sayýlan (KÝK), 233 sayýlý Kanun Hükmünde Kararname de saklý tutulan hususlar dýþýnda özel hukuk hükümlerine tabi olan kuruluþlardýr 64

77 Ýktisadi Devlet Teþekkülü (ÝDT): Sermayesinin tamamý devlete ait, ekonomik alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek ve kâr etmek amacýyla kurulan kamu iktisadi teþebbüsleridir Örneðin, TC Ziraat Bankasý, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklýðý (TPAO), Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK), Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO), Türkiye Zirai Donatým Kurumu (TZDK), vb Kamu Ýktisadi Kuruluþu (KÝK): Sermayesinin tamamý devlete ait olan ve tekel niteliðindeki mallar ile temel mal ve hizmet üretmek ve pazarlamak üzere kurulan, kamu hizmeti niteliði aðýr basan kamu ekonomik teþebbüsleridir Bu kuruluþlarýn asýl amacý, kamu hizmetlerini yerine getirmek ve bu faaliyetleri gerçekleþtirirken sosyal fayda saðlamayý ön planda tutmaktýr Ülkemizde faaliyet gösteren KÝK lerden bazýlarý þunlardýr: TC Devlet Demir Yollarý (TCDD), Devlet Hava Meydanlarý Ýþletmesi (DHMÝ) vb Kamu iþletmelerinin genel özellikleri þunlardýr: Sermayelerinin tamamý veya bir kýsmý kamu kuruluþlarýna aittir Özel iþletmelerin çeþitli nedenlerle yatýrým yapmadýðý veya yapamadýðý alanlara yatýrým yapar Bazý kamu iþletmeleri özel sektöre rakiptir, bazýlarý ise sosyal fayda saðlamak amacýyla kurulmuþtur 65

78 BÝLGÝ NOTU Özelleþtirme: Mal veya hizmet üreten iþletmelerde kamunun üstlendiði görevin en aza indirilmesi veya tamamen özel iþletmelere devredilmesidir Son on yýlda kýsmen veya tamamen özelleþtirilen iþletmelerden bazýlarý þunlardýr: Süt Endüstrisi Kurumu Türk Telekom AÞ Çinkur Petlas Lastik Sanayi AÞ Et ve Balýk Kurumu Sümer Holding Petrol Ofisi AÞ Tüpraþ Petkim Çukurova Elektrik AÞ Etibank Denizbank Karabük Demir Çelik TAKSAN (Takým Tezgâhlarý) AÞ Türkiye Denizcilik Ýþletmeleri SEKA Erdemir TEKEL TEDAÞ ETKÝNLÝK 11 Sizce; a) Bazý kamu iþletmeleri neden özelleþtirilmektedir? b) Kamu iþletmelerinin özelleþtirilmesini istemeyenlerin gerekçeleri neler olabilir? Tartýþýnýz Atatürk ün Türkiye Cumhuriyeti nin kurulmasýndan sonra önem verdiði konularýn baþýnda ekonomik kalkýnma gelmektedir Atatürk ün aþaðýdaki sözleri konuya verilen önemi göstermektedir Siyasi, askerî zaferler ne kadar büyük olursa olsun, iktisadi zaferlerle taçlandýrýlmadýkça payidar olamaz (1922) 66

79 Yeni Türkiye mizi layýk olduðu yüceliðe ulaþtýrabilmek için mutlaka iktisadiyatýmýza birinci derecede ve en çok ehemmiyet vermek mecburiyetindeyiz Zamanýmýz tamamen bir iktisat devrinden baþka bir þey deðildir (1923) Atatürk, Cumhuriyet in ilk yýllarýnda iktisadi kalkýnmanýn önemini gördüðü için ülkenin ekonomik yönden güçlenmesini saðlayacak tedbirleri almaya baþlamýþtý Bu amaçla özel giriþimi geliþtirmeye yönelik, müdahaleci bir iktisat politikasý izlemiþti Bu dönemde özel sektörün yatýrým yapmak istemediði alanlarda devlet, kendisi yatýrým yapmýþtý Bunun en güzel örneði, þeker sanayidir Faaliyete geçen þeker fabrikalarýnýn üretimi sonucunda 1926 da yaklaþýk 500 ton olan üretim, 1935 te yaklaþýk tona yükselmiþtir Bankacýlýk sektörünün geliþmesi amacýyla 1924 yýlýnda Ýþ Bankasý, 1925 yýlýnda Türkiye Sanayi ve Maadin Bankasý kurulmuþtur Verimli olmadýðý düþünülen topraklarýn dahi azimle iþlendiðinde istenilen sonuçlara ulaþýlabileceðini göstermek amacýyla 5 Mayýs 1925 te Atatürk Orman Çiftliði kurulmuþtur Ülkede maden, enerji ve bankacýlýk alanlarýnda faaliyet göstermek üzere 2 Haziran 1935 te Etibank kurulmuþtur Yer altý zenginliklerimizi araþtýrýp iþletmek üzere 1935 yýlýnda Maden Tetkik Arama Enstitüsü (MTA), 1933 yýlýnda bankacýlýk ve sanayi ürünlerinin pazarlanmasý amacýyla Sümerbank kurulmuþtur Atatürk ün önderliðinde kurulan iþletmeler hakkýnda ayrýntýlý bilgileri Türkiye Cumhuriyeti inkýlap tarihi ve Atatürkçülük dersinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 67

80 23 Yabancý sermayeli iþletmeler Sermayesinin tamamý yabancý yatýrýmcýlara ait olan ya da yerli sermaye ile çeþitli oranlarda ortaklýklara giriþen iþletmelerdir Bu ortaklýklar, özel iþletmecilerle kurulabileceði gibi kamu sektörü ile de gerçekleþtirilebilir Ülkemizde yabancý sermayeli iþletmelerin sayýsý hýzla artmaktadýr Bu iþletmelerin Türkiye de kuruluþu ile ilgili yasal düzenlemelerin çokluðu, farklý yapýdaki yabancý sermayeli iþletmelerin oluþmasýný saðlamýþtýr Yabancý sermayeli iþletmeler, ülkelerin ekonomik olarak büyümeleri ve geliþmeleri açýsýndan büyük önem arzetmektedir Yabancý sermayeli iþletmelerin ülkemizde yatýrým yapabilmelerine imkân saðlayan kanunlar þunlardýr: 1 Türk Petrol Kanunu (5574 sayýlý Kanun) 2 Doðrudan Yabancý Yatýrýmlar Kanunu (4875 sayýlý Kanun) 3 Türk Parasýnýn Kýymetini Koruma Kanunu (1567 sayýlý Kanun) 4 Ýki ve çok taraflý uluslararasý antlaþmalar BÝLGÝ NOTU tarih, 6326 sayýlý Petrol Kanunu, yürürlükten kaldýrýlmýþtýr Yürürlükten kalkan Kanun un yerine tarih, 5574 sayýlý Türk Petrol Kanunu yürürlüðe girmiþtir tarih, 6224 sayýlý Yabancý Sermayeyi Teþvik Kanunu yürürlükten kaldýrýlmýþtýr Yürürlükten kalkan Kanun un yerine tarihli, 4875 sayýlý Doðrudan Yabancý Yatýrýmlar Kanunu yürürlüðe girmiþtir PERFORMANS ÖDEVÝ: 5574, 4875 ve 1567 sayýlý Kanun larý araþtýrýnýz Araþtýrma sonuçlarýnýza göre aþaðýdaki tabloyu doldurunuz Kanun Nu Kanunun Adý Kabul Tarihi Kanunun 1 Maddesi (özetle) 68

81 ETKÝNLÝK 12 Yabancý sermaye, ev sahibi ülkenin sermaye birikimine ve üretim kapasitesine katkýda bulunur Bunun yaný sýra teknolojik bilgi ve iþletmecilik bilgisinin aktarýlmasý açýsýndan yabancý sermayenin ev sahibi ülkeye yararý vardýr ifadesini tartýþýnýz BASINDAN ÝLGÝ BÜYÜK ÝTO ya 2008 de 3 bin yabancý þirket kayýt oldu Ýstanbul Ticaret Odasý (ÝTO), 2008 de kayýt yaptýran yabancý sermaye deðerinin % 30 artýþla 533 milyon TL yi geçtiðini bildirdi 2008 de ÝTO ya yeni kayýt yaptýran firma kuruluþuna katýlým gösteren yabancý yatýrýmcýlarýn % 5570 i Avrupa Birliði ülkelerinden olurken yabancý yatýrýmcý sayýsýna bakýldýðýnda ilk 5 sýrayý Almanya, Hollanda, Ýran, Azerbaycan ve Fransa aldý ÝTO, 2008 de kayýt yaptýran yabancý sermaye þirketlerini açýkladý Ýstanbul da yeni kurulan yabancý sermayeli firmalarýn profilini çýkaran ÝTO, 2008 de ilde bir önceki yýla göre yabancý yatýrýmcý sayýsýnda % 423 azalýþ, yatýrýmcýnýn taahhüt ettiði sermaye deðerinde ise % 2992 artýþ olduðunu bildirdi Geçen yýl Ýstanbul Ticaret Odasýna yeni kayýt yaptýran yabancý ortak sayýsý ise 2 bin 941 olurken bu kayýtlarýn toplam yabancý sermaye deðerinin de 533 milyon 67 bin 135 TL olarak gerçekleþtiði belirtildi Yabancý yatýrýmcý sayýsý itibariyle Ülke Oran (%) Almanya 1533 Hollanda 1217 Ýran 578 Azerbaycan 425 Ýstanbul da yabancý sermayenin profili Kayýt yaptýran yabancý yatýrýmcý sayýsý: 2941 Kayýt yapýlan yabancý sermayenin TL deðeri: 533 milyon Þubat 2009 ETKÝNLÝK 13 Basýndan bölümünde verilen bilgileri inceleyerek yabancý sermayenin ülkemizde bu denli artýþýnýn sebepleri ile ülke ekonomisi açýsýndan olumlu ve olumsuz yönlerini deðerlendirerek sýnýfta arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Tartýþma sonucunda ortaya çýkan fikirlerinizle ilgili bir kompozisyon niteliðinde bir yazý yazýnýz 69

82 ETKÝNLÝK 14 Özel ve yabancý sermayeli iþletmeler ile kamu iþletmeleri açýsýndan aþaðýdaki ifadeleri araþtýrarak EVET ya da HAYIR þeklinde cevaplandýrýnýz Özel Ýþl Kamu Ýþl Yab Ser Ýþl Hizmet üretebilir ( ) ( ) ( ) Yöneticileri Türk olabilir ( ) ( ) ( ) Sermayesi özel þahýslara ait olabilir ( ) ( ) ( ) Yurt dýþýnda faaliyet gösterebilir ( ) ( ) ( ) Sadece yurt içinde faaliyet gösterir ( ) ( ) ( ) Kâr amaçlarý olmayabilir ( ) ( ) ( ) Þirket þeklinde yapýlanabilir ( ) ( ) ( ) Vergi öder ( ) ( ) ( ) Üretim ve satýþ yapmalarý izne tabidir ( ) ( ) ( ) Aþaðýdaki tabloda sermayelerine göre sýralanan iþletme türlerinin özelliklerini sýralayýnýz ETKÝNLÝK 15 Sermayelerine Göre Ýþletmeler Özel Ýþletmeler Kamu Ýþletmeleri Yabancý Sermayeli Ýþletmeler Özellikleri 70

83 3 Hukuksal Yönden Ýþletmeler KONUYA BAÞLARKEN Çevrenizde faaliyet gösteren iþletmelerin bazýlarýnýn tabelalarýnda gördüðünüz AÞ ve LtdÞ gibi kýsaltmalarýn ne anlama geldiðini araþtýrýnýz Bazý iþletmelerin bir tek kiþi bazýlarýnýn ise birden fazla kiþi ile kurulma sebeplerini tartýþýnýz Ýþletmelerin hukuki yapýlarý bakýmýndan sýnýflandýrýlmasýna iliþkin çeþitli görüþler bulunmaktadýr Hukuki yapýlarý bakýmdan iþletmeler öncelikle ikiye ayrýlýr 31 Tek kiþi iþletmeleri Sermayesi bir tek kiþi tarafýndan saðlanarak kurulan ve yönetilen iþletmelerdir Bu kiþi, iþletmeyi kurmak için gerekli olan sermayeyi saðlayýp emeðini, bilgi ve becerisini ortaya koyarak iþletmeyi kurar ve iþletir Kâr ve risk kiþiye aittir Tek kiþi iþletmeleri, az sermaye ile kolaylýkla kurulabilir Ayakkabý tamircisi, bakkal, büfe, berber, kuaför vb tek kiþi iþletmelerine örnek olarak verilebilir Hukuki yapýlarýna göre iþletmeler konusuyla baðlantýlý olan tacir, mükellef ve giriþimci konularýna Iünitede yer verilmiþtir 32 Ortaklýklar Ýki veya daha fazla gerçek ya da tüzel kiþinin belli bir amaca ulaþmak için bir araya gelerek kurduklarý iþletmelerdir BÝLGÝ NOTU Gerçek kiþi: Ýnsanýn kendisi yani bireydir Tüzel kiþi: Belli bir amaca ulaþmak için bir araya gelen, birtakým hak ve sorumluluklara sahip olan topluluklardýr Gerçek kiþilerin oluþturduklarý ortaklýklara adi þirket, tüzel kiþiliðe sahip ortaklýklara da ticaret þirketleri denir Adi þirketler Borçlar Kanunu na, ticaret þirketleri de Türk Ticaret Kanunu na tabidir Ticaret þirketlerini þahýs ve sermaye þirketleri olmak üzere iki baþlýk altýnda incelemek mümkündür 71

84 321 Þahýs þirketleri Daha ziyade birbirini tanýyan ve güvenen iki veya daha fazla kiþi tarafýndan kurulan iþletmelerdir Bu bakýmdan ortaklarýn sayýsý sýnýrlýdýr Ortaklýðýn devri güçtür Ortaklarýn güvenilir olmasý þirkete yansýr Çünkü ortaklar, þirket borçlarýna karþý sýnýrsýz sorumludur (komandit þirketlerin komanditer ortaklarý hariç) Þahýs þirketleri TTK (Türk Ticaret Kanunu) ye tabidir BÝLGÝ NOTU Sýnýrsýz sorumluluk: Ortaklarýn bütün mal varlýklarý ile þirket borçlarýna karþý sorumlu olmalarý demektir Sýnýrlý sorumluluk: Ortaklarýn koyduklarý veya taahhüt ettikleri sermaye kadar sorumlu olmalarý demektir 322 Sermaye þirketleri Sermaye þirketlerinde þahsi emek ve güvenden ziyade sermaye ön plandadýr Ortaklarýn sorumluluðu, koyduklarý sermaye ile sýnýrlýdýr Þirket borçlarýna karþý ortaklarýn sorumluluðu tüm varlýklarý ile deðil, þirkete verdikleri veya taahhüt ettikleri sermaye kadardýr Sermaye þirketlerinde çok sayýda ortak bulunabilir Ortaklarýn deðiþmesi kolaydýr Þirketin gücü ve ticari itibarý, büyük ölçüde sahip olduðu sermaye veya mal varlýðýna baðlýdýr Türk Ticaret Kanunu nda belirtilen sermaye þirketleri; limitet, anonim ve sermayesi paylara bölünmüþ komandit þirket olarak sýralanýr ETKÝNLÝK 16 Hukuksal yönden iþletmelerle ilgili aþaðýda verilen kavramlarý uygun yerlere yerleþtirerek kavram haritasýný tamamlayýnýz Borçlar Kanunu, Türk Ticaret Kanunu, þahýs þirketleri, ortaklýklar, adi komandit þirket, tek kiþi iþletmeleri, adi þirketler, anonim þirketler, sermayesi paylara bölünmüþ komandit þirketler Hukuksal yönden iþletmeler Ticaret þirketleri Kanunu na tabidir Kanunu na tabidir Sermaye þirketleri Kolektif þirket Limitet þirket 72

85 Sermaye þirketlerinden en yaygýn olanlarý anonim þirket ve limitet þirkettir Anonim Þirketler Anonim þirket bir unvana sahip, ana sermayesi belli ve gruplara bölünmüþ olan, borçlarýndan dolayý yalnýz varlýklarý ile sorumlu bulunan þirkettir (TTK md 269) Ortaklarýn sorumluluðu, taahhüt ettikleri sermaye paylarý ile sýnýrlýdýr Buna karþýlýk þirket, alacaklýlarýna karþý tüm varlýðý ile sorumludur Anonim þirketlerin kurulmasý, izne ve birtakým þekil þartlarýna baðlanmýþtýr Bir anonim þirketin kurulmasý için en az beþ ortaðýn (gerçek veya tüzel kiþi) ve kanunlarýn her yýl belirlediði tutarlardan az olmamak kaydýyla sermayesinin bulunmasý, bu sermayenin paylara (hisselere) bölünmesi þarttýr Anonim þirketlerde ortaklarýn topluca þirketi yönetmesi söz konusu olmayýp çoðunlukla bu iþ, profesyonel yöneticilere býrakýlýr Anonim þirketi kural olarak pay sahiplerinin oluþturduðu, genel kurulun seçtiði en az üç kiþiden oluþan yönetim kurulu yönetir Yönetim kurulu, pay sahibi üyelerinden seçilir veya pay sahibi olmayan kimse seçilmiþse pay sahibi sýfatýný kazanýnca iþe baþlayabilir Anonim þirketlerde hisse senetlerinin satýþýyla paylar veya ortaklýk kolayca el deðiþtirebilir Þirketin veya paylarýn devri, ortaklarýn ölümü veya ortaklýktan çekilmeleri þirketi etkilemez Devletin bunlarý yakýndan denetleme yetkisi vardýr Limitet Þirketler Limitet þirket, iki veya daha çok gerçek veya tüzel kiþi tarafýndan bir ticaret unvaný altýnda kurulup ortaklarýn sorumluluðu, koymayý taahhüt ettikleri sermaye ile sýnýrlý ve ana sermayesi belirli þirket olarak tanýmlanýr (TTK md 503) Ortak sayýsý en az iki, en çok elli olabilir Ana sermaye tutarý her yýl Kanun la belirlenir ve hisse senedi çýkaramaz Ortaklarýn sorumluluðu taahhüt ettikleri sermaye ile sýnýrlý olduðundan limitet þirketler, ortak sayýsý pek fazla olmayan bir anonim þirkete benzer Kanunda anonim þirkete iliþkin bazý hükümler bunlara da uygulanýr ETKÝNLÝK 17 ABC Matbaacýlýk Limitet Þirketi altý ortaktan oluþmaktadýr Ortaklarýn hisseleri ve koyduklarý sermaye þu þekildedir: Ortaðýn Adý-Soyadý Hissesi Koyduðu Sermaye Ýsmail Atay % ,00 TL Berfin Atay % ,00 TL Müdam Erinç % ,00 TL Ali Kemal Erinç % ,00 TL Mahmut Zemberek % ,00 TL Toplam % ,00 TL 73

86 ETKÝNLÝK 17 Limitet þirketlerde ortaklar, koyduklarý sermaye kadar sorumlu olup kârlarý da hisseleri oranýnda paylaþýrlar Þirket de toplam sermayesi kadar borçlara karþý sorumludur Þirket, vergisi ödendikten sonra ,00 TL net kâr ettiðinde ortaklar bu kârý nasýl paylaþýrlar? ,00 TL tedarikçilerine borcu olan bir þirketin iflas etmesi durumunda ortaklar, bu borcu nasýl öderler? 4 Amaçlarýna Göre Ýþletmeler KONUYA BAÞLARKEN Kâr amacý gütmeyen iþletmelerin varlýk nedenleri neler olabilir? Tartýþýnýz Ýþletmeler, neden daha fazla kâr etmek ister, elde ettikleri kârlarý nerelerde deðerlendirir? Kâr amacý gütmeyen iþletmeler, faaliyetlerini sürdürebilecekleri kaynaklarý nerelerden temin eder? Ýþletmeler; yapýlarý, kuruluþ nedenleri, içinde bulunduklarý ekonomik düzenin koþullarý, yönetim anlayýþlarý ve buna benzer diðer etkenlere baðlý olarak farklý amaçlarla kurulabilir Ýþletmenin amaçlarýndan en önemlisi kâr etmek olmasýna raðmen bütün iþletmeler, kâr amacýyla kurulmaz Ýþletmeler kâr amacý güden ve kâr amacý gütmeyen iþletmeler olarak ikiye ayrýlabilir 41 Kâr amacý güden iþletmeler Bu tür iþletmelerde öncelikli amaç kâr etmektir Kâr, bir iþletmenin gelirleri ile giderleri arasýndaki olumlu farktýr Günümüzde pek çok dernek ve vakýf ile kooperatiflerin dýþýnda kalan ticari iþletmeler, kâr amacý ile faaliyet gösterir Bu tür ticari iþletmelerin varlýðýný sürdürmek için kâr etmeye ihtiyacý vardýr 42 Kâr amacý gütmeyen iþletmeler Bu iþletmelerde öncelikli amaç, kamu yararýna çalýþmak veya sosyal fayda yaratmaktýr Okullar, devlet hastaneleri, sivil toplum kuruluþlarý, sendikalar, hayýr kurumlarý gibi iþletmeler, kâr etme amacýný gütmeden öncelikli olarak toplumun yararýný gözeten iþletmelerdir Kooperatifler, dernek ve vakýflar da sosyal sorumluluk çerçevesinde toplum yararýna faaliyet gösterir 74

87 ETKÝNLÝK 18 Kâr amacý gütmeyen iþletmelerin topluma saðladýðý faydalardan üç tanesini yazýnýz ETKÝNLÝK 19 Kâr amacý gütmeyen bir iþletme kuracak olsaydýnýz iþletmenizin topluma hangi fayda ya da faydalarý saðlamasýný isterdiniz? Nedenlerini arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz 421 Kooperatifler 1163 sayýlý Kooperatifler Kanunu na göre; Tüzel kiþiliði haiz olmak üzere ortaklarýnýn belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek ve geçimlerine ait ihtiyaçlarýný; karþýlýklý yardým, dayanýþma ve kefalet suretiyle saðlayýp korumak amacýyla gerçek ve kamu tüzel kiþileri ile özel idare, belediye, köy, cemiyet ve dernekler tarafýndan kurulan, deðiþir ortaklý ve deðiþir sermayeli teþekküllere kooperatif denir Gerçek kiþiler, kamu tüzel kiþileri ya da dernekler tarafýndan kurulan kooperatiflerin en az yedi ortaðýnýn olmasý gerekir Kooperatif bir þirket deðildir, tüzel kiþiliði olan bir kuruluþtur Bu kuruluþta karþýlýklý yardým, dayanýþma ve belirli ekonomik çýkarlarýn saðlanmasý amaçlanýr Bu bakýmdan kooperatifler, kârýn temel amaç olduðu þirketlerden ayrýlmaktadýr Kooperatife üye olmak ya da ayrýlmak serbesttir Kooperatiflerin bir genel kurulu vardýr, her ortak bu kurulun üyesidir ve her birinin yönetim organlarýna seçilme olanaðý vardýr Faaliyetlerine göre kooperatifler üç grupta incelenebilir: 1 Tüketim kooperatifi: Ortaklarýna kaliteli ve ucuz tüketim malý karþýlamak üzere kurulurlar 2 Tarýmla ilgili kooperatifler: Çeþitli tarým ürünlerinin bir merkezde toplanarak uygun koþullarda satýþýný amaçlar Ayný zamanda çiftçilere kredi olanaklarý saðlayan kooperatifler de vardýr 3 Yapý Kooperatifi: Ortaklarýn konut ihtiyacýný en ekonomik ve elveriþli biçimde karþýlamayý amaçlar Bunlarýn dýþýnda esnaf ve küçük sanatkârlar için esnaf ve kefalet kooperatifleri; okul kooperatifleri gibi kooperatif çeþitleri de bulunmaktadýr 75

88 422 Kamu yararýna çalýþan dernek ve vakýflar Ülkemizde kamu yararýna çalýþan dernek ve vakýflar, Bakanlar Kurulu kararý ile belirlenir Bu dernek ve vakýflarýn amacý ve gerçekleþtirdiði faaliyetlerin - üyelerinin dýþýnda - yerel veya ulusal düzeyde toplumun ihtiyaç ve sorunlarýna yönelik çözümler üretecek ve toplumsal geliþmeye katký saðlayacak nitelikte olmasý gerekir Dernek ve vakýflar, amaçlarýný gerçekleþtirmek üzere ihtiyaç duyduklarý geliri temin etmek için birtakým ticari faaliyetlerde bulunabilir Türk Kýzýlayý, topluma hizmet yönündeki faaliyetlerini gerçekleþtirebilmek adýna ihtiyaç duyduðu maddi geliri, Afyonkarahisar maden suyunu satýþa sunarak elde etmektedir Ülkemizde ki dernek ve vakýflardan bazýlarý þunlardýr: TSK Mehmetçik Vakfý Özel Radyo ve Televizyon Yayýncýlarý Derneði Sigarayla Savaþanlar Vakfý Reklamcýlar Derneði Fiziksel Engelliler Vakfý Bedensel Engelliler Dayanýþma Derneði TEMA Vakfý Çocuk Böbrek Saðlýðý Derneði Saðlýk Vakfý Doðal Hayatý Koruma Derneði Türkiye Zekâ Vakfý Karikatür Vakfý Polis Teþkilatýný Güçlendirme Vakfý Saðlýk ve Yeþil Çevre Derneði Türkiye Biliþim Vakfý Tüketiciyi Koruma Derneði ETKÝNLÝK 20 Yukarýda sadece birkaçý verilen vakýf ve derneklerin hangi amaçla kurulduklarýný arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Siz de bir dernek kuracak olsaydýnýz faaliyetlerinizi gerçekleþtirmek için ihtiyaç duyduðunuz maddi geliri nereden saðlamayý düþünürdünüz? ETKÝNLÝK 21 Yukarýda bahsedilen vakýf ve derneklerin haricindeki il veya ilçenizde bulunan dernek ve vakýflarý araþtýrarak listeleyiniz Bu listeyi ürün dosyanýzda saklayýnýz 76

89 ETKÝNLÝK 22 Avrupa Birliði, sivil toplum kuruluþlarýný büyük ölçüde desteklemektedir Geliþmiþ ülkelerde sivil toplum kuruluþlarýnýn iþlevlerini araþtýrarak ülkemizi bu kapsamda deðerlendiriniz ETKÝNLÝK 23 Manav, oto tamircisi, kantin, gazete bayii, oto yedek parçacýsý, fýrýn, organize sanayi bölgesinde faaliyet gösteren pek çok fabrika gibi öncelikli amacý kâr etmek olan bir iþletmeye giderek bu iþletmelerde neler yapýldýðýný gözlemleyiniz Gözlem sonucunda aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz Gittiðiniz iþletme ürettikleri mal veya hizmet çeþidine göre nasýl bir iþletmedir? Hukuki yapý bakýmýndan hangi türe girmektedir? Sermayenin mülkiyetine göre hangi türe girmektedir? Amaçlarýna göre hangi türe girmektedir? 77

90 HAYATIN ÝÇÝNDEN ÇÝÇEKÇÝ AHMET Yýl 1985 Herkesin iþ adamlýðýna; iþ adamlarýnýn da ihracata özendiði yýllar Ahmet Erzurumlu, sebze-meyve iþiyle uðraþmaktadýr O da baþlar ihracata Hiç de fena sayýlmayacak paralar kazanýr Evdekiler mutlu, Ahmet Bey mutlu Dýþarýya yüklü miktarlarda meyve ve sebze yollamaya baþlar Nihayet çok büyük bir soðan baðlantýsý yapar; son anda bir engel çýkar, kamyonlarca soðan elinde kalýr Soðanlar kokmaya baþlayýnca hepsini döker bir dereye Ortalýkta beþ parasýz kalýr Oraya buraya koþturarak eve ekmek götürmeye çalýþýr Yavaþ yavaþ dostlarý ortadan kaybolmaya baþlar Sonra eþi terk eder, eskiden sýk arayan akrabalarýn bir ikisi hariç hiçbiri görünmez olur Yanýnda adamlar çalýþan iþ adamý Ahmet Erzurumlu, manavlarda çalýþmaya baþlar En son bir süpermarketin sebze reyonunda asgari ücretle çalýþýr, elli yaþýnda Bu arada, ne devlete küfreder ne millete Varlýðý görmüþ adam, yokluðun içinde çoluk çocuðunun özlemi ve onlarýn gelecekleri için çalýþýr durur Bir gün, yarý yaþýndaki bir görevliden fýrça yiyince Bu iþ böyle olmaz! der Atar önlüðü, çýkar süpermarketten Yüzüncü Yýl dan ODTÜ nün arka kapýsýna doðru giden yolda yürürken boþ bir arsa görür Aklýna bir fikir gelir Arsanýn sahibini etraftakilere sorar ve bulur Arkadaþým, der Senin bu arsan boþ duruyor, ben burada çiçek satsam müsaade eder misin? Olur der arsa sahibi Sat! Yalnýz benim hiç param yok, sana kira falan ödeyemem Canýn sað olsun der arsanýn kalender sahibi Eðer evine ekmek götürebileceksen arsayý istediðin gibi kullan, oraya yakýn zamanda ev yapýlmayacak Ahmet Erzurumlu þaþkýn, sevinçli! Diþini týrnaðýna takar ve çabalar Gider, borç-harç ucuz çiçek fideleri alýr; yolun kenarýndaki arsayý temizler ve çiçek satmaya baþlar Neredeyse iþ adamý olmuþtur artýk 78

91 Kýzýný yanýna alýr ve okutmaya baþlar Bugün ODTÜ nün arka kapýsýndan çýkýp Balgat a giden yolda saðda bir arsayý envai çeþit aðaç ve çiçekle dolu görürsünüz Oturup konuþtuðunuzda Hocam, bu ülke üretim yaparsa ayakta kalýr! Üretmeden bu kadar tüketip nasýl borçtan kurtuluruz? Sonra durur, gözleri dalar karýncalara Bak Þerifçiðim, nasýl yetiniyorlar bir buðday parçasýyla nasýl da çalýþýyorlar! Bunlar hep bana örnek oldu der Ahmet Þerif ÝZGÖREN Süpermen ve Uður Böceði ( Kýsmen alýnmýþtýr ) 79

92 ÖLÇME DEÐERLENDÝRME I Aþaðýdaki noktalý yerlere verilen sözcüklerden uygun olanýný yazýnýz Hizmet iþletmesi Þahýs þirketi Kâr amacý güden iþletme Sermaye þirketi Sanayi iþletmesi Kamu iþletmesi Kâr amacý gütmeyen iþletme Üretilen mal ve hizmet çeþidine göre deri fabrikasý Amaçlarýna göre ilaç fabrikasý Hukuksal yönden kolektif þirket Amaçlarýna göre yapý kooperatifi Sermayelerine göre Devlet Demir Yollarý II Aþaðýdaki cümlelerin karþýsýna yargýlar doðru ise (D), yanlýþ ise (Y) yazýnýz D Y 1Ticaret þirketleri Borçlar Kanunu na tabidir 2 Limitet þirketler þahýs þirketleridir 3 Kooperatiflerin en az yedi ortaðý olmasý gerekir 4 Þirketler, gerçek veya tüzel kiþiliðe sahip olabilir 5 Kamu Ýktisadi Kuruluþlarý (KÝK), kâr amacý aðýr basan teþebbüslerdir 80

93 III Aþaðýda boþ býrakýlan yerlere uygun sözcükleri getirerek ifadeyi tamamlayýnýz 1 Adi þirketler, Kanunu na tabidir 2 Kolektif þirketler, þirketleridir 3 Doða koþullarýndan daha çok yararlanan iþletmeler, iþletmeleridir 4 Özel iþletmelerin yatýrým yapmadýðý veya yapamadýðý alanlarda iþletmeleri yatýrým yapar 5 Ýki veya daha fazla kiþinin belli bir amaca ulaþmak için bir araya gelerek kurduklarý þirketler, olarak adlandýrýlýr IV Aþaðýdaki sorularýn doðru seçeneðini iþaretleyiniz 1 Ýþletme sermayelerinin tamamý veya bir kýsmý devlete baðlý olan iþletmeler aþaðýdakilerden hangisidir? A) Özel iþletmeler B) Kamu iþletmeleri C) Yabancý sermayeli iþletmeler D) Tek kiþi iþletmeleri E) Ortaklýk 2 Hukuki yapýlarýna göre iþletmeler sýnýflandýrýldýðýnda aþaðýdakilerden hangisi bu sýnýflandýrmanýn dýþýnda kalýr? A) Tek kiþi iþletmeleri B) Adi þirketler C) Kooperatifler D) Þahýs þirketleri E) Anonim Þirket 3 Ürettikleri mal ve hizmetlere göre iþletmeler kaça ayrýlýr? A) Ýki B) Üç C) Dört D) Beþ E) Altý 4 Aþaðýdakilerden hangisi yabancý sermayeli iþletmeler grubuna girmez? A) Petrol Kanunu na göre kurulan iþletmeler B) Yabancý Sermayeyi Teþvik Kanunu na göre kurulan iþletmeler C) Türk Parasýnýn Kýymetini Koruma Kanunu na göre kurulan iþletmeler D) Ýki ve çok taraflý uluslararasý antlaþmalara göre kurulan iþletmeler E) Borçlar Kanunu na göre kurulan iþletmeler 5 Bir anonim þirketin kurulabilmesi için en az kaç ortaðýn olmasý gerekir? A) Ýki B) Beþ C) Altý D) Yedi E) Sekiz V Aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz 1 Üretilen mal ve hizmet çeþidine göre iþletmeleri sýnýflandýrýnýz 2 Tek kiþi iþletmeleri ile ortaklýklarýn faydalý ve sakýncalý yönlerini sýralayýnýz 3 Dernek ve vakýflarýn topluma saðladýðý katkýlarý açýklayýnýz 4 Özel iþletmelerin özelliklerini sýralayýnýz 5 Kâr amacý güden iþletmeler hakkýnda bilgi veriniz 81

94 Ýþletme türleriyle ilgili ifadeleri kavram haritasýndaki uygun yerlere yerleþtiriniz Tarým iþletmeleri, sanayi iþletmeleri, özel iþletmeler, yabancý sermayeli iþletmeler, hukuksal yönden iþletmeler, amaçlarýna göre iþletmeler, kâr amacý gütmeyen iþletmeler, ortaklýklar, adi þirketler, dernek ve vakýflar, þahýs þirketleri, adi komandit þrket, limitet þirket, sermayesi paylara bölünmüþ komandit þirket ÝÞLETME TÜRLERÝ Ürettikleri mal ve hizmet çeþidine göre iþletmeler Sermaye sahipliðine göre iþletmeler Hizmet iþletmeleri Kamu iþletmeleri Tek kiþi iþletmeleri Kâr amacý güden iþletmeler Ticaret þirketleri Kooperatifler Sermaye þirketleri Kolektif þirket Anonim þirket 82

95 ÝÞLETME TÜRLERÝ ÜNÝTESÝNÝN ÖZ DEÐERLENDÝRME FORMU Ýþletme türleri ünitesinin sonunda neleri, ne kadar öðrendiðinizi deðerlendirebilirsiniz Bunu yapabilmek için aþaðýdaki ölçütlerden size en uygun seçeneði iþaretleyiniz Evet Kýsmen Hayýr Deðerlendirme sonunda Kýsmen veya Hayýr cevaplarýnýz çoðunluktaysa üniteyi tekrar gözden geçirmelisiniz ÖZ DEÐERLENDÝRME DERECELER Evet Kýsmen Hayýr Ýþletmeleri, üretilen mal ve hizmet çeþidine göre sýnýflandýrabilirim Özel iþletmelerin özelliklerini belirtebilirim Kamu iþletmelerinin ekonominin geliþmesi açýsýndan önemini açýklayabilirim Sermayelerine göre iþletmeleri özellikleri açýsýndan karþýlaþtýrabilirim Ortaklýk çeþitlerini sýralayabilirim Kâr amacý güden iþletmelerin özelliklerini açýklayabilirim Kâr amacý gütmeyen iþletmelerin özelliklerini açýklayabilirim Kooperatif kavramýný açýklayabilirim Kamu yararýna çalýþan dernek ve vakýflarý sýralayabilirim Ýþletmeler arasýndaki temel farklýlýklarý belirtebilirim 83

96

97 IV ÜNÝTE ÝÞLETMELERÝN KURULUÞ YERÝ SEÇÝMÝ VE KURULUÞU 1 Ýþletmelerin Kuruluþ Yeri Seçimini Etkileyen Faktörler 2 Ýþletmelerin Kuruluþ Ýþlemleri

98 1 Ýþletmelerin Kuruluþ Yeri Seçimini Etkileyen Faktörler KONUYA BAÞLARKEN Aþaðýdaki Türkiye haritasý incelendiðinde sanayi iþletmelerinden bazýlarýnýn daðýlýmý açýkça görülür Ýþletmelerin bu þekildeki daðýlýmý neye göre oluþmuþtur? Harita üzerinde belirtilen iþletmeler, onlarýn kuruluþuna etki eden faktörlerden hangisiyle iliþkilendirilebilir? Ülkemizde sanayi iþletmelerinin Marmara, Ege, Akdeniz ve Ýç Anadolu Bölgesi nde yoðunlaþmasýnýn sebeplerini iþletmelerin kuruluþunda etki eden faktörler açýsýndan tartýþýnýz? Bir çay iþleme tesisi kurmanýz istense iþletmeyi nerede kuracaðýnýza dair hangi faktörleri dikkate alýrsýnýz? Tartýþýnýz YURDUMUZDA SANAYÝ Rize Kahramanmaraþ Çay Ýþletmelerin kuruluþu pek çok ayrýntýlý çalýþma gerektirir Ýþletmenin faaliyetine baþlayana kadar geçen çalýþma ve araþtýrma sürecine kuruluþ çalýþmalarý denir Ýþletmelerin kuruluþ çalýþmalarý sýrasýnda yapýlan fizibilite (yapýlabilirlik) etüdü büyük küçük bütün iþletmelerin yapmasý gereken çalýþmalardýr Fizibilite etüdü; iþletmelerin kurulmadan önce iþle ilgili yaptýklarý kapsamlý çalýþmalardýr Fizibilite etüdü, ekonomik, teknik, finansal, yasal vb araþtýrmalarý kapsar Ýþletmelerkurulmadan önce ayrýntýlý fizibilite etüdü yapmalýdýr Çünkü iþletme kurulduktan sonra geri dönüþler çok zor ve masraflýdýr Giriþimci, fizibilite çalýþmasýný kendi incelemelerine dayalý olarak basit bir þekilde yapabileceði gibi bu konuda danýþmanlýk hizmeti veren iþletmelerden de yararlanabilir 86

99 Özellikle sanayi iþletmeleri için bu süreç, birçok uzmanýn çalýþtýðý, farklý etütlerin yapýldýðý kapsamlý deðerlendirmelerdir Ýþletmenin kuruluþ yeri seçimi, faaliyetin yapýlacaðý yerin çeþitli seçenekler arasýndan en uygun olanýnýn diðerleriyle karþýlaþtýrýlarak belirlenmesidir Bu belirleme, birim baþýna üretim maliyetinin en az olduðu yer olarak seçilirse iþletmenin kârlýlýðýný olumlu yönde etkileyecek ve diðer iþletmeler karþýsýnda rekabet üstünlüðü saðlayacaktýr BASINDAN Atýl Ýþletme Köylü Kadýn, Erkekler Gurbete Gitmesin Diye 6 Milyon TL lik Fabrika Kuruyor Ýþsizlikten yakýnan gençleri kurtarmak için kollarý sývayan 38 yaþýndaki bir bayan, 6 milyon TL lik süt fabrikasý yatýrýmý için kollarý sývadý Hazine Müsteþarlýðýndan teþvik belgesini alan ve nisanda fabrikanýn temelini atacak olan giriþimci bayan, kuracaðý fabrikada; peynir, yoðurt ve tereyaðý üretecek Ocak 2010 ETKÝNLÝK 1 Yukarýdaki haberden hareketle bu bayanýn iþletme kurmasýndaki nedenleri önem sýrasýna göre sýfýr ile beþ puan arasýnda derecelendiriniz Ýþletme Kurma Sebepleri Puanlama Kâr ve kazanç isteði Miras Baðýmsýz iþ kurma ve yönetme isteði Topluma faydalý iþler yapma isteði Baþka fýrsatlarýn veya imkânlarýn yokluðu Bir varlýk veya projenin iþlenmesi 87

100 Ýþletmelerin kuruluþ yeri seçiminde uðraþ alanlarýnýn dikkate alýnmasý gerekir Ýþletmelerin kurulurken yer seçiminde dikkat etmesi gereken faktörler; türüne, niteliðine ve özelliklerine göre deðiþse de genel olarak þu þekildedir: 1 Ham maddeye yakýnlýk: Üretilecek mal veya hizmetin üretiminde büyük ölçüde kullanýlan girdilere ham madde, daha küçük ölçüde kullanýlan girdilere yardýmcý madde ya da malzeme adý verilir Bazý iþletmeler için ham maddeye yakýn olmak; tazelik, maliyet düþüklüðü veya ham maddenin taþýnmasýnýn güçlüðü gibi nedenlerle öncelikli olarak dikkate alýnýr Maden suyu fabrikalarý bu iþletmelerdendir 2 Taþýma imkânlarýnýn kolaylýðý: Taþýma, bazý iþletmeler için üretim sürecinde önem kazanýr Ham maddelerin iþletmeye taþýnmasýndan üretilen mallarýn tüketiciye ulaþtýrýlmasý gibi aþamalarda ulaþtýrma maliyetleri, ulaþým kolaylýklarý göz önünde tutulmalýdýr Bu anlamda limana, demir yoluna, havalimanýna yakýn olmak veya kavþak noktasýnda bulunmak bazý iþletmeler için önemlidir Örnek olarak rafineri iþletmesi gösterilebilir 3 Pazara yakýnlýk: Pazara yakýnlýk, iþletmelerin kuruluþ yerinin seçiminde dikkate alýnan faktör olmuþtur Genel olarak küçük bir pazar grubuna hitap etmek için kurulan iþletmelerin kuruluþ yerinin pazara dönük olmasý gerektiði söylenebilir Nüfusun yoðun olduðu alanlar pek çok iþletmeyi çeker Çabuk bozulacak mallarý üreten, satýþ sonrasý hizmet gerektiren iþletmeler pazara yönelik iþletmelerdir Bu iþletmeler, kuruluþ yeri seçiminde pazara yakýnlýðý dikkate alýr Pazarýn gelecekteki büyüme imkâný ve rakiplerin durumu da kuruluþ yeri seçimini etkiler Eczaneler, bu iþletmelere örnek olarak verilebilir 88

101 4 Nitelikli iþ gücüne yakýnlýk: Ýþletmenin yerleþimi beceri kazanmýþ, eðitimli ve iþletme amaçlarýna yönelik olarak çalýþan iþ gücü sunumuna büyük ölçüde baðlýdýr Nitelikli iþ gücünün varlýðý, büyüklüðü, becerisi, ücret düzeyleri, sendikalaþma derecesi ve çalýþanlarýn iþe iliþkin tutumlarý, kuruluþ yeri seçiminde önem taþýr Otomobil fabrikasýnda çalýþan kiþiyle pastýrma imalatý yapan kiþiler nitelikli iþ gücü kullanýmýna örnek verilebilir 5 Enerji ve yakýt imkânlarýnýn bulunmasý: Enerji ve yakýt ihtiyacý, iþletmeden iþletmeye farklýlýk gösterir Enerji ve yakýt gereksinimi çok olan iþletmeler, ucuz ve kolay enerji elde edilebilen yerlerde kurulur Bu tür iþletmelere termik santraller örnek verilebilir 6 Su kaynaklarýna yakýnlýk: Her canlý varlýk gibi iþletmeler de suya ihtiyaç duyar Kullanýlacak suyun nicelik ve niteliði, her iþletme için farklý olsa da üretim sürecinde fazlasýyla suya gereksinim duyan iþletmelerin kuruluþ yeri seçiminde önemli olmaktadýr Balýk çiftlikleri bu iþletmelere örnek gösterilebilir 89

102 7 Ýklim koþullarý uygunluðu: Sýcaklýk, yaðýþ, nemlilik, rüzgâr gibi koþullar bazý iþletmeler için önemlidir Bazý durumlarda bir mamul ile ilgili üretim süreçlerinde belirli iklim þartlarýnýn bulunmasý, kuruluþ yeri seçiminde yarar saðlamaktadýr Ayrýca iþ gücü verimliliði ve davranýþlarýný da önemli ölçüde etkilemektedir Soðuk yerlerde faaliyet gösteren bir iþletmenin ýsýtýlmasý için ek harcama yapmak gerekecektir Örneðin, seralar iklim þartlarý uygun olan yerlerde kurulur 8 Atýklarý deðerlendirebilme imkânlarý: Ýþletmeler, nereye kurulurlarsa Ýþletmelerin kuruluþ yeri kurulsunlar atýklarla ilgili önlemleri almak zorundadýr Bu nedenle seçimini etkileyen faktörler belediyelerin ya da devletin bu konuda çalýþma yaptýðý yerler, iþletmeler için hakkýnda ayrýntýlý bilgileri kuruluþ yeri seçiminde etkili olacaktýr coðrafya dersinizdeki ilgili 9 Devlet teþvik ve sýnýrlamalarý: Devlet, iþletmelerin belli yerlerde konulardan bulabilirsiniz kurulmasýný teþvik etmek ya da zorlaþtýrmak için çeþitli önlemler alýr Altyapý yatýrýmlarý, vergi indirimi, istisna veya muafiyetleri, ucuz veya parasýz arsa, küçük sanayi siteleri vb özendirme önlemleri içerisinde düþünülebilir Örneðin, devlet bazý illerde giriþimciliðin geliþmesi için bir takým teþvik tedbirleri almaktadýr 10 Diðer etkenler: Ýþletmenin kuruluþ yerini belirlerken sayýlanlarýn dýþýnda kalan bazý faktörler de vardýr Yerel yönetimlerin koyduðu vergi, resim, harçlar, sosyal ve kültürel koþullar, organize sanayi bölgelerinin varlýðý, serbest bölgelerin varlýðý, uluslararasý ulaþým imkânlarý vb bunlara örnek olarak gösterilebilir ETKÝNLÝK 2 Aþaðýda verilen iþletmelerin kuruluþ yeri seçiminde etkili olan faktörlerden üç tanesini yazýnýz Ýþletme Faktörler Demir - çelik üretimi Lokanta Mobilya maðazasý Cep telefonu üretimi Dondurma satýþý Deterjan üretimi Kâðýt üretimi 90

103 ETKÝNLÝK 3 Ýsmail Bey, özel güvenlik elemaný yetiþtirmek üzere kurs veren bir iþletme kurmayý hedeflemektedir Bu iþletmenin nerede ve nasýl kurulacaðýna dair araþtýrma yaparak sonuçlarýný sýnýfta arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz ETKÝNLÝK 4 Kendinizi bir giriþimci gibi düþününüz Bir salça fabrikasý kurmaya karar verdiniz Kuruluþ yeri seçimi ile ilgili faktörleri deðerlendirerek fabrikayý kuracaðýnýz yeri belirleyiniz Ham madde Faktörler Bu Faktörlerin Gereklilik Nedeni Ulaþtýrma Pazara yakýnlýk Ýþ gücü Enerji ve yakýt Su Ýklim koþullarý Teþvikler (özendirme) Fabrikayý Kuracaðýnýz Yer: 91

104 2 Ýþletmelerin Kuruluþ Ýþlemleri KONUYA BAÞLARKEN Ticaret Odasý, Sosyal Güvenlik Kurumu, Sanayi Odasý gibi kurumlarla ilgili bir araþtýrma yaparak bu tür kurumlarýn görevlerini tartýþýnýz Ýþletmelerin kuruluþ iþlemleri ile ilgili neler biliyorsunuz? Ýþletmelerin nerede kurulacaðýna karar verdikten sonra kuruluþ iþlemleri aþamalarý þunlardýr: 1 Ýþletmenin türüne karar vermek ve iþletmeyi kurmak 2 Ýþ yerinin açýlmasýný saðlamak Her iki aþama da bir dizi çalýþmayý beraberinde getirmektedir Bu bölümde bir iþletmenin kurulmasý için gerekli iþlemlerin yaný sýra ilgili kurum ve kuruluþlarýn iþlevleri üzerinde durulacaktýr ETKÝNLÝK 5 Türkiye genelinde bir yýlda kurulan þirket ve kooperatif sayýsý ye ulaþmýþtýr Yeni kurulan þirketin u Ýstanbul, 4896 sý Ankara, 2795 i Ýzmir ve si de diðer illerde bulunmaktadýr Kurulan toplam þirket ve kooperatifin % 93,4'ü (41550) limitet þirket, % 4,2 si (1881) anonim þirket, % 2,3 ü (1031) kooperatif ve 10 u kolektif þirkettir Bir yýlda kurulan ticaret unvanlý iþ yeri sayýsý olmuþtur Kapanan ticaret unvanlý iþ yerleri sayýsý ise dur TÜÝK haber bülteni ( ) Yukarda verilen bilgilerden hareketle; Ýþletmelerin kuruluþ yerlerini Ýþletmelerin kuruluþ türlerini tartýþýnýz 92

105 PERFORMANS ÖDEVÝ: Ýþletme kuruyoruz Sýnýftaki öðrenciler, bir iþletmenin kuruluþ çalýþmalarýna bizzat katýlarak kendi iþletmelerini kurmak için aþaðýda verilen iþletme türlerinden birini seçer Kuruluþ çalýþmalarý yapýlacak iþletmeler þunlardýr: Tek kiþi iþletmesi Limitet þirket A Tic Arha Araba Kiralama ve Sanayi Ltd Þ D Deso Anonim Þirketi Anonim þirket Kooperatif ÇINAR Konut Yapý Kooperatifi Arda Unlu mamuller Kuracaklarý iþletme ile ilgili olarak ana sözleþme hazýrlamak dâhil bütün iþlemler, temin edilebildiði kadarýyla bizzat ilgili kurumlardan formlar alýnarak hazýrlanýr Temin edilemeyen form veya belgelerin yerine öðrenciler, kendi geliþtirebildikleri formlarý kullanabilirler Böylece bir iþletmenin kurulmasý ve iþ yerinin açýlmasý için gerekli belgeler tamamlanýr Yapýlan çalýþmalar, bir dosyada biriktirilerek öðretmene sunulur Öðretmen, dosyada eksiklik olup olmadýðýný kontrol eder, eksiklik varsa bunlarý düzeltmeleri için öðrencileri yönlendirir Kuruluþ çalýþmalarýný eksiksiz olarak tamamlayan gruplara sýnýfta sunum yaptýrýlýr 21 Yerel yönetimlerle ilgili iþlemler Tacirin sorumlu olduðu kurumlardan biri, açacaðý iþ yerinin baðlý olduðu belediyedir Tacirin belediyeye karþý sorumluluðu, iþ yeri açmaya karar vermesi ile baþlar Tacir, hangi belediye sýnýrlarý içinde bulunuyorsa o belediyeden iþ yeri açma ve çalýþma ruhsatý alarak ticari iþletmesini açar Eðer iþ yerini hafta sonu, tatil veya bayramlarda çalýþtýrmak istiyorsa o zaman hafta sonu ve tatil çalýþma ruhsatý alýr Tacir, iþ yerine asacaðý tabela veya diðer reklam araçlarý için de belediyeye karþý sorumludur Bu sorumluluðunu yerine getirebilmek için ilan ve reklam vergi levhasý almak zorundadýr Eðer iþ yeri kendisine ait ise o zaman emlak vergisi beyannamesi düzenleyerek bununla birlikte çevre ve temizlik vergisini de ödemek zorundadýr tarih, sayýlý Resmî Gazete de yayýmlanarak yürürlüðe giren iþ yeri açma ve çalýþma ruhsatlarýna iliþkin yönetmelik hükümleri gereðince ilgili belediyeden temin edilecek durumuna uygun beyan formunun doldurulmasý gerekmektedir 93

106 Ýþ yeri açmak isteyen tacir, iþ yerinin baðlý bulunduðu belediyesine iþ yeri açma ve çalýþma ruhsatýný almak için müracaat eder Müracaat formuna aþaðýdaki belgeleri ekler: Vergi levhasý Ýþ yeri tapusu veya kira sözleþmesi Çevre temizlik vergisi ödeme makbuzu Sicil tasdiknamesi veya oda sicil kayýt örneði Ýlan ve reklam vergisi kaydý Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi ve imza sirküleri (ticaret þirketleri için) Tacirin müracaatýný inceleyen belediye, müracaatý uygun bulursa iþ yeri açma ve çalýþma ruhsatýný tacire verir Tacir, bu ruhsatý cam çerçeve içinde iþ yerinin görülür bir yerine asmak zorundadýr ETKÝNLÝK 6 Bulunduðunuz belediyeden iþ yeri açma ile ilgili sorumlu bir kiþiyi sýnýfa davet ederek yapýlmasý gereken iþlemleri belgeleriyle birlikte açýklamasýný isteyiniz Yetkili kiþiye soracaðýnýz sorularý daha önceden hazýrlayýnýz 22 Maliye ile ilgili iþlemler Devletlerin kendi temel iþlevlerini yerine getirebilmeleri için duymuþ olduklarý gelir ihtiyacý, verginin ortaya çýkmasýna neden olmuþtur Devletin gelir ve giderlerini vergi kanunlarý çerçevesinde yürüten ve takip eden teþkilat ise Maliye Bakanlýðýdýr Ticari, sýnai, zirai ve mesleki faaliyetleri ile ilgili bir iþ yeri açýp faaliyete baþlayanlarýn bu faaliyetinden dolayý vergi yükümlülüðü ortaya çýkýyorsa Maliye Bakanlýðýna bildirimde bulunma sorumluluðu vardýr Bildirimde bulunmasý gerekenler Vergi Usul Kanunu nun 153 maddesinde þu þekilde belirtilmiþtir: Vergiye tabi ticaret ve sanat erbabý Serbest meslek erbabý Kurumlar vergisi mükellefleri Kolektif ve adi þirket ortaklarýyla komandit þirketlerin komandite ortaklarý Bu kiþilerin vergi dairesine yapmak zorunda olduklarý bildirimler ise þunlardýr: Ýþe baþlama bildirimi MÜKELLEFÝN: Adý Soyadý: Ticaret Ünvaný: Ýþ Yeri Adresi: Takvim Yýlý VERGÝ LEVHASI Vergi Sicil Nu: Baðlý Bulunduðu: Vergi Dairesi: Vergi Türü: Beyan Olunan Matrah Tahakkuk Eden Vergi Tasdik ( Vergi Dairesi ) 94

107 Adres, iþ ve iþ yeri sayýsý deðiþikliklerinin bildirimi Ýþi býrakma bildirimi Ýþe baþlama bildirimine eklenmesi gereken belgeler, bildirimi veren açýsýndan deðiþikler gösterebilir Buna göre: Basit Usulde Mükellefiyet ve Kuruluþta Ýstenen Belgeler Ticari kazanç elde eden mükellefler Gelir Vergisi Kanunu'na göre iki gruba ayrýlýrlar: 1 Esnaf muaflýðýndan yararlanan ve gelir vergisine tabi olmayanlar (Bunlar, GVK 9maddesinde tek tek sayýlmýþtýr): Genel olarak bir iþ yeri açmaksýzýn motorlu vasýta kullanmadan gezici olarak satýþ yapan veya hizmet görenlerdir 2 Esnaf muaflýðýndan yararlanmayan ve gelir vergisine tabi olanlar: Bunlar, aþaðýdaki þartlarý taþýdýklarý süre içerisinde basit usulde vergilendirilir a) Kendi iþinde bilfiil çalýþmasý veya bulunmasý b) Ýþ yeri kira bedelinin belirlenen sýnýrý aþmamasý c) Ýþ hacminin o yýl için belirlenen tutarlarý aþmamasý ve mevzuattaki þartlarý taþýmasý Bu mükellefler iþe baþlama bildirimi ile birlikte; Ýkametgâh ilmühaberi, Nüfus cüzdaný örneði, Kira sözleþmesi veya tapu fotokopisi ile ilgili vergi dairesine baþvurur ETKÝNLÝK 7 Basit usulde vergiye tabi olmanýn genel ve özel þartlarýný araþtýrýnýz Gerçek Usulde Mükellefiyet ve Kuruluþta Ýstenen Belgeler Basit usul koþullarýný taþýmayan gelir vergisi mükelleflerinin ticari kazançlarý, gerçek usule göre tespit edilir Kolektif ortaklýklarda ortaklarýn, adi veya hisseli komandit ortaklýklarda komandite ortaklarýn, ortaklýk kârýndan aldýklarý paylar, þahsi ticari kazanç hükmündedir ve sayýlan þirket ortaklarý gelir vergisi mükellefidir Gerçek usule tabi mükellefler, tutacaklarý defterler yönünden iki sýnýfa ayrýlýrlar: Birinci sýnýf tacirler Ýkinci sýnýf tacirler 95

108 Bu tacirler iþe baþlama bildirimi ile birlikte; Onaylý nüfus cüzdan sureti Resimli ikametgâh belgesi Noter onaylý imza sirküleri Kira sözleþmesi (kendi mülkü ise tapu fotokopisi) ile ilgili vergi dairesine baþvururlar Kurumlar Vergisi Mükellefiyeti ve Kuruluþta Ýstenen Belgeler Kurumlar vergisi mükellefleri; Sermaye þirketleri (anonim þirket, hisseli komandit þirket ve limitet þirketler) ve ayný mahiyetteki yabancý kurumlar, Kooperatifler, Ýktisadi kamu müesseseleri, Dernek ve vakýflara ait iktisadi iþletmeler, Ýþ ortaklýklarý (talep etmeleri durumunda) olarak sýralanýr Bu mükellefler, aþaðýdaki belgelerle ticaret sicil memurluðuna müracaat ederler: Þirket ana sözleþmesinin noter onaylý bir örneði ile ticaret siciline müracaatýna ait belgenin bir örneði Þirketi temsile yetkili müdürün noter onaylý imza sirküleri Þirketi temsile yetkili kiþilerin onaylý nüfus cüzdaný sureti, resimli ikametgâh ilmühaberi Kooperatiflerden (varsa) üst birliðe kayýtlý olduklarýna dair yazý Ýþ yeri ile ilgili yönetim kurulu kararýnýn noter onaylý bir örneði Ýþe baþlamayý bildirme: Gerçek kiþi, tüzel kiþi ayrýmý yapmaksýzýn iþe baþlama bildirimi, iþe baþlama tarihinden itibaren 10 gün içinde ilgili vergi dairesine yapýlmalýdýr 96

109 Gerçek kiþi tacirlerde iþe baþlama bildirimi, tacirin kendisi tarafýndan yapýlabileceði gibi avukatý ya da muhasebe iþlemlerini yürüten SMMM ( serbest muhasebeci mali müþavir ) tarafýndan da yapýlabilir Tüzel kiþi tacirlerde ise iþe baþlama bildirimi, ticaret sicil memuru tarafýndan tescil iþlemi sýrasýnda yapýlýr Baþvuru evraklarýnýn bir sureti ilgili vergi dairesine gönderilir Dolayýsýyla ilgili þirketin iþe baþlamayý bildirme yükümlülüðü yerine getirilmiþ sayýlýr (TTK madde 30) Ücret geliri, menkul sermaye geliri (banka faiz geliri gibi), gayrimenkul sermaye iradý (kira geliri gibi) elde edenler ile zirai faaliyette bulananlarýn iþe baþlamalarýný bildirmelerine gerek yoktur Ýþe baþlama bildirimi veren mükelleflerin iþ yerine vergi yoklama memurlarý gelerek tespit yapar Yaptýklarý tespiti bir tutanak hâline getirerek mükellefle birlikte imza altýna alýrlar ETKÝNLÝK 8 Bulunduðunuz il veya ilçede size en yakýn vergi dairesinden bir görevli davet ederek mükelleflerin vergi dairelerine ve genel olarak mali kurumlara karþý sorumluluklarýnýn neler olduðunu açýklamasýný isteyiniz 23 Sosyal güvenlik kurumlarýna ait iþlemler Sosyal güvenlik, belirli sosyal risklerin ekonomik sonuçlarýna yol açabilecek gelir kayýplarý ve gider artýþlarýna karþý, kiþilerin güvenliklerinin saðlanmasýdýr Sosyal güvenliðin temel fonksiyonlarý þunlardýr: Bireye ekonomik güvence saðlamak Sosyal riskleri önlemek Sosyal devlet ve sosyal adaleti hayata geçirmek 97

110 BÝLGÝ NOTU 2006 yýlý 5502 sayýlý Kanun la ülkemizdeki sosyal güvenlik kurumlarý (BAÐ-KUR, SSK ve Emekli Sandýðý) tek çatý altýnda toplanarak Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) adýný aldý 1 Ekim 2008 de yürürlüðe giren 5510 sayýlý Kanun la Sosyal Sigortalar ve Genel Saðlýk Sigortasý ile BAÐ-KUR da basamaklar kaldýrýldý Ýþverenin SGK ye karþý yükümlülükleri þunlardýr: Sigortalý iþe giriþ bildirgesinin verilmesi Ýþ yeri bildirgesinin verilmesi Ýþ kazasý ve meslek hastalýðýnýn bildirimi Tehlike sýnýf ve derecelerini etkileyebilecek deðiþikliklerin bildirilmesi Aylýk prim ve hizmet belgesinin verilmesi Primlerin ödenmesi Ýþ yeri kayýt ve belgelerinin kurumca istenilmesi üzerine ibrazý (sunulmasý) Ýþ yeri bildirgesinin verilmesi: Ýþ yeri bildirgesinin verilmesi, sigortalý ve kurum yararý dikkate alýnarak belli sürelere baðlanmýþtýr Ýþveren örneði kurumca hazýrlanacak iþ yeri bildirgesini, en geç sigortalý çalýþtýrmaya baþladýðý tarihte kuruma vermekle yükümlüdür Birden fazla iþ yerinin her biri için ayrý iþ yeri bildirgesi düzenlenir Ýþ yeri bildirgesi e-sigorta ile de gönderilir Þirket kuruluþu aþamasýnda, çalýþtýracaðý sigortalý sayýsýný ve bunlarýn iþe baþlama tarihini, ticaret sicili memurluklarýna bildiren iþverenlerin bu bildirimleri, kuruma yapýlmýþ sayýlýr Þirket dýþýndaki iþletmeler, il müdürlüklerine iþ yeri bildiriminde bulunurken aþaðýdaki belgeleri vermekle yükümlüdür: 1 Ýþ yeri bildirgesi 2 Nüfus cüzdaný sureti 3 Ýkametgâh ilmühaberi 4 Ýmza beyannamesi 5 Vergi levhasý 6 Serbest Muhasebeci Mali Müþavirler Odasý belgesi 5510 sayýlý Kanun un 4 üncü maddesi birinci fýkrasýnýn (b) bendine göre: Hizmet akdine baðlý olmaksýzýn kendi adýna ve hesabýna baðýmsýz çalýþanlar, Ticari kazanç veya serbest meslek kazancý nedeniyle gerçek ve basit usulde gelir vergisi mükellefi olanlar, Gelir vergisinden muaf olup esnaf ve sanatkârlar siciline kayýtlý olanlar, 98

111 Kolektif þirketlerin ortaklarý, Limitet þirketlerin ortaklarý, Sermayesi paylara bölünmüþ komandit þirketlerin komandite ortaklarý, Adi komandit þirketlerin komandite ve komanditer ortaklarý, Donatma iþtirakleri ortaklarý, Anonim þirketlerin kurucu veya yönetim kurulu üyesi ortaklarý, Tarýmsal faaliyette bulunanlar sigortalý sayýlýr Ticari kazanç veya serbest meslek kazancý nedeniyle gerçek veya basit usulde gelir vergisi mükellefi olanlarýn sigortalýlýklarý, bu mükellefiyetlerinin baþlangýç tarihi itibarýyla baþlamakta ve bu tarih, vergi dairelerince kuruma bildirilmektedir Gelir vergisinden muaf olanlarýn sigortalýlýklarý, esnaf ve sanatkâr sicil müdürlüklerine tescil tarihi itibarýyla baþlamakta ve bu tarih esnaf ve sanatkâr sicil müdürlüklerince kuruma bildirilmektedir Kanun un (4/b) kapsamýnda bulunan sigortalýlarýn prime esas kazançlarý yürürlükteki asgari ücretin brüt tutarý ile 6,5 katý arasýnda kalmak þartý ile kendileri tarafýndan beyan edilmektedir Sigortalý, yanýnda iþçi çalýþtýrýyorsa yani iþveren ise beyan ettiði kazanç, çalýþtýrdýðý sigortalýlarýn prime esas kazancýnýn en yükseðinden daha az olamayacaktýr Ayrýca tacirler, iþletmelerinde iþçi çalýþtýrmaya baþladýklarý andan itibaren bir ay içerisinde iþ yeri bildirgesi düzenleyerek bölge çalýþma müdürlüðüne müracaat etmek ve iþ yeri sicil numarasý almak zorundadýrlar ETKÝNLÝK 9 Ýþletmede çalýþan kiþilerin Sosyal Güvenlik Kurumuna kayýtlý olmasýnýn sonuçlarýný öðrendiðiniz bilgiler çerçevesinde, iþçi ve iþveren açýsýndan deðerlendirip aþaðýya maddeler hâlinde yazýnýz Ýþçi Ýþveren 24 Meslek kuruluþlarýna üyelik iþlemleri Ayný mesleði icra eden tacir, esnaf ve sanatkârlarýn bir araya gelerek dayanýþma, ortak menfaat, birlik ve beraberlik gibi tek çatý altýnda toplanarak meslek kuruluþlarý olan odalar þeklinde kurumlaþmasý, sorunlarýna ortak çözümler aramasý son derece önemlidir 99

112 Ayný mesleki faaliyette bulunanlarýn ortak amaçlarýný gerçekleþtirmek için aþaðýda örnekleri verilen deðiþik meslek odalarý kurulmuþtur Nu Gerçek veya Tüzel Kiþi Mesleki Kuruluþ Üst Kuruluþ Esnaf ve sanatkârlar (kuaför, manav, kasap, fotoðraf stüdyosu vb) Tacir niteliðine haiz olanlar (esnaf ve sanatkâr faaliyetini aþan, þirket ve süpermarketler vb) Özel kanunla faaliyet gösterenler (muhasebeci, avukat, doktor, mühendis vb) Esnaf ve sanatkârlar odasý Ticaret odalarý veya sanayi odalarý Baro, tabipler odasý, mühendisler odasý Türkiye Esnaf ve Sanatkârlarý Konfedarasyonu Türkiye Odalar ve Borsalar Birliði Türkiye Barolar Birliði, Türk Tabipleri Birliði vb Hangi mesleki faaliyetin tacir niteliðine haiz olduðu Türkiye Cumhuriyeti Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý tarafýndan her yýl belirlenmektedir Odalara kayýt iþlemi, yasal zorunluluktan kaynaklanmaktadýr Üye olabilmek için birtakým bürokratik iþlemlerin yerine getirilmesi, üyelik aidatlarýnýn zamanýnda ilgili odaya yatýrýlmasý gerekmektedir Gerçek veya tüzel kiþi iþletmelerinin kendi meslekleri ile ilgili meslek odasýna üye olabilmesi için yapmasý gereken iþlemler þunlardýr: a)tescil ilanýnýn yayýnlandýðý Ticaret Sicili Gazetesi nin aslý veya onaylý bir sureti ya da ticaret sicili tasdiknamesinin bir örneði b) Noterlik tarafýndan imza sirküleri c) Onaylý ve fotoðraflý nüfus cüzdaný örneði ç) Odalarca gerekli görülecek diðer belgeler Ticaretin etki alaný çok geniþtir, bu nedenle ticari iþletmelerin üçüncü kiþiler tarafýndan bilinmesi gereken bilgilerin ( ticaret unvaný, adres, faaliyet konusu vb ) tescil edilmesi gerekir Tescil iþlemi, iþ yerinin bulunduðu yerin ticaret sicil memurluðu tarafýndan yapýlýr Ticaret siciline kayýt yaptýran tacirler, ticaret odasý kayýt beyannamesini doldurarak ticaret odasýna kayýt yaptýrmak için baþvururlar Ticaret odasý, baþvuruyu inceleyerek tacirin ticaret odasýna kaydýný yapar 100

113 Her tacir, bulunduðu yerin ticaret odasýna kaydolmak zorundadýr Sanayi odasýna kaydolan tacirler, ayrýca ticaret odalarýna kaydolmak zorunda deðildirler Ancak ürünlerini satmak için satýþ yeri açan sanayicilerin ticaret odalarýna kaydolmalarý gerekir Odalara üye olanlar, odanýn hizmetlerinden yararlanma, odanýn genel kuruluna katýlma, yönetim ve denetim kurullarýna seçilme haklarýna sahiptirler ETKÝNLÝK 10 TÝCARET ODASININ GÖREVLERÝ Meslek ahlakýný, disiplini ve dayanýþmayý korumak ve geliþtirmek, ticaret ve sanayinin kamu yararýna uygun olarak geliþmesine çalýþmak Ticaret ve sanayiyi ilgilendiren bilgi ve haberleri derleyerek ilgililere ulaþtýrmak, ilgili kanunlar çerçevesinde resmî makamlarca istenecek bilgileri vermek ve özellikle üyelerinin mesleklerini icrada ihtiyaç duyabilecekleri her çeþit bilgiyi, baþvurularý durumunda kendilerine vermek Ticaret ve sanayiye ait her türlü incelemeleri yapmak, bölgeleri içindeki iktisadi, ticari ve sýnai faaliyetlere ait endeks ve istatistikleri tutmak, baþlýca maddelerin piyasa fiyatlarýný takip ve kayýt etmek ve bunlarý uygun vasýtalarla yaymak Üyelerinin ihtiyacý olan belgeleri vermek ve bunlara iliþkin gerekli hizmetleri yapmak Yurt içi fuarlar konusunda yapýlacak müracaatlarý deðerlendirip Türkiye Odalar ve Borsalar Birliðine teklifte bulunmak Üyeleri hakkýndaki tüketici þikâyetlerini incelemek ve kuruluþ amaçlarý doðrultusunda diðer faaliyetlerde bulunmak Yukarýda ticaret odalarýnýn bazý görevleri verilmiþtir Verilen bu bilgilerden hareketle tacirlerin odalara kayýt olma gerekliliklerini maddeler hâlinde sýralayýnýz ETKÝNLÝK 11 Bulunduðunuz il veya ilçede esnaf odalarý baþkaný veya ticaret odasý baþkanýný sýnýfa davet ederek; a Odalarýn tüccarlara saðladýðý katkýlar, b Kuruluþ iþlemleri sýrasýnda odada yapýlmasý gereken iþlemler, c Tüccarlarýn sorunlarý hakkýnda bilgi alýnýz 101

114 HAYATIN ÝÇÝNDEN HAYATI ÇARESÝZLÝKLERLE DOLU BÝR ADAMIN ÖYKÜSÜ 7 yaþýnda babasýný kaybetti ve yetim kaldý 8 yaþýnda okuldan alýndý ve köyde yaþadý 10 yaþýnda yüzü kanlar içinde kalacak þekilde, yeni okulundaki hocasýndan dayak yedi 17 yaþýnda hayalindeki okulun istediði bölümü için gerekli not ortalamasýný tutturamadý 24 yaþýnda tutuklandý, günlerce sorguya çekildi ve iki ay tek baþýna bir hücrede hapis yattý 25 yaþýnda sürgüne gönderildi 30 yaþýnda kendisi baþka þehirleri düþman elinden kurtarmaya çalýþýrken doðduðu þehir düþmanlarýn eline geçti 30 yaþýnda amiri onu, kendisinden uzaklaþtýrmak için onun baþka göreve atanmasýný saðladý Yeni görevinde fiilen iþsiz býrakýldý Aylarca boþ kaldý 37 yaþýnda komutan olarak yeni atandýðý ordu daðýtýldý 38 yaþýnda Savunma Bakaný tarafýndan görevinden atýldý 38 yaþýnda kendisi için tutuklama kararý çýkarýldý 39 yaþýnda idam cezasýna çarptýrýldý Sonra ne mi oldu? 42 yaþýnda Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaþkaný oldu! Okuduðunuz öykü efsanevi lider Mustafa Kemal Atatürk e aittir Þimdi düþünün, sizin baþarýlý olmanýzý engelleyen ama Atatürk'ün karþýsýna çýkmamýþ bir engel var mý? Baþarýnýzýn önündeki engel ne? Kiþisel sorunlar, büyük baþarýlarýn önünde engel deðildir Mustafa Kemal, kiþisel kurtuluþ savaþý ile ülkeyi kurtarma savaþýný birlikte götürebilmiþti Bilinen bir deðiþle ona Para yok dediler, Bulunur dedi, Düþman çok dediler, Yenilir dedi Sonunda tüm dedikleri oldu Gençliðe Hitabesi nde niçin Vazifeye atýlmak için içinde bulunduðun þartlarýn imkân ve þerâitini düþünmeyeceksin dediðini sanýrým daha iyi anladýnýz Atatürk, baþlangýçta tek kiþiydi Her þey, bir insanla baþladý Her þey, bir insanýn beyninde baþladý Sonra diðer insanlarýn katýlýmý ile büyüdü Amaçlanan sonucun elde edilmesi ile baþarýya ulaþýldý Mümin SEKMAN Ýnsan Ýsterse Azmin Zaferi Öyküleri 2 ( Kýsmen alýnmýþtýr ) 102

115 ÖLÇME VE DEÐERLENDÝRME I Aþaðýdaki noktalý yerlere verilen sözcüklerden uygun olanýný yazýnýz SGK Vergi dairesi Kuruluþ yeri faktörü Belediye Kuruluþ çalýþmalarý Oda Muhtarlýk SSK, BAÐ-KUR ve Emekli Sandýðýnýn birleþmesiyle oluþan kurum Ýþletmelerin ilan ve reklam vergisini yatýrdýklarý kurum Ýþletmelerin mükellef olarak iþlerini yapan kurum Üretim ve pazarlama faaliyetlerine üstünlük saðlayan her þey Meslek kuruluþlarýnýn genel adý Ýþletme kurma düþüncesiyle baþlayýp iþletmenin faaliyetine baþladýðý ana kadar olan araþtýrma süreci II Aþaðýdaki cümlelerin karþýsýna yargýlar doðru ise (D), yanlýþ ise (Y) yazýnýz D Y 1 Ýþ yeri açma ve çalýþma ruhsatý ilgili belediyeden alýnýr 2 Sanayi odasýna kaydolan tacir, ticaret odasýna kaydolmak zorunda deðildir 3 Kurumlar vergisi mükellefleri, maliyeye iþ yeri açma bildiriminde bulunmazlar 4 Ýþletmelerin kuruluþ yeri seçimi, iþletmelerin faaliyetlerini yapacaðý yerin belirlenmesidir 5 Ýþ yerini kapatan iþveren bunu SGK ye bildirmek zorunda deðildir 103

116 III Aþaðýda boþ býrakýlan yerlere uygun sözcükleri getirerek ifadeyi tamamlayýnýz 1 Çabuk bozulan mallarý üreten iþletmeler, ý dikkate alýr 2 Tüzel kiþi tacirlerde iþe baþlama bildirimi, tarafýndan tescil iþlemiyle yapýlýr 3 Ýþletmeler, iþçi çalýþtýrmaya baþladýklarý andan itibaren Müdürlüðüne müracaat eder 4 dayanýþmayý saðlamak, iþ hayatýna yön vermek amacýyla kurulmuþtur 5 Devlet, iþletmelerin kuruluþ yeri seçimine ile etki eder IV Aþaðýdaki sorularýn doðru seçeneðini iþaretleyiniz 1 Kuruluþ yeri seçimi çalýþmalarý aþaðýdakilerin hangisinde daha kapsamlýdýr? A) Hizmet B) Ticaret C) Sanayi D) Tarým E) Kooperatif 2 Aþaðýdakilerden hangisi kuruluþ yeri faktörlerinden ulaþtýrma ile ilgili deðildir? A) Demir yolu B) Hava yolu C) Kara yolu D) Kargo E) Deniz yolu 3 Vergi levhasý aþaðýdakilerin hangisinden alýnýr? A) Belediye B) Ticaret Odasý C) Vergi Dairesi D) Sosyal Güvenlik Kurumu E) Kaymakam 4 Aþaðýdaki tüzel kiþi iþletmelerin hangisinde ticaret siciline baþvuru iþe baþlama bildirimi yerine geçmez? A) Limitet þirket B) Anonim þirket C) Kolektif þirket D) Kooperatif E) Dernek ve vakýflara ait iþletmeler 104

117 5 Aþaðýdakilerden hangisi 5510 sayýlý Kanun ile sigortalý sayýlmamýþtýr? A) Limitet þirket ortaklarý B) Anonim þirket ortaklarý C) Kolektif þirket ortaklarý D) Basit usulde vergi mükellefleri E) Tarýmsal faaliyette bulunanlar V Aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz 1 Devlet teþviklerinin iþletme açýsýndan olumlu ve olumsuz yönleri nelerdir? 2 Kuruluþ yeri seçimi ile iþletmenin faaliyeti arasýndaki iliþkiyi açýklayýnýz 3 Ýþletmelerin kuruluþ yeri seçimini pazar faktörü açýsýndan deðerlendiriniz 4 Hangi tüzel kiþi iþletmeleri, vergilendirme açýsýndan gerçek kiþi iþletmeleri gibi deðerlendirilir? 5 Sosyal Güvenlik Kurumunu iþçi ve iþveren açýsýndan deðerlendiriniz 6 Kuruluþ iþlemlerinin kolaylaþtýrýlmasýný iþletmeler açýsýndan deðerlendiriniz 105

118 Aþaðýdaki kavramlar; bulmacada yatay, dikey, çapraz ve tersten verilmiþtir Bunlarý bularak iþaretleyiniz VERGÝ LEVHASI, HAM MADDE, ÝÞE BAÞLAMA, SANAYÝ ODASI, PRÝM, SGK, GELÝR VERGÝSÝ, ULAÞTIRMA, ÝÞ GÜCÜ, TEÞVÝK, BELEDÝYE, TÝCARET SÝCÝLÝ, MÜKELLEF, SERBEST BÖLGE, FUAR, KURULUÞ YERÝ, TÝCARET ODASI V E R G Ý L E V H A S I P M Ý Ý R E Y Þ U L U R U K B R L Þ R E C F J M O B E L E D Ý Y E G A K F B V R G Ý S Ý C M Ý B Ý G R U R F A S L A Ý M A S A S A N A Y Ý O D A S I F I M Þ B G A R U L A Þ T I R M A U L E H K V Ý K L E Þ Ý G Ý C Ü A D M Ý Z L O R F E L L E K Ü M D A V Ý S A K Þ L U Y R Ý M A A H Þ Ý C Ü M Ý K T Þ K Ý V L M B E Ý Þ G Ü C Ü F R U A K M M A T S E R B E S T B Ö L G E A I T Ý C A R E T O D A S I T H Ý G E L Ý R V E R G Ý S Ý G 106

119 ÝÞLETMELERÝN KURULUÞ YERÝ SEÇÝMÝ VE KURULUÞU ÜNÝTESÝNÝN ÖZ DEÐERLENDÝRME FORMU Ýþletmelerin kuruluþ yeri seçimi ve kuruluþu ünitesinin sonunda neleri, ne kadar öðrendiðinizi deðerlendirebilirsiniz Bunu yapabilmek için aþaðýdaki ölçütlerden size en uygun seçeneði iþaretleyiniz Evet Kýsmen Hayýr Deðerlendirme sonunda Kýsmen veya Hayýr cevaplarýnýz çoðunluktaysa üniteyi tekrar gözden geçirmelisiniz ÖZ DEÐERLENDÝRME D E R E C E L E R Evet Kýsmen Hayýr Ýþletmelerin kuruluþ yeri seçimine etki eden faktörleri açýklayabilirim Ýþletmelerin kuruluþunda yerel yönetim iþlemlerini sýralayabilirim Ýþletmelerin kuruluþunda maliye ile ilgili iþlemleri sýralayabilirim Ýþletmelerin kuruluþunda sosyal güvenlik kurumlarýna ait iþlemleri sýralayabilirim Ýþletmelerin meslek kuruluþlarýna üye olmasýnýn gerekliliðini açýklayabilirim 107

120

121 V ÜNÝTE ÝÞLETMELERÝN FONKSÝYONLARI 1 Yönetim 4 Üretim ve Ahilik 2 Finansman 5 Ýnsan Kaynaklarý 3 Pazarlama 6 ARGE

122 ÝÞLETMELERÝN FONKSÝYONLARI Ýþletmelerin fonksiyonlarýnýn sýnýflandýrýlmasýna iliþkin çeþitli yaklaþýmlar bulunmaktadýr Ýþletmeler, genel olarak sýnýflandýrýldýðýnda altý fonksiyon ile karþýlaþmak mümkündür Bazý araþtýrmacýlar, stok yönetimi, satýn alma, muhasebe, halkla iliþkiler, kalite yönetimi veya dýþ ticaret gibi fonksiyonlarýn da bulunduðunu ifade etseler de burada tüm iþletmeler için geçerli ve gerekli olabilecek fonksiyonlarý ele alýnmýþtýr Pazarlama Finansman Üretim Yönetim Ýnsan Kaynaklarý ARGE 110

123 1 Yönetim KONUYA BAÞLARKEN Geri kalmýþ ülke yoktur, kötü yönetilen ülke vardýr sözünü tartýþýnýz Ekonomi yönetimi, yerel yönetim, iþletme yönetimi ve okul yönetimi birbirinden farklý özellikler göstermektedir Bu farklýlýklarý yapýlan iþler ve yöneticilerin özellikleri açýsýndan tartýþýnýz Ýþletmelerin baþarýsý için yönetimden kaynaklanan olumlu ve olumsuz hususlar neler olabilir? Görüþlerinizi arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Ýnsanlýðýn var olduðu günden bugüne yönetim vardýr Örneðin; okullarýn, ülkelerin, belediyelerin veya bir maðazanýn yönetimi gibi Hayatýmýzýn her alanýnda önemli bir yere sahip olan yönetim; bir amaca ulaþmak için yapýlan çalýþmalarýn düzenlenmesidir Yönetim kavramýnýn tanýmý farklý þekillerde yapýlabilir En çok kabul gören tanýmý ile yönetim, belirli amaçlara ulaþmak için yapýlmasý gereken iþlerin planlanmasý, bu plana uygun bir organizasyon yapýsýnýn oluþturulmasý, planlanan iþlerin yürütülmesi, gerekli koordinasyonun saðlanmasý ve sonuçlarýn denetlenmesi sürecidir Bir baþka deyiþle iþletmenin belirli amaçlara ulaþabilmesi için üretim faktörlerinin etkili ve verimli kullanýlmasýdýr Yönetim, iþletmeler için son derece önemli bir fonksiyondur Diðer tüm fonksiyonlarýn baþarýlý bir þekilde yerine getirilmesi yönetim fonksiyonunun baþarýsýna baðlýdýr Ýyi yönetilen bir iþletme, karþý karþýya kalabileceði pek çok sorunu iyi yönetim sayesinde kolaylýkla aþabilirken iyi yönetilemeyen iþletme ise sorunlarý aþmada güçlük yaþayabilir Büyük veya küçük, birbirine benzeyen ya da farklý özelliklerdeki bütün iþletmelerin devamlýlýðýný saðlayabilmesi için etkin yönetilmeye ihtiyacý vardýr ETKÝNLÝK 1 Sigorta iþletmesi, otel, lüle taþý iþletmesi, güzellik merkezi, un fabrikasý, süt mamülleri üreten fabrika, traktör, tekstil ve þeker fabrikalarý vb farklý sektörlerde, büyüklük ve niteliklerdeki iþletmelerin nasýl ve kimler tarafýndan yönetildiðini hiç düþündünüz mü? Bu iþletmelerde yönetilenler sadece insanlar mýdýr? Ýþletmenin etkin yönetilmesinden ne anlýyorsunuz? Düþüncelerinizi özetleyiniz 111

124 Kalite Þirketinin Yönetim Kurulu Baþkaný Oðuz Bey, iþletmesini oðullarýyla ETKÝNLÝK yönetiyordu Oðuz Bey in ölümünden sonra iki kardeþ þirketi paylaþarak yollarýný ayýrmaya 2 karar verdiler Büyük kardeþ, Kalite adýný verdiði þirkette; küçük kardeþ ise Vizyon isimli þirketinde yönetimin baþýna geçti Her ikisi de gýda ve toptancýlýk üzerine faaliyet göstermekteydi Büyük kardeþin baþýnda olduðu Kalite Þirketi, babasýndan görmüþ olduðu yönetim þeklini devam ettirirken Vizyon Þirketini yöneten küçük kardeþ, modern yönetim þeklini benimseyip iþletmesinin devamý için planlama ve organizasyonlar yaptý Etkin, verimli, çalýþma alanýna uygun yönetim ve denetim fonksiyonlarýný yerine getirdi Finans yönetimi konusunda uzman kiþilerden danýþmanlýk aldý Personelinin motivasyonunu artýrmak için onlara primler verdi Çalýþanlarýna seminerler verdirip onlarý bilgilendirdi Günlük deðiþim ve ihtiyaçlarý göz önünde bulundurarak þirketin devamlýlýðýný saðladý Küçük kardeþ, ofisinde otururken telefonu çaldý; telefondaki kiþi aðabeyi idi Aðabey, küçük kardeþine þirketinin iflas etme aþamasýnda olduðunu söyledi Þirketin batmamasý için kardeþinden yardým istedi Küçük kardeþ, babadan kalma þirketin batmamasý için kendi iþletmesinde benimsediði yönetim sistemini aðabeyinin þirketinde de uygulayarak onu iflastan kurtardý Etkinlikten hareketle aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz 1 Okuduðunuz parçadaki iþletme yönetim þekillerinin niteliðini tartýþýnýz 2 Kalite Þirketinin iflasýn eþiðine gelme nedenleri nelerdir? 3 Vizyon Þirketinin yönetim þekli, þirketin baþarýsýný ne yönde etkilemiþtir? 4 Çevrenizde okuma metnindekilere benzer iþletmeler var mý? Bu þirketlerden baþarýlý olanlarýn baþarý nedenlerini, baþarýsýz olanlarýn ise neden baþarýsýz olduklarýný sýnýfta tartýþýnýz a Yönetim Türleri Süreci iþleten gruplar açýsýndan yönetim üçe ayrýlýr: Ailesel yönetim: Bir iþletme yönetiminde sahipliðin temel politik karar organlarý ve hiyerarþik yapýnýn önemli bir kýsmýnýn belli bir ailenin üyelerinden oluþmasý hâlinde ailesel yönetim söz konusudur Bu yönetim þeklinin en önemli özelliði, üst yönetim kademelerinin belirli aile bireylerine veya akrabalara açýk olmasýdýr Siyasal Yönetim: Ýþletme sahipliðinin temel politik karar organlarý ve önemli yönetim kademelerinin belirli siyasal eðilim ve iliþkilere sahip kiþiler tarafýndan doldurulmasý durumunda siyasal yönetimden söz etmek 112

125 mümkündür Bu yönetim türünde yönetim konusunda eðitilmiþ kiþileri çalýþtýrma imkâný var olmakla beraber siyasal düþünce ve amaçlar yönetim kademelerine giriþi etkilemektedir Profesyonel yönetim: Temel politik karar organlarý ve hiyerarþik yapýdaki diðer bütün kademelerde belirli bir aileye veya siyasal eðilime baðlýlýktan çok, uzmanlýk ve yetenek esasýna göre seçilen kiþiler tarafýndan doldurulmasý hâlinde profesyonel yönetimden söz edilmektedir Profesyonel yönetim, yönetim iþinin bir meslek olarak algýlanmasýyla ilgilidir Ailesel, siyasal ve profesyonel yönetim olarak bu üç yönetim türü birbirinden kesin sýnýrlarla ayrýlmýþ deðildir Bunlarýn üçü bir arada bulunabilir; ama önemli olan ekonomik geliþmeye paralel olarak bu türlerin etkinlik ve yaygýnlýk derecelerinin deðiþmesidir Bu deðiþim, profesyonel yönetimin önem ve yaygýnlýðýnýn artmasý yönünde olmaktadýr b Yönetim Teorileri Yönetim teorileri genel olarak dört aþamada ele alýnýr: 1 Klasik yönetim teorileri 2 Neo-klasik yönetim teorisi 3 Modern yönetim teorisi 4 Postmodern yönetim teorisi Klasik yönetim teorisi: Klasik düþüncenin temel varsayýmlarý önceden belirlenmiþ ilke ve kurallara göre organizasyonun týpký bir makine gibi iþletilmesi üzerine kurulmuþtur Klasik yönetim teorilerinde etkinlik ve verimliliðin artýrýlmasý için hangi ilkelere uyulmasý gerektiði araþtýrýlmýþtýr Bu yönetim þeklinde insan ikinci plandadýr Verimlilik ve üretim artýþý makine ve teknik süreçlerle saðlanmaya çalýþýlmýþtýr Neo-Klasik (davranýþsal) yönetim teorisi: Neo-klasik teorinin en önemli özelliði, klasik teorinin eksik býraktýðý yönü yani insan unsurunu ele almasýdýr Neo-klasik teorinin ana fikri, bir organizasyon yapýsý içinde çalýþan insan unsurunu anlamak, onun yeteneklerinden yararlanmak, yapý ile insan davranýþlarý arasýndaki iliþkileri incelemek, organizasyon içinde ortaya çýkan sosyal gruplarý ve özellikleri tanýmlamaktýr Teori; insan özellikleri yanýnda davranýþlar, motivasyon, kararlara katýlma ve tatmin gibi kavramlar üzerinde durmuþtur Modern yönetim teorisi: II Dünya Savaþý ndan itibaren yönetim konularýnýn ele alýnýþýnda yeni bir yaklaþým hâkim olmaya baþlamýþtýr Sistem yaklaþýmý olarak bilinen bu yeni düþünce tarzý yukarýda da belirtildiði gibi Biyolog V Bertalanff (Bertalanf) ýn 1920 lerden itibaren baþlattýðý Genel Sistem Teorisi nden kaynaklanmaktadýr Düþünürün 1972 yýlýndan ölümüne dek iþletmede sürdürdüðü bu yaklaþým, her türlü sisteme uygulanabilecek genel ilke ve prensipleri bulmayý ve geliþtirmeyi amaçlayan disiplinler arasý matematiksel bir çalýþma alanýdýr Bu yaklaþýmla olaylarý yalnýz bir açýdan, baþka olay ve çevre þartlarýndan kopuk olarak incelemek yerine her olayý belirli bir çerçeve içinde baþkalarýyla iliþkili olarak incelemenin olaylarý anlama, tahmin etme ve kontrol etme açýsýndan daha etkin olduðu ileri sürülmüþtür 113

126 Postmodern yönetim teorisi: Son yýllarda iþletme yönetiminde, modern teorinin temeli üzerine kurulan postmodern yönetim teorisi hâkim olmaya baþlamýþtýr Dýþ kaynaklardan yararlanmayý, çekirdek yeteneklere odaklanmayý, çalýþanlarýn güçlendirilmesini, daha basit ve yalýn organizasyon anlayýþýný, hatalarýn en aza indirilmesini, sýfýr hiyerarþi ve baþka iþletmelerin kýyaslanmasýný içeren bu teori hâlâ geçerli olan teoridir ETKÝNLÝK 3 Yönetimle ilgili bilgi ve teorilerin neden bir sürece baðlý olarak geliþim gösterdiðini tartýþýnýz Geliþimlerin dönemsel olarak hangi nedenlerle ortaya çýktýðýný deðerlendiriniz Yönetim teorileriyle baðlantýsý olan yönetici konusu I ünitede verilmiþtir c Yönetim Fonksiyonlarý Yönetim, bir süreç olarak ele alýndýðýnda bu sürecin gerçekleþmesi için bazý fonksiyonlarýn yerine getirilmesi gerekir Ýþletmelerde yönetim fonksiyonlarýný etkin ve verimli bir þekilde yerine getirmekle yükümlü olanlar bütün iþletme çalýþanlarýdýr Aþaðýda sýralanan fonksiyonlarýn tam anlamýyla yerine getirilmesi yönetici, çalýþan ve iþletme sahibinin vizyonu ile mümkündür Yönetim fonksiyonlarý aþaðýdaki gibi sýralanabilir: Planlama Organizasyon Yürütme Koordinasyon Denetim Planlama Organizasyon Yürütme Denetim Koordinasyon 114

127 Planlama: Ýþletmenin gelecekte ne yapacaðý ile ilgili kararlarýn önceden belirlenme sürecidir Planlama, nelerin, nasýl, nerede, ne zaman ve ne kadar maliyetle yapýlacaðý sorularýna cevap bulma çalýþmalarýdýr Planlamanýn özellikleri aþaðýdaki gibi sýralanabilir: Ýþletme için en uygun olanýn seçilmesidir Bir karar sürecidir Geleceðe dönüktür Çevre koþullarýna ve zamana göre deðiþikliðe uðrar Planlama yapmanýn iþletmelere saðlayacaðý faydalar þunlardýr: Planlama dikkatleri amaca ve bunun gerçekleþtirilmesine yöneltir Yöneticinin ileriyi görme yeteneðini geliþtirir Kaynaklarýn daha verimli kullanýlmasýný saðlar Denetim için gerekli olan standartlarý belirler Deðiþikliklere karþý hazýrlýklý olma imkâný saðlar ETKÝNLÝK 4 Aþaðýda verilen yargýlarý iyi bir planýn taþýmasý gereken özellikler yönünden deðerlendirerek karþýlarýna Doðru ya da Yanlýþ yazýnýz Plan; açýk, anlaþýlýr ve geçerli bir amaca yönelik olmalýdýr Deðiþtirilmez katý kurallara göre yapýlmalýdýr Ýleriye yönelik olarak hazýrlanmalýdýr Ekonomik olmalýdýr Planlama tahmine dayalý olmalýdýr ETKÝNLÝK 5 Bir iþletme, satýþlarýný gelecek yýl % 30 artýrmayý hedeflemektedir Bu iþletme, hedefine ulaþmak için hangi planlarý yapmalýdýr? Aþaðýda iki plan örneði verilmiþtir Siz de boþluk býrakýlan yerlere iþletme için yapýlabilecek planlarý yazýnýz Ýþletmenin satýþlarýný % 30 artýrabilmesi için: 1 Dýþ ticarete yönelmesi gerekir 2 Reklam yapmasý gerekir Organizasyon: Beþeri ve maddi faktörlerin iþletmenin amacýný etkili ve verimli bir þekilde gerçekleþtirmek üzere düzenlenmesi, yapýlan planlara uygun bir organizasyon yapýsýnýn oluþturulmasýdýr 115

128 Çalýþanlarýn yapacaklarý iþlerin ayrýntýlarý, yetki ve sorumluluklarýnýn belirlenmesi, kimin kimden emir alýp kime karþý sorumlu olacaðýnýn saptanmasý, hangi araç-gereç ve makineyi nerede kullanacaklarýnýn belirlenmesi vb bütün düzenlemeler organizasyon kavramý kapsamýndadýr ETKÝNLÝK 6 Bir iþletmede iki kiþinin yapabileceði bir iþi üç kiþinin yapmasý ne gibi sorunlara yol açabilir? Tartýþýnýz Yürütme: Yürütme, planlar yapýlýp organizasyon yapýsý oluþturularak iþlerin gereðine göre kiþiler görevlendirildikten sonra bu organizasyonun ortak amaç doðrultusunda harekete geçirilmesidir Yürütme süreci baþlýca þu görevleri kapsar: Açýk seçik ve tam olarak astlarýn yeteneklerine göre yapabilecekleri emir ve talimatlar verme Astlarýn daha verimli hareket edebilmesi için devamlý onlarý eðitme Çalýþanlarý motive etme Disiplin saðlama ve baþarýlý çalýþanlarý ödüllendirme Etkili bir iletiþim sistemi kurma ETKÝNLÝK 7 Bir kimya fabrikasýnda ustabaþý olarak görev yapan Ahmet Usta, ambalaj bölümünde çalýþan Þükran Haným a sert bir þekilde: - Bir daha çalýþýrken müzik dinlediðini görürsem seni iþten atarým! diye baðýrdý Þükran Haným: - Ama iþimi yapýyorum, üstelik müzik dinlemek beni motive ediyor, böyle kendimi daha rahat hissediyorum, diye cevap verdi Bunun üzerine Ahmet Usta hiddetlenerek: - Derhâl muhasebeye git, kovuldun! diye baðýrdý Kendini rahat hissediyormuþ Otel mi burasý be diye ekledi Olayý seyredenleri de azarlayarak: - Ýþinize baksanýza be tembel adamlar! diye uyardý Bu olayda; a Þükran Haným, Ahmet Usta ya yani amirine karþý davranýþýnda haklý mýdýr? b Çalýþanlar amirlerine görüþ veya düþüncelerini doðrudan iletmeli midir? c Ahmet Usta nýn çalýþanýna yaklaþýmý doðru mudur? ç Ahmet Usta nýn yerinde olsaydýnýz ne yapardýnýz? d Þükran Haným ýn yerinde olsaydýnýz Ahmet Usta ilk kez baðýrdýðýnda ne cevap verirdiniz? Sýnýfta arkadaþlarýnýzla birlikte olayý yorumlayýnýz 116

129 Koordinasyon: Çalýþmayý kolaylaþtýrmak ve baþarýyý saðlamak için bir organizasyonun bütün faaliyetlerinin uyumlu hâle getirilmesidir Ýþletmenin bütünlüðü ve varlýðýný devam ettirebilmesi adýna etkili bir koordinasyon gereklidir Etkili bir koordinasyon için göz önünde tutulmasý gereken ilkeler þunlardýr: Ýlgili ve sorumlu kiþilerle direkt olarak iliþkilerin saðlanmasý Çalýþanlarýn koordinasyona hazýr hâle getirilmesi Yönetim sürecinin baþlangýcýndan itibaren koordinasyona önem verilmesi Bir durumla ilgili tüm etkenlerin ve yönlerin dikkate alýnmasý Ýyi düzenlenmiþ haberleþme yöntemleri kullanýlmasý Personelin kendi aralarýnda gönüllü iþ birliðinin teþvik edilmesi Denetim: Planda belirlenen amaç ve hedeflere ulaþýlýp ulaþýlmadýðý veya ne ölçüde ulaþýldýðýný araþtýrmaktýr Böylece denetim ile diðer fonksiyonlarýn neleri, nasýl ve ne ölçüde baþardýðý araþtýrýlýp belirlenir Denetim bir çeþit geri bilgi akýþý veya geri besleme temeline dayanýr Ýþletme açýsýndan denetim fonksiyonu aþaðýdaki iþlemleri kapsar: Ýþlem ve kalitede standartlaþmayý saðlamak Örgütün varlýklarýný israftan korumak Devredilen yetkinin kontrolünü saðlamak Ýþte baþarýyý deðerlendirmek Hatalarýn düzeltilmesini saðlamak 117

130 ETKÝNLÝK 8 Bir yaratýcý drama çalýþmasý yapmak üzere sýnýftan kura ile üç arkadaþ belirlenir Yönetici, çalýþan ve patron rolünü oynayacak olan öðrenciler, aþaðýdaki konuþmalarý okuyup devamýný rollerine uygun doðaçlama sürdüreceklerdir Yönetici: - Ýþletme içine cep telefonu ile girilmeyeceðini bilmiyor musun? Kaç sefer söyledik, uyardýk hatta cezalar verdik Artýk yeter be Senin üç günlük yevmiyeni kesiyorum Bir daha olmasýn! Çalýþan: - Benimle uðraþma Git baþýmdan Sen yenisin galiba buralarda Yönetici: - Ne demek istiyorsun sen terbiyesiz Cezan 10 güne çýktý Çalýþan: - Allah Allah Baþka! Yönetici: - Derhâl iþlemlerini baþlatýyorum Kovuldun! Yarým saat sonra patron: - Ýsmail Bey, sen ne yaptýn? Ýþten attýðýn kiþi, bizim genel müdürün oðludur Yönetici: Çalýþan: Patron: Yönetim fonksiyonlarý, bir iþletme için neden önemlidir? Açýklayýnýz Ýþletmenin bu fonksiyonlarý etkili kullanmamasý durumunda karþýlaþabileceði güçlüklerden birkaçýný sýralayýnýz 118

131 ETKÝNLÝK 9 Cevdet Ýþbilir, inþaat malzemeleri üreten bir iþletmenin devamlý müþterisidir Cevdet Bey, satýþ müdürü ile görüþerek adet elektrik prizine ihtiyacý olduðunu belirtmiþtir Satýþ müdürü, bir hafta içinde istenen ürünlerin Cevdet Bey e teslim edilebileceðini söylemiþ, hatta teslim tarihi konusunda garanti vermiþtir Cevdet Bey de teslim alacaðý malzemelerle ilgili baþka iþletmelerle baðlantý kurmuþtur Ancak iþletmenin üretim müdürü, adet malzemeyi zamanýnda teslim edemeyeceklerini çünkü fabrikadaki dört makineden birinin arýzalý olduðunu, diðer ikisinin de bakýmda olduðunu bildirmiþtir Bu malzemelerin en az üç hafta içerisinde teslim edilebileceðini söylemiþtir Bu olayda yönetimin hangi fonksiyonu ya da fonksiyonlarý yerine getirilmemiþtir? Olayý satýþ müdürü ve üretim müdürü açýsýndan ele aldýðýnýzda bu konuda eksiði olan kimdir? Tartýþýnýz 2 Finansman KONUYA BAÞLARKEN Basýn-yayýn organlarýndan duyduðunuz finans ve finansman kavramlarýný iþletmeler açýsýndan açýklayýnýz Ýþletmenin kuruluþu ve kurulduktan sonraki faaliyetlerini karþýlamak için kullandýðý para ve para benzeri deðerlerin neler olduðunu araþtýrarak arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Finansman, iþletmenin ihtiyaç duyduðu fonlarýn amacýna uygun olarak saðlanmasý ve kullanýlmasýdýr Ýþletmeler, varlýklarýný sürdürmek için finans ihtiyaçlarýný mutlaka karþýlamalýdýr Finans ihtiyacý farklý yollardan saðlanabilir BÝLGÝ NOTU FÝNANS: Para, fon ya da sermaye anlamýndadýr FÝNANSMAN: Ýþletme açýsýndan finansman; ihtiyaç duyulan fonlarýn uygun þartlarda saðlanmasý ve etkin bir þekilde kullanýlmasýyla ilgili faaliyetlerdir FON: Finansmanýn en genel aracý olup paradan daha kapsamlý bir terimdir Para denince nakit ve bankadaki vadesiz mevduat kastedilir Fon ise nakit, vadesiz mevduat, nakde çevrilebilir deðerler ( hisse senedi, tahvil, çek, senet, bono vb kýymetli evraklar) ve gerektiðinde para gibi görev yapýlabilecek çeþitli unsurlarý kapsar FÝNANSAL YÖNETÝM: Fonlarýn belirlenmesi, uygun alanlara yönlendirilmesidir 119

132 Ekonomideki ve teknolojideki hýzlý geliþmeler, iþletmeciliðin de geliþmesine neden olmuþtur Geliþen ve deðiþen yeni iþletmecilik anlayýþýnda iþletmeler için finansman çok daha önemli hâle gelmiþtir Ýþletmeler daha kuruluþ aþamasýndan baþlayarak bütün aþamalarda finans ihtiyaçlarýný karþýlamak zorundadýr Ýþletme kurulurken öncelikle sermaye ihtiyacý doðar Sermaye, iþletmenin kuruluþunda kendi imkânlarýyla ve kurucularýnýn da desteðiyle saðlanan fonlarý ifade eder Ýþletmelerin finansal yapýsý, toplam kaynaklarýn veya tüm iþletme varlýklarýnýn nerelerden saðlandýðýný ve bunlarýn nasýl kullanýldýðýný gösterir Finansal yapý her þeyden önce sermaye miktarý ve bu sermayenin nasýl oluþtuðuyla ilgilidir Bir iþletmede finansman kaynaklarý fonun kaynaðýna göre ikiye ayrýlýr Öz kaynaklar: Ýþletme kurmak isteyen kiþi veya kiþilerin, kendi kiþisel varlýklarýndan ayýrarak iþletmeye tahsis ettikleri maddi ve maddi olmayan iktisadi deðerler o iþletmenin öz kaynaklarýný oluþturur Öz kaynaklar, para, bina, taþýt, mal vb maddi varlýklar olabileceði gibi patent hakký, marka, telif hakký vb maddi olmayan haklar da olabilir Ýþletme, faaliyetleri sýrasýnda elde ettiði kârý ortaklarýna daðýtýr Bazen faaliyetleri sonucu elde ettiði kârýn tümünü veya bir kýsmýný daðýtmayarak iþletmede býrakýlmasý yoluyla sermaye ihtiyacý karþýlanýr Buna otofinansman denir Yabancý kaynaklar (borçlar): Ýþletmenin belirli vade sonunda geri ödemek üzere saðladýðý kaynaklardýr Ýþletme bu borcu kiþilerden temin edeceði gibi finans kuruluþlarýndan da alabilir Yabancý kaynaklar vadelerine göre bakýlarak kýsa vadeli veya uzun vadeli kaynaklar olarak ikiye ayrýlabilir 120

133 ETKÝNLÝK 10 Yunus, ilköðretim 6sýnýf öðrencisidir Yunus un annesi, her hafta bir ihtiyaç listesi oluþturmaktadýr Hafta sonu ailece alýþveriþe çýkýp gereksinimlerini temin ederler Yunus un babasý kredi kartý kullanmak ve taksit yaptýrmaktan hiç hoþlanmaz O hafta Yunus ve kardeþlerinin istedikleri bazý ürünler alýnamadý Yunus ve kardeþleri anne ve babalarýna: - Neden ihtiyaçlarýmýzýn hepsi alýnmadý? diye sorduklarýnda babalarý: - Bu ayki gelirimiz giderimizi ancak karþýlýyor Acil ihtiyaçlarýnýzý bugün aldýk Diðerlerini de daha sonra alacaðýz, dedi Yunus un babasý, birkaç gün sonra erkek kardeþinden borç alarak kalan ihtiyaçlarý da karþýladý Etkinlikten nasýl bir sonuç çýkarabilirsiniz? Çýkarýmlarýnýzý açýklayýnýz Mevcut gelirler giderleri her zaman karþýlar mý? Ailenin Yunus un ve kardeþlerinin ihtiyacýný karþýlayabilmek için düþündüðü çözüm yollarý nelerdir? Yukarýdaki etkinlikte toplumun en küçük birimi olan ailenin gelir ve gider dengesinden bahsedilmiþtir Yunus, babasýnýn konuþmalarýndan gelir-gider kavramlarýný, bunlarýn denkleþtirilememesinin problem yarattýðýný öðrenmiþti Týpký insanlar gibi iþletmelerin de gelir ve gider dengesini saðlayabilmeleri açýsýndan iþletmelerini kurma ve varlýðýný devam ettirme aþamasýnda ortaya çýkan giderleri karþýlayacak gelire ihtiyaçlarý vardýr Ýþletmeler de öncelikle mevcut kaynaklarýný kullanýr, mevcut kaynaklarýn yeterli olmamasý hâlinde baþka þahýs ya da finans kurumlarýndan kaynak ihtiyaçlarýný karþýlar Ýþletmenin mevcut kaynaklarýna öz kaynak, öz kaynaklarýn yeterli olmamasý durumunda diðer þahýs veya finans kurumlarýndan saðlanan kaynaklara ise yabancý kaynak adý verilir Bu örnekte olduðu gibi toplumda yaþayan bireylerin hemen hepsi gelir gider dengesi problemleriyle karþýlaþabilmektedir Bu durum birtakým sorunlara neden olmaktadýr 121

134 ETKÝNLÝK 11 Þahin ve Kaya çocukluktan beri arkadaþtýrlar Kaya, edebiyata ilgi duymaktadýr Þiir ve makaleler yazmaktadýr Yazdýklarýný kitap hâline getirip Ýnternet ortamýnda yayýnlayarak okuyucularýyla paylaþmakta ve bu yolla gelir elde etmektedir Eserlerinin telif hakkýný da almýþtýr Þahin in bir miktar parasý, arabasý ve bürosu vardýr Þahin, Kaya ya bir müzik þirketi kurmayý önerir Ýkisi de ellerinde olan deðerleri ortaya koyarak ÞA-KA Müzik Þirketini kurarlar 1 Þahin, iþletmenin kuruluþuna ne tür deðerlerle katkýda bulunmuþtur? 2 Kaya, iþletmenin kuruluþuna ne tür deðerlerle katkýda bulunmuþtur? 3 Bu deðerler arasýndaki farklýlýklarý açýklayýnýz Yukarýdaki etkinlikten yola çýkarak aþaðýda verilen kavram haritasýný tamamlayýnýz Para, araba, büro, þiirler, makaleler gibi edebi eserlerin telif haklarý, maddi kaynaklar, maddi olmayan kaynaklar SERMAYE (Sermaye olarak konulan deðerleri sýralayýnýz) Kaya nýn sermaye olarak koyduðu deðerler Þahin in sermaye olarak koyduðu deðerler Maddi kaynaklar Maddi olmayan kaynaklar ETKÝNLÝK 12 Bir inþaat firmasý faaliyet gösterdiði yönetim binasý yeterli gelmeyince yeni bir yönetim binasýna ihtiyaç duyar Bu binayý almak için mevcut kaynaklarý yeterli olmadýðýndan kredi kullanmaya karar verir Banka ile yapýlan görüþmeler sonucunda beþ yýl vadeli kredi çekerek yönetim için bir bina satýn alýnýr Ýþletme binanýn yenilenmesinde birtakým malzemelere ihtiyaç duyar Þirket, bu malzemeleri sürekli çalýþtýðý firmadan bedelini iki ay sonra ödemek üzere almýþtýr Verilen örnekte inþaat firmasý, iki ayrý konu için gereken finans ihtiyacýný farklý þekillerde karþýlamýþtýr Yönetim binasý ile inþaat malzemelerinin alýmýnda kullanýlan kaynaklarý süreleri açýsýndan karþýlaþtýrýnýz 122

135 PERFORMANS ÖDEVÝ: Çevrenizde bulunan iþletmelerden birinin yetkilisiyle görüþtükten sonra aþaðýdaki sorularý cevaplandýrmaya çalýþýnýz Bulduðunuz cevaplarý defterinize not ediniz Para olmadan da bir iþletme kurulabilir mi? Kurmuþ olduðunuz iþletmenin amacý nedir? Yöneticisi veya yetkilisi olduðunuz iþletme varlýðýný nasýl devam ettiriyor? Geliriniz giderinizi ne kadar karþýlýyor? Ýleride gelecek para varken þu an ortaya çýkan para ihtiyacýný nasýl çözüyorsunuz? Kredi kullanýyor musunuz? Ýþletmenin geleceðini düþünerek zor durumda kalmamak için yatýrým fonlarýna veya baþka alanlara yatýrým yapýyor musunuz? Ýþletmenin finans yönetimi kimler tarafýndan yapýlmaktadýr? Ýþletmeniz kâr ediyor mu? Ediyorsa bu kârý nerelerde kullanýyorsunuz? Ýmkânýnýz olsa ayný iþe yeniden yatýrým yapar mýydýnýz? Nedenini belirtiniz Finansman konusu hakkýnda ayrýntýlý bilgileri ekonomi dersinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 3 Pazarlama KONUYA BAÞLARKEN Ýþletmenin üretmiþ olduðu mal ve hizmetlerin satýlamamasý iþletmeye ne gibi zararlar verebilir? Tartýþýnýz Ýþletmelerin ürünlerini kolaylýkla satabilmesi için yaptýklarý çalýþmalarý ve bu çalýþmalarýn iþletmelere saðladýðý katkýlarý sýnýfta tartýþýnýz Tek kullanýmlýk jöle ile ilgili bir satýþ kampanyasý düzenlemeniz istense neler yaparsýnýz? 31 Pazar ve pazarlama Pazar; mal ve hizmetlerin satýþa sunulduðu, alýcýlarýn ve satýcýlarýn karþýlaþtýklarý, mallarýn sahipliðinin deðiþiminin yapýldýðý yerdir Bir mal veya hizmetin bugünkü tüketicileri ile gelecekte tüketici olabilecek tüm kiþi, kurum ve kuruluþlarý kapsar 123

136 Yönetimin önemli fonksiyonlarýndan biri olan pazarlama, iþletmelerin üretmiþ olduðu ve insanlarýn ihtiyaç duyduðu mal ve hizmetlerin tüketicilere ulaþtýrýlmasýdýr Günümüzde pazarlama, tüketici memnuniyetine büyük önem vermektedir Pazarlama, bir süreç olarak ele alýnýp deðerlendirilmelidir Bu süreçte iþletmelerin öncelikle mal ve hizmet üretme fikirlerinin ortaya çýkmasý, ürünlerin geliþtirilmesi, fiyatlarýnýn belirlenmesi, piyasa tarafýndan kabullenilmesinin saðlanmasý (tutundurma faaliyetleri) ve daðýtýlmasý aþamalarýndan bahsedilebilir Tutundurma, iþletmenin üretimini yaptýðý mal ve hizmetlerin satýþýný artýrmaya yönelik tüm faaliyetleri ifade eder Ürünün kaliteli ve uygun fiyatlý olmasý, onun kolayca pazarlanabileceði ve satýþýnýn yapýlabileceði anlamýna gelmeyebilir Bu durumda ürünün piyasaya tutundurulabilmesi son derece önemlidir Ýþletmeler, teknolojik geliþmelerden de yararlanarak ürünleri hakkýnda gerekli bilgileri verip tüketicileri ikna ederek ürünlerinin satýþýný sürekli kýlabilir Tutundurma faaliyetleri toplumun ahlaki deðerlerine uygun olmalý, rakip firmalarla haksýz rekabet oluþturmamalýdýr Ýþletmeler, ürünlerini pazarlayabilmek için kampanyalar da düzenleyebilir Satýþ kampanyalarý, ürünlerin pazarlanmasýnda iþletmelere birtakým avantajlar saðlamaktadýr ETKÝNLÝK 13 Su arýtma cihazlarýnýn üretimini yapan bir iþletmenin pazarlama elemaný olduðunuzu varsayýnýz Satýþýný yaptýðýnýz her bir ürün için primle ödüllendirileceðinizi biliyorsunuz Aþaðýdaki sorularý arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Bu cihazlardan çok sayýda pazarlayabilmek için neler yaparsýnýz? Ürünleri pazarlamak için hangi yollarý seçersiniz? Ürünleri pazarlayacaðýnýz kiþileri nasýl seçersiniz? Ürünün tanýtýmýný nasýl yaparsýnýz? Müþterileri ikna etmek için ne gibi yollara baþvurursunuz? 124

137 PERFORMANS ÖDEVÝ: Belirleyeceðiniz bir ürünün fiyatýný Ýnternet üzerinde pazarlama yapan iþletmeler vasýtasýyla araþtýrýnýz Ýþletmelerin isimlerini belirleyiniz Satýþ iþleminin nasýl gerçekleþtiðini açýklayýnýz Satýþ sözleþmesini ayrýntýlý þekilde okuyup sözleþmenin temel hususlarýný yazýnýz Teslimatta yaþanacak sorunlarla ilgili ne gibi önlemler alýndýðýný belirtiniz Parasý ödendiði hâlde gelmeyen ürünle ilgili neler yapacaðýnýzý araþtýrarak yazýnýz Pazar ve pazarlama konusu hakkýnda ayrýntýlý bilgileri ekonomi ve giriþimcilik derslerinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 32 Pazarlamada reklamýn rolü Reklam, üreticiler ve tüketiciler açýsýndan önemli bir faktördür Üretilen mal ve hizmetleri çeþitli kitle iletiþim araçlarýyla hedeflenen alýcý kitleye tanýtma faaliyetlerine reklam adý verilir Reklam sayesinde yeni bir ürünle ilgili bilgiler kýsa sürede tüketicilere ulaþýr Böylece tüketiciler iþletmenin ürünü hakkýnda bilgi sahibi olurlar Reklamýn ürünle ilgili gerçek bilgiyi vermesi ve tüketicileri yanýltmamasý gerekir Burada amaç, dikkat çekmek ve ilgi uyandýrmaktýr Ýþletmeler, ürünlerini tanýtýp pazarlayabilmek ve rekabetle baþa çýkabilmek için reklama ihtiyaç duyar 125

138 Ýþletmelerin reklam yapma amaçlarý þöyle sýralanabilir: Ýþletmenin satýþlarýný artýrmak Sunulacak yeni ya da piyasadaki mevcut mallarýn tanýtýlmasýný saðlamak ve bunlar hakkýnda bilgi vermek Yeni bir pazara girmek ya da yeni bir tüketici grubunu çekerek talebi artýrmak Firma imajý ve marka baðýmlýlýðý yaratmak Firma ve malýn özelliklerini anlatarak satýcýlara yardýmcý olmak, kiþisel satýþ programýný desteklemek Satýcýlarýn ulaþamadýðý kiþilere ulaþmak Önyargýlarý, yanlýþ ve olumsuz izlenimleri düzeltmek Tüketicileri eðitmek ETKÝNLÝK 14 Çevrenizde çeþitli iletiþim araçlarý yoluyla yapýlan reklamlardan beþ tanesinin fotoðraflarýný çekerek sunum hâline getiriniz Her bir fotoðrafýn deðiþik reklam aracýný ifade edecek þekilde hazýrlanmasýna dikkat ediniz Aþaðýdaki sorulara verdiðiniz cevaplara göre Evet veya Hayýr bölümünü iþaretleyiniz ETKÝNLÝK Evet Hayýr 15 Ýhtiyacýnýz olan herhangi bir ürünü alýrken reklamlardan () () etkilenir misiniz? Ýhtiyacýnýz olmadýðý hâlde reklamlarýn etkisi ile aldýðýnýz () () ürünler oldu mu? Reklamlar, satýn alacaðýnýz ayný tür ürünün farklý markalarýný () () tercih ederken seçiminizde etkili midir? Reklamlarýn size doðru bilgileri verdiðini düþünüyor musunuz? () () Reklamlarýn iþletmelerin ürünlerini pazarlamada iþletmeye () () yardýmcý olduðunu söyleyebilir misiniz? Sorulara verdiðiniz Evet ve Hayýr cevaplarýný deðerlendirerek reklamýn iþletmeler için önemi ile birlikte reklamlarýn olumlu ve olumsuz yönlerini tartýþýnýz 126

139 ETKÝNLÝK 16 Televizyonda izlediðiniz reklamlardan hareketle; Reklamlarý konularýna göre sýnýflandýrýnýz Sýnýflandýrdýðýnýz reklamlarýn yaklaþýk süresini belirleyiniz Abartýlý bulduðunuz reklam var mý? Bilgi veriniz Yayýnlanan reklamlarýn hedef kitlesini ve yayýn saatlerinin bu hedef kitleye uygun olup olmadýðýný deðerlendiriniz 33 Pazarlamada satýþýn önemi Ýþletmelerin yapmýþ olduðu reklam faaliyetlerinin amacý, ürünlerin satýþýný gerçekleþtirmektir Farklý satýþ politikalarý ve yöntemleri tüketicileri, iþletmenin ürünlerini satýn almaya özendirmeyi amaçlar Ýþletmeler, fiyatlarý düþürme, sezon sonu indirimleri, çekiliþler, yarýþmalar, kupon yayýnlama, ikinci ürünü indirimli verme gibi farklý satýþ yöntemlerinden yararlanabilir Ürünün satýlmasý, iþletme için son derece önemlidir Satýþ, ihtiyaçlarýn karþýlanmasý için belli bir bedel karþýlýðýnda mal veya hizmetin el deðiþtirmesidir BÝLGÝ NOTU Promosyon, bir firma ya da ürününün duyurulmasý ve tanýtýlmasýdýr Ýmaj yaratýcý, satýþlarý destekleyici ve teþvik edici eylemler olarak da tanýmlanabilir 127

140 Pazarlamada satýþýn önemiyle baðlantýlý olan ihtiyaç konusu I ünitede verilmiþtir 34 Pazarlamada daðýtým kanallarý Daðýtým, üretilen ürünlerin tüketicilere ulaþtýrýlmasý ile ilgili tüm faaliyetleri kapsar Bu anlamda daðýtým, üretici ile tüketici arasýndaki baðlantýyý gerçekleþtirir Üretici iþletmeler için önemli konulardan biri; uygun daðýtým kanalýnýn seçimi diðeri de seçilen bu daðýtým kanalý ile ürünlerin en kýsa zamanda, en az maliyetle tüketicilere ulaþtýrýlmasýdýr Daðýtým kanalý; bir malýn üreticiden tüketiciye hareketinde izlediði yoldur Daðýtým kanallarý aþaðýdaki gibi gruplandýrýlabilir: 1 Üretici Tüketici Doðrudan daðýtým kanalý da denir Aracýnýn olmadýðý en kýsa ve basit kanaldýr Örneðin, çiftçinin ürettiði domatesi kendisinin satmasý gibi 2 Üretici Perakendeci Tüketici Dolaylý ya da aracýlý daðýtým kanalý olarak da adlandýrýlýr Mal üreticiden tüketiciye doðrudan deðil aracý olan perakendeci tarafýndan ulaþtýrýlýr Depolama ve taþýma iþleri ya üretici ya da perakendeci tarafýndan üstlenilir Örneðin, bazý gýda maddeleri yoðurt, süt vb ürünlerin daðýtýmý gibi 3 Üretici Toptancý Perakendeci Tüketici Tüketim mallarý için uygulanan en yaygýn geleneksel daðýtým kanalý tipidir Örneðin, beyaz eþya ticareti gibi 4 Üretici Komisyoncu Toptancý Perakendeci Tüketici Birden fazla aracýnýn olduðu daðýtým kanalý tipidir Örneðin, portakal, karpuz, patates vb ürünlerin daðýtýmý gibi 128

141 ETKÝNLÝK 17 Aþaðýdaki mallarýn üreticiden tüketiciye ulaþmasýnda seçilebilecek daðýtým kanallarýný belirleyiniz Pasta Yumurta Çamaþýr makinesi Koltuk takýmý 35 Toptancý iþletmelerin özellikleri Toptancýlar, üretilen ürünleri baþkalarýnýn kullanmasý veya bu mallarýn yeniden satýlmasý için satýþ ve daðýtým yapan kiþi veya kuruluþlardýr Ürünleri ihtiyaç duyulan miktara göre gerekli yerlere ulaþtýrýrlar Üretici iþletmelere, perakendeci veya tüketicilere çeþitli hizmetler saðlamaktadýrlar Üretici iþletmelerin satma, depolama vb iþlevlerini gerçekleþtirdikleri için söz konusu iþletmelerin giderlerinin düþmesinde etkili olurlar Üretici ve perakendeci arasýnda aracýlýk yapan (depolama, taþýma, daðýtým gibi faaliyetlerle uðraþan) toptancýlar üreticiden satýn aldýklarý büyük miktardaki mallarýn perakendecilere veya bazen de tüketicilere daðýtýmýnýn yapýldýðý bir sistemde aracý rolü üstlenir Perakendecilerin çoðu, ürünleri üreticiler ya da toptancýlardan alýr Üreticiler dýþýnda toptancýlýkla uðraþan uzman kiþi ya da iþletmelere toptancý denir Ürünlerin üretim tarzý, þartlarý ve ürüne olan talebin sürekli ya da mevsimlik oluþu, toptancýlarýn varlýðýný ortaya çýkaran nedenlerdendir Toptancýlarýn baþlýca fonksiyonlarý þunlardýr: Depolama Pazarlama Havuz görevi görme Küçük miktarlar hâlinde satýþ Fiyat istikrarý Risk üstlenme Taþýma vb giderlere katlanma Bilgilendirme Yönetim ve teknik yardým Toptancý iþletmelerin özellikleriyle baðlantýlý olan giriþimci, tacir ve mükellef konularýna I ünitede yer verilmiþtir 36 Perakendeci iþletmelerin özellikleri Perakendeci iþletmeler, toptancýlardan aldýklarý mal ve hizmetleri nihai tüketicilere ulaþtýrýr Toptancýlar gibi ürünleri büyük miktarlarda satmak yerine parça parça, daha küçük miktarlarda satar 129

142 Perakende kelimesinin sözlük anlamý parçalara ayýrmaktýr Perakendeci de mallarý küçük miktarlar hâlinde satan kiþiyi ifade eder Perakende ticaret ise mallarýn doðrudan doðruya tüketicilere satýlmasýdýr Perakendeciliðin temel niteliði, tüketim ya da kullaným için mallarý tüketicilere satmaktýr Perakende ticaret þeklinde perakendeciler, üretici veya toptancýdan aldýklarý mallarý doðrudan doðruya tüketicilere satarlar, bu nedenle genelde tüketicilere yakýn yerlerde faaliyet gösterirler Küçük ölçekli perakendecilik, az sermaye ve beceri ile yürütülebilecek bir faaliyettir Perakendeciler, bir yandan tüketicilere hizmet sunarken diðer taraftan da ürünlerin satýþýný yaparak üreticilere de fayda saðlarlar Ayrýca müþterilere satýþ sonrasý çeþitli hizmetler sunarlar Perakendecilerin baþlýca fonksiyonlarý þunlardýr: Mallarý tüketicilerin beðenisine sunarlar Mallarý uygun miktarlarda tüketiciye sunarlar Tüketicilere alternatif mallar sunarlar Müþteriye, ürünle birlikte baþka hizmetler sunarlar Müþterilere kredili alýþveriþ yapma imkâný saðlarlar Satýþ öncesi ve sonrasý hizmetleri devam ettirirler ETKÝNLÝK 18 Aþaðýdaki metinde yer alan konuþmalar bir perakendecide geçmektedir Satýcý: - Buyur abla - Çocuk çorabý alacaktým - Tabi abla Oðlum ablana çorap ver - Tül çorap mý ablacýðým? - Hayýr, yün çocuk çorabý istiyorum - Çeþitler burada Bir bak abla, hangisini istersen vereyim - Ama ben çok alacaktým - Olur abla, istersen 100 tane bile veririm - Yok o kadar deðil ama 50 tane lazým - Olur ablane yapacaksýn o kadar çorabý? - Þundan var mý? Devamý? - Var abla - Fiyatý ne kadar? - Abla, tanesi 25 TL - 50 tane alsam da mý ayný fiyat? - Abla, fiyat bizde deðiþmez, sabittir - Öyle olur mu, bir tane alanla 50 tane alana fiyat farklý olmaz mý? - Abla, marketlerde indirim yapýyorlar mý? - Hayýr, ama ben senden alýyorum Olmaz, bana indirim yapman lazým - Abla, inan olmaz Aðabey, abla indirim istiyor - Tamam oðlum, ablan yabancý deðil Kaç tane abla? - 50 tane - Abla, sana 225 ten verelim Maksat iþ olsun Para kazanmaz ama Metinde yanlýþ gördüðünüz hususlarý aþaðýya maddeler hâlinde sýralayýnýz 130

143 ETKÝNLÝK 19 Perakende satýþ ile toptan satýþ arasýndaki farklýlýklarý; Fiyat bakýmýndan Hizmet bakýmýndan Müþteri iliþkileri bakýmýndan Ekonomik hayattaki sayýlarý bakýmýndan belirleyiniz PERFORMANS ÖDEVÝ: Perakende satýþ yapan bir kiþi ile görüþme yaparak aþaðýdaki sorulara cevaplar bulmaya çalýþýnýz Perakende satýþ ne demektir? Sizden toptan mal isteyen kiþiye ne cevap verirsiniz? Sizin toptancýlardan farkýnýz var mý? Satýþ fiyatýnýz toptancýdan çok mu farklýdýr? Bazen reklam afiþinizde indirimler göze çarpýyor, bu indirimleri nasýl yapýyorsunuz, zarar etmiyor musunuz? Sorulara verilen cevaplarý bir kâðýda yazarak ürün dosyanýzda saklayýnýz ETKÝNLÝK 20 Okullar açýlmadan bir hafta önce Hasan ve babasý okul alýþveriþi yapmak için þehirdeki alýþveriþ merkezlerini geziyorlardý Dükkânýn birinde Hasan ýn gözüne çok güzel bir çanta takýldý Babasýna bu çantayý kendisine almasýný söyledi Babasý da o çantayý bize bir adet olarak satmazlar o dükkân toptancý dükkâný diye, Hasan ý bilgilendirdi Hasan çanta konusunda ýsrarcý olmaya devam edince babasý Hasan dan dükkânýn levhasýndaki yazýyý okumasýný istedi, levhada Satýþlarýmýz toptandýr, perakende satýþýmýz yoktur yazýyordu Hasan yazýyý okudu ama yine bir þey anlamadý Neyse baþka dükkâna bakalým, dedi babasýna Bu arada kafasýna bazý sorular takýldý Yukarýdaki metinde toptan ve perakende satýþ arasýndaki en temel farký öðrenmiþ olduk Fakat bu kadarý Hasan ýn sorularýný tam olarak yanýtlayamadý Hasan ýn sorularýndan bazýlarý aþaðýda belirtilmiþtir Siz de bu sorulara ekleme yaparak vereceðiniz cevaplarý arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Acaba neden tek adet satýþlarý yoktu? Toptancýlar, toplu olarak mý satýþ yapmaktadýr? Toptancýlar kimlere satýþ yapar? 131

144 ETKÝNLÝK 21 Mahallenizdeki bakkalýn sattýðý ürünleri nerelerden temin ettiðini biliyor musunuz? Bakkal, satmýþ olduðu ürünleri doðrudan fabrikadan mý alýyor? Cevabýnýz evet ise Türkiye deki market ve bakkallarý düþünün Sayýlarý yüz binlerce olan bu iþletmelere bir koli meyve suyu almak için sýra nasýl geliyor, fabrikada kaç ay beklemesi gerekiyor? Bakkal, sattýðý ürünleri doðrudan fabrikadan almýyorsa nasýl temin ediyor? Bir araba almak istediðinizde arabayý doðrudan fabrikadan alabilir misiniz? Manavda satýlan meyve ve sebzeler, üreticiden tüketiciye hiç aracý olmadan mý sunuluyor yoksa arada bazý kurum ve kuruluþlarýn varlýðýndan söz edilebilir mi? Yukarýdaki sorularýn cevaplarýný arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz 37 Yerli malý tüketiminin ülke ekonomisine katkýlarý Son yýllarda dünyada yaþanan hýzlý geliþmeler küreselleþme kavramýný ortaya çýkarmýþtýr Küreselleþme, dünyanýn bütünleþmiþ tek bir pazar durumuna gelmesi yani iþ gücü, sermaye, teknoloji ve mal piyasalarýnýn uluslararasý nitelik kazanmasý olarak tanýmlanabilir Her ne kadar küreselleþme bütün dünyayý etkisi altýna almýþ olsa da ulusal ekonomi için öncelikle kendi kaynaklarýna dayanmak ve var olan kaynaklarý etkili ve verimli bir þekilde üretime dönüþtürmek asýldýr Bu çerçevede üretimde verimlilik ve kalite, tüketimde ise bilinçli tüketiciliðin önemi ortaya çýkmaktadýr Ülkemizde tüketici ve sendikal haklara, çevreye saygýlý, verimlilik ve kalite esaslarýna uygun üretim yapan, vergisini ödeyen, ülkemize katma deðer býrakan firmalarýn ürettiði mallar yerli malýdýr Yerli malý kullanýmýnýn bir ülkeye katkýlarý; Yerli üreticiyi destekleyerek yeni iþ yerleri açmak, Ýþsizliði azaltýp istihdamý artýrmak, Tüketicinin alým gücünü artýrmak, Enflasyonu düþürüp ucuzluðu saðlamak, Devletin vergi gelirlerini artýrmak, Ýç ve dýþ borçlarý azaltmak, Devletin diðer hizmetlere daha çok harcama yapmasýný saðlamak, Çalýþanlarýn daha iyi ücret almasýný saðlamak, Ülke baðýmsýzlýðýný ve egemenliðini korumak, Daha kaliteli, saðlýklý ve güvenli mallar üretmek, Yoksulluðu gidermek ve huzuru saðlamak þeklinde sýralanabilir 132

145 Ülkelerin ürettiklerinden fazla tüketmeleri ve tüketimin dýþa baðlý olmasý pek çok ekonomik sorunlar doðurur Osmanlý Devleti nin 1854 yýlýnda Kýrým Savaþý nýn getirdiði ekonomik yük neticesinde Duyun-u Umumîye nin kurulmasýna kadar geliþen süreç bunun en iyi örneðidir Bu yýllardan kalan borçlar Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafýndan 1954 yýlýnda bitirilebilmiþtir Bu bakýmdan yerli sanayinin güçlendirilmesi son derece önemlidir Güçlü bir ekonomik yapý pek çok sorunun aþýlmasýna da katký saðlayacaktýr Yerli malý tüketiminin ülke ekonomisine katkýlarýyla baðlantýlý olan özel iþletmeler, kamu iþletmeleri ve yabancý sermayeli iþletmeler konularý III ünitede verilmiþtir Yerli Malý Al! Yatýrýmlar Çoðalsýn Ýþsizlik Azalsýn! MÝLLî GELÝR MÝLLî EKONOMÝ DEMEKTÝR Yerli malý tüketiminin ülke ekonomisine katkýlarý hakkýnda ayrýntýlý bilgileri Türkiye Cumhuriyeti inkýlap tarihi ve Atatürkçülük ile ekonomi derslerinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 133

146 BASINDAN Bir Ýyilik Yap Yerli Malý Al Ýþ dünyasýnýn Ýzmirli temsilcilerine göre krizden çýkmanýn yolu yerli malý kullanmaktan geçiyor Güçlü ekonomi için halka bu yönde çaðrý yapýlýyor Ýzmir Ticaret Odasý Baþkaný, Küreselleþme nedeniyle yerli tüketimin önemi, giderek göz ardý ediliyor Oysa yerli üretim ve tüketimin önemi daha da artmalý Çünkü tamamen ithalata dayalý olarak ekonomik büyümenin imkâný yok Ekonomimizin büyümesi, krizin yaralarýnýn daha hýzlý sarýlabilmesi için üreticilerimizin desteklenmesi, tüketicilerin de Türk mallarýný tercih etmeleri þart Özellikle sanayinin bazý kollarýnda yerli gibi görünen ürünlerde yüksek miktarda ithal girdi bulunuyor Bunlar da azaltýlmalý dedi Ege Bölgesi Sanayi Odasý Baþkaný, Türkiye de en büyük sorun iþsizlik Dolayýsýyla çevremizi yerli malý kullanýmýna yönlendirmemiz büyük önem taþýyor Sanayimizin geliþmesi, ülke ekonomisinin kalkýnmasý ancak bu yolla saðlanabilir Herkesi yerli malý tüketimine davet ediyorum Avrupa dan gelen her ürünün daha kalitelisi ülkemizde de üretiliyor Türkiye, kalitesiz ithal ürün cenneti olmaktan çýkarýlmalý dedi Ýzmir Esnaf ve Sanatkârlar Odalarý Birliði Baþkaný, Herkes aldýðý ürünün Türkiye de üretilip üretilmediðine mutlaka bakmalý Alýnan her yerli ürün; sofralarýmýza fazladan konulacak bir dilim peynir, iki zeytin anlamýna gelir Kendi ürünlerimizi tercih etmezsek vitrinlerdeki ithal mallarýn miktarýnýn daha da artmasýna yol açarýz Çevremizdeki herkesi yerli malý tüketmeye özendirmeliyiz Böyle yaparsak iþçimize, esnaf ve sanatkârýmýza destek vermiþ oluruz Bunu bir tercih olarak deðil, mecburiyet olarak görmeliyiz dedi Aralýk 2009 ETKÝNLÝK 22 Yukarýdaki haberden hareketle yerli malý tüketiminin ülke ekonomisine saðlayacaðý katkýlarý arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Ülkemiz Kurtuluþ Savaþý ndan çýktýðý Cumhuriyet in ilk yýllarýnda fakirlik ve yoksulluk içindeydi Ülkenin her köþesi çok büyük zararlar görmüþtü Atatürk, bu duruma çok üzülüyor ve bu durumdaki halka bir þeyler vermek istiyordu 1923 yýlýnda Ýzmir Ýktisat Kongresi ni topladý Bu Kongre de yurdun baðýmsýzlýðýnýn korunmasý, yerli mallar üretilmesi ve kullanýlmasý kararlaþtýrýldý Dönemin Baþbakaný Ýsmet Ýnönü, 12 Aralýk 1929 tarihinde TBMM de bir konuþma yaptý Konuþmasýnda ulusal ekonomi, yerli malý ve tutumlu olma konularýný anlattý Bundan dolayý 12 Aralýk gününü içine alan hafta, Tutum Yatýrým ve Türk Mallarý Haftasý olarak kutlanmaktadýr BASINDAN ÇETKODER den Yerli Malý Kullanýmýna Destek Çevre ve Tüketici Haklarýný Koruma Derneði (ÇETKODER), yerli malý kullanýmýný destek amacýyla bir kampanya baþlattý ÇETKODER kampanya çerçevesinde Millî gelir, millî ekonomi, yerli malý tüketiminden geçer sloganýný içeren renkli afiþleri yurt genelinde astý Aralýk

147 BÝLGÝ NOTU Ürünlerin üzerinde bulunan ve barkod olarak adlandýrýlan numaralandýrma sisteminde 869 ile baþlayan barkod numaralý ürünler çoðunlukla yerli malýdýr ETKÝNLÝK 23 Alýþveriþte satýn aldýðýnýz ürünlerin üzerindeki barkod numaralarýný inceleyiniz Aldýðýnýz ürünlerin kaç tanesinin 869 barkod numarasý ile baþladýðýný tespit ediniz Bu ürünlerden daha fazla tüketmenin ülke ekonomisine saðlayacaðý katkýlarla ilgili bir makale yazýnýz Makale yazýmýnda 11 sýnýf dil ve anlatým dersindeki makale yazma kurallarýndan yararlanabilirsiniz ETKÝNLÝK 24 Aþaðýdaki ürünlerin yerli malý olanlarýndan üç marka belirleyiniz Spor ayakkabýsý Parfüm Þampuan Çikolata Çamaþýr makinesi 135

148 4 Üretim ve Ahilik KONUYA BAÞLARKEN Üretim iþletmelerinden bazýlarýnýn zaman zaman indirime gittiði görülmektedir Bu indirimler stoklar açýsýndan nasýl deðerlendirilebilir? Bir üretim iþletmesi neden stoklarý azaltmaya çalýþýr? Tartýþýnýz Esnaf ahlaký kavramý hakkýndaki düþüncelerinizi arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz 41 Üretim sisteminin ögeleri Üretim genel anlamýyla dönüþüm sürecini ifade eder Üretim sistemi; makine, araç-gereç, malzeme, enerji, iþ gücü, zaman gibi girdilerin mal ve hizmetlere dönüþtürüldüðü ve sonuçlarýn geri bildirildiði bir sistemdir Bu sistemde dört temel öge bulunmaktadýr: Girdiler: Üretim sürecinde kullanýlan girdiler iþletme, sektör ve çýktýnýn türüne göre deðiþir Örneðin; iþletmeye tahsis edilen sermaye, sermayenin yatýrýldýðý ham maddeler, yardýmcý maddeler, iþletme malzemeleri, makineler, binalar, araziler, patent, marka, üretim yapabilmek için gerekli bilgi, tecrübe, iþ gücü vb deðerlerin her biri girdidir Dönüþüm süreci: Üretim sisteminin dönüþüm sürecinde girdiler, mal veya hizmete dönüþtürülür Baþka bir deyiþle dönüþüm sürecinde katma deðer yaratýlýr Katma deðer yaratmanýn sayýsýz yol ve yöntemleri vardýr Bir mal veya hizmet, belirli bir yer, zaman ve biçimde daha deðerli duruma getirilebilir Bütün bu deðiþikliklerin planlanmasý, uygulanmasý ve denetlenmesi dönüþüm sürecinde yapýlýr BÝLGÝ NOTU Bir iþletme ya da kiþinin sattýðý mal veya hizmetin satýþ bedeli ile maliyeti arasýndaki fark katma deðerdir Çýktýlar: Dönüþüm süreci sonucunda ortaya çýkan mal veya hizmetlerdir Örneðin ekmek, mermer, bilgisayar programý, çelik tencere vb Geri bildirim: Üretim sisteminin son ögesi geri bildirimdir Üretim planlamasý, girdi, dönüþüm süreci ve çýktýlarda kýsaca üretim sürecinin herhangi bir yerinde çeþitli hatalar olabilir Geri bildirim, bu hatalarýn tespit edilerek yöneticilere ve ilgililere bildirilmesidir Ýlgili kiþi ve yöneticiler de güncel koþullara göre gerekli düzeltici önlemleri alýp sistemi sürekli olarak geliþtirici ve düzeltici eylemlerde bulunurlar ETKÝNLÝK 25 Evde yapýlan herhangi bir yemek için gerekli girdileri büyüklerinizin yardýmý ile belirleyip bu girdilerin fiyatlarýný öðrenerek yemeðin tahmini maliyetini hesaplayýnýz 136

149 Üretim sisteminin ögeleriyle baðlantýlý olan üretim konusu I ünitede verilmiþtir 42 Üretimde stok kontrolleri Ýþletmeler, üretim sürecinin aksamamasý için ve talep düzeyinde meydana gelebilecek deðiþmelere uyum saðlanabilmesi bakýmýndan belirli miktarlarda ham madde, malzeme, yarý mamul ve mamul maddeleri stok olarak depolarýnda tutar Stok kontrolü, üretim veya satýþ planlamasý için yapýlýr Yani üretim esnasýnda stok fazlalýðý ya da yetersizliði ile karþýlaþmamak için stoklar sürekli izlenir Stok kontrolünde dikkat edilecek bazý hususlar þunlardýr: Stoklanacak maddeler tespit edilmelidir Stoklanacak maddelerin miktarý belirlenmelidir Stoklanan maddelerin saklanacaðý (depolanacaðý) yer olmalýdýr Stok kontrolde, iþletmelerin ellerinde tutacaklarý stok miktarýný belirlemede ve bu stoklar bittiðinde ne kadar sipariþ vereceðini belirlemede iki temel ölçüt vardýr: 1 Ham madde, malzeme, yarý mamul veya mamuller depoda ne kadara indiðinde sipariþ verilecektir? 2 Sipariþ verildiðinde ilgili malzemeler ne kadar zamanda iþletmeye gelecektir? ETKÝNLÝK 26 Deterjan üreten bir iþletme, ayda günlük düzenli kullanýmla 500 ton Lab ham maddesini girdi olarak temin etmektedir Bunu Labsa isimli bir ürüne dönüþtürerek deterjan üretiminde kullanmaktadýr Depodaki ham madde miktarý 100 tona düþtüðü zaman yeni sipariþ vererek ham maddenin gelmesini saðlamaktadýr Buna göre; Stok seviyesi neden 100 tona düþtüðünde yeni sipariþ verilmektedir? Sizce verdiði sipariþ kaç tondur? Labsa maddesinin dýþarýdan temin edilmesi mümkün iken iþletme bu maddeyi neden kendisi üretmektedir? Deðerlendiriniz Üretimde stok kontrolleriyle baðlantýlý olan ihtiyaç konusu I ünitede verilmiþtir Üretimde stok kontrolleri hakkýnda ayrýntýlý bilgileri ekonomi dersinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 137

150 43 Üretimde gelir-gider iliþkisi Üretim yapýlýrken iþletmeler ortaya çýkan giderleri mevcut gelirleri ile finanse etmelidir Üretim aþamasýnda gelir-gider iliþkisi dikkate alýnmalýdýr Ýþletmelerin temel amacý gelir ve gideri arasýnda olumlu fark yaratarak kâr etmektir Gelir gider iliþkisinde üzerinde durulmasý gereken konulardan biri de maliyet ile gider arasýndaki farklýlýktýr Maliyet, bir ürünün imal edilmesi esnasýnda kullanýlan ve genellikle ürünün bir parçasý hâline gelen ham madde, malzeme, iþçilik, enerji vb girdilerden oluþur Gider ise üretimi esnasýnda veya üretildikten sonra yapýlan genel harcamalardýr Kira, üretim dýþý elektrik kullanýmý, üretim dýþý iþ gücü ücretleri vb unsurlar giderdir Yukarýda toplam gider olarak bahsedilen kavram maliyet ve giderin toplamýdýr ETKÝNLÝK 27 Bir A iþletmesi 2000,00 TL lik satýþ yapmýþtýr Yapýlan bu satýþlarýn maliyeti 1200,00 TL dir Ýþletmenin dönem boyunca yapmýþ olduðu faaliyet giderleri 200,00 TL olup iþletme, bankadaki mevduatýndan 500,00 TL faiz geliri elde etmiþtir Bu iþletmenin gider ve gelirlerini düþünerek ne kadar kâr ettiðini hesaplayýnýz 44 Üretilen mallarýn sevk ve idaresi Üretimde sevk ve idare, üretilen mallarýn en etkin þekilde ve en az maliyetle ilgili yerlere ulaþtýrýlmasýdýr Ýþletmeler, üretilen ürünlerin niteliðine göre ürünleri tüketiciye ulaþtýrma aþamasýnda gereken özeni göstermek zorundadýr Ürünlerin uygun þartlarda ambalajlanmasý, uygun nakliye araçlarý ile taþýnmasý ve ilgili yerlere daðýtýlmasý önemlidir Aksi takdirde ürünlerin niteliðine uygun olmayan ambalaj ve þartlarda nakliyesi nedeniyle mal bozulabilir veya özelliðini kaybedebilir Ürünler ambalajlanýrken ambalajýn üzerine ürünün güvenliðini saðlamak amacýyla niteliði ile ilgili olarak özel bazý iþaret ve simgeler konulmaktadýr Ýþletmeler, ürünleri ilgili yerlere ulaþtýrýncaya kadar bulunduðu yerin iklim þartlarý, daðýtým þekline göre uygun ortam ve þekilde depolamalýdýr ETKÝNLÝK 28 Dondurma üreten bir firmanýn üretmiþ olduðu dondurmalarý özelliðini kaybetmeden tüketicilere ulaþtýrmasý için nasýl ve hangi yollarla sevk etmesi gerektiðini sýnýfta arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz 45 Üretimde Ahilik felsefesinin önemi Ahilik, yüzyýllar arasýnda Anadolu da yaþayan halkýn sanat ve meslek alanýnda yetiþmelerini saðlayan, onlarý ahlaki yönden yetiþtiren, çalýþma yaþamýný iyi insan meziyetlerini esas alarak düzenleyen bir örgütlenmedir 138

151 Ýyi ahlakýn, doðruluðun, kardeþliðin, yardýmseverliðin kýsacasý bütün güzel meziyetlerin birleþtiði bir sosyoekonomik düzen olan Ahilik; Ahlak Eðitim - bilim Teþkilatlanma Kalite - standart Üretici - tüketici iliþkisi Denetim vb konularda yaþadýðý dönemin toplumsal yapýsýný düzenlemiþ bir sistemdir 46 Ahilik felsefesi ile toplam kalite yönetimi ( TKY ) arasýndaki iliþki Günümüzdeki yönetim anlayýþlarý dikkatle incelendiðinde modelin adý ne olursa olsun müþteri memnuniyetini en üst düzeye ulaþtýracak yeni kýstaslar ve tanýmlarla her model kendi yapýsýný zenginleþtirmektedir Modeller, para egemenliðinden bilgi egemenliðine ve buradan da bilgeliðe doðru bir geliþme göstermiþtir Ýþ mükemmelliði içinde adým adým ilerleyen postmodern yönetim anlayýþlarý, geçmiþin zengin kaynaklarý ile de beslenmektedir Bu anlamda bir yönetim felsefesi olarak deðerlendirebileceðimiz Ahilik kültürünün TKY ile benzeþen pek çok yönü bulunmaktadýr Ahilik hem insan yetiþtirmede hem de piyasaya sunulan mal ve hizmette bir seviye yakalamýþ ve birkaç asýr devam etmiþtir Uygulanan sistemin adý TKY olmamasýna karþýn felsefe ayný felsefedir Ahilik felsefesi insan odaklý ve iþin ehline teslim edildiði bir iþ felsefesidir Yine Ahilik kurumunda tüketicinin korunmasý hassasiyetle üzerinde durulan bir konudur Gerek Ahilikte gerekse bir yöntem felsefesi olarak TKY de; çalýþan, iþletme sahipleri ve müþteri memnuniyeti hatta bir bütün olarak toplumun memnuniyeti ön plana çýkmaktadýr PABUCU DAMA ATILMAK Osmanlý Döneminde esnaf ve sanatkârlarýn baðlý bulunduðu teþkilat, ticaretin yanýnda sosyal hayatý da düzene sokuyordu Kusurlu mal, malzemeden çalma ve kalitesiz iþin önüne geçmek için de ilginç bir önlem alýnmýþtý Bir ayakkabý aldýnýz OKUMA METNÝ veya tamir ettirdiniz, ama kusurlu çýktý Böyle durumlarda heyet, þikâyetçiyi ve sanatkârý dinliyordu Þikâyet eden gerçekten haklýysa o ayakkabýlarýn bedeli müþteriye ödeniyordu Ayakkabýlar da ibret-i âlem olsun diye ayakkabýyý imal edenin çatýsýna atýlýyordu Gelen geçen de buna bakýp kimin iyi, kimin kötü ayakkabý tamir ettiðini biliyordu Böylece pabuçlarý dama atýlan ayakkabýcý maddi kazançtan oluyor ve gerçekten pabucu dama atýlmýþ oluyordu (wwwmumsemacom sitesinden kýsaltýlarak alýnmýþtýr) ETKÝNLÝK 29 Pabucun dama atýlmasý uygulamasý günümüze nasýl yansýmaktadýr? Düþüncelerinizi arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz 139

152 47 Üretimde kalitenin önemi Günümüz rekabet koþullarýnda fiyat yanýnda ürün kalitesinin de alýcýlarýn satýn alma kararýný önemli ölçüde etkilediði gözlenmektedir Üretilen ürün veya hizmet için kalitenin ürünün pazar içindeki payýnýn belirlenmesinde çok önemli bir faktör olduðu bilinmektedir Üretimde baþlýca amaç, müþterilerin isteklerine uygun mal veya hizmet üretmek ve satmak olduðuna göre satýþý saðlayabilmenin yollarýndan biri de malýn ve hizmetin kaliteli olmasýdýr Herhangi bir sistem çýktýsý istenen þekilde gerçekleþtirilmek isteniyorsa önce istenenin ne olduðu iyi bilinmelidir Üretim sisteminin çýktýlarýndan biri olan kalitenin kontrol edilebilmesi için bu kavramýn ne anlama geldiðinin iyice anlaþýlmasýyla iþe baþlanmalýdýr Kalitenin tanýmýnda üç farklý bakýþ açýsý bulunmaktadýr: 1 Müþteri açýsýndan kalite: Müþterinin beklenti, öncelik ve ihtiyaçlarýna uygunluk demektir Kaliteli domates müþterinin kullaným amacýna göre deðiþir Turþu yapýmýnda kullanýlan domates ile salata yapýmýnda kullanýlan domatesin niteliði farklýdýr Dolayýsýyla kaliteli domates kavramý müþteriye göre deðiþkenlik gösterebilir 2 Ýþletmeler açýsýndan kalite: Ýþletmeler, kendi üretim standartlarýný bazen kendileri koyar Bu standartlara uymayan ürünleri, kalitesiz veya defolu olarak ayýrýr, bunlarýn satýþlarýný ayrýca gerçekleþtirir Ýþletme tarafýndan küçük bir dikiþ hatasý nedeniyle kalitesiz kabul edilen bir pantolon, müþteri açýsýndan kaliteli olarak algýlanabilir 3 Çeþitli kurum ve kuruluþlar açýsýndan kalite: Birinci ünitede de bahsedildiði gibi TSE, CE veya diðer bazý kurum ve kuruluþlar ürünlerin veya hizmetlerin kalite standartlarýný belirleyebilir Ýþletmeler, üretimleri esnasýnda her üç açýdan da kaliteye önem vermelidir ETKÝNLÝK 30 Çevrenizde defolu ürünler satan maðaza var mý? Maðazalar, defolu olduðu hâlde bu mallarý neden satmaktadýr? Tartýþýnýz 140

153 5 Ýnsan Kaynaklarý KONUYA BAÞLARKEN Ýþletmelerin yapacaklarý faaliyete uygun personel alýmlarýnýn iþletmeye ne gibi faydalar saðlayacaðýný tartýþýnýz Ýþletmeler çalýþanlarýndan yüksek verim alabilmek için neler yapmalý? Düþüncelerinizi açýklayýnýz Çalýþanlarýn performanslarýnýn iþletme tarafýndan belli aralýklarla deðerlendirilmesi ve bu deðerlendirme sonuçlarýnýn çalýþanlara yansýtýlmasýnýn sonuçlarýný tartýþýnýz 51 Ýþletmenin niteliðine uygun personel seçimi Ýnsan kaynaklarý yönetimine önem veren ülkelerde olduðu gibi ülkemizde de artýk insana deðerli bir kaynak gözüyle bakýlmaktadýr Ýþletmelerde insan kaynaklarý birimleri oluþturulmaya baþlanmýþtýr Çünkü iþletmeler için en deðerli varlýk insan kaynaðýdýr Ýþletmelerin teknolojileri birbirine benzese de onlarý farklý kýlan tek unsur çalýþan ve yöneten insanlardýr Ýnsan kaynaklarý, iþletme hedefleri doðrultusunda çalýþanlarýn bilgilendirilmesi, eðitilmesi, uygun bir ortamda verimli olarak çalýþtýrýlmasý, motive edilmesi, ödüllendirilmesi, geliþtirilmesi ve ortak hedeflere yönlendirilmesinden sorumludur Ýþletmeler, finansal sermaye ile deðil, insan sermayesi ile daha büyük rekabet gücü elde edebilmektedir Ýþletmelerin en önemli varlýklarý müþteri portföyü ve insan kaynaklarýdýr Her ikisi de kültürel çeþitlilik içermektedir Bunlar iþletmelerin bilançolarýnda yer almamaktadýr, ancak iþletmeler için çok büyük bir deðer ifade etmektedir Ýþletmelerin niteliklerine uygun personel seçmeleri, iþletmeye pek çok yönden katký saðlayacaktýr Daha iþe alýnma aþamasýnda iþletme, personel seçimini titizlikle ve gereken önemi göstererek yaptýðý zaman seçilen personel ile iþ arasýnda gerekli uyum saðlanmakta ve personel verimli bir þekilde çalýþmaktadýr Böylece iþe alýnan personel, deneme süresinin sonunda iþten çýkarýlmayýp iþe devam edebilmektedir Çünkü deneme süresinin sonunda iþe alýnanlarýn iþten çýkarýlmalarý da iþletmeye ek maliyetler getirmektedir Bir þirketi baþarýya veya baþarýsýzlýða götüren en önemli kaynaklardan biri insan kaynaðýdýr Böyle olunca iþletmenin niteliðine uygun personel seçimi önem kazanmaktadýr Þirketteki boþalan pozisyonlarý çalýþan ile doldurmak deðil, uygun iþe uygun kiþiyi bulmak þirketleri baþarýya götürecektir Ýþe uygun çalýþanlarýn seçilememesi, iþlerin aksamasýna ve bu nedenle maliyetlerin yükselmesine neden olacaktýr Uygun iþe uygun çalýþanýn atanmadýðý durumlarda þirkette iþ-çalýþan ve çalýþanlar arasý uyum-uyumsuzluk sorunlarý nedeniyle verimlilikte azalma, çatýþma, iþ kazalarýnda artýþ, çalýþma günü kayýplarý ve sonuçta iþten çýkarýlma veya iþ kaybý olacaktýr Boþalan iþler ve pozisyonlara tekrar çalýþan alýmý için yüksek maliyetler ortaya çýkaracaktýr Yeni çalýþanlarýn iþe ve çevrelerine uyum sorunlarý ortaya çýkacak, bir süre verimsiz çalýþma, zaman israfý ve teknik imkânlarýn kötü kullanýmý söz konusu olacaktýr Bütün bunlar þirketlerin en önemli amaçlarýndan olan kârýn azalmasýna neden olacaktýr 141

154 ETKÝNLÝK 31 Aþaðýdaki örnekte olduðu gibi diðer iþletmelerin niteliðine uygun personelin özelliklerini sýralayarak iþletmeye katkýlarýný yazýnýz Ýþletmenin Niteliði Turistik bölgedeki bir otel Bir inþaat firmasý Ýþletmenin Niteliðine Uygun Personelin Özelliði Yabancý dil bilen, turizm alanýnda eðitim almýþ, insan iliþkileri kuvvetli olan kiþiler Uygun Personel Seçiminin Ýþletmeye Katkýsý Ýþletmede verimlilik ve kalite yüksek olacaktýr Bir kargo iþletmesi Konserve fabrikasý Kan baðýþ merkezi 142

155 ETKÝNLÝK 32 Sermaye, bina, teknoloji, ham madde, kullandýklarý enerji ve diðer tüm girdileri ayný olan ve ayný ürünü üreten iki tesisin üretim miktarý, üretim kalitesi ve maliyetlerinin farklý olduðu görülmektedir Bu fark nereden kaynaklanýyor olabilir? Arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Ýþe uygun çalýþan seçiminde asýl görev iþletmenin yöneticilerine düþer Adaylar, genel olarak belki de sonunun hüsran olacaðýný düþünmeden karþýlarýna çýkan iþlere bir an evvel sahip olmak isteyeceklerinden çoðunlukla seçici davranmayacak ya da maddi kaygýlar nedeniyle davranamayacaklardýr Ýþletmeye uygun nitelikte personeli seçmede iþletmelerin þu ölçütleri göz önünde bulundurmasý gerekmektedir: Adayýn kiþiliði ve kiþisel özellikleri iþin yapýlmasý için gerekli olan niteliklere uygun mudur? Adayýn fiziksel özellikleri iþ için uygun mudur? Ýþin yapýlmasý için gerekli olan bilgi, tecrübe ve beceriye sahip midir? Yeterli iþ ahlakýna sahip midir? Ýþ, adayýn ilgi alanýna girmekte midir? Personel seçimine önem vermeyen iþletmeler hem kendi sonlarýný hazýrlayacak hem de çalýþanlarý psikolojik yýkýma sürükleyecektir Yetenek ve becerilerinin çok üstünde ya da altýnda bir iþe kabul edilmeleri nedeniyle daha sonra iþten çýkan ya da çýkartýlan çalýþanlar bir dizi sorunla karþýlaþabilir Personel bulmada þirketlerin baþvurduðu iki yöntem vardýr Ýþletme içi kaynaklar (Ýþletmede bir pozisyon boþaldýðýnda þirket içinden birini iþe getirme yoludur) Ýþletme dýþý kaynaklar (Ýlanlar, yazýlý ve þahsen yapýlan baþvurular, þirkette çalýþanlarýn tavsiyeleri, Türkiye Ýþ Kurumu, özel insan kaynaklarý danýþmanlýk þirketleri, eðitim kurumlarý, meslek kuruluþlarý, sendikalar, çalýþan kiralama ve Ýnternet, çalýþanlarýn iþletme dýþýndan temin edildiði durumlarda kullanýlan yöntemlerdir) Ýþletme dýþý çalýþan temin kaynaklarý içinde Türkiye Ýþ Kurumu, insan kaynaðýnýn temininde ve yetiþtirilip geliþtirilmesinde rol alan önemli bir kurumdur PERSONEL 143

156 ÝÞKUR un görevleri Ýþsizlik sigortasý hizmetlerini yürütmek Millî istihdam politikasýnýn oluþturulmasýna ve istihdamýn korunmasý, geliþtirilmesi ve iþsizliðin önlenmesi faaliyetlerine yardýmcý olmak Ýþ ve meslek analizleri yaptýrmak, iþ ve meslek danýþmanlýðý hizmetleri vermek, verdirmek, iþ gücünün istihdam edilebilirliðini artýrmaya yönelik iþ gücü yetiþtirme, mesleki eðitim ve bunlarla ilgili uyum programlarý geliþtirmek ve uygulamak Ayrýca iþ gücündeki alanlara eðitim seminerleri düzenlemek Ýþçi isteme ve iþ aramanýn belirli bir düzene baðlanmasýna iliþkin çalýþmalar yapmak Gerektiðinde kurum faaliyet alaný ile ilgili yurt içi ve yurt dýþýnda uluslararasý düzeyde kurum ve kuruluþlara eðitim danýþmanlýk hizmetleri vermek Avrupa Birliði ve uluslararasý kuruluþlarýn iþ gücü, istihdam ve çalýþma hayatýna iliþkin olarak aldýklarý kararlarý izlemek Diðer kanun, tüzük ve yönetmeliklerle kuruma verilen görevleri yerine getirmek ÝYAZ IN MARÝFETÝ Bir gün vezirleri Sultan Mahmud a: -Ýyaz denilen kölenin ne marifeti var ki sen ona otuz kiþinin maaþý kadar maaþ ödüyorsun? dediler Sultan Mahmud, bu soruya o anda karþýlýk vermedi Birkaç gün sonra OKUMA METNÝ vezirlerini alarak ava çýktý Giderken bir kervan gördüler Vezirlerinden birine: -Git, sor bakalým bu kervan nereden geliyor? dedi Vezir atýna atlayýp gitti, birkaç dakika sonra geriye döndü -Sultaným, kervan Rey þehrinden geliyor, dedi Sultan Mahmud: -Peki, nereye gidiyormuþ? diye sorunca vezir susup kaldý Bunun üzerine Sultan Mahmud baþka bir vezirini gönderdi O da gidip geldi: -Sultaným, Yemen e gidiyormuþ, dedi Sultan: -Yükü neymiþ? deyince bu vezir de sustu kaldý Bu defa Sultan baþka bir vezire: -Sen de git yükünü öðren, dedi Vezir gitti geldi: -Her cins mal var; fakat çoðu Rey iþi toprak kâse, dedi Sultan: -Peki, kervan Rey den ne zaman çýkmýþ? diye sorunca bu vezir de susup kaldý Cevap veremedi 144

157 Sultan böylece tam otuz veziri gönderdi, otuzu da istenen bilgileri tam olarak getiremediler Sultan Mahmud, son olarak Ýyaz ý çaðýrdý -Ýyaz, git, bak bakalým; þu kervan nereden geliyor? dedi Döndüðünde Ýyaz Sultan ýn huzurunda saygýyla eðilerek konuþmaya baþladý: -Sultaným, kervan Rey den geliyor, Yemen e gidiyor Yükü þudur, þu kadar at, þu kadar deve, þu kadar katýrdan oluþuyor Kervanda þu kadar insan var, onlardan da þu kadarý silahlý Bu þekilde, Ýyaz kervan hakkýndaki gerekli her türlü malumatý Sultan Mahmud a verdi Tek baþýna otuz vezirin edinemediði bilgiyi edinmiþ durumdaydý Sultan Mahmud vezirlerine döndü: -Ýyaz a neden otuz kiþinin ücretine denk ücret verdiðimi þimdi anladýnýz mý? Görüyorsunuz, bu bile onun hizmetine karþýlýk az geliyor (Doðu Klasiklerinden kýsaltýlarak alýnmýþtýr) ETKÝNLÝK 33 Okuma metninden hareketle nitelikli personel seçiminin günümüzde iþletmelere saðlayacaðý katkýlarý açýklayýnýz 145

158 52 Ýnsan kaynaklarýný etkili biçimde kullanma Ýþletmeler, mevcut insan kaynaklarýný etkili ve verimli bir biçimde deðerlendirmelidir Çalýþanlarýn deðerlendirilmesi; iþletmenin personelinden istenilen düzeyde verim alabilmesi ve personelini iþletmenin ihtiyaçlarýna göre en iyi þekilde çalýþtýrabilmesidir ETKÝNLÝK 34 Aþaðýda insan kaynaklarýndan etkili ve verimli bir þekilde yararlanabilmek amacýyla bir iþletmenin yapabileceklerinden bazýlarý verilmiþtir Bunlarý önem derecesine göre 1 önemsiz, 5 çok önemli þeklinde numaralandýrýp çevrenizdekilerle anket yapýnýz Sonuçlarýný sýnýf ortamýnda paylaþýnýz Prim verme Ýþle ilgili eðitim verme Görev baþý eðitimler verme Fuar ve seminerlere gönderme Saðlýklý bir çalýþma ortamý hazýrlama Çalýþma için gerekli ofis malzemelerini saðlama Teknik araç, gereç ve ekipmanlarý verme Kiþiliðine uygun bir ortamda çalýþtýrma Ýþe alýþtýrma Sosyal güvenliðini saðlama Kiþisel geliþimine imkân tanýma Etkili bir iletiþim sistemi kurma Etkili bir ödüllendirme sistemi kurma Ýþletme içi öneri sistemi kurma Çalýþanlarda aidiyet duygusu geliþtirme Moral ve motivasyon artýrýcý etkinlikler düzenleme Hak ettiði ücreti verme Ýþletme içinde her konuda adaletli davranma 146

159 ETKÝNLÝK 35 Anketten elde ettiðiniz sekiz uygulamayý aþaðýdaki grafiðe yerleþtiriniz Personelin etkili kullanýmý 147

160 Ýnsan kaynaklarýnýn þirketin hedefleri doðrultusunda en verimli biçimde kullanýlmasý ve çalýþanlarýn ihtiyaçlarýnýn giderilmesi ile mesleki geliþmelerinin saðlanmasý günümüzde iþletmelerde insan kaynaklarý yönetiminin konusudur Uzun yýllar personel yönetimi olarak ifade edilen alanýn temel fonksiyonlarý olarak; personel seçimi, eðitimi, ücret ve maaþ ödemeleri gibi sorumluluklar dikkate alýnmýþtýr Günümüzde insan kaynaklarý yönetimi, iþletmenin insan kaynaklarý ihtiyacýnýn deðerlendirilerek belirlendiði, bu ihtiyacýn karþýlandýðý ve kendisinden en iyi yönde verim alýnacaðý bir çalýþma ortamýnýn saðlandýðý süreç olup iþletme amaçlarýnýn gerçekleþtirilmesine katkýda bulunan iþletmenin önemli fonksiyonlarýndan biri hâline gelmiþtir Bu yaklaþým, personel yönetimine dönük çaðdaþ bir yaklaþýmý temsil eder, insan ögesini iþletmenin merkezine koyarak onu ön plana çýkarýr Ýþletmelerin amaçlarýný gerçekleþtirmek için insan kaynaðýný etkili ve verimli bir biçimde kullanmayý amaç edinir Ýnsan kaynaklarý yönetimi uygulamalarýnýn þekillenmesinde birçok tarihsel gücün önemli etkileri vardýr 148

161 Aþaðýdaki tabloda insan kaynaklarý yönetiminin tarihsel geliþimi özetlenmiþtir TABLO 2: ÝNSAN KAYNAKLARI YÖNETÝMÝNÝN TARÝHSEL GELÝÞÝMÝ Dönem Temel Kriter Ýþverenlerin Bakýþý Teknikler 1900 öncesi Üretim teknolojileri Çalýþanlarýn ihtiyaçlarý önemli deðildir Disiplin sistemleri Çalýþanlarýn rahatlýðý Görev verimliliði Kiþisel farklýlýklar Sendikalaþma Çalýþanlar güvenliðe ve fýrsatlara ihtiyaç duyarlar Çalýþanlar yüksek verimlilikle beraber gelen yüksek ücretler isterler Çalýþanlarýn kiþisel farklýlýklarý göz önünde bulundurulmalýdýr Çalýþanlarýn ihtiyaçlarý kurum içerisinde tatmin edilmelidir Güvenlik ve yaratýcýlýk programlarý Zaman ve iþ araþtýrmalarý Psikolojik testler danýþmanlýk programlarý Ýletiþim programlarý Ekonomik güvenlik Ýnsan iliþkileri Katýlým iþ kanunlarý Görevlerin zorluðu ve çalýþma hayatýnýn kalitesi Ýþten ayrýlmalar Üretkenlik, kalite, adapte olabilme Hem þirketin verimliliðinin artýrýlmasý hem de her çalýþanýn ihtiyaçlarýnýn tatmin edilmesi Çalýþanlar ekonomik güvenliðe ihtiyaç duyarlar Çalýþanlara baský unsuru az olan bir denetim uygulanmalýdýr Çalýþanlar görevleriyle ilgili kararlara katýlmak isterler Tüm çalýþanlara eþit davranýlmalýdýr Çalýþanlar becerilerine uygun ve kendilerini zorlayacak görevler isterler Ekonomik koþullardan dolayý iþini kaybedenlerin yeni iþlere ihtiyaçlarý vardýr Çalýþanlar iþ ve iþ dýþý dünyalarýný dengelemeli ve bunlara katkýda bulunmalýdýr 149 Ýnsan kaynaðý þirketin en önemli kaynaðýdýr Emeklilik ve saðlýk gibi ek yararlar Süpervizör eðitimleri Katýlýmcý yönetim teknikleri, eþit fýrsatlara dayanan þirket kurallarý Görev zenginliði, bütünleþmiþ çalýþma takýmlarý Ýþten ayrýlma eðitimleri Ýþ ihtiyaçlarý, eðitim, etik, küreselleþme gibi olgularý bütünleþtirme Yüksek performanslý çalýþma sistemi

162 53 Performans deðerlendirme Ýþletmeler, çalýþanlarýnýn performansýný deðerlendirmelidir Performans deðerlendirmesi ile bir çalýþanýn diðer çalýþanlara göre yetenekleri, genel davranýþ özellikleri, iþ görmedeki baþarýsý veya baþarýsýzlýðý, iþ ortamýnda sergilediði alýþkanlýklar vb özellikler tespit edilmeye çalýþýlýr Performans deðerlendirmede amaç; kiþiyi bir iþ hayatý içinde bütün olarak tüm yönleri ile ele almak, baþarýlarýný ödüllendirmek ve eksikliklerinin giderilmesine imkân tanýmaktýr Çalýþanlarýn; iþletmenin etkinlikleri, kendi becerileri ve katkýlarýný sürekli iyileþtirmeleri için bireylerin ve gruplarýn sorumluluk üstlendikleri bir ortam oluþturmaktýr Bu ortamýn amacý; verim, kalite ve insan iliþkileridir Performans deðerlendirme ya da yönetimi, gerçekleþtirilmesi gereken iþletmenin amaçlarý ile personelin ortaya koymasý gereken performansa iliþkin ortak bir anlayýþýn þirkette yerleþtirilmesidir Personelin bu amaçlara ulaþmak için yapacaðý katkýnýn derecesini artýrýcý biçimde yöneltme, deðerlendirme, ücretlendirme ya da ödüllendirme sürecidir ETKÝNLÝK 36 Ýþ yerinin yaptýðý performans deðerlendirmesi sonuçlarýnýn iþletme ve çalýþanlar açýsýndan nasýl ve ne þekilde kullanýlabileceði ile ilgili düþüncelerinizi özetleyiniz 150

163 ETKÝNLÝK 37 Çalýþtýðý iþletmede becerilerini sonuna kadar kullanan ve iþletmenin geliþmesini saðlayan bir çalýþan ile iþe uyum saðlayamamýþ, iþini sevmeyen ve verimli çalýþmayan bir çalýþanýn olduðunu düþünelim Her ikisi de ayný konumdalar ve eþit ücretle çalýþýyorlar Bu durum bir süre sonra hangi problemlerin doðmasýna yol açar? Olasý problemlerin çözümü için yöneticiler nasýl davranmalýdýr? ETKÝNLÝK 38 Bir lise öðrencisinin okuldaki performansýný ölçmek için hangi ölçütleri dikkate almak gerekir? Kendinize göre beþ temel ölçüt belirleyiniz Ýþ baþlangýcýnda oryantasyon eðitimi Ýþe alýþtýrma ya da oryantasyon eðitimi, iþletmelerin iþe baþlamadan önce veya baþladýklarý ilk günlerde kýsa sürede uyum saðlamasý için personele uyguladýklarý eðitimdir Bu eðitimde temel amaç; iþletmenin ve iþin personele tanýtýlmasýdýr Oryantasyon eðitimi ile iþin gerektirdiði davranýþ ve bilgilerin edindirilmesi, bedensel becerilerin yaný sýra iþle ilgili diðer davranýþlarýn ve bilgilerin kazandýrýlmasý, iþletmenin stratejileri ve çalýþma ilkelerinin personele anlatýlmasý, böylece personelin en kýsa zamanda iþe uyumunun saðlanmasý amaçlanmaktadýr Oryantasyon eðitimi hem iþletme hem de iþe alýnan personel açýsýndan önemlidir Ýþe alýþtýrma (oryantasyon), þirkete yeni katýlan çalýþanlara, kurum, çalýþma arkadaþlarý, kurumun politikalarý, iþler ile görevleri tanýtmak amacýyla uygulanan eðitim çabalarýdýr Bu program sayesinde iþten veya kurumdan ayrýlmalar en aza indirilebilir, çalýþmaya yeni baþlama nedeni ile adaylarda doðabilecek gerilimler hafifletilebilir, çalýþanlarda þirkete ve iþe dönük 151

164 olumlu tutum ve deðerler yaratýlabilir Çalýþanlar, bu oryantasyon süreci sonucunda; Þirketin temel amaçlarýný, Temel amaçlara ulaþmada tercih edilen araçlarý, Þirketin bir üyesi olarak üstlenmeleri gereken roller ile sorumluluklarý, Roller ile sorumluluklarý etkin bir biçimde yerine getirebilmek için istenilen davranýþ kalýplarýný, Þirketin kimliði ile bütünleþmeyi saðlayan kural ve ilkeleri öðrenirler Çalýþanlarýn iþletmedeki baþarýlarý ve devamlýlýklarý önemli ölçüde bu sürecin sonucuna baðlýdýr ETKÝNLÝK 39 Aþaðýda oryantasyon eðitiminin iþletme ve personel açýsýndan önemi birer cümle ile açýklanmýþtýr Bu açýklamalarý inceleyerek iþletme açýsýndan, personel açýsýndan ve her ikisi açýsýndan deðerlendirerek gruplandýrýnýz Ýþten ayrýlma sýklýðýný azaltýr Ýþ yeri kurallarý bozulmayarak mevcut düzende aksama olmaz Personelin motivasyonunu artýrarak verimli çalýþmayý saðlar Personele iþle ve iþ yeri ile ilgili temel bilgi kazandýrýr Verimlilik ve kalitede artýþ meydana getirir Personel iþ yeri kurallarýný ve kendisine saðlanan imkânlarý bilir Ýþletme Açýsýndan Önemli Olanlar Personel Açýsýndan Önemli Olanlar 55 Geliþen ve deðiþen þartlara göre hizmet içi eðitim Ýþe yeni baþlarken oryantasyon eðitimine alýnan personel, iþletmede çalýþtýðý süre boyunca geliþen ve deðiþen yeni þartlara ve teknolojilere uyum saðlayabilmelidir Bilim ve teknolojideki geliþmeler, her meslek grubundaki personelin yeni bilgi ve teknolojileri öðrenmesini ve bu konularda kendilerini yetiþtirmelerini zorunlu kýlmaktadýr Bu amaçla personel, çalýþtýðý iþletme tarafýndan düzenlenen kurslara katýlarak bu kurslarda aldýðý eðitimle bilgi ve becerisini geliþen ve deðiþen þartlara uygun hâle getirir Bilginin ve teknolojinin hýzla deðiþtiði çaðýmýzda yöneticiler, çalýþanlarýnýn en yeni bilgilere sahip olmalarýný isterler Kendilerinden beklenen performansý tam olarak sergileyemeyen personelin eksikliklerinin giderilmesi gerekmektedir Ýþletmeler, bu eksiklikleri giderebilmek için personelini hizmet içi eðitimden geçirir Ýþletme, çalýþanlarýn hizmet içi eðitime ihtiyacý olup olmadýðýný aþaðýdaki yöntemlerle tespit edebilir: Anketler düzenleyebilir Bazý testler uygulayabilir 152

165 Çalýþanlarý gözlemleyebilir Çalýþanlarýn verimliliklerini denetleyebilir Zaman zaman çalýþanlarýyla bir araya gelip karþýlýklý paylaþýmlarda bulunabilir Belli dönemler itibariyle çalýþanlarla ilgili raporlar düzenleyebilir Performans deðerlendirme sonuçlarýna bakabilir Hizmet içi eðitimin amacý, deðiþen ve geliþen þartlara göre ortaya çýkan hususlarýn iþletmenin her kademesindeki personele aktarýlmasý, personelin haberdar edilmesidir Hizmet içi eðitim faaliyetlerinin temel özelliði mesleki bir amaca yönelik olmasýdýr Hizmet içi eðitim, bireye belli bir meslek ve hizmet bilgisi kazandýrmaya yönelik faaliyetlerdir Hýzla deðiþen toplum ve meslek dallarýnýn koþullarýný evvelce görmüþ olduklarý öðrenim ile yerine getirmekte zorluk çeken personelin hizmet içinde yetiþtirilmesi zorunluluðu gün geçtikçe artmaktadýr Teknoloji geliþimi ve hýzla artan bilgi birikimi, bu teknoloji ve bilgiyi kullanýp yönlendirebilecek, ileriye dönük tahminler yapabilecek eðitilmiþ insan gücüne olan ihtiyacý da beraberinde getirmektedir Diðer taraftan eðitimini tamamlayan yetiþmiþ bir insan, her yýl teorik bilgisinin bir kýsmýný yitirmektedir Teorik bilgisini çaða uydurmak için çalýþanlar zamanlarýný bilgi yenilemeye ayýrmalýdýr Bu yola baþvurmayan personel, zamanla tüm geliþmelerin gerisinde kalacaktýr Geliþen þartlara ayak uydurmak, çaðdaþ toplumlarýn gerisinde kalmamak ve mevcut nitelikli personeli geleceðin atýl iþ gücüne dönüþtürmemek için sürekli eðitim kaçýnýlmaz olmaktadýr ETKÝNLÝK 40 Hizmet içi eðitimin önemini düþünerek personeline bu tür eðitimi uygulayan ile uygulamayan iþletmeyi karþýlaþtýrarak boþluklarý doldurunuz Personeline Hizmet Ýçi Uygulayan Ýþletmede Personeline Hizmet Ýçi Uygulamayan Ýþletmede Mal ve hizmetin kalitesi artar Yenilik ve geliþmelere kolay uyum saðlanamaz Personelin iþi ile ilgili þikâyetleri vardýr Ýþletmenin toplumda saygýnlýðý artar Personelin iþ memnuniyeti artar Personel yeniliklerden habersizdir Personel istekli çalýþýr Kaliteli ve verimli üretim gerçekleþemez 153

166 6 ( ARGE ) KONUYA BAÞLARKEN Son yýllarda iþletmelerin araþtýrma ve geliþtirme çalýþmalarýna bütçelerinden önemli paylar ayýrmalarýnýn nedenleri sizce neler olabilir? ARGE çalýþmalarýnda kullanýlan araþtýrma yöntemleri ile bilimsel çalýþmalarda kullanýlan araþtýrma yöntemleri arasýndaki farklar neler olabilir? Ýþletmelerin büyümesi ve geliþmesinde ARGE nin rolünü açýklayýnýz 61 ARGE nin önemi Araþtýrma ve Geliþtirme kelimeleri ARGE þeklinde kýsaltýlarak iþletmelerin yapmýþ olduklarý çalýþmalarý ifade eder Bu iþletme fonksiyonu iç içe geçmiþ iki faaliyetten oluþur Araþtýrma faaliyetleri, bilimsel ve teorik düzeydeki araþtýrmalarý içerir Örneðin bir iþletme, insanlarýn nasýl bir telefona ihtiyacý olduðunu veya nasýl bir otomobile binmek istediðini araþtýrýr Bu araþtýrma sonuçlarý projelere dönüþtürülür Projeler hayata geçirilerek bir anlamda geliþtirme saðlanmýþ olur Yani öncelikle araþtýrýlýr sonra projeler üretilerek geliþtirmeler gerçekleþtirilir Bazý araþtýrma sonuçlarý da teknolojik yetersizlikler veya maliyet yüksekliði gibi nedenlerle geliþtirilemez Ýþletmeler, bilimsel ve teknolojik geliþmeleri takip ederek bu geliþmeleri mal ve hizmet üretimine uygulayýp iþletmenin devamlýlýðýný hedefler Taným olarak ARGE, bilimsel ve teknik bilgi birikimini artýrmak amacýyla sistematik bir temele dayalý olarak yürütülen, yaratýcý çaba ve bu bilgi birikiminin yeni uygulamalarda kullanýmýdýr Rekabet hâlinde olan iþletmeler için yeni fikirler, yeni ürünler, yenilikçi düþünce ve görüþler, teknolojileri geliþtirme ve bu teknolojilere sahip olma son derece önemlidir Bir iþletmenin yeni bir ürün veya yeni bir teknoloji geliþtirerek üretim maliyetlerini düþürmesi bu iþletmeye pazarýn önemli bir payýný kazandýrabilir Günümüzde iþletmeler, ARGE nin önemini bildikleri için ARGE harcamalarýna bütçelerinden büyük paylar ayýrma gayretindedir ARGE çalýþmalarý için harcama yapmalarýna raðmen yeni ürün ve teknolojiler iþletmelere daha büyük miktarlarda para kazandýrdýðý için bu harcamalarý görmezden gelirler Ülkemizde de son yýllarda ARGE ye daha fazla önem verilmeye baþlanmýþtýr Ancak yine de dünyada bazý ülkelerin ARGE çalýþmalarý için gayri safi millî hasýladan ayýrdýklarý paya nazaran ülkemizde ARGE ye ayrýlan pay yeterli deðildir Türkiye, geliþen dünyada rekabet edebilmek için yeni geliþmeleri takip etmelidir Bazý ülkelerin Gayrisafi Millî Hasýla dan ARGE ye ayýrdýklarý pay aþaðýdaki gibidir: ALMANYA NORVEÇ JAPONYA ÇÝN TÜRKÝYE : : : : : % 2,49 % 1,75 % 3,15 % 1,31 % 0,66 154

167 Her geçen gün yeni özellikleri olan ürünler piyasaya sürülmektedir Televizyonlar siyah beyaz iken önce renkli hâle geldi Sonra uzaktan kumanda kullanýlmaya baþlandý LCD ve plazmalar ortaya çýktý Günümüzde ise LED sistemli televizyonlar üretilmekte ve satýþa sunulmaktadýr Ayný zamanda merdaneli çamaþýr makineleri yerini tam otomatik makinelere býraktý Geliþim ve deðiþim hâlâ devam etmektedir Geliþen ve deðiþen þartlar, çeþitlenen ihtiyaçlar dolayýsýyla þirketlerin sürekli olarak ürünlerini yenilemeleri ve geliþtirmeleri ile iþ piyasasýnda tutunabilmeleri için büyük bir önem taþýmaktadýr Ýþte bu noktada devreye ARGE çalýþmalarý girmektedir Günümüz iþletmeleri, hýzlý bir deðiþim ve geliþim içindeki global dünyada tüketicilerin sürekli deðiþen ihtiyaçlarýna cevap vermek, yeni pazarlar açmak, kaliteyi artýrmak, ürünlerini çeþitlendirmek ve benzer alanda faaliyet gösteren diðer þirketlerle rekabet edebilmek için kendilerini geliþtirmek zorundadýr 62 Araþtýrma çeþitleri Temel araþtýrma: Belirli, özgün bir uygulama veya kullaným düþünülmeden kuramsal veya deneysel çalýþmalarla olgularýn ve gözlemlenebilir durumlarýn altýnda yatan nedenlere iliþkin yeni bilgi edinmedir Bilimsel araþtýrma niteliðindedir Üniversitelerin bünyesinde yapýlan araþtýrmalar temel araþtýrmalardýr Uygulamalý araþtýrma: Özgün bilgi üretmeye yöneliktir Ana hedef olarak doðrudan özgün ve pratik bir amaç içerir Bir bilim dalýnda elde edilen temel bilgilerin belirli özel durumlara uygulanmasýyla bilgi edinme ile bilgiyi geliþtirme faaliyetleridir Uygulamalý araþtýrmalar daha çok iþletmelerde kullanýlan araþtýrmalardýr ETKÝNLÝK 41 Yukarýdaki tanýmlardan hareketle uzaktan kumandayla açýlan garaj kapýsý ile ilgili ne gibi temel araþtýrmalar yapýlabilir? Uygulamaya yönelik önerileriniz neler olabilir? Açýklayýnýz Araþtýrma ve geliþtirme hakkýnda ayrýntýlý bilgileri teknoloji ve tasarým dersinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 155

168 HAYATIN ÝÇÝNDEN ERKEK ÝÞÝNDE BÝR KADIN Gümrük komisyonculuðundan emekli olduktan sonra Adana da Net Gümrükleme Þirketi ni kuran 51 yaþýndaki Türkan Cerrahoðlu nun þirketinde 60 kiþi istihdam ediyor Kamu ve özel sektörü yakýndan tanýdýktan sonra iþ hayatýna atýldýðýný belirten Cerrahoðlu, Ýþ kadýný olmanýn birçok güçlüðü var; ama insan kendini bildikten sonra güçlükler aþýlýr diyor Ýþ hayatýnda kadýnýn daha fazla çalýþmasý gerektiðini savunan Cerrahoðlu, kadýnlara daha az güvenildiði görüþünde Kendi iþini kuran ve yürüten kadýnlarýn son yýllarda arttýðýna dikkati çeken Türkan Cerrahoðlu, yaygýn olmadýðý için kadýnlara karþý nedense güvensizlik var; ama kendini kabul ettiren ve güven uyandýran kadýnlar iþ dünyasýnda kabul görüyor, görüþünü savunuyor Türkiye de nakliyat sektörünün yýllardan beri erkek iþi olarak görüldüðünü hatýrlatan Cerrahoðlu, ancak kadýnlarýn her sektörde olduðu gibi nakliyat sektöründe de baþarýlý olduðunu ifade ediyor Ýþ dünyasýnda risk almanýn önemini vurgulayan Cerrahoðlu, Türk kadýnýn yapýsýndaki cesaret, sadakat ve çalýþma ilkelerinin baþarý için önemli olduðunu, kadýnlarýn iþ dünyasýnda bulunmaya sýcak bakmalarýnýn gerekliliðini sözlerine ekliyor Týnaz TÝTÝZ Giriþimcilik Üzerine ( Kýsmen alýnmýþtýr) 156

169 ÖLÇME DEÐERLENDÝRME I Aþaðýdaki noktalý yerlere verilen sözcüklerden uygun olanýný yazýnýz Otofinansman Maddi olmayan kaynaklar ARGE Denetim Pazar Maddi kaynaklar Mal ve hizmetlerin satýþa sunulduðu, alýcý ve satýcýlarýn karþýlaþtýklarý yer Ýþletmenin elde ettiði kârýn bir kýsmý veya tamamýný daðýtmadan iþletmede býrakarak sermaye ihtiyacýný karþýlamasý Yönetimin arzulanan amaçlara ulaþýlýp ulaþýlmadýðýný araþtýran fonksiyonlarýndan biri Ýþletmelerin ürünlerini geliþtirmek için yaptýðý her türlü araþtýrma Ýþletmelerde sermaye olarak konulan para, araba, bina gibi deðerler II Aþaðýdaki cümlelerin karþýsýna yargýlar doðru ise (D), yanlýþ ise (Y) yazýnýz D Y 1 Üretilen mal ve hizmetlerin müþterilerin eline geçmesi için yapýlan çalýþmalara pazarlama denir 2 Daðýtým kanalý, bir malýn üreticiden tüketiciye hareketinde izlediði yoldur 3 Hizmet içi eðitim, çalýþanlarýn iþe baþlamadan önce iþe alýþtýrma eðitimidir 4 Mal ve hizmetlerin satýþa sunulduðu, alýcý ve satýcýlarýn buluþtuðu yere pazar denir 5 Toptancýlýk, perakendecilere ya da iþletmelere mal satma faaliyetidir 157

170 III Aþaðýda boþ býrakýlan yerlere uygun sözcükleri getirerek ifadeyi tamamlayýnýz 1 Üretim sisteminin ögeleri; girdi, üretim süreci, çýktý ve dir 2 Araþtýrma çeþitlerinden biri temel araþtýrma diðeri de araþtýrmadýr 3 Üretilen mal ve hizmetleri çeþitli kitle iletiþim araçlarýyla hedeflenen alýcý kitleye tanýtmaya denir 4, iþletmenin üretimini yaptýðý mal ve hizmetlerin satýþýný artýrmaya yönelik olarak yapýlan tüm faaliyetleri ifade eder 5 Ülkemizde insan kaynaðýnýn temini ve yetiþtirilip geliþtirilmesinde rol alan önemli bir kurumdur IV Aþaðýdaki sorularýn doðru seçeneðini iþaretleyiniz 1 Belirtilen amaçlara ulaþmak için üretim faktörlerini verimli ve etkin kullanabilme kararlarýnýn alýnabilmesine verilen ad aþaðýdakilerden hangisidir? A) Yönetim B) Ýþletme C) Yöneltme D) Pazarlama E) ARGE 2 Mal ve hizmetleri baþkalarýnýn kullanmasý veya yeniden satmasý için satan kiþi ve kuruluþlara verilen ad aþaðýdakilerden hangisidir? A) Perakendeci B) Toptancý C) Yarý toptancý D) Bakkal E) Mükellef 3 Tüketicilerin ürünü tanýmasý için yapýlan faaliyet aþaðýdakilerden hangisidir? A) Reklam B) Depolama C) Kontrol D) Sevk ve idare E) Pazarlama 4 Üretilen mal ve hizmetlerin müþterilere ulaþtýrýlýncaya kadar uygun þart ve ortamda saklanmasýna verilen ad aþaðýdakilerden hangisidir? A) Reklam B) Pazarlama C) Depolama D) Satýþ E) Stok kontrolü 5 Bilimsel ve teknik bilgi birikimini artýrmak amacýyla sistematik bir temele dayalý olarak yürütülen, yaratýcý çaba ve bu bilgi birikiminin yeni uygulamalarda kullanýmýna verilen ad aþaðýdakilerden hangisidir? A) Performans deðerlendirme B) Rapor düzenleme C) Hizmet içi eðitim D)Yönetim E) ARGE V Aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz 1 Toplam kalite yönetimi ile Ahilik felsefesinin benzer yönleri nelerdir, sýralayýnýz 2 Ülkemizde ARGE çalýþmalarýnýn istenilen düzeyde olmamasýnýn sonuçlarý nelerdir? 3 Ýþletmenin niteliðine uygun personel seçiminin iþletmeye saðlayacaðý katkýlar nelerdir? 4 Yerli malý kullanýmýnýn ülke ekonomisine katkýlarý konusundaki düþünceleriniz nelerdir? Bu konuda siz neler yapýyorsunuz? 5 Ýþletmeler, finans ihtiyaçlarýný hangi yollardan saðlayabilir? 158

171 VI Aþaðýda verilen bilgilerden yararlanarak bulmacayý çözünüz 9 16 P 13 1 M O K 7 8 C 1 Bir malýn daðýtýmýnda üreticiden tüketiciye izlenen yol 2 Türkiye de iþ ve iþçi bulmadan sorumlu kurum 3 Çalýþmayý kolaylaþtýrmak ve baþarý saðlamak için bir organizasyonun bütün faaliyetlerinin düzenlenmesi 4 Ýhtiyaç duyulan fonlarýn uygun þartlarda saðlanmasý ve etkin bir þekilde kullanýlmasýyla ilgili faaliyetler 5 Arzulanan amaçlara ulaþýlýp ulaþýlmadýðýný veya ne ölçüde ulaþýldýðýný araþtýrmak 6 Üretilen mal ve hizmetleri çeþitli kitle iletiþim araçlarýyla hedeflenen alýcý kitleye tanýtmak 7 Belirtilen amaçlara ulaþmak için üretim faktörlerini verimli ve etkin kullanabilme kararlarýnýn alýnabilmesi 8 Mal ve hizmet üreten 9 Mal ve hizmetlerin satýþa sunulduðu, alýcýlarýn ve satýcýlarýn karþýlaþtýklarý, mallarýn sahipliðinin deðiþiminin yapýldýðý yer 10 Nakit, vadesiz mevduat, nakde çevrilebilir deðerler ve gerektiðinde para gibi görev yapýlabilecek çeþitli unsurlar 11 Müþterinin mamul ve hizmetlere karþý tutumunun ölçüsü 159

172 12 Faaliyetleri sonucu elde ettiði kârlarýn tümü veya bir kýsmýný daðýtmayýp iþletmede býrakarak sermaye artýþý yaratmak yüzyýllar arasýnda Anadolu'da yaþayan, halkýn sanat ve meslek alanýnda yetiþmelerini saðlayan, onlarý ahlaki yönden yetiþtiren, çalýþma yaþamýný ve iyi insan meziyetlerini esas alarak düzenleyen teþkilatlanma 14 Ýmalatçýdan satýn aldýklarý büyük miktardaki mallarýn perakendecilere daðýtýmýnýn yapýldýðý bir sistemde aracý rolü üstlenen 15 Mal ve hizmet tüketen 16 Mallarý küçük miktarlar hâlinde satan 160

173 ÝÞLETMELERÝN FONKSÝYONLARI ÜNÝTESÝNÝN ÖZ DEÐERLENDÝRME FORMU Ýþletmelerin fonksiyonlarý ünitesinin sonunda neleri, ne kadar öðrendiðinizi deðerlendirebilirsiniz Bunu yapabilmek için aþaðýdaki ölçütlerden sizin için en uygun olan seçeneði iþaretleyiniz Evet Kýsmen Hayýr Deðerlendirme sonunda Kýsmen veya Hayýr cevaplarýnýz çoðunluktaysa üniteyi tekrar gözden geçirmelisiniz ÖZ DEÐERLENDÝRME D E R E C E L E R Evet Kýsmen Hayýr Yönetim kavramýný açýklayabilirim Yönetimin fonksiyonlarýný açýklayabilirim Finansmaný ve finansmanla ilgili kavramlarý açýklayabilirim Ahilik felsefesi ile toplam kalite yönetimi arasýndaki iliþkiyi söyleyebilirim Pazar ve pazarlama kavramlarýný açýklayabilirim Yerli malý tüketmenin ülke ekonomisine katkýlarýný açýklayabilirim Üretim sisteminin ögelerini söyleyebilirim Ýnsan kaynaklarýný etkili biçimde kullanmanýn gerekliliðini açýklayabilirim 161

174

175 VI ÜNÝTE ÝÞLETMENÝN SORUMLULUKLARI 1 Ýþletmelerin Çalýþanlarýna Karþý Sorumluluklarý 2 Ýþletmelerin Çevreye Karþý Sorumluluklarý 3 Ýþletmelerin Topluma Karþý Sorumluluklarý 4 Ýþletmelerin Tüketicilere Karþý Sorumluluklarý

176 1 Ýþletmelerin Çalýþanlara Karþý Sorumluluklarý KONUYA BAÞLARKEN Ýþletmelerin sizce hangi özelliklerde olmasý çalýþanlarý memnun edecektir? Sýnýfta tartýþýnýz 4857 sayýlý Ýþ Kanunu hakkýnda araþtýrma yapýnýz Elde ettiðiniz bilgileri arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Bir iþletmede üretimi gerçekleþtiren veya hizmetleri sunan daha açýk bir ifadeyle asýl gücünü oluþturan o iþletmenin çalýþanlarýdýr Çalýþanlar, iþletmelerine kimlik kazandýran faktörlerden biridir Ýþletmenin ve çalýþanlarýn karþýlýklý sorumluluklarý vardýr Bu sorumluluklar personel iþte çalýþýrken veya iþten ayrýlýnca da devam eder Çoðu kez yazýsýz olan, ama yine de herkes tarafýndan bilinen bu sorumluluklara göre birey, belirli bir ücret karþýlýðýnda bilgi ve becerisini, iþletmenin kullanýmýna sunacaktýr Bunun karþýlýðýnda iþletmede çalýþan her bireyin potansiyelini geliþtirmek ve hak ettiðini vermek durumundadýr ETKÝNLÝK 1 Ýþletmeler çalýþanlarýný memnun etmek ve onlarýn daha verimli olmalarýný saðlamak amacýyla çalýþanlarýna karþý sosyal sorumluluklarý da gözetmektedir Bu sorumluluklarý kanuni bir zorlama ile deðil insani bir görevi üstlenmek adýna yapar Aþaðýdaki fotoðraflarda iþletmelerin çalýþanlarýna karþý yapmýþ olduðu faaliyetleri görmektesiniz Sizce iþletmeler baþka neler yapabilir? Alttaki boþluða yazýnýz 164

177 ETKÝNLÝK 2 Aþaðýda yazýlý maddeler 4857 sayýlý Ýþ Kanunu ndan alýnmýþ olup iþletmenin çalýþanlarýna karþý sorumluluklarýný göstermektedir Resimlerin 4857 sayýlý Kanun un hangi maddesi ile ilgili olduðunu altlarýna yazýnýz ABC ÝNÞAAT LÝMÝTET ÞÝRKETÝ ÝVEDÝK ORGANÝZE SANAYÝ BÖLGESÝ 24 CADNO: 72 OSTÝM/ANKARA Konu : Çalýþma Belgesi Firmamýzda 11Þubat2008/11Þubat2010 tarihleri arasýnda XX vatandaþlýk numaralý Ali Gümüþ Gölbaþý Þantiyesinde þef olarak çalýþmýþtýr Bu evrak kiþinin isteði üzerine çalýþma belgesi olarak verilmiþtir ABC ÝNÞAAT LTD ÞTÝ ESMA KÖK SMMM 1 Ýþ iliþkisinde dil, ýrk, cinsiyet, siyasal düþünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri nedenlere dayalý ayrým yapýlamaz 2 Ýþten ayrýlan iþçiye iþveren tarafýndan iþinin çeþidinin ne olduðu ve süresini gösteren bir belge (çalýþma belgesi) verilir 3 Ýþverenler, elli veya daha fazla iþçi çalýþtýrdýklarý özel sektör iþ yerlerinde % 3 özürlü, kamu iþ yerlerinde ise % 4 özürlü ve % 2 eski hükümlü iþçiyi meslek, beden ve ruhi durumlarýna uygun iþlerde çalýþtýrmakla yükümlüdürler 4 Ýþ yerinde iþe baþladýðý günden itibaren deneme süresi de içinde olmak üzere en az bir yýl çalýþmýþ olan iþçilere yýllýk ücretli izin verilir 5 Kadýn iþçilerin doðumdan önce sekiz ve doðumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altý haftalýk süre içinde çalýþtýrýlmamalarý esastýr 6 Çalýþma süresi haftada en çok kýrk beþ saattir Aksi kararlaþtýrýlmamýþsa bu süre, iþ yerlerinde haftanýn çalýþýlan günlerine eþit ölçüde bölünerek uygulanýr 7 On beþ yaþýný doldurmamýþ çocuklarýn çalýþtýrýlmasý yasaktýr Ancak on dört yaþýný doldurmuþ ve ilköðretimi tamamlamýþ olan çocuklar, bedensel, zihinsel ve ahlaki geliþmelerine zarar vermeyecek ve eðitime devam edenlerin okullarýna devamýna engel olmayacak hafif iþlerde çalýþtýrýlabilirler 8 Ýþ Kanunu na tabi iþ yerlerinde iþ saðlýðý ve güvenliði için gerekli tedbirlerin alýnmasý gerekir 165

178 Ýþletmeler çýkardýðý personeline kýdem ve ihbar tazminatý vermek zorundadýr Kýdem tazminatý, iþçinin çeþitli sebeplerle iþ yerinden ayrýlýrken iþveren tarafýndan iþ kanunu gereðince iþçiye vermiþ olduðu bir tazminat þeklidir Kendi isteðiyle iþten ayrýlan iþçi kýdem tazminatýna hak kazanamaz Kýdem tazminatýnýn söz konusu olabilmesi için çalýþanýn bir yýl tam olarak çalýþmýþ olmasý gerekir Ýhbar tazminatý, iþçinin Ýþ Kanunu ndan doðan hakkýdýr Bu tazminat çeþitli sebeplerle iþten çýkarýlan iþçiye çalýþma süreleri göz önünde bulundurularak verilen tazminattýr Kendi isteðiyle iþten ayrýlan iþçi, ihbar tazminatýna hak kazanamaz ETKÝNLÝK 3 Anlatýmdaki kiþiler farklý iþ yerlerinde çalýþmaktadýrlar Her birinin iþten ayrýlma nedenleri de farklýdýr Çalýþanlarýn durumlarýna uygun olarak ne tür haklarý olduðunu yazýnýz Ankara da bir güzellik merkezinde beþ yýldýr çalýþan Ayþe Haným, evlenerek Mardin e yerleþecektir Bu durumu iþletmesine bildirerek iþinden ayrýlmýþtýr Özel hastanede sekiz yýldýr doktor olarak çalýþan Ali Bey, baþka bir hastaneden gelen teklifi deðerlendirerek iþletmesinden istifa etmiþtir Bir ilaç firmasýnda altý yýldýr ilaç satýþ mümessili olarak çalýþan Kemal Bey iþinde gayretli, titiz ve düzenlidir Bu durumu deðerlendiren üstleri, onun bölgeye þef olmasýný saðlamýþlardýr Daha sonra ekonomik kriz nedeniyle ilaç firmasý, Kemal Bey in iþletmelerine yapmýþ olduðu katkýdan dolayý ona teþekkür edip iþine son vermiþlerdir 166

179 Hüseyin Bey, bir fabrikada on yedi yýldýr ustabaþý olarak çalýþmaktadýr Ýþvereni ve arkadaþlarý tarafýndan sevilen bir kiþidir Bir akþam beklenmedik bir anda kalp krizi geçirerek vefat eder Hüseyin Bey in yakýnlarý durumu iþletmeye bildirirler Özgür, ticaret lisesini bitirdikten sonra staj yaptýðý mali müþavirin yanýnda çalýþmaya devam etmiþtir Ýkinci yýlýn sonunda Özgür ün vatani görevini yapma zamaný gelmiþtir Özgür, askerlik þubesinden gelen evraklarý da alarak çalýþtýðý mali müþavirin yanýna gidip konuyu anlatmýþ ve iþten ayrýlmýþtýr 2 Ýþletmelerin Çevreye Karþý Sorumluluklarý KONUYA BAÞLARKEN Nükleer ve týbbi atýk, zararlý gazlar, radyasyon, küresel ýsýnma, sürdürülebilir hayat, ekolojik hayat kavramlarýnýn anlamlarýný araþtýrarak arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Ürünler üzerinde bulunan yeþil nokta amblemi ve Çevko hakkýnda bilgi edininiz Günümüzde varlýklarýný sürdürmek isteyen duyarlý iþletmelerin çevreyi korumasý vazgeçilmez bir amaç olarak ortaya çýkmaktadýr Ýþletmelerin pek çok kaynaðýný temin ettiði doðal çevreden faydalanýrken bunun yanýnda birtakým önlemlerle doðal çevreyi ve ekolojik dengeyi korumalarý da sosyal sorumluluklarý açýsýndan önemlidir 167

180 ETKÝNLÝK 4 Yeryüzüne iyi muamele edin O babanýzýn malý deðil, onu çocuklarýnýzdan ödünç aldýnýz Yukarýdaki atasözü ile ilgili olarak þiir, makale, resim veya karikatür çalýþmasý hazýrlayýnýz Hazýrladýðýnýz dokümanlarý sýnýf panosuna asýnýz ETKÝNLÝK 5 Ýþletmelerin kullandýðý pek çok ham madde ve malzeme doðada sýnýrlý olarak bulunmaktadýr Bu ham madde ve malzemeler insanlýðýn yaþamý için de önemlidir Yukarýdaki fotoðraflarda aðacýn kâðýda dönüþümü görmektesiniz Aðaçlarýn iþletmeler açýsýndan hangi çýktýlara dönüþtüðünü sýralayýnýz

181 ETKÝNLÝK 6 Ýþletmeler, birer girdi olarak kullandýklarý doðal kaynaklarý daha verimli kullanmak için çaba harcar Aþaðýdaki fotoðraflarý inceleyerek iþletmelerin kullandýklarý doðal kaynaklarý daha verimli kullanabilmeleri adýna neler yapabileceklerini yazýnýz Ýþletmenin çevreye karþý sorumluluklarý hakkýnda ayrýntýlý bilgileri ekonomi dersinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 169

182 ETKÝNLÝK 7 Ýþletmelerin yaptýklarý üretim sonucunda atýklar ortaya çýkar Bazý atýklar; dikkatli depolanmadýðý, özenle bertaraf edilmediði veya geri dönüþtürülmediði takdirde insan saðlýðýný ve doðal dengeyi tehdit etmektedir Aþaðýdaki fotoðraflarda iþletmelerin zararlý atýklarla ilgili olarak gerekli tedbirleri almamasý sonucunda çevreye verdiði zararlarý görmektesiniz yazýnýz Yukarýdaki resimleri inceleyerek iþletmelerden kaynaklanan çevre sorunlarýný aþaðýdaki kutucuklara Deniz ve tatlý su kaynaklarýnýn tahribatý Ýþletme tedbirsizliklerinin neden olduðu çevre sorunlarý Küresel ýsýnma 170

183 Ülkemizde 2872 sayýlý Çevre Kanunu ile iþletmeler, çevreye verdikleri zararlardan dolayý sorumludur Bu Kanun ile iþletmelerin atýklarý depolayacaðý, yok edeceði çevreye verdiði zararlardan dolayý nasýl cezalandýrýlacaðý belirtilmektedir Kanun, iþletmelere sadece sorumluluk yüklemeyip çevreye zarar vermemek amacýyla yapmýþ olduklarý giderler için teþvikleri de kapsar Atýklar bütün dünya ülkeleri için sorun oluþturmaktadýr Birçok ülke geri dönüþüm tesisleri ile atýklarýný deðerlendirmektedir Geri dönüþümü mümkün olmayan atýklar ise yasa gereði imha edilmekte veya saklanmaktadýr Kâðýt, cam, tahta, alüminyum geri dönüþümle tekrar kullanýlýrken hastane, laboratuvar, eczane gibi kuruluþlardan çýkan týbbi atýklar, belediyeler tarafýndan özel araçlarla toplanarak imha edilmektedir Nükleer atýklar ise yer altýnda saklanmaktadýr Avrupa Birliði ülkelerinde ambalaj atýklarý geri dönüþüm oranlarý % 50 nin üzerindedir Bu oran ülkemizde konu ile ilgili kamu kurumlarýnýn ciddi gayretleri, firmalarýn Eskiyi getir, yeniyi götür kampanyalarý ve birçok ailenin atýk kâðýt toplayarak geçimlerini saðlamalarý nedeniyle % e ulaþmýþtýr ETKÝNLÝK 8 Aþaðýdaki simgelerle günlük yaþantýnýzda pek çok yerde karþýlaþmaktasýnýz Karþýlaþtýðýnýz yerleri düþünerek simgelerin yanlarýna yazýnýz 171

184 BASINDAN Asit Yaðmurlarý Kömürün, havaya verilen kükürtdioksit ve petrolün (benzin, mazot vs)yanmasý sonucu ortaya çýkan azotoksitler, atmosferde su damlacýklarý ile tepkimeye girerek asit yaðmurlarýný oluþturur Kükürtdioksit + yaðmur = asit yaðmurlarý Azotoksit + yaðmur = asit yaðmurlarý Asit yaðmurlarý, hava hareketiyle binlerce kilometre uzaklýklara taþýnabilmektedirler Örneðin, ülkemizde bir iþletmeden dolayý oluþan asit yaðmurlarý, dünyanýn öbür ucundaki insanlarý etkilemektedir Asit yaðmurlarý; Bitkileri kurutur Ormanlarý yok eder Topraðý ve suyu kirletir Asitli havanýn solunmasý veya yaðýþlarýn vücut ile doðrudan temasý ile insanlarda astým, kuru öksürük, baþaðrýsý ve göz, burun, boðaz tahriþine neden olur Egzoz Gazlarý Zatürreye Yol Açýyor Yapýlan araþtýrmalarda endüstriyel baca ve egzoz gazlarýna uzun süre maruz kalan yaþlýlarýn havasý temiz ortamlarda yaþayanlara oranla iki kat daha fazla zatürre olduklarýný belirledi Güneþ ten gelen mor ötesi(ultraviyole) ýþýnlar tarafýndan oksijen moleküllerinin O 2 nin O 3 e dönüþtürülmesiyle ozonosfer oluþur Bu tabaka, Güneþ ten gelen zararlý ýþýnlarý tutar, soðumayý önler Ozonun düþmaný kloroflorokarbonlarýdýr Bu gazý kullandýðýmýz yerler; 1 Deodorant spreyler 2 Buzdolabý ve soðutma sistemleri 3 Plastik köpükler 4 Yangýn söndürücüleridir Ozon tabakasýnýn zarar görmesi, Dünya da yaþayan canlýlarýn geleceðini tehlikeye düþürmektedir 172

185 ETKÝNLÝK 9 Ýþletmeler, mal ve hizmet üretimi sýrasýnda doðaya atýk olarak bazý zararlý gazlar býrakýr Konuyla ilgili okuduðunuz haberler, ortaya çýkan zararlý gazlarýn çevreye ve insanlara etkisi hakkýnda bilgi vermektedir Zararlý gazlarýn azaltýlmasý için ülkemizde ne gibi çalýþmalar yapýlmaktadýr? Uluslararasý düzeyde yapýlan anlaþmalar var mýdýr? Araþtýrýnýz Ekonomik geliþme, bazý durumlarda çevre kirlenmesi, doðal kaynaklarýn tahrip edilmesi, kent yaþamýnýn bozulmasý ve bunlara benzer pek çok sosyal ve ekonomik sorunlarý da beraberinde getirebilir Çevre bilincinin geliþmesine paralel olarak pek çok iþletme, kendi imkânlarýyla önlemler alma yolunu benimsemektedir Hatta bu iþletmeler, çevreye herhangi bir zararý olmasa bile fabrika atýklarýnýn yeniden kullanýlabilmesi için fon ayýrmaktadýr Ayrýlan bu fonlar, bazý durumlarda yeniden kazanýmlar yoluyla kendini finans edebilmektedir Yeniden kazanýma örnek olarak hayvan gübresinden bioenerji üretimi gösterilebilir Ýþletmeler, kaynaklarýný verimli kullanarak çevreyi koruyacaðýný düþündüðü için çalýþanlarýný bu konuda bilinçlendirmeye baþlamýþtýr Çevre Bakanlýðýnýn bu konularda son yýllarda önemli bazý çalýþmalarý vardýr OKUMA METNÝ sanayinin ham maddesi olabileceði fikrinden hareketle ortaya çýkmýþtýr Her sanayi iþletmesinin imalat esnasýnda az ya da çok atýðý oluþur Firmalar, oluþan bu atýklarý ya tekrar kendi iþletmelerinde deðerlendirir ya baþka firmalara ham madde olarak satar ya da yakarak veya çöpe atarak imha yoluna gider Atýk geri dönüþüm borsasý, bu aþamada geri dönüþüm özelliðine sahip sanayi atýðýnýn borsa marifetiyle ham madde olarak baþka sanayilerde kullanýlmasýný amaçlar ATIK BORSASI Ýmalat aþamasýnda meydana gelen, geri kazanýlmasý mümkün atýklarýn baþka sanayilerde tekrar kullanýmýný saðlamak amacýyla pek çok sanayileþmiþ ülkede uygulanan atýk geri dönüþüm borsasý çalýþmalarý, ülkemizde de baþlamýþtýr Atýk geri dönüþüm borsasý, bir sanayide imalat esnasýnda oluþan atýklarýn diðer bir Atýk geri dönüþüm borsasýnýn firma için avantajlarý þu þekilde sýralanabilir: Borsa, atýklarýn ortadan kaldýrýlmasýnýn firmaya getirdiði ek masrafý bertaraf eder Atýklar borsada baþkalarý tarafýndan satýn alýnacaðýndan (tasarrufa) yatýrýma dönüþür 173

186 Atýklarýn geçmiþte, borsa dýþýnda baþkalarýna satýþý yapýlýyorsa atýk borsasýnda daha fazla alýcýya ulaþýlarak deðerinin daha fazla artmasý saðlanýr Atýk borsasýnda yer alarak çevrenin korunmasý giriþimine katkýda bulunulur Atýklarýn stok edilmesinden doðan mali yük ortadan kalkar Ulusal ekonomi açýsýndan da atýklarýn deðerlendirilmesi, zorunlu gönüllülük arz etmektedir Bir iþletmenin atýðý, diðer iþletmenin ham maddesi olabilir Örneðin; Çýrçýr fabrikalarýnda oluþan çiðit, linter, vb yað, yem gibi sektörlerde deðerlendirilebilir Pamuk ipliði veya pamuk temizleme tesislerinde oluþan kirli pamuk ve harman telefleri diðer sanayilerin ham maddesidir Sentetik (akrilik, polip) iplik fabrikalarýndaki tarak altý, üstüpü, yoluntu gibi atýklar kaba iplik tesislerinin ham maddesidir, Halý imalathanelerinde veya lark tesislerinde oluþan halý kenarlarý, sýrt yoluntularý, jüt ipliði fabrikalarýnýn veya yataklýk elyaf yapan firmalarýn ham maddesidir Plastik ambalaj atýklarý yýkanýp granül haline dönüþtürülerek ikincil ürün üretiminde ham madde olarak kullanýlýr Sera örtüsü, otomotiv sektöründe plastik torba, marley, pis su borusu, elyaf ve dolgu malzemesi, araba yedek parçasý yapýmýnda kullanýlabilir Firmalarýn iþine yaramayan tahta paletler, boþ variller, bidonlar, karton kutular, masuralar, bobinler baþka sektörler tarafýndan kullanýlabilir PVC eþya, poþet, branda, çuval imalatý esnasýnda oluþan imalat fireleri baþka sektörlerin ham maddesidir Bulgur, un, makarna, mercimek imalatý ve hububat eleme esnasýnda oluþan kepek, buðday unu vb diðer sektörlerin ham maddesidir Makine-metal sektöründe talaþlý imalat esnasýnda oluþan talaþ veya döküm artýklarý baþka sektörlerde deðerlendirilir Ýnsan ihtiyaçlarý sýnýrsýzdýr Fakat bazý ihtiyaçlarýmýzý karþýlamak için baþvurduðumuz doðal kaynaklarýmýz sýnýrlýdýr Sýnýrlý doðal kaynaklarýmýzdan daha fazla fayda saðlamak için onlarý etkili ve verimli kullanmamýz gerekir Unutmayalým ki gelecek nesillere býrakýlacak en güzel hediye, yaþanýlacak bir çevredir (wwwgsoorgtr sitesinden kýsaltýlarak alýnmýþtýr) 174

187 BÝLGÝ NOTU Geri dönüþtürüldüðünde bir ton kullanýlmýþ beyaz kâðýt 16, bir ton gazete kâðýdý ise 8 çam aðacýný kesilmekten kurtarýr Türkiye de yaklaþýk yýlda 1 milyon ton kâðýtla gereksiz yazýþma yapýlmaktadýr Geri dönen her bir ton cam için yaklaþýk 100 litre petrol tasarruf edilmiþ olur Otomobilinizi hortumla yýkadýðýnýzda yaklaþýk 550 litre su harcamýþ olursunuz Evsel katý atýklarýn % 68 ini organik atýklar, geri kalanýný kâðýt, karton, tekstil, plastik, deri, metal, aðaç, cam ve kül gibi maddeler oluþturur Yalnýz Ýstanbul da yýlda ton kâðýt tüketilmektedir Yeniden kazaným saðlanamadýðý takdirde bir cam þiþe doðada 4000, plastik 1000, sakýz 5, metal kutular 2 10 ile 100, yazýcý kartuþu da 450 yýlda doðaya karýþýr Küçücük bir kalem pil 4 m alaný ekilmez hâle getirir 175

188 BASINDAN Enerji kaynaklarý, yenilenemeyen ve yenilenebilen kaynaklar olarak iki grupta toplanýr: Yenilenemeyen enerji kaynaklarý; taþ kömürü, linyit, petrol ve doðal gazdan oluþan fosil yakýtlar ile nükleer enerji gibi rezervi sýnýrlý olan ve tükendiðinde yenilenemeyen kaynaklardýr Yenilenebilen enerji kaynaklarý ise Güneþ, rüzgâr, su ve jeotermal enerjiden oluþan ve kendi kendilerini yenileyebilen kaynaklardýr Günümüzde dünyada yenilenemeyen enerji kaynaklarýnýn kullanýmý daha yaygýndýr Bu kaynaklarýn hem üretim aþamasýnda hem de kullanýmý sonrasýnda büyük ölçüde çevre sorunlarý yaþanýr Bu yüzden yenilenebilir enerji kaynaklarýnýn kullanýmýnýn yaygýnlaþtýrýlmasý gereklidir Mayýs 2009 ETKÝNLÝK 10 Basýndan alýnan haberden enerji kaynaklarýnýn yenilenemeyen ve yenilenebilen nitelikte ikiye ayrýldýðýný öðrendiniz Ýþletmeler, yenilenemeyen enerji kaynaklarý yerine yenilenebilir enerji kaynaklarýný tercih ederek ekolojik dengeye katký saðlayacaktýr Size göre yenilenebilir ve yenilenemeyen enerjinin olumlu ve olumsuz taraflarý nelerdir? Tartýþýnýz 176

189 ETKÝNLÝK 11 Aþaðýda 2872 sayýlý Çevre Kanunu nun bazý maddeleri verilmiþtir Öðrendiðiniz bilgilerden hareketle iþletmelerin çevreye karþý sorumluluklarýný arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz Tartýþma sonucunda ortaya çýkan sonuçlarý aþaðýya yazýnýz Kirletme yasaðý Her türlü atýk ve artýðý, çevreye zarar verecek þekilde ilgili yönetmeliklerde belirlenen standart ve yöntemlere aykýrý olarak doðrudan ve dolaylý biçimde alýcý ortama vermek, depolamak, taþýmak, uzaklaþtýrmak ve benzeri faaliyetlerde bulunmak yasaktýr Kirlenme ihtimalinin bulunduðu durumlarda ilgililer kirlenmeyi önlemekle kirlenmenin meydana geldiði hâllerde ise durdurmak, etkilerini gidermek veya azaltmak için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdürler 1 2 Ýzin alma, arýtma ve bertaraf etme yükümlülüðü Üretim, tüketim ve hizmet faaliyetleri sonucunda oluþan atýklarýný alýcý ortamlara doðrudan veya dolaylý vermeleri uygun görülmeyen tesis ve iþletmeler ile yerleþim birimleri atýklarýný yönetmeliklerde belirlenen standart ve yöntemlere uygun olarak arýtmak, bertaraf etmek, ettirmek ve öngörülen izinleri almakla yükümlüdür 1 2 Gürültü Kiþilerin huzur ve sükun, beden ve ruh saðlýðýný bozacak þekilde ilgili yönetmeliklerle belirlenen standartlar üzerinde gürültü ve titreþim oluþtumak yasaktýr Ulaþým araçlarý, þantiye, fabrika, atölye, iþ yeri, eðlence yeri, hizmet binalarý ve konutlardan kaynaklanan gürültü ve titreþimin yönetmeliklerle belirlenen standartlara indirilmesi için faaliyet sahipleri tarafýndan gerekli tedbirler alýnýr

190 3 Ýþletmelerin Topluma Karþý Sorumluluklarý KONUYA BAÞLARKEN Çevrenizde alýþveriþ yaptýðýnýz iþletmelerin olumsuz davranýþlarý ile karþýlaþtýnýz mý? Sýnýfta arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz Cumhuriyet Dönemi nde Atatürk ün öncülüðünde toplumsal geliþimi saðlamak için kurulan iþletmeleri araþtýrýnýz Ýþletmeler, toplum içerisinde faaliyet gösterir Bir toplumun kuruluþu veya mensubu olmak o toplumla uyumlu olmayý gerekli kýlar Ýþletmeler de toplumun üyesi olduklarý için o toplumun kültürüne uymak ve saygý göstermek zorundadýr Örneðin, ülkemizde inek eti tüketmek sorun olmazken Hindistan da bunu yapmak zordur Bununla birlikte iþletmelerin sorumlu olduðu toplumdan kastedilen, kurumlardýr Bu kurumlardan bazýlarý þu þekilde sýralanabilir: 1 Devlet 2 Yerel yönetimler 3 Rakipler 4 Baðlý olunan oda veya dernekler 5 Sivil toplum kuruluþlarý 6 Finans kuruluþlarý 7 Tedarikçiler 8 Ticari iþ birliði içinde olunan kurum ve kuruluþlar Firmanýn çalýþanlarý ve tüketiciler, iþletmeye saðladýklarý deðer nedeniyle büyük önem taþýmaktadýr Dolayýsýyla iþletmenin hem çalýþanlarýna hem de tüketicilere karþý sorumluluklarý vardýr Bu sorumluluklar, kitapta farklý baþlýklar altýnda incelenmiþtir 178

191 ETKÝNLÝK 12 Aþaðýda belirtilen topluma karþý sorumluluklarýn hangi kurum ve kuruluþlara ait olduðunu boþ býrakýlan yerlere yazýnýz Aidatlarýný ödemek Ýþ yeri bildirgesi vermek Aldýðý kredinin geri ödemesini zamanýnda yapmak Tekelleþmemek Beyanname vermek Vergi ödemek Oda seçimlerine katýlmak Çevre temizlik vergisi ödemek Ýþ yeri ruhsatý almak Ayný malý satan iþletmelerin ürünleri hakkýnda kötü haber yaymamak SGK primlerini ödemek Borcunu zamanýnda ödemek Kayýt olmak Aldatýcý reklam yapmak BASINDAN 500 Kilo Bufalo Eti Ele Geçirildi Türkiye ye getirilen 500 kilo bufalo eti ele geçirildi Edinilen bilgiye göre Türkiye ye kaçak et geçirmek isteyen sekiz kiþilik bir grup, sýnýr nöbetçileri tarafýndan fark edildi Sýnýr devriyelerinin operasyon baþlattýðýný fark eden grup, yanlarýnda getirdikleri 500 kilo bufalo etini býrakarak kaçtý Ýl Jandarma Komutanlýðýna teslim edilen bufalo etini Türkiye ye getiren sekiz kiþilik grubun kimliðinin belirlenmesi için, geniþ çaplý soruþturma baþlatýldý 44 Milyon Dolarlýk Selenyum Operasyonu Bir ihbarý deðerlendiren polis ekipleri, dün öðle saatlerinde bir iþletmeye operasyon düzenledi Operasyonda uçak ve ilaç sanayinde kullanýlan ve Türkiye ye sokulmasý yasak olan Selenyum 74 isimli maddeden 3 bin 900 gram ele geçirildi 179

192 Selenyum maddesi, gerekli analizler yapýlmak üzere Türkiye Atom Enerjisi Kurumuna yollandý Türkiye de þimdiye kadar bu miktarda Selenyum 74 ' maddesi ele geçirilmediði öðrenildi Selenyum maddesinin Londra da borsasý bulunuyor ve gramý 8-10 bin dolardan satýlýyor Deniz ürünleri, yumurta ve karaciðerin yapýsýnda bulunan selenyum; uçak malzemesi, cam ve plastik üretimi ile kanser ve kalp hastalýklarýnýn tedavisinde kullanýlýyor Ýnsan vücudunun günlük ihtiyacý olan dozda alýnmasý hâlinde zehirleyici etkisi bulunuyor Bu nedenle maddenin Türkiye de üretilmesi ve satýþý yasaktýr Ocak 2010 ETKÝNLÝK 13 Yukarýdaki haberleri iþletmelerin topluma karþý sorumluluklarý çerçevesinde deðerlendiriniz ARKADAÞ HATIRI Ahmet Bey, pazar sabahýnýn keyfini çýkarmak istiyordu Eþi ve çocuklarý ile güzel bir kahvaltý yaptý Ailesiyle biraz sohbet ettikten sonra kahvesini alarak gazetesini okumak üzere koltuða geçti Ahmet Bey, ekonomiye meraklý bir insandý OKUMA METNÝ Gazetenin ilk sayfalarýný hýzlý bir þekilde gözden geçirip ekonomi sayfasýný açtý Maliye Bakanlýðýndan bir açýklama gözüne takýldý Verginizi ödeyin, çaðrýsý iþe yaradý Ýþletmeler, gelirlerinden doðan vergilerini ödedi Bütçe açýðý azaldý yazýsýný okuyunca Artýk iþletmeler sorumluluklarýný yerine getiriyor dedi Daha sonra gazetede baþka bir baþlýk dikkatini çekti Arkadaþ Hatýrýna Her Þeyinden Oldu Ahmet Bey, yazýyý okumaya baþladý Arkadaþým, ev almayý çok istiyordu Elindeki birikimin üzerine bankadan da kredi çekecek ve baþýný sokacak bir ev alacaktý Onun kefili oldum Elbette olacaktým, o benim en yakýn arkadaþýmdý Birlikte bankaya gittik, kefil oldum Elbette, ona bu kadarcýk yardýmý yapacaktým O benim en yakýn arkadaþýmdý Ben, kefil imzasýný attým, o da parayý çekti O ara benim önemli iþlerim vardý Bu yüzden de arkadaþýmla fazla görüþemedik Parayý çektikten bir süre sonra bankadan çekilen kredi taksidinin hiç ödenmediði haberi geldi Arkadaþýmýn ev, iþ yeri ve cep telefonlarýný aradým; ama ona bir türlü ulaþamadým Kefil olduðum krediyi ödeyemeyince banka iþletmeme el koydu Varýmý yoðumu kaybettiðim gibi eþim de çocuklarý alýp evi terk etti Böyle olacaðýný bilseydim o imzayý atar mýydým? Ahmet Bey, içi sýkýlarak gazetesini býraktý, düþünmeye baþladý Bir imza nelere mal oldu! Ýþletmede çalýþanlar iþsiz kaldý, ailelerinin ihtiyaçlarýný karþýlayamadýlar Ýþletme; gelir elde edemeyecek, vergisini ödeyemeyecek, tedarikçilerden mal alamayacak, ödemesini yapamayacak Rakipleri de belki de tekelleþecekler, ürünlerin fiyatlarý artacak, daha neler neler (Bu kitap için hazýrlanmýþtýr) 180

193 BASINDAN 2009 Yýlýnda 4321 Ýþ Yeri Denetlendi Belediye Zabýta Müdürlüðü ekipleri tarafýndan 2009 yýlý içerisinde 4321 iþ yeri denetlemesi yapýldýðý, 10 iþ yeri iþletmecilerine kurallara uymadýðý için cezai iþlem uygulandýðý ve tüm uyarýlara karþý kayýtsýz kalan 12 iþletmenin de çalýþmalarýnýn durdurulduðu bildirildi Ocak 2010 ETKÝNLÝK 14 Yukarýdaki okuma metninden ve basýndan alýnan haberden yola çýkarak iþletmelerin sorumluluklarýný yerine getirmesi için yapýlabilecekleri arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz ETKÝNLÝK yýlýnda yapýlan Ýzmir Ýktisat Kongresi ile genç Türkiye Cumhuriyeti, kendine büyük hedefler belirledi Mustafa Kemal Atatürk ün önderliðinde birçok iþletme kuruldu Bu iþletmelerden bazýlarý aþaðýdadýr: Türkiye Ýþ Bankasý Etibank Sanayi ve Maadin Bankasý Türkiye Þeker Fabrikalarý Türk Elektrik Ýþleri Etüd Ýdaresi Devlet Hava Yollarý Bursa Merinos Halý Fabrikasý Kayseri Tayyare Fabrikasý yýllarý arasýnda kurulan bu iþletmelerle ilgili olarak bilgisayar laboratuvarýnda slaytlarla destekleyerek bir konferans veya seminer veriniz Atatürk ün önderliðinde kurulan iþletmelerle baðlantýlý olan kamu iþletmeleri ve kâr amacý gütmeyen iþletmeler konularýna III ünitede yer verilmiþtir 181

194 Atatürk ün önderliðinde kurulan iþletmeler hakkýnda ayrýntýlý bilgileri Türkiye Cumhuriyeti inkýlap tarihi ve Atatürkçülük dersinizdeki ilgili konulardan bulabilirsiniz 4 Ýþletmelerin Tüketicilere Karþý Sorumluluklarý KONUYA BAÞLARKEN Mal veya hizmet satýn alýrken nelere dikkat edersiniz? Bulunduðunuz ilçenin tüketici koruma sorumluluðu bulanan kurum ve kuruluþlarýný ziyaret ederek buralara yapýlan þikâyetler hakkýnda bilgi alýnýz Ýþletmelerin varlýklarýný sürdürebilmeleri, kendilerinden beklenen sorumluluklarý yerine getirebilmeleri ve kâr elde edebilmeleri için mutlaka ürettiklerini satma zorunluluklarý vardýr Ýþletmelerin ürettiði mal veya hizmetleri alacak olanlar tüketicilerdir Bundan dolayý genel olarak tüketiciler, özel olarak ise o iþletmenin müþterileri, iþletmeler için hayati öneme sahiptir Tüketicilerin beklenti, talep, ihtiyaç ve önceliklerini; Zamanýnda, En uygun koþullarda, En uygun fiyatlarda, Beklenen kalitede sunmak, bir iþletme için en önemli sorumluluklardandýr Ýþletmeler bu sorumluluklarý ürettikleri mal veya hizmetlerle gerçekleþtirir Ýþletmelerin sorumluluklarý satýþla bitmez Satýþ sonrasýnda da tüketicilerin veya müþterilerin bazý taleplerini yerine getirmek iþletmelerin temel sorumluluklarýndandýr ETKÝNLÝK 16 Þu anda almak istediðiniz bir mal veya hizmet var mý? Bunlarý hangi iþletmelerden temin etmeyi düþünüyorsunuz? Bu iþletmeleri neden tercih etmeyi düþünüyorsunuz? 182

195 OKUMA METNÝ Mehmet, ilköðretim birinci sýnýfa gidiyordu Bundan dolayý gördüðü her yazýyý okumak ona zevk veriyordu TASFÝYE NEDENÝYLE Bir gün servisle eve gelirken bir mobilya maðazasýnýn camýnda büyük harflerle yazýlan yazý ilgisini çekti Yazýda TASFÝYE NEDENÝYLE ÝNDÝRÝMLÝ SATIÞLAR yazýyordu Tasfiye kelimesinin ne demek olduðunu bilmiyordu Zaten ABC Mobilya kelimeyi de çok zor okumuþtu Eve gelince babasýna daha içeri girmeden sormaya baþladý - Baba tavsiye ne demek? Tavsiye nedeniyle indirimli satýþlar ne demek? Babasý: - Bu yazýyý nerede okudun, diye sordu Mehmet: - Maðazanýn camýnda büyük bir kâðýtta okudum Babasý: - O zaman okuduðun kelime tavsiye deðil, tasfiyedir Tavsiye nedeniyle indirimli satýþlar deðil, tasfiye nedeniyle indirimli satýþlardýr Vitrininde reklam yazýsý olan maðazanýn sahibi, elindeki mallarý uygun fiyata satarak maðazasýný kapatacaktýr, dedi Mehmet: - Maðazayý niye kapatacak, diye merakla sordu (Bu kitap için hazýrlanmýþtýr) TASFÝYE NEDENÝYLE ÝNDÝRÝMLÝ SATIÞLAR ETKÝNLÝK 17 Yukarýdaki okuma metninde Mehmet in babasý sizce iþletmenin kapanma nedenleri olarak neleri sýralamýþtýr? Bu iþletmenin faaliyette olmamasýnýn nedenleri tüketicilere karþý hangi sorumluluklarý yerine getirmemelerinden kaynaklanmýþ olabilir? Açýklayýnýz BASINDAN Hýzlý Tren Seferleri 3 Gün Yapýlmayacak TCDD Genel Müdürlüðünün Ýnternet sitesinde yer alan açýklamada vatandaþlara daha hýzlý ve konforlu hizmet vermek amacýyla Yüksek Hýzlý Tren (YHT) raylarýna ilave edilmek üzere inþaatý bitirilen Sincan-Esenkent arasýnda 15, Hasanbey-Eskiþehir arasýnda 6 kilometre uzunluðundaki yollarýn mevcut YHT yoluna baðlantý çalýþmalarý yapýlacaðý belirtildi 183

196 Çalýþmalar nedeniyle 19, 20 ve 21 Ocakta Ankara-Eskiþehir arasýnda YHT lerin çalýþtýrýlmayacaðý vurgulanan açýklamada yolcularýn istekleri hâlinde bu tarihlere alýnan biletlerin baþka tarihli bir seferle deðiþtirilebileceði gibi ilk 50 adet promosyon dâhil olmak üzere kesintisiz iade iþlemi yaptýrýlabileceði kaydedildi Bu tarihlere ait YHT seyahat kartý sahibi yolcularýn da kartlarýnýn süreleri sonunda 3 günlük ücret iadesinin yapýlacaðý bildirildi Ocak 2010 ETKÝNLÝK 18 Ambalaj Açýk Diye Ürünü Almadý Bir marketler zincirinden alýþveriþ yapan Kemal Bey, eve geldiðinde marketten aldýðý sütün koktuðunu fark etti Ürünü fiþi ile marketin yöneticisine götürdü, ancak müdür, ambalaj açýldýðý için iade alamayacaðýný bildirdi Kemal Bey, sütü açmadan kokuyu nasýl anlayabileceðini sorduysa da tatmin edici bir cevap alamadý ve hýþýmla marketten dýþarý çýktý Daha sonra Ticaret Odasý içerisinde bulunan tüketici masasýna giderek durumunu anlattý Yukarýdaki metin ve basýndan alýnan haberden hareketle aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz Müþteri memnuniyeti iþletmeler açýsýndan önemli midir? Ýþletmeler, neden müþteri memnuniyeti konusunda çalýþanlarýna eðitim vermelidir? Her iki olayda müþteriyi memnun eden ve etmeyen durumlarý kýsaca tartýþýnýz Market yetkililerinin ürünün ambalajýnýn açýlmamýþ olmasý þartýný süt için ayrýca deðerlendirmediðinin nedenleri üzerine yorum yapýnýz Ýþletmelerin amaçlarýna ulaþmalarýnda müþteri memnuniyeti etkin bir rol oynar mý? Ýþletmenin tüketicilere karþý sorumluluklarýyla baðlantýlý olan pazarlamada reklamýn rolü, pazarlamada satýþýn önemi, pazarlamada daðýtým kanallarý, üretimde kalitenin önemi, iþletmenin niteliðine uygun personel seçimi konularýna V ünitede yer verilmiþtir EVRENSEL TÜKETÝCÝ HAKLARI Evrensel Tüketici Haklarý Birleþmiþ Milletler tarafýndan kabul edilmiþtir Bu beyannamede yer alan maddeler aþaðýdaki gibidir: Tüketicilerin temel ihtiyaçlarýnýn karþýlanmasý hakký: Barýnma, ýsýnma, OKUMA METNÝ aydýnlanma, içecek su bulma, ulaþým ve haberleþme tüketicinin en temel haklarýdýr Saðlýk ve güvenliðin korunmasý hakký: Satýþa sunulan her türlü mal ve hizmetin yaþam ve saðlýk açýsýndan 184

197 tüketicilere zarar vermeyecek kalite ve nitelikte olmasý hakkýdýr Ekonomik çýkarlarýn korunmasý hakký (mal ve hizmetlerin serbestçe seçilmesi hakký) : Tüketicilere sunulan ürün ve hizmetlerin; nitelikli, kaliteli ve uygun fiyattan sunulmasý, satýþ sonrasý hizmetlerin yeterli düzeyde ve yaygýnlýkta olmasý yanýnda sözleþmelerdeki haksýz hükümlerin olmamasý ve baskýyý yaratan satýþ yöntemlerine karþý korunma hakkýdýr Bilgi edinme ve eðitilme hakký: Mal ve hizmeti satýn alýrken doðru karar vermeye yardýmcý olacak bilgilerin edinilmesi; yanlýþ, yanýltýcý reklamlar, etiket ile ambalaja karþý korunma ve sorumlu tüketiciler olarak bilincin geliþimi için eðitilme hakkýdýr Zararlarýn karþýlanmasý hakký ( tazmin edilme hakký): Satýn alýnan ürün ya da hizmetin öngörülen nitelikte olmamasý durumunda kusurlu malýn geri alýnmasý, deðiþtirilmesi, kusurlu hizmetin yeniden görülmesi, zararýn karþýlanmasý hakkýdýr Temsil edilme hakký (sesini duyurma hakký): Örgütlü tüketicilerin hükümetlerin ekonomik politikalarýnýn oluþturulmasý dikkate alýnmasý, kamu organlarýnda temsili, firmalarda özellikle ürün geliþtirme aþamasýnda görüþ alýnmasý ve denetlemelerde gönüllü olarak bulunma hakkýdýr Saðlýklý bir çevrede yaþama hakký: Saðlýk koþullarýna uygun ekolojik dengenin bozulmadýðý bir çevrede gelecek kuþaklar için doðayý koruma hakkýdýr (wwwmevzuatadaletgovtr sitesinden kýsaltýlarak alýnmýþtýr) ETKÝNLÝK 19 Yukarýdaki yazýda Birleþmiþ Milletler tarafýndan kabul edilen tüketici haklarýný görmektesiniz Ülkemizde tüketicileri korumak ve tüketicilere haklarý hakkýnda bilgi vermek amacýyla 1995 yýlýnda 4077 sayýlý Tüketicinin Korunmasý Kanunu yürürlüðe girmiþtir 4077 sayýlý Tüketicinin Korunmasý Kanunu nu ve Birleþmiþ Milletler Tüketici Beyannamesi ni inceleyerek iþletmelerin tüketicilere karþý sorumluluklarýný maddeler hâlinde yazýnýz 185

198 BÝLGÝ NOTU Aþaðýdaki iþaretler, tüketicileri bilgilendirmek amacýyla ürünler üzerine çeþitli þekillerde konulmaktadýr Kuru Temizleme Tüketici Danýþma Hattý Güneþten Koruyunuz Gýda Maddesi Kýrýlacak Eþya Kaynaðýnda Þiþelenmiþtir Yýkama Yapýlamaz Avrupaya Uygunluk Azami Yük Yýkanabilir Ütülenebilir Nemden Koruyunuz ETKÝNLÝK 20 Ýþletmeden aldýðýnýz mal ve hizmet dolayýsýyla memnuniyet veya memnuniyetsizliðinizi nasýl gösteriyorsunuz? Arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz 186

199 HAYATIN ÝÇÝNDEN TEK KOLLU ÞAMPÝYON VE METOD Japonya da bir çocuk, 10 yaþlarýndayken bir trafik kazasý geçirmiþ ve sol kolunu kaybetmiþ Oysa çocuðun büyük bir ideali varmýþ: Büyüyünce iyi bir judo ustasý olmak istiyormuþ Sol kolunu kaybetmesiyle birlikte bu hayali de yýkýlan çocuðunun büyük bir depresyona girdiðini gören babasý, belki bir ümit ýþýðý olabilir düþüncesiyle Japonya nýn ünlü bir judo antrenörüne gidip çocuðunun durumunu anlatarak yapýlacak bir þey olup olmadýðýný sormuþ Judo antrenörü: - Çocuðu getir bir bakalým, demiþ Ertesi günü baba oðul çýkmýþlar antrenörün karþýsýna Hoca, çocuðu þöyle bir süzmüþ: - Tamam yarýn çocuðun eþyalarýný getir, çalýþmalara baþlýyoruz Ertesi gün çocuk geldiðinde antrenörü ona bir hareket göstermiþ ve bu harekete çalýþ, demiþ Çocuk, bir hafta ayný hareketi çalýþmýþ Sonra antrenörünün yanýna gidip: Bu hareketi öðrendim, baþka hareket göstermeyecek misiniz? diye sormuþ Antrenör: - Çalýþmaya devam et, demiþ Ýki, üç, altý ay Derken, çocuk okuldaki bir yýlýný doldurmuþ Bu bir yýl boyunca da hep o ayný hareketi tekrarlamýþ Antrenörünün yanýna tekrar gitmiþ - Antrenörüm bir yýldýr ayný hareketi çalýþýyorum, iyi de yapýyorum - Bana yeni bir hareket göstermeyecek misiniz? - Sen ayný hareketi çalýþ oðlum, zamaný gelince yeni harekete geçeriz Ýki, üç yýl derken çocuk, antrenörünün nezaretinde beþ yýlýný doldurmuþ Bir gün, antrenör çocuðun yanýna gelip: Hazýr ol! Seni büyük turnuvaya yazdýrdým Yarýn maça çýkacaksýn Delikanlý þok olmuþ Hem sol kolu yok hem de judoda bildiði tek bir hareket var Ünlü judocularýn katýldýðý turnuvada hiçbir þansýnýn olmayacaðýný düþünmüþ; ama antrenörüne saygýsýndan da ses çýkarmamýþ 187

200 HAYATIN ÝÇÝNDEN Turnuvanýn birinci günü delikanlý, ilk müsabakasýna çýkmýþ, rakibine bildiði o tek hareketi yapmýþ ve kazanmýþ Derken ikinci, üçüncü maç Çeyrek final, yarý final ve umulmadýk bir biçimde finale katýlmaya hak kazanmýþ Finalde delikanlýnýn karþýsýna ülkenin son on yýldýr yenilmeyen þampiyonu çýkmýþ, Rakip, judoda tam bir üstat Delikanlý dayanamayýp antrenörünün yanýna koþmuþ: Antrenörüm, demiþ Hasbelkader buraya kadar geldik; ama rakibime bir bakýn hele yýllarýn þampiyonu Bende ise bir kol eksik ve bildiðim tek bir hareket var Bu kadar bana yeter Bari çýkýp da rezil olmayayým Ýzin verin turnuvadan çekileyim Olmaz, demiþ antrenörü Yenilirsen de namusunla yenil Çocuk, çaresiz çýkmýþ müsabakaya ve maç baþlamýþ Delikanlý, yine o bildiði tek hareketi yapmýþ ve bir hamlede rakibini yere sererek þampiyon olmuþ Kupayý aldýktan sonra hocasýnýn yanýna koþmuþ: Antrenörüm, nasýl oldu bu iþ? Benim bir kolum yok ve bildiðim yalnýz bir hareket var Nasýl oldu da ben kazandým? Bak oðlum, demiþ antrenörü Beþ yýldýr ayný hareketi çalýþýyorsun, o kadar çok çalýþtýn ki artýk yeryüzünde o hareketi senden daha iyi yapan hiç kimse yok Ýkinci olarak da o hareketin tek bir karþý hareketi vardýr Onun için de rakibinin senin sol kolundan tutmasý gerekir Týnaz TÝTÝZ Giriþimcilik Üzerine ( Kýsmen alýnmýþtýr ) 188

201 ÖLÇME VE DEÐERLENDÝRME I Aþaðýdaki kavramlarý uygun sembollerle eþleþtiriniz Týbbi Atýk Ütülenebilir Kuru Temizleme Yeþil Nokta Yýkama Yapýlamaz Elde Yýkama Geri Dönüþüm II Aþaðýdaki cümlelerin karþýsýna yargýlar doðru ise (D), yanlýþ ise (Y) yazýnýz D Y 1 Ýþletmelerin çalýþanlarýna karþý sorumluluklarý Ýþ Kanunu'nda belirtilmektedir 2 Ýþveren, askere gitmek için iþten ayrýlan çalýþanýna ihbar tazminatýný ödemek zorundadýr 3 Devlet, 2872 sayýlý Çevre Kanunu na göre çevreye zarar vermeyen, arýtma tesisi kuran iþletmelere teþvikler; zarar verenlere de cezalar vermektedir 4 Ýþletmeler, rakip iþletmeleri yok etmek için fýsýltý yoluyla haber yayabilir 5 Ýþletmelerin tüketicilere karþý sorumluluðu ürünü satana kadardýr 189

202 III Aþaðýda boþ býrakýlan yerlere uygun sözcükleri getirerek ifadeyi tamamlayýnýz 1 Kamu yararýna uygun olarak tüketicinin saðlýk ve güvenliði ile ekonomik çýkarlarýný koruyucu, onlarý aydýnlatýcý, eðitici, zararlarýný tazmin edici,çevresel tehlikelerden korunmasýný saðlayýcý önlemleri almak ve tüketicilerin kendilerini koruyucu giriþimlerini özendirmek ve bu konudaki politikalarýn oluþturulmasýnda gönüllü örgütlenmeleri teþvik etmeye iliþkin hususlarý düzenlemek Kanunu nun amaçlarý arasýndadýr 2 Bütün canlýlarýn ortak varlýðý olan çevrenin sürdürülebilir çevre ve kalkýnma ilkeleri doðrultusunda korunmasýný saðlamak Kanunu nun amaçlarý arasýndadýr 3 Ýþverenler ile bir iþ sözleþmesine dayanarak çalýþtýrýlan iþçilerin çalýþma þartlarý ve çalýþma ortamýna iliþkin hak ve sorumluluklarýný düzenlemek Kanunu nun amaçlarý arasýndadýr 4 enerji kaynaklarý taþ kömürü, linyit, petrol ve doðal gazdan oluþan fosil yakýtlar ile nükleer enerji gibi rezervi sýnýrlý olan ve tükendiðinde yenilenemeyen kaynaklardýr 5 Ýþ Kanunu na göre birey, belirli bir karþýlýðýnda becerisini, iþletmenin kullanýmýna sunacaktýr IV Aþaðýdaki sorularýn doðru seçeneðini iþaretleyiniz 1 Yandaki iþaret aþaðýdakilerden hangisini ifade etmektedir? A) Týbbi atýk B) Nükleer atýk C) Tehlike D) Geri dönüþüm E) Yeþil nokta 2 Aþaðýdakilerden hangisi Ýþ Kanunu na göre yasaktýr? A) Hamile kadýn çalýþtýrmak C) Çocuk çalýþtýrmak E) Mahkum çalýþtýrmak B) Ýþçiye ücret ödemek D) Yýllýk izin vermek 3 Aþaðýdakilerden hangisi yenilenebilir enerji kaynaklarýmýzdan deðildir? A) Rüzgâr B) Güneþ C) Su D) Doðal gaz E) Jeotermal enerji 4 Aþaðýdakilerden hangisi iþletmenin devlete karþý sorumluluðudur? A) Seçimlere katýlmak B) Beyanname vermek C) Yanýltýcý reklam yapmak D) Ýþ yeri açma ruhsatý almak E) Vergi vermek 5 Aþaðýdakilerden hangisi Atatürk zamanýnda kurulan iþletmelerden deðildir? A) Devlet Hava Yollarý B) Bursa Merinos Halý Fabrikasý C) Etibank D) Türkiye Þeker Fabrikalarý E) Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankasý 190

203 V Aþaðýdaki sorularý cevaplandýrýnýz sayýlý Ýþ Kanunu na göre iþletmelerin çalýþanlarýna karþý sorumluluklarý nelerdir? 2 Ýþletmeler, zararlý atýklarýn çevreye verdikleri olumsuz etkileri azaltmak için neler yapabilir? 3 Kömürün yanmasý sonucu havaya verilen kükürtdioksit ve petrolün (benzin, mazot vs) yanmasýyla ortaya çýkan azotoksitler atmosferde su damlacýklarý ile tepkimeye girerek neyi oluþturur? 4 Mustafa Kemal Atatürk ün önderliðinde kurulan iþletmeleri söyleyiniz 5 Ýþletmeler, müþteri memnuniyetini neden dikkate almak zorundadýr? VI Aþaðýdaki kavramlar bulmacada yatay, dikey, çapraz ve tersten verilmiþtir Bunlarý bularak iþaretleyiniz SATIÞ SONRASI HÝZMET, KIDEM TAZMÝNATI, ÝHBAR TAZMÝNATI, ZARARLI ATIK, ASÝT YAÐMURLARI, YENÝLENEBÝLEN ENERJÝ, TÜKETÝCÝ KANUNU, ÜCRET, EKOLOJÝK DENGE, NÜKLEER ATIK, GERÝ DÖNÜÞÜM, TIBBÝ ATIK, ÇALIÞMA BELGESÝ A B C Ç E D E F G H I Ý J K L M N O P R S S A T I Þ S O N R A S I H Ý Z M E T Ý Ý J K L M T O P R Ý S Þ T E U Ç Y Z A J A B C Ç E Ü C R E T I Ý J K L A N O P R S Þ T E U K Y Z A B C Ç E D E L G H E E Ý J K I D E M T A Z M Ý N A T I Y N A N T B C Ç E T K L Þ E O P E Y Þ T E U Ý N E M G H I N A K K L M C Ü E A Y Z A E Ð I G Ç E Ý K L B N O P L M T E Ý Þ K L E E G H I Ý U A R L M A E U L Y Z A B R I Ý Ç E N E L G N O P E L L D E U U Y Z A N C Ç E R E E G H I N A R Ö L M N O P E Ý S Þ T A U S Y Z A E R A N Ç E U E L G H B B I T L Ý N O P L I R Ü E U V Ý Z A B C Ç E I E F G H I Ý A A Þ L K I T A Ý B B I T K U V Y Z A N S Z Ü Ç I T A N Ý M Z A T R A B H Ý I E S Þ M Y U V Y Z A B C Ç E D E F G H I Y Ý J K L M N E G N E D K Ý J O L O K E B A B C Ç E D E F G H I Ý J K L M N O P R 191

204 ÝÞLETMENÝN SORUMLULUKLARI ÜNÝTESÝNÝN ÖZ DEÐERLENDÝRME FORMU Ýþletmenin sorumluluklarý ünitesinin sonunda neleri, ne kadar öðrendiðinizi deðerlendirebilirsiniz Bunu yapabilmek için aþaðýdaki ölçütlerden sizin için en uygun olan seçeneði iþaretleyiniz Evet Kýsmen Hayýr Deðerlendirme sonunda Kýsmen veya Hayýr cevaplarýnýz çoðunluktaysa üniteyi tekrar gözden geçirmelisiniz ÖZ DEÐERLENDÝRME D E R E C E L E R Evet Kýsmen Hayýr Ýþletmenin çalýþanlarýna karþý sorumluluklarýný söyleyebilirim Ýþletmenin doðal kaynaklarý verimli kullanmalarý gerekliliðini açýklayabilirim Ýþletmelerin ahlaki deðerlerine göre hareket etmelerinin gerekliliðini örneklerle açýklayabilirim Ýþletmelerin toplumun ihtiyaçlarýný göz önünde bulundurmalarýnýn nedenlerini açýklayabilirim Atatürk ün önderliðinde kurulan iþletmeleri belirterek bu iþletmelerin ekonomiye katkýsýný söyleyebilirim Ýþletmelerin standartlara uygun mal ve hizmet sunmalarýnýn önemini açýklayabilirim Ýþletmelerin müþteri memnuniyetini dikkate almalarýnýn nedenlerini örnekleriyle açýklayabilirim Bir tüketici olarak iþletmelere müþteri memnuniyeti ile ilgili görüþlerimi bildirebilirim 192

205 KISALTMALAR AB : Avrupa Birliði ARGE : Araþtýrma geliþtirme AÞ : Anonim þirket BAÐ-KUR : Esnaf Sanatkârlar ve Diðer Baðýmsýz Çalýþanlarýn Sosyal Sigortalar Kurumu ÇETKODER : Çevre ve Tüketicileri Koruma Derneði DHMÝ : Devlet Hava Meydanlarý Ýþletmesi GSMH : Gayrisafi millî hasýla GVK : Gelir Vergisi Kanunu ISO : Uluslararasý Standartlar Örgütü ÝDT : Ýktisadi Devlet Teþekkülü ÝTO : Ýstanbul Ticaret Odasý KÝK : Kamu Ýktisadi Kuruluþu KÝT : Kamu Ýktisadi Teþekkülü Kol Þ : Kolektif þirket Ltd : Limitet MKE : Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu MPM : Millî Prodüktivite Merkezi MTA : Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüðü SGK : Sosyal Güvenlik Kurumu SMMM : Serbest Muhasebeci Mali Müþavir SSK : Soysal Sigortalar Kurumu Þ : Þirket TCDD : Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demir Yollarý TEGV : Türkiye Eðitim Gönüllüleri Vakfý TÝGEM : Tarým Ýþletmeleri Genel Müdürlüðü TKY : Toplam Kalite Yönetimi TMO : Toprak Mahsulleri Ofisi TOBB : Türkiye Odalar ve Borsalar Birliði TPAO : Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklýðý TSE : *Türk Standardlarý Enstitüsü TSK : Türk Silahlý Kuvvetleri 193

206 TTK : Türk Ticaret Kanunu TÜÝK TZDK VUK : : : Türkiye Ýstatistik Kurumu Türkiye Zirai Donatým Kurumu Vergi Usul Kanunu YHT : Yüksek Hýzlý Tren * Yasa gereði yazýlýþý Türk Standardlarý Enstitüsü biçimindedir 194

207 SÖZLÜK A Ahilik : Anadolu da XIII yüzyýlda baþlayan, Selçuklu Devleti nin yýkýlma dönemine girmesinden sonra sosyal düzeni saðlamada ve Osmanlý Devleti nin kurulmasýnda büyük rolü olan bir tür meslek ve dayanýþma örgütü aidiyet : Ýliþkinlik, ilgi anonim þirket : Bir unvana sahip, asýl sermayesi belirli ve paylara bölünmüþ olan, borçlarýndan dolayý yalnýz mal varlýðý ile sorumlu bulunan ortaklýk antropoloji : Ýnsan bilimi, insanýn ve insanlýðýn incelenmesini konu alan bilim dalý arz : Piyasaya mal sürülmesi asgari : En az, en aþaðý, en düþük, en alt atýk : Üretimden tüketime kadar olan tüm aþamalarda ortaya çýkan veya atýlan maddelerin tümü atýl : Etkisiz, iþe yaramaz B barkod : Ürünlerin üzerinde bulunan ve makinelerin okuyabilmesi için verilerin çeþitli kodlama yöntemleriyle sunulmasý bedel : Deðer, fiyat, kýymet bertaraf etmek : Ortadan kaldýrmak, gidermek bilânço : Bir iþletmenin belli bir dönemdeki alacak ve borç durumunu gösteren çizelge borsa : Mal, altýn, döviz ve taþýnýr deðerlerin belirli kurallar çerçevesinde alým ve satým iþlerinin yapýldýðý ortamlar branda : Gemilerde tayfa ve erlerin yattýðý dikdörtgen biçiminde, astarlanmýþ bezden yapýlan, halatlarla bir yere tutturulan asýlý yatak bürokrasi : Üst düzey yöneticiler topluluðu, kamu yönetimi Ç çiðit : Çekirdek, özellikle pamuk çekirdeði çýrçýr : Pamuðu çekirdeðinden ayýrmaya yarayan alet 195

208 D denetim : Kontrol departman : Bir iþletmede belirli iþlerin yürütüldüðü birimler dernek : Belirli ve ortak bir amacý gerçekleþtirmek için kurulan yasal topluluk, cemiyet diktatör : Bütün siyasi yetkileri kendinde toplamýþ kimse E ekoloji : Canlýlarýn hem kendi aralarýndaki hem de çevreleriyle olan iliþkilerini tek tek veya birlikte inceleyen bilim dalý ekonomi : Üretim iliþkilerini konu edinen bilim dalý ekonomik kriz : Bir ülkede veya ülkeler arasýnda, toplumun veya bir bir kuruluþun yaþamýnda görülen güç dönem, bunalým, buhran emek : Bir iþin yapýlmasý için harcanan beden ve beyin gücü endeks : Gösterge enflasyon : Genel fiyat düzeyinin sürekli artmasý ve para deðerinin düþmesi F faiz : Ýþletmek için bir yere ödünç verilen paraya karþýlýk alýnan kâr, getiri faktör : Etmen, etken fayda : Ýhtiyaçlarýn, mal ve hizmetler kullanýlarak doðrudan doðruya karþýlanmasý sýrasýnda tüketicinin duyduðu haz finansman : Bir giriþime iþleyebilmesi, geliþebilmesi için gereken para ve krediyi saðlama iþi firma : Tüzel kiþiliði olsun olmasýn bir ekonomik etkinlik birimi, iþletme fizyolojik Fizyoloji ile ilgili fon : Belirli bir iþ için gerektikçe harcanmak üzere ayrýlýp iþletilen para, kaynak 196

209 G genetik : Kalýtým bilimi gerçek kiþi : Ýnsanýn kendisi, birey giriþimci : Emek, sermaye ve doðayý bir araya getirerek üretim sürecini bir üretim faktörü olarak tasarlayan, örgütleyen ve onun tüm riskini üstlenen kiþi global : Küresel H Haiz : Bir þeyi olan, elinde bulunduran, taþýyan ham madde : Bir ürün elde edilmesinde kullanýlan temel bileþenlerin iþlenip elde edilmesinden önceki durumu hasýlat : Bir üretim etkinliði sonunda üretilen mallarýn parasal deðeri, parasal karþýlýðý hisse : Pay hizmet : Ýhtiyaçlarý karþýlama ve üretildiði anda tüketilme özelliklerine sahip her türlü etkinlik Ý ihbar : Bildirme, bildirim, haber verme ihtiyaç : Güçlü istek iktisadi : Ekonomik insan kaynaklarý : Bir iþletmede çalýþan insan gücünün sayýsý ve niteliði israf : Gereksiz yere para, zaman, emek vbni harcama, savurganlýk, tutumsuzluk istatistik : Bir sonuç çýkarmak için verileri yöntemli bir biçimde toplayýp sayý olarak belirtme iþi istihdam : Bir görevde, bir iþte kullanma iþ adamý : Kazanç saðlamak amacýyla ticaret ve sanayiye yatýrým yapan kiþi iþletme : Tarým, sanayi, ticaret, bankacýlýk vb iþ alanlarýnda, kâr amacýyla bir sermaye yatýrýlarak kurulan kurum 197

210 J jeotermal : Sýcaklýðý, yer içinde kalmaya veya buradan geçmeye baðlý olan su K kalite : Bir mal veya hizmetin bazý standartlara uygunluk derecesi, nitelik kâr : Maliyet fiyatý ile satýþ fiyatý arasýndaki fark katma deðer : Bir mal veya hizmete yararlýlýðýný artýracak þekilde eklemeler yapýlmasý kýt kaynak : Yetersiz, ihtiyaca yetmeyecek kadar az olan kolektif þirket : Ýki veya daha çok gerçek kiþi tarafýndan bir ticari iþletmeyi ortak ticaret unvaný altýnda iþletmek amacýyla kurulan ve þirket alacaklýlarýna karþý ortaklarýn tümünün sorumluluðu sýnýrsýz olan tüzel kiþiliðe sahip bir ticaret ortaklýðý komandit þirket : Þirket alacaklýlarýna karþý sorumluluklarý sýnýrlý ve sýnýrsýz olmak üzere çeþitli ortaklýklardan kurulu þirket komisyoncu : Bir iþte aracýlýk yapan kiþi kooperatif : Ortak ihtiyaçlarý elveriþli þartlarla karþýlamak için kurulan, kâr amacý olmayan ortaklýk koordinasyon : Belli bir amaca ulaþmak için çeþitli iþler arasýnda baðlantý, uyum ve düzen saðlama, eþ güdüm L linter : Pamuk elyafý M malik : Bir þeye sahip olan mamul : Yapýlmýþ, iþlenmiþ, imal edilmiþ 198

211 masura : Karton, tahta veya plastikten yapýlan üzerine þerit, iplik vb sarýlan koni veya silindir mera : Otlak motivasyon : Ýsteklendirme, harekete getirme, güdülenme mükellef : Vergi vermekle yükümlü olan kimse veya kuruluþ müþteri : Hizmet, mal vb alan ve karþýlýðýnda ücret ödeyen kiþi N nükleer : Atom çekirdeði ile ilgili O oda : Ayný meslek adamlarýný içinde toplayan birlik organizasyon : Devlet, idare, toplum vbnin düzenleniþ biçimi organizma : Canlý bir varlýðý oluþturan organlarýn bütünü oryantasyon : Yönlendirme, uyumlanma, eðitme P pafta : Bir bölgenin kadastro durumunu gösteren deðiþik malzemeler üzerine yapýlmýþ parselleme çizgilerinin bütünü pay : : Birden fazla kiþi arasýnda bölüþülmüþ bir bütünden, bu kiþilerin her birine düþen bölüm, hisse pazarlama Bir ürün, bir mal veya bir hizmetin satýþýný geliþtirmek amacýyla tanýtmayý, paketlemeyi, satýþ elemanlarýnýn yetiþmesini, piyasa ihtiyaçlarýný belirlemeyi ve karþýlamayý içeren etkinliklerin bütünü perakendeci : Malýný perakende yani parça parça olarak satan tüccar, toptancýnýn karþýtý planlama : Yapýlacak bir iþi belli kurallara göre önceden tahmin etme 199

212 poliçe : Belirli bir sürenin sonunda belirli bir parayý kendi adýna veya bir baþkasýnýn emrine ödemesi için alacaklýnýn borçluya yazdýðý bildiri portföy : Sahip olunan varlýk ve kaynaklar prim : Ýþveren tarafýndan iþ yapaný isteklendirip verimini artýrmak amacýyla verilen para profesyonel : Bir iþi kazanç saðlamak amacýyla yapan kimse promosyon : Satýþ artýþýný saðlayan unsurlar, özendirme psikoloji : Bir grubu, bir bireyi belirleyen hareket etme, düþünme, duygulanma biçimlerinin bütünü, ruh bilimi R rant : Üretim faktörlerinden biri olan doðanýn üretimden aldýðý pay rezerv : Yataðýnda veya havzasýnda bulunduðu bilinen, ancak henüz çýkarýlmamýþ ve iþlenmemiþ olan þey risk : Zarara uðrama tehlikesi, riziko S sektör : Ayný iþi yapan topluluk selenyum : Genellikle televizyon, telsiz telefon yapýmýnda kullanýlan bir element sermaye : Bir ticaret iþinin kurulmasý, yürütülmesi için gereken anapara ve paraya çevrilebilir mallarýn tamamý, kapital sýhhi : Saðlýkla ilgili, saðlýða yarar sýnai : Sanayi ile ilgili, endüstriyel sosyoloji : Toplum bilimi standardizasyon : Standartlaþma stok : Firmalarýn üretim ve satýþlarýndaki beklenmedik dalgalanmalarý karþýlayabilmek için tuttuklarý veya satamadýðý mamul, yarý mamul ve ham madde strateji : Önceden belirlenen bir amaca ulaþmak için tutulan yol süpervizör : Müfettiþ, denetçi 200

213 Þ þantiye : Yapý gereçlerinin saklandýðý veya iþlendiði yer T tacir : Ticaretle uðraþan kimse, tüccar talep : Satýn alma gücü ile desteklenmiþ satýn alma arzusu tasfiye : Bir iþletmenin batmasý veya kapanmasý durumunda varlýklarýnýn satýlarak alacaklýlara daðýtýlmasý tazminat : Zarar karþýlýðý ödenen para tedarikçi : Ýþletmelere gerekli malzemeyi saðlayan kimse termik santral : Yakýtla oluþan ýsýdan elektrik üreten santral ticaret sicili : Ticari iþlemlerin kayýt ve tescil edildiði herkesin Yararlanabileceði resmî kütük toptancý : Parça parça deðil,toptan satýþ yapan tüccar tüketim : Tüketme iþi tüzel kiþi : Birçok kiþiden oluþan ve tek bir kiþi sayýlan hukuki varlýk, hükmi þahýs U-Ü unvan Bir kimsenin iþi, mesleði veya toplum içindeki durumu ile ilgili üretim üstüpü : : : olarak kullanýlan ad, san Belirli faaliyet ve iþlemler sonucu yeni bir mal veya hizmet meydana getirme, istihsal Buharlý makinelerde, temizlik iþlerinde, otomobilcilikte kullanýlan didilmiþ kendir 201

214 V vade : Bir iþin yapýlmasý veya bir borcun ödenmesi için tanýnan süre, mühlet, mehil verimlilik : Bir birim üretim faktörü baþýna düþen ürün miktarý Z zarar : Ýþletmenin belli bir dönemdeki toplam giderleri ile toplam gelirleri arasýndaki olumsuz fark 202

215 KAYNAKÇA Aktan, Can Coþkun, Ýþ Ahlaký ve Sosyal Sorumluluk Kavramý 1 Meslek Ahlaký ve Sosyal Sorumluluk, Arý Düþünce ve Toplumsal Geliþim Derneði Yayýný, 1999 Aktepe, Eyüp, Genel Ýþletme, Nobel Yayýn Daðýtým, Ankara, 2000 Atatürk ün Söylev ve Demeçleri (Bugünkü Dille), Atatürk Araþtýrma Merkezi, Ankara, 2006 Ayýn Tarihi Dergisi, Sayý 19, 1935 Baysal, ACan ve Erdal, Tekarslan, Davranýþ Bilimleri, ÝÜ Ýþletme Fakültesi Yayýn Nu: 275, s302, Ýstanbul, 1998 Bektaþ, Çetin, Ýþletme Becerileri ve Grup Çalýþmasý, Afyon Eðitim, Saðlýk ve Bilimsel Araþtýrma Vakfý Yayýný Nu:4, Uþak, 2005 Berkman, Ümit, Þirketlerin Toplumsal Sorumluluðu Geliþimi ve Uygulama Örnekleri, Perþembe Konferanslarý, Ankara, 2005 Can, H Yönetim ve Organizasyon, Siyasal Kitabevi, s324, Ankara, 1997 Canman, Doðan, Ýnsan Kaynaklarý Yönetimi, Yargý Yayýnevi, Ankara, 2000 Cemalcýlar, Ýlhan, Doðan, Bayar, Ýnal C, Aþkun ve Þan, Öz-Alp, Ýþletmecilik Bilgisi, Eskiþehir Ýktisadi ve Ticari Ýlimler Akademisi Yayýný, Eskiþehir, 1979 Cemalcýlar, Ýlhan, Pazarlama, Beta Basým Yayým Daðýtým AÞ, Ýstanbul, 1998 Celâleddin-î Rûmî, Mevlâna, Mevlâna dan Seçme Hikâyeler, Aðaç Kitabevi Yayýnlarý, Ýstanbul 2004 Ertürk, Mümin, Ýþletme Biliminin Temel Ýlkeleri, Beta Yayýnlarý, Ýstanbul, 2006 Gökbunar, Ali Rýza, Ýþletmelerin Çevrenin Korunmasýnda Sosyal Sorumluluðu, Ekoloji Çevre Dergisi, sayý: 14, 1995 Ýþbilen, K, Küresel Isýnma ve Firmalarýn Sosyal Sorumluluklarý, Uluslararasý Ýktisat Öðrencileri Kongresi 7-8 Mayýs, Ýzmir, 2009 Ýzgören, A Þerif, Süpermen ve Uður Böceði, Elma Yayýnevi, Ýstanbul, 2005 Karalar, Rýdvan, Ýnan, Özalp, Fermani, Maviþ, Ramazan, Geylan, Birol, Tenekecioðlu Mehmet, Þahin, Ferruh, Çömlekçi ve Nurhan, Aydýn, Genel Ýþletme, ed Güneþ N Berberoðlu, Yayýn Nu: 1268, Anadolu Üniversitesi Yayýnlarý, Eskiþehir, 2001 Mucuk, Ýsmet, Modern Ýþletmecilik, Türkmen Kitabevi, Ýstanbul,

216 KAYNAKÇA Sabuncuoðlu Zeyyat ve Tuncer Tokol, Ýþletme, Aktüel Yayýnlarý, 7Basým, Ýstanbul, 2009 Sekman, Mümin, Ýnsan Ýsterse, Alfa Basým Yayým Daðýtým, Ýstanbul, 2008 Sekman, Mümin, Ýnsan Ýsterse Azmin Zaferi Öyküleri 2, Alfa Yayýnlarý, Ýstanbul, 2010 Seyidoðlu, Halil, Ekonomik Terimler Ansiklopedik Sözlük, Güzem Yayýnlarý, Ankara, 1992 Þimþek, M Þerif ve HSerdar Öge, Stratejik ve Uluslararasý Boyutlarý ile Ýnsan Kaynaklarý Yönetimi, Gazi Kitabevi, Ankara, 2007 Þimþek, M Þerif, Ýþletme Bilimlerine Giriþ, Adým Matbaacýlýk ve Ofset, Konya, 2005 TDK, Türkçe Sözlük,Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, 10 Baský Ankara, 2005 TDK, Yazým Kýlavuzu, Türk Dil Kurumu Yayýnlarý, 24 Baský Ankara, 2005 Titiz, Týnaz, Giriþimcilik Üzerine, Ýnkýlap Yayýnlarý, Ankara, 1994 Top Seyfi ve Akýn Öner, Ýþletme Perspektifinden Sosyal Sorumluluk Teorisinin Ýncelenmesi, ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, cilt 4, sayý 7, Zonguldak, 2008 Tosun, Kemal, Ýþletme Yönetimi, Savaþ Yayýnlarý, Ankara, 1982 Uzunoðlu, Sadi, Ataç, Ayhan, Yýldýz, Nural, Yýldýrak, Kasýrga, Atakiþi, Ahmet, Temel Ekonomi, Trakya Üniversitesi, ÝÝBF Yayýnlarý, Edirne, 2006 Yalanýz, Turgay, Enfes Öyküler, Hayat Yayýnlarý, Ýstanbul, 2007 Yüksel, Özden, Ýnsan Kaynaklarý Yönetimi, Gazi Kitabevi, Ankara, 2000 Yararlanýlan Elektronik Veri Tabanlarý (Ýnternet Sayfalarý) ALTINKESEN, Mehtap, Ýnsan Kaynaklarý Yönetiminin Tarihi ve Geliþimi, 2006 wwwikademicom/insan-kaynaklari-planlama (EriþimTarihi: Saat:20:35) wwwbaybulcom/ar-ge-nedir-nasil-yapilmalidir (Eriþim tarihi Saat: 10:09) wwwiskurgovtr /statturkiyeiskurumunungor(eriþim Tarihi Saat:20:44 wwwaktifegitimcom/personel_oryantasyonu_ve_is_basinda_egitim_semineri (Eriþim tarihi Saat 9:27) wwwimg2blogcucom (Eriþim tarihi Saat: 1225) wwweiegovtr/biyogaz Üretiminin Yararlarý (Eriþim Tarihi:02/01/2010, Saat:14:30) 204

217 KAYNAKÇA wwwgsoorgtr/atýk Borsasý (Eriþim Tarihi: ) wwwe-okulbiz/türkiye de-sanayi-haritat (Eriþim Tarihi: ) wwwbilgiustamcom/türkiye de Kullanýlan Enerji Kaynaklarý (Eriþim Tarihi: , Saat: 02:00) wwwtuikgovtr/kurulan Ve Kapanan Þirketler (Eriþim Tarihi: , Saat: 02:00) Öyküleri-hayal Gücünün Baþarýya Etkisi (Eriþim Tarihi: , Saat:15:00) Tarihi: ) tarihi: , Saat: 12:00) (Eriþim Tarihi: , Saat: 12:30) (Eriþim Tarihi: , Saat: 12:30) (Eriþim Tarihi: , Saat: 15:30) (Eriþim Tarihi: , Saat: 14:30) (Eriþim Tarihi: , Saat: 09:30) wwwfinanstimecom/trimageshaber (Eriþim Tarihi: , Saat: 09:30) wwwyatirimgrupcom/fileuploadbs (Eriþim Tarihi: , Saat: 09:30) wwwmumsemacom/deyimler-ozdeyiþler-ve-anlamlari/pabucu-dama-atilmak-deyiminin-anlamive-hikayesi (Eriþim Tarihi: Saat:17:20) wwwmuhasebeturkorg wwwmuhasebederslericom wwwfbedpuedutr wwwmevzuatadaletgovtr (Eriþim Tarihi: Saat: 09:50) ve Ýlkeler/ ( Eriþim Tarihi: , Saat: 13:30) wwwcevkoorgtr haklyi (Eriþim Tarihi: , Saat:11: 05) ün Kiþiliði ve Özellikleri (Eriþim Tarihi: , Saat:13:30) wwwmebgovtr/belirligunler/10kasim/ (Eriþim Tarihi: , Saat:20:35) Mevzuatgovtr 205

218 CEVAP ANAHTARLARI IÜNÝTE I Fayda, rant, verimlilik, üretim, iþletme, mükellef, giriþimci II Y, D, D, D, Y III TSE, Abraham Maslow, yönetici, ISO, fayda IV D, B, C, B, A 5 VI Çengel bulmaca 1 8 F 3 Ý A M Y Ö N E T Ý C Ý 9 G 12 Ý Þ L E T M E R A Ý 10 2 L Ý D E R Þ H H T Ý Y A Ç Z 4 M 14 V T S E R D Ý E Ý A 6 T Ü R K E T A Ý M L E C Ý T Ý L Ý R Ý 7 M P M K 206

219 CEVAP ANAHTARLARI II ÜNÝTE ITopluma hizmet, büyümeyi hedeflemek, Ekonomi bilimi, kâr etme amacý, Ýstatistik bilimi II Y, Y, D, D, D III Kâr, topluma hizmet, davranýþ, istatistik, genel amaçlarýndan IV D, C, A, D, B VI Kelime avý L A B E K O N O M Ý T F K Þ Ü M N Ö Ç U J R Ö I C T A F T F N T R J K E N E L E G K H A T J R F Ý U Ý J O L O Y S O S P Ý O D Ü H K U M Ý M Ý A Ç J Ý Ö P A V R R E K L A M N D K A S O S Y A L F A Y D A F Ý Ý K Ö L K K Ç S A V U K A T N Ü A F O R I M A B A C E S R U T N N J I L Ç V U H A Ý J F A Y Y A Ý E Ç Ý L O P T J Ý Ö M I A T J B J T E M A V A K F I M K I R Ý Þ L E T M E N R S A K T P R O M O S Y O N N A I M A I Ý L P S Ý K O L O J Ý M U R K 207

220 CEVAP ANAHTARLARI III ÜNÝTE ISanayi iþletmesi, kâr amacý güden iþletme, þahýs þirketi, kâr amacý gütmeyen iþletme, kamu iþletmesi II Y, Y, D, D, Y III Borçlar, þahýs, tarým, kamu, limitet IV D, C, B, E, B IV ÜNÝTE ISGK, belediye, vergi dairesi, kuruluþ yeri faktörü, oda, kuruluþ çalýþmalarý II D, D, Y, D, Y III Pazara yakýnlýðý, ticaret sicil memuru, Bölge Çalýþma, meslek kuruluþlarý, teþvikler IV C, D, C, C, B VI Kelime avý V E R G Ý L E V H A S I P M Ý Ý R E Y Þ U L U R U K B R L Þ R E C F J M O B E L E D Ý Y E G A K F B V R G Ý S Ý C M Ý B Ý G R U R F A S L A Ý M A S A S A N A Y Ý O D A S I F I M Þ B G A R U L A Þ T I R M A U L E H K V Ý K L E Þ Ý G Ý C Ü A D M Ý Z L O R F E L L E K Ü M D A V Ý S A K Þ L U Y R Ý M A A H Þ Ý C Ü M Ý K T Þ K Ý V L M B E Ý Þ G Ü C Ü F R U A K M M A T S E R B E S T B Ö L G E A I T Ý C A R E T O D A S I T H Ý G E L Ý R V E R G Ý S Ý G 208

221 CEVAP ANAHTARLARI V ÜNÝTE I Pazar, otofinansman, denetim, ARGE, maddi kaynaklar II D, D, Y, D, D III Geri bildirim, uygulamalý araþtýrma, reklam, tanýtým, ÝÞKUR IV A, B, A, C, E VI Çengel bulmaca 16 9 P P 13 E 1 D A Ð I T I M K A N A L I 2 Ý Þ K U R Z 12 H A A O Ý 14 K R T L T E 3 K O O R D Ý N A S Y O N N F K P D 10 Ý T E 4 F Ý N A N S M A N A 15 C O 11 A 5 D E N E T Ý M N K N C Ü A S I K 6 R E K L A M E Ý A 7 Y Ö N E T Ý M T N Ý E 8 Ü R E T Ý C Ý Ý 209

222 VI ÜNÝTE I Kuru temizleme, geri dönüþüm, yýkama yapýlamaz, týbbi atýk, elde yýkama, yeþil nokta, ütülenebilir II D, Y, D, Y, Y III Tüketiciyi Koruma (Kanunu), Çevre (Kanunu), Ýþ (Kanunu), yenilenemeyen, ücret IV A, C, D, E, E VI Kelime avý A B C Ç E D E F G H I Ý J K L M N O P R S S A T I Þ S O N R A S I H Ý Z M E T Ý Ý J K L M T O P R Ý S Þ T E U Ç Y Z A J A B C Ç E Ü C R E T I Ý J K L A N O P R S Þ T E U K Y Z A B C Ç E D E L G H E E Ý J K I D E M T A Z M Ý N A T I Y N A N T B C Ç E T K L Þ E O P E Y Þ T E U Ý N E M G H I N A K K L M C Ü E A Y Z A E Ð I G Ç E Ý K L B N O P L M T E Ý Þ K L E E G H I Ý U A R L M A E U L Y Z A B R I Ý Ç E N E L G N O P E L L D E U U Y Z A N C Ç E R E E G H I N A R Ö L M N O P E Ý S Þ T A U S Y Z A E R A N Ç E U E L G H B B I T L Ý N O P L I R Ü E U V Ý Z A B C Ç E I E F G H I Ý A A Þ L K I T A Ý B B I T K U V Y Z A N S Z Ü Ç I T A N Ý M Z A T R A B H Ý I E S Þ M Y U V Y Z A B C Ç E D E F G H I Y Ý J K L M N E G N E D K Ý J O L O K E B A B C Ç E D E F G H I Ý J K L M N O P R 210

223

224