FİZİKSEL AKTİVİTE ÇALIŞTAYI

Transkript

1 1

2 FİZİKSEL AKTİVİTE ÇALIŞTAYI ŞUBAT 2015 ANKARA 2

3 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI TÜRKİYE HALK SAĞLIĞI KURUMU FİZİKSEL AKTİVİTE ÇALIŞTAYI 2015 Bu kitabın bütün hakları T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI TÜRKİYE HALK SAĞLIĞI KURUMU na, içeriğinde yer alan bilgi ve görsel materyal ile ilgili her türlü sorumluluk yazarlara aittir. Kitabın tamamı ya da bir bölümü yazılı izin alınmaksızın elektronik ya da mekanik yöntemlerle kopya edilemez, çoğaltılamaz ve yayımlanamaz. Kaynak olarak belirtilmesi koşulu ile alıntı yapılabilir. DÜZENLEME KOMİTESİ Uzm. Dr. Bekir KESKİNKILIÇ Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Başkan Yardımcısı Doç. Dr. Nazan YARDIM Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanı Dyt.Ceyhan VARDAR Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Dyt. Emel ÖZEN Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Basım: FTS Kongre Basım Tarihi: Adet Basılmıştır. 3

4 İÇİNDEKİLER FİZİKSEL AKTİVİTE ÇALIŞTAYI PROGRAMI 9-10 ŞUBAT GÜN PROGRAM 09:00-10:00 Kayıt Açılış Konuşmaları Sn. Prof. Dr. Seçil ÖZKAN Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Başkanı Sn. Dr. Mehmet MÜEZZİNOĞLU Sağlık Bakanı 10:45-11:00 Ara 11:00-11:30 Basın Açıklaması 11: Oturum Toplumun Fiziksel Aktivite Düzeyinin Arttırılmasında Yerel Yönetimlerin Rolü Oturum Başkanları Prof. Dr. Haydar DEMİREL Hacettepe Üniversitesi Spor Bilimleri Fakültesi Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü Oturum Sunumları Sağlık Perspektifi ile Beklentiler Doç. Dr. Nazan YARDIM THSK Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanı Halk Sağlığı Perspektifinden Fiziksel Aktivite ve Belediyelerin Rolü Prof. Dr. Didem EVCİ KİRAZ Adnan Menderes Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A.B.D. Sağlıklı Kentler Perspektifi Kocaeli Büyükşehir Belediye Başkanlığı Nermin TOL Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Başkan Danışmanı Altındağ Belediye Başkanlığı Tuncay TEMEL Altındağ Belediyesi Başkan Yardımcısı Sağlıklı Kentler Birliği Murat AR Sağlıklı Kentler Birliği Müdür Vekili 13:00-14:00 Öğle Yemeği 4

5 14:00 15:30 2. Oturum İş Yerlerinde Fiziksel Aktivitenin Arttırılması Oturum Başkanları Prof. Dr. Gül BALTACI Özel Ankara Güven Hastanesi Prof.Dr. Mustafa İLHAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Oturum Sunumları Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı Kapsamında Beklentilerimiz Uzm. Dr. Sabahattin KOCADAĞ THSK Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Workplace Wellness ve Obezite İlişkisi, İşyerinde Fizik Aktivite Uygulamaları Neden Arttırılmalıdır? Doç. Dr. Sibel KIRAN Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü İşverenlerin Fizik Aktivite Uygun Ortam ve Erişim Konusunda Bireysel ve Takım Aktivitelerinin Desteklemesi. Dr. Ümit Kadir UĞURÇEKİÇ Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Yeri Hekimliği Uygulamalarında Fizik Aktivite Dr.Sedat GÜLAY THSK Çalışan Sağlığı ve Güvenliği Daire Başkanı 15:30 16:00 Ara 16: Oturum: Toplumun Fiziksel Aktivite Düzeyinin Arttırılmasında Medyanın Rolü Oturum Başkanı Oturum Sunumları Prof. Dr. Elif ÖZMERT Hacettepe Üniversitesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Prof. Dr. Zakir AVŞAR Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Dekanı Mesude ERŞAN Hürriyet Gazetesi Sağlık Editörü Medya, Çocuk Sağlığı ve Fiziksel Aktivite Prof. Dr. Songül YALÇIN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı 17:30-18:00 Türk Sanat Müziği Dinletisi Ödül Töreni, Afyon Halk Sağlığı Müdürlüğü 5 18:00-19:00 KOKTEYL

6 2.GÜN PROGRAM 10:00-12:30 4. Oturum Okullarda Fiziksel Aktivitenin Arttırılması Oturum Başkanları Prof. Dr. Gıyasettin DEMİRHAN Hacettepe Üniversitesi Spor Bilimleri Fakültesi Doç. Dr. Levent İNCE ODTÜ Eğitim Fakültesi Beden Eğitimi ve Spor Bölümü Oturum Sunumları Birinci Basamakta Fiziksel Aktivite Yaklaşımı Dr. Cem BİLGİÇ Beştepe ASM Sağlığı Geliştiren Okullar Kavramı Prof. Dr. Deniz ÇALIŞKAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Çocuklarda Obezite ve Fiziksel Aktivitenin Önemi Prof. Dr. Zehra AYCAN Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Okullarda Fiziksel Aktivite Çalışmaları Beden Eğitimi Öğretmeni Hasan GÖKTEN Milli Eğitim Bakanlığı Gençlik Merkezlerinde Fiziksel Aktivite Çalışmaları Gençlik ve Spor Uzman Yardımcısı Mustafa YILMAZ Gençlik ve Spor Bakanlığı ODTÜ, Beden Eğitimi Ders Uygulaması Örneği Beden Eğitimi Öğretmeni Murat GÜRSOY ODTÜ Geliştirme Vakfı Ankara Okulları 12:30 Kapanış ve Öğle Yemeği 6

7 1. Oturum Toplumun Fiziksel Aktivite Düzeyinin Arttırılmasında Yerel Yönetimlerin Rolü Oturum Başkanları Prof. Dr. Haydar DEMİREL Hacettepe Üniversitesi Spor Bilimleri Fakültesi Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü Sağlık Perspektifi ile Beklentiler Doç. Dr. Nazan YARDIM T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanı Dünyada tüm ölümlerin yaklaşık %67.8 i Bulaşıcı Olmayan Hastalıklardan (BOH) (Kalp damar hastalıkları, kanserler, diyabet, KOAH) kaynaklanmaktadır. BOHa bağlı ölümlerin %48 i düşük ve orta gelirli ülkelerde 70 yaşın altında erken ölüm olmaktadır. Oysa yapılan çalışmalar Kalp Hastalıkları, İnme ve Tip 2 Diyabetin %80 inden Fazlasının Önlenebilir olduğunu göstermektedir. Bulaşıcı Olmayan hastalıklar DSÖ Avrupa Bölgesinde ise ölümlerin ve engelliğin %77 sinden, erken ölümlerin neredeyse % 86 sından sorumludur. Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar İçin Davranışsal Risk Faktörleri şunlardır: Sağlıksız beslenme Yetersiz Fizik Aktivite (Hareketsizlik), Tütün kullanımı ve Alkolün zararlı kullanımı. Dünya Kanser Araştırma Fonu temel kanserlerin %27-39nun beslenme, fizik aktivite ve vucut kompozisyonunun geliştirilmesi ile önlenebileceğini tahmin etmektedir. Hastalık Yükü Çalışması 2013 ön sonuçlarına göre 2002 yılına göre 2012 yılında toplam hastalık yükünün (DALY) % 6 azaldığı görülmüştür. Bu düşüşün en büyük sebebi 1. Grup hastalıklara (bulaşıcı hastalıklar, gebelik, yeni doğanlar ve beslenmeyle ilgili hastalık) bağlı toplam %40 lık düşüştür. Ancak her ne kadar toplam hastalık yükünde bir düşüş sağlansa da 2. Grup hastalıklar yani bulaşıcı olmayan hastalıklara bağlı hastalık yükünde % 4 lük bir artış görülmektedir. Hastalık yükünü oluşturan ilk 5 nedene bakıldığında bu nedenlerin tamamının bulaşıcı olmayan hastalıklar olduğu görülmektedir. İlk sırada % 7,4 ile iskemik kalp hastalığı, 2. Sırada % 6,1 ile bel ağrısı, 3. Sırada % 4,1 ile serebrovasküler hastalıklar yer almaktadır. 7

8 Bunu sırasıyla diyabet ve KOAH (% 3,8, % 3,6) takip etmektedir. Çalışmada bulaşıcı olmayan hastalıkların artışındaki en önemli risk faktörleri tütün kullanımı, obezite, yüksek tansiyon ve fizik aktivite azlığı olarak ortaya çıkmıştır. Ülkemizde TURDEP 1, 1998 çalışmasında, 20 yaş üstü obezite sıklığı %22 bulunmuşken Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA), 2010, 19 yaş üstü obezite sıklığı %30a ulaşmıştır. DSÖ Avrupa ofisi işbirliğinde 2013 yılında yapılan Türkiye Çocukluk Çağı Obezite Araştırmasında 7-8 yaş çocuklarda obezite sıklığı %22.5 bulunmuştur (14.2% fazla kilolu) TURDEP 1 çalışmasında, 1998, 20 yaş üstü erişkinlerde diyabet sıklığı %7.2 bulunmuşken Türkiye Kronik Hastalıklar ve Risk Faktörlerinin Sıklığı Çalışması 2011de, 20 yaş üstü diyabet sıklığı % 12,1e ulaşmıştır. Türkiye Tuz tüketimi Çalışması(SALTurk-1), 2008,kişi başı tüketilen tuz miktarı, 18g/gün iken Türkiye Tuz Tüketimi Çalışması(SALTurk-2), 2012, kişi başı tüketilen tuz miktarı, 15g/gün bulunmuştur (DSÖ tarafından günde 5 gr kişi başı tuz tüketimi önerilmektedir. Türkiye de Düzenli Fiziksel Aktivite yapma durumu değerlendirildiğinde : Ülkemizde bireylerin %71.9 u düzenli fiziksel aktivite yapmamaktadır yaş grubu çocuklarımızın %58.4 ü düzenli (günde 30 dakika veya daha fazla süre ile) olarak egzersiz yapmamaktadır. Türkiye de boş zamanlarda yapılan fiziksel aktivite durumu sorulduğunda Erkeklerin % 23 ü yeterli, % 22 si orta ve % 55 i düşük düzeyde fiziksel aktiviteye sahiptir. Kadınların %13 ü yeterli, %18 i orta ve %69 u düşük fiziksel aktiviteye sahiptir. Erkek ve kadınlarda yeterli ve orta düzeyde fiziksel aktivite yapan kişilerin oranı yaş arttıkça azalmaktadır. Erkeklerin ve kadınların yaklaşık yarısı televizyon veya bilgisayar başında günde dört saatten daha fazla zaman geçirdiğini belirtmiştir. Erkekler kadınlara göre daha fazla süreyi bilgisayar başında geçirmektedir. Kadınların erkeklere göre televizyon izleme süresi daha fazladır. Erkeklerin yaklaşık dörtte biri, kadınların ise yaklaşık beşte biri günde 5 kat veya daha fazla merdiven çıktığını belirtmiştir. Çalışan kişilerin çok az bir bölümü (erkek lerde yüzde 6, kadınlarda yüzde 9) işyerine en az 30 dakika yürüyerek gitmektedir. Erkeklerin kadınlara göre çalışma ortamında fiziksel aktivite düzeyi daha fazladır. Çalışan her 10 erkekten ikisi orta düzey, üçü ağır düzey fiziksel aktivite yaptığını belirtmiştir. Çalışan kadınların ise yalnızca yüzde 10 u orta düzey, yüzde 18 i ağır düzey fiziksel aktivite yapmaktadır. Erkek ve kadınlarda benzer olmak üzere yakın dönemde fiziksel aktivite düzeyini arttıranların oranı yüzde sekizdir. Fiziksel aktivite düzeyini arttırmayı düşünenlerin oranı ise yaklaşık % 40 olarak saptanmıştır. Boş zaman, ev yaşamı, ulaşım ve çalışma ortamı fiziksel aktivite düzeyi kadınlarda, yaş arttıkça ve kentsel yerleşim yerlerinde daha yetersizdir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından önerilen müdahale programları şunlardır: Tuz alımının ve gıdaların tuz oranının azaltılması Gıdalardaki trans yağların çoklu doymamış yağla değiştirilmesi Beslenme ve fiziksel aktivite hakkındaki kamu farkındalığının görsel basın yolu ile artırılması Tuz, yağ ve şeker oranı yüksek yiyecek ve içeceklerin özelliklere çocuklara yönelik pazarlanması üzerinde sınırlamalar Sağlıklı beslenmeyi teşvik için gıda vergileri ve yardımlarıdır 8

9 Okullarda sağlıklı beslenme ortamları yaratılması Sağlık bakımında beslenmeyle ilgi bilgi ve danışmanlık verilmesi Ulusal fiziksel aktivite rehberlerinin hazırlanması Çocuklar için okul temelli fiziksel aktivite programları Fiziksel aktivite ve sağlıklı beslenme için işyeri programları Fiziksel aktivite ve sağlıklı beslenme için toplum programları Yapılandırılmış çevrenin fiziksel aktiviteyi teşvik edecek şekilde tasarlanması 66. Dünya Sağlık Asamblesinde kabul edilen küresel gönüllü hedefler arasında 2025 yılına kadar BOH dan kaynaklanan erken ölümleri %25 oranında azaltmak vardır. Buna ulaşmak için diyabet ve obesitede artışı durudurmak, fizik inaktivitede %10 azalma, kişi başı tuz tüketiminde %30 azalma hedefleri yer almaktadır. Dünya Sağlık Örgütü, Avrupa Ofisi Fiziksel Aktivite Stratejisi taslak dokümanı hazırlanmıştır. Beş Öncelik Alanı belirlenmiştir:1- Fiziksel aktiviteyi geliştirmek için liderlik ve koordinasyonun sağlanması, 2- Çocuk ve adolesanların gelişimini desteklemek, 3- Erişkinlerde; ulaşım, işyerleri ve sağlık sistemi içinde fiziksel aktiviteyi teşvik etmek, 4- Yaşlı insanların fonksiyonel kapasitesinin eski haline getirilmesi ve sürdürülmesi 5- İzleme, değerlendirme ve araştırmalarla programın takibi. Bakanlığımız Stratejik Planında da AMAÇ 1 : To p l u m u v e b i re y i, s a ğ l ı ğ a yönelik risklerden korumak, sağlıklı hayat tarzlarını ve davranışlarını teşvik etmek, geliştirmek ve yaygınlaştırmak ve HEDEF 1.1. Toplumu sağlıklı beslenme, obezite ve fiziksel aktivite konularında bilinçlendirmek, sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığı kazandırmak ve destekleyici çevreler oluşturmak konusunda paydaşları teşvik etmek yer almaktadır. Onuncu Kalkınma Planı içerisinde öncelikli programlar arasında SAĞLIKLI YAŞAM VE HAREKETLİLİK PROGRAMI 2., 4. Bileşen: Sağlıklı ve Dengeli Beslenme Düzeyinin Artırılması, Diyabet gibi Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Görülme Sıklığının ve Risk Faktörlerinin Azaltılması yer almaktadır. Program Bileşenleri: Gıda Güvenilirliğinin Artırılması, Sağlıklı ve Dengeli Beslenme Düzeyinin Artırılması, Tütün Kullanımı ile Alkol ve Madde Bağımlılığının Azaltılması, Kanser, Kalp ve Damar ve Diyabet gibi Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Görülme Sıklığının ve Risk Faktörlerinin Azaltılması, Ruh Sağlığı Hizmetlerinin Geliştirilmesi ve Spor Yapma Alışkanlığının ve Hareketliliğin Teşviki olup Genel Koordinatör Sağlık Bakanlığıdır. Sağlık Bakanlığı tarafından Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı , Diyabet Kontrol Programı ve Tuz Azaltma Programı uygulanmaktadır. Programlarda çok sektörlü yaklaşımla fizik aktivitenin toplumda artırılması çalışmaları içinde bir çok aktivite yer almaktadır. 9

10 Belediyeler bu konuda en önemli paydaşlarımızdan birisi olup beklentilerimiz aşağıda sıralanmıştır: Kentsel planlama, park, rekreasyon, spor sektörleri ve sağlığın sağlayıcıları sektörler arası yaklaşımı kullanılarak yaşlı bireyler için fiziksel aktivite alanında öncelikli politikalar tanımlanmalıdır. Araç trafiğini azaltacak önlemler alınmalı ve düzenlemeler yapılmalı, yürüyüş ve bisiklete binme teşvik edilmelidir. Kaldırım ve bisiklet yolları için standartlar (TSE) mevcut olup bisiklet yolları için standartlar güncellenmelidir. Yapılan düzenlemelerin uygulanmasında kolaylık sağlanması açısından yetki ve sorumluluklar net olarak belirlenmelidir. İnsan gücüyle taşıma desteklenmeli; uygun yürüyüş, bisiklete binme ve toplu taşıma ortamları yapılmalıdır. Uygun ve gerekli yerlerde bisiklet yolu ve yürüyüş yolları yapmak için gerekli mevzuatı oluşturulmalıdır. Bisiklet ve yürüyüşü teşvik için trafik sıkışıklık ücreti uygulaması gibi yenilikçi önlemler alınmalı ya da motorlu taşıtlar vergisinden elde edilen gelirlerden fon oluşturularak bisiklet ve yürüyüş tanıtımına kanalize edilmelidir. İl ve ilçelerde, kurumlarda fiziksel aktiviteyi özendirici bilgilendirme levhalarının hazırlanması. Örneğin; asansörlere, yürüyen merdivenlere asansör veya yürüyen merdiven yerine merdiven kullanmanın daha sağlıklı olduğu uyarılarının yapılması Kaynaklar 1. Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar Küresel Durum Raporu Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı Onuncu Kalkınma Planı Hastalık Yükü Çalışması 2013 ön sonuçları 5. Policy and action for cancer prevention. Food, nutrition, and physical activity: a global perspective. Washington, DC, World cancer research fund/american institute for cancer research, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması, Türkiye Çocukluk Çağı Obezite Araştırması Türkiye Kronik Hastalıklar ve Risk Faktörleri Sıklığı Çalışması, Dünya Sağlık Örgütü, Avrupa Fiziksel Aktivite Stratejisi

11 Halk Sağlığı Perspektifinden Fiziksel Aktivite ve Belediyelerin Rolü Prof. Dr. E. Didem EVCİ KİRAZ Adnan Menderes Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A.B.D. Halk Sağlığı Persfektifi R.Detels ve L.Breslow halk sağlığı yaklaşımını tanıtırken ilk cümlelerinde Halk sağlığı insanların sağlıklı olması için gerekli tüm şartları oldurmak için yerel, bölgesel, ulusal ve uluslar arası kaynakları harekete geçiren ve hedefe yönelten bir süreçtir demiştir (1). Bu süreçte bilimsel, sosyal, kültürel, ekonomik ve politika yapıcı yaklaşımlar yer almaktadır. Beş farklı veya birbirini tamamlayan yaklaşımı içeren halk sağlığı perspektifi yaşamın ilk yıllarını da içine alacak şekilde ölüme kadar insanı ve insanı çevreleyen çevreleri ele almaktadır. Günümüzde ön plana çıkan halk sağlığı kavramları insana yönelik olarak sağlığın belirleyicileri, destekleyici çevreler, sağlığın geliştirilmesi ve insanı çevreleyen çevrelere yönelik olarak da doğada yaşanan ani değişimler, şehir sağlığı, ergonomi dir. Tanımlanan tüm süreçleri değerlendirebilmek için riskleri tespit ve risk değerlendirmesi ve sağlık etki değerlendirmesi yapmak gerekmektedir. Yaşanılan her yerde sağlıklı bir ortam sağlamak, sağlıklı bir toplum için halk sağlığını geliştirmeye yönelik çalışmaları yürütmek için uluslar arası sağlık otoritesi Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve ülke düzeyinde Sağlık Bakanlıkları gerekli politika dökümanlarını hazırlamaktadırlar. Ülkelerde ulusal halk sağlığı politikalarını yerelde yaymak, geliştirmek, uygulamak ve sürdürülür kılmak ise sadece adında sağlık geçen kuruluşların görev ve sorumluluğu değildir. Türkiye de yerelde valilikler, belediyeler, bakanlıkların il müdürlükleri, varsa il özel idareleri, il genel meclisleri, sivil toplum kuruluşları, üniversiteler, medya vb. halkın sağlıklı olmasında çeşitli rollere sahiptir. Halk da kendi sağlığından sorumlu olduğunu bilmelidir. Kendisi için sunulan halk sağlığı hizmetlerinin bir parçası olabilmesi için sağlık okuryazarlığının gelişmiş olması gerekmektedir. Halk Sağlığı Perspektifinden Fiziksel Aktivite DSÖ, dünyada 15 yaş ve üzeri yetişkinlerin %31 inin yeterli düzeyde aktif olmadığını belirtmektedir (3). Sağlık Bakanlığı 2013 çalışmasına göre; boş zamanlarda yapılan fiziksel aktivite açısından erkeklerin yüzde 23 ü, kadınların ise yüzde13 ü yeterli düzeyde fiziksel aktiviteye sahiptir (4). Sağlığı etkilediği en çok bilinen davranışsal risk faktörleri şunlardır (2): 1. Sigara içme 2. Düzensiz ve yetersiz beslenme alışkanlıkları 3. Alkol ve ilaç bağımlılığı 4. Fiziksel aktivite azlığı 11

12 Fiziksel aktivite yukarıdaki sıralamada ilk sıralara doğru yükselmektedir. Bunun bireysel nedenleri; fiziksel aktivitenin yararlarına inanmama, fiziksel aktiviteyi bir davranış-tutum haline getirmeme, kendi kendini teşvik ve disipline edememe, fiziksel aktivite olanaklarına erişimde zorluk, süreklilik isteyen olaylardan kaçınma, hedef belirleyememe, aktif yaşamdan hoşlanmama, aile-arkadaş-çevre desteğinin olmaması, maddi-kültürel-sosyal çekingenlik olarak sıralanabilir (2). En son yapılan çalışmalarda fiziksel aktivite düzeyini saptamak amacıyla uluslararası fiziksel aktivite anketinin yaygın bir şekilde kullanıldığı görülmektedir (5-8). Toplumsal veya çevreye dayalı fiziksel aktivite azlığı nedenleri ise daha farklı boyutlarda incelenmektedir. DSÖ koordinasyonunda, Cavill ve arkadaşları yürüme ve bisiklete binme ile ilgili sağlık etkilerinin ekonomik değerlendirmesine yönelik bir araç geliştirmiştir: Health Economic Assessment Tool (HEAT) (9). Prof.Dr.James F. Sallis tarafından geliştirlen Yakın Çevre Yürünebilirlik Ölçeği (NEWS) uluslararası fiziksel aktivite ve çevre ağı (IPEN) tarafından yerleşik çevre ve fiziksel aktivite ilişkilerinin ülkeler arası analizini değerlendirmek için kullanılmaktadır (10). Bütün bunlar geleceğin konuları olan sağlığı geliştiren şehir ergonomisi, nefes alan mahalleler, sağlıklı ve güvenli yürüyüş alanları, engelsiz bisiklet yolları gibi halk sağlığı yaklaşımları için ön çalışmalardır. Belediyelerin Rolü İnşa edilmiş/yapılandırılmış çevre; insan eliyle şekillendirilmiş ve insan hayatına yönelik ihtiyaçları karşılamak üzere geliştirilmiş yapıları içermektedir. Sağlıklı ve güvenli şekilde planlanmış inşa edilmiş/yapılandırılmış çevre, sağlığın belirleyicilerini olumlu yönde etkiler. En kapsamlı inşa edilmiş/ yapılandırılmış çevre yaşadığımız şehirler dir. Alt birimler ise; evler, okullar, sağlık kuruluşları, iş yerleri, park ve rekreasyon alanları, iş merkezleri, sanayi bölgeleri, yeraltından geçen elektrik, su, kanalizasyon, ısınma hatları, tüm ulaşım yolları (karayolu, tren, metro vb.). DSÖ şehirler canlı birer organizmadır demiştir. Şehirler doğarlar, büyürler, gelişirler, hastalanabilirler ve zamanı geldiğinde de ölürler. Şehrin yaşamını sağlıklı ve güvenli sürdürebilmesi için onu koruyan ve gözetenlere ihtiyacı vardır. Şehirler farklı profillere sahiptir. Her birisi için farklı gelişim planları hazırlanması gerekmektedir. Şehir için alınacak kararların büyük bir kısmı ekonomik yaklaşım gerektirmektedir. Sağlığı Geliştirme-çevre-ekonomik yaklaşım için açılım sağlayacak sorular şunlar olabilir: Bu girişim şehir için ne kadar gerekli?; girişim kamu ve özel sektör ile halk tarafından kabul görür mü?; girişimin sağlık etki değerlendirmesi (SED) yapılmış mı?; para nerede ve kimde?; kaç kişi ile ne kadar sürede yapılabilir?; kim yapar, kim daha iyi yapar?; girişimden kaç kişi iş imkanı ve/veya parasal çıktı olarak yararlanacak?; yeni girişim eski mevcut olan yapıyı değiştirebilme gücüne sahip mi?; ne gibi bir yenilik getirecek?; bu yenilik harcanacak zaman, para ve insan gücüne değer mi? Ülkeler ve şehirlere göre yukarıdaki soruların öncelik sırası değişebilmektedir. Birçok faktör karar vericileri sağlığı geliştiren çevreleri oluşturma ve geliştirmede yönlendirmektedir: ülkenin genel ulaşım politikası, yerelde yönetim/karar verme basamakları,geleneksel, kültürel alışkanlıklar, şehrin coğrafik ve ekonomik yapısı, sağlıklı yaşam/fiziksel aktiviteye bakış açısı, sağlığı geliştirme yaklaşımı, halkın kararlara katılım boyutu/etkisi gibi. Özellikle şehre yapılan büyük yatırımlarda yatırımın boyutundan çok ekonomik çıktısı önem kazanır. 12

13 Halk sağlığı perspektifi bir şehre yeni bisiklet veya yürüyüş yolu yapılması için karar vericiye ve yatırımcıya nasıl bir ekonomik çıktı gösterebilir? Bunu bir örnek ile açıklayalım: *Bir şehirde bisiklete binenler/ yürüyenlerin sayısı, şehrin çeşitli bölgelerine göre oranları, dağılımları artarsa: aktif yaşam-fiziksel aktivitede artış-kronik hastalıklarda azalma-yaşam kalitesinde artış-yaygınlaştırma için yeni faaliyetlere ihtiyaç (eğitim, farkına vardırma vb.) -trafik kazaları-düşmeler-ortaya çıkan yaralanma veya travmaların boyutu-tedavisi-hastalık yükü-azaltılması için yapılacaklar (eğitim, yol düzenlemeleri, bisiklet değişimi vb.). Ancak bunlar karar verici ve yatırımcı için çoğu zaman itici yorumlar olabilmektedir. Uzun sürede ortaya çıkacak ve sadece bisiklete binme/yürüme ile ilişkilendirilemeyecek başka etkileyen faktörlerin olduğu çıktılara ihtiyaç vardır. Daha elle tutulur, para birimi ile ifade edilebilecek, çok sayıda nüfusa genellenebilecek kanıtlar isteyebilirler. Bu noktada akla gelen iki soruyu cevaplamalıyız: 1. Yerel yönetimler tüm sağlık konularını bilmek zorundalar mı? 2.Yerel yönetimler tüm sağlık konularından sorumlu mu? Bu iki sorunun nedeni; özellikle sağlık alanında çalışanların kimi zaman yerel yönetimlerin ilgisizliği, farkındalığının azlığı, vizyonsuzluğu ndan şikayet etmeleridir. Halbuki, halkın sağlığı ile ilgili uygulamaların programlara girmesi, planlanması, uygulanması, izlenmesi, geliştirilmesinde tek adres yerel yöneticilerdir. Yerel yönetimler topluma en yakın olan yönetim şeklidir. Yerel yöneticiler yerel gereksinimleri en iyi bilenler ve bu gereksinimlere uygun politikalar geliştirirler. Sağlığı belirleyici unsurlara yön verme yetkileri vardır. Diğer toplum liderleri ve konu ile ilgili kurum ve kuruluşların ortak ve etkili çalışmasını da sağlayabilirler. Aynı zamanda taşımacılık, turizm ve endüstri dahil olmak üzere pek çok yerel ekonomi geliştirme programlarını da kendileri oluştururlar. Çevre ve sağlık konularındaki politikaları diğer sektörler ile birleştirebilirler sayılı 1930larda yayınlanan Belediye Kanunu nun 15.maddesi yerel halk sağlığı uygulamalarını düzenlemesi açısından büyük bir öneme sahiptir. Hazırlandığı yıl düşünüldüğünde 1987 yılında başlayan şehir sağlığı yaklaşımının rehber kitabı gibidir yılında yürürlülüğe giren 5393 sayılı Belediye kanunu ve 2004 yılında yürürlüğe giren 5216 Sayılı Büyüksehir Belediye Kanunu şehir sağlığı yaklaşımının hayata geçirilmesinde kolaylaştırıcı olabilecektir Sayılı Belediye Kanunu nun 14. maddesinde su ve kanalizasyon, ulasım gibi kentsel alt yapı; çevre ve çevre sağlığı, temizlik ve katı atık; zabıta, itfaiye, acil yardım, kurtarma ve ambulans; sehir içi trafik; ağaçlandırma, park ve yesil alanlar; konut; kültür ve sanat, turizm ve tanıtım, gençlik ve spor; sosyal hizmet ve yardım.. gibi görevler belediyelere verilmiştir. Bunun yanı sıra; yerel yöneticiler 1998 Atina Deklerasyonu başta olmak üzere, 2014 Atina Deklerasyonuna kadar yayınlanan tüm şehir sağlığı deklerasyonlarında sağlıklı yaşam alanları, sağlığı destekleyen ve geliştiren çevreler oluşturma konusunda söz verdiler. Mevzuat ve uluslar arası belgeler rehberliğinde gerçekleştirilen çalışmalar sağlık yönetimi ve sağlığın belirleyicilerini izleyen, değerlendiren ve denetleyen kurum ve kuruluşlar ile toplumun farkındalık, bilgi, deneyim ve sorumluluklarını arttırmaya başlamıştır. Bu alanda detaylı araştırmaların yapılması ve bilimsel sonuçların yayınlanması yerel halk sağlığı uygulamalarının yönünü belirleyecektir. 13

14 DSÖ Sağlıklı Şehirler Ağı kanıtları çoğaltmak üzere yerel düzeyde sağlığı geliştiren ve destekleyen çevrelerin oluşturulmasını teşvik eden programları gündeme getirmektedir: yaşlı dostu kentler, aktif vatandaşlık, sağlık okuryazarlığı, sağlıklı konutlar, sağlıklı ulaşım, göze hitap eden, yaşanabilir, sağlıklı şehir dizaynı vb. DSÖ tarafından bir proje olarak başlatılan günümüzde şehir sağlığı kavramının yaygınlaşmasında bir araç olarak kullanılan sağlıklı şehir tanımı halk sağlığı çalışanları tarafından kentleşme ve bunun sonucunda ortaya çıkan yaşam şekillerinin sağlığa etkilerini vurgulamak için kullanılmaktadır. T.C. Sağlık Bakanlığı ulusal sağlık otoritesi olarak, 1993 yılından bu yana, DSÖ Sağlıklı Şehirler Projesi Ulusal Ağı görevini yürütmektedir yılında kurulan Sağlıklı Kentler Birliği ulusal ağın genişlemesini ve şehir sağlığı kavramının geliştirilmesini sağlaması açısından önemlidir. DSÖ fiziksel aktiviteyi ana temaları arasına aldığı dönemlerde başlayan fiziksel aktiviteyi arttıran faaliyetler çalışmaları belediyeler için hem görselliği hem de etkili bir girişim olarak hızla benimsenmiştir. Sokaklara parallel yapılandırılan açık hava fiziksel aktivite aletleri, yolları, alanları zamanla kapalı ortamlara taşınmaya başlanmıştır. Şehirlerde hızla artan fitness center, spor salonları vb. yapılanmalar başlamıştır. Sağlık Bakanlığı ve Gençlik ve Spor Bakanlığı ile işbirliğinde belediyelerin çok daha farklı açılımlarla ve bilimsel gerçekler ve kanıtlarla desteklenen çalışmaları daha aktif bir toplumun oluşmasını sağlayacaktır. Kaynaklar 1. Detels R. and Breslow L., Current scope and concerns in public health, Oxford Textbook of Public Health, Public Health, Ed. Detels R., McEwen J., Beaglehole R., Tanaka H., Oxford Uni versity Press, Fourth Edition, Green L.W. and Potvin L., Education, health promotion, and social and lifestyle determinants of health and disease, Oxford Textbook of Public Health, Public Health, Ed. Detels R., McEwen J., Beaglehole R., Tanaka H., Oxford University Press, Fourth Edition, Global Strategy on Diet, Physical Activity and Health, Physical Inactivity: A Global Public Health Problem, achived in Ünal B., Ergör G. ve ark., Türkiye Kronik Hastalıklar ve Risk Faktörleri Sıklığı Çalışması, Sağlık Bakanlığı, Türkiye Halk Sağlığı Kurumu, Ankara, Oyeyemi AL, Umar M, Oguche F, Aliyu SU, Oyeyemi AY (2014) Accelerometer-Determined Physical Activity and Its Comparison with the International Physical Activity Questionnaire in a Sample of Nigerian Adults. PLoS ONE 9(1): e doi: /journal.pone Vašíčková J., Groffik D., Frömel K., Chmelík F., Wasowicz W., Determining gender differenc es in adolescent physical activity levels using IPAQ long formand pedometers, Annals of Agricultural and Environmental Medicine 2013, Vol 20, No 4, Korkmaz N.H., Deniz M., Yetişkinlerin Fiziksel Aktivite Düzeyleri İle Sosyo-Ekonomik Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi, E-Journal of New World Sciences Academy, 8. Vural Ö., Eler S., Atalay Güzel N., Masa Başı Çalışanlarda Fiziksel Aktivite Düzeyi ve Yaşam Kalitesi İlişkisi, Spormetre Beden Eğitimi Ve Spor Bilimleri Dergisi, 2010, VIII (2) WHO/Europe Health Economic Assessment Tool (HEAT), achived in NEWS, achived in

15 Sağlıklı Kentler Perspektifi Kocaeli Büyükşehir Belediye Başkanlığı Çalışmaları Nermin TOL Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Başkan Danışmanı Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Fiziksel Aktivite, Çevresel ve Sportif faaliyetleri; Kocaeli, artan nüfusuyla gelişen ekonomisi ve sanayisiyle Türkiye nin gözbebeğidir. 1 milyon 772 bin nüfusuyla dinamik, çalışkan insanların şehridir. Anadolu nun Avrupa ya açılan penceresi olan Kocaeli, ana ulaşım aksının merkezinde yer almaktadır. Asya ile Avrupa kıtaları arasında önemli kara ve demiryolu güzergâhlarının kesiştiği bir yerde kurulan Kocaeli, bugün Marmara Bölgesi nin ve yurdumuzun en önemli endüstri ve sanayi yerleşimlerinden biridir. Kocaeli, adını, 1320 senesinde İzmit ve havalisini fetheden Akça Koca Bey den alır. Yaylalarından dağlarına, Kartepe turistik tesislerinden SEKAPARK ına, Mimar Sinan ın tarihi camilerinden yürüyüş parkurlarına, Kartacalı Komutan Hanibal dan, Macar Kralı Tökeli İmre nin mezarına ve bir çağ açıp çağ kapatan İstanbul un Fatihi Sultan 2. Mehmet in vefat ettiği otağına kadar pek çok turistik öğeyi içinde barındıran zengin bir şehirdir. Kandıra sahilleriyle Karadeniz e, İzmit Körfezi ile de Marmara ya kıyısı olan sahillerle çevrili bir şehirdir yılında Büyükşehir yasasıyla ilk kez İstanbul ve Kocaeli nin hizmet sınırlarının tüm il sınırlarını kapsamasıyla birlikte adı büyük kendisi küçük İzmit Büyükşehir den tüm kente hizmet vermeye başlayan Kocaeli Büyükşehir Belediyesi kurulmuştur. Hizmet alanı 32 kilometrekareden 3 bin 505 kilometrekareye çıkmış, yani 110 kat büyümüştür yılındaki yeni bir düzenlemeyle 44 belde belediyesi kapatılmış, 6 yeni ilçe belediyesi kurulmuştur. Böylece Kocaeli Büyükşehir Belediyesi 12 ilçe belediyesiyle yola devam etmeye başlamış, yetki tek elde toplanmıştır. Bu değişim Kocaeli için büyük bir avantaj oluşturmuş, hizmetin kontrollü ve hızlı bir şekilde dağılımı sağlanmıştır. Özellikle çevresel yönden Kocaeli nde 10 yılda büyük bir değişim gözlenmiştir. 15

16 Kocaeli yi yeşile boyamak için Büyükşehir tarafından 18 milyon metrekarelik alanı yeşillendirilmiştir. Kent genelinde 6 milyon 294 bin adet ağaç dikilmiştir. Kişi başına düşen yeşil alan miktarı böylece 1 metrekareden 11 metrekareye çıkmıştır. Bu da Kocaeli nde bir kişi üç ağaç düşüyor demektir. Kocaeli, 129 kilometre yürüyüş yoluyla tanışmıştır. Akıllı bisikletler çok ilgi çekmiş, bisiklet tutkunları için 34 kilometre bisiklet yolu yapılmıştır. İzmit Körfezi nin çevresini yeşil bir gerdanlıkla sarmak amacıyla 26 adet yeni sahil düzenlemesi, 21 adet mesire alanı yapılmıştır. Oturma grupları, oyun alanları ve spor sahalarıyla 85 adet yeni parkı hizmete alınmıştır. Bin 184 adet çocuk oyun grubu kurulmuştur. Halk, yediden yetmişe kent geneline yapılan 383 adet fitness grubunda spor yapma imkanı bulmuştur. Engelliler için de 15 adet engelli parkı yapılmıştır. Kocaeli ne kentin imajına yakışan kültür merkezi ve spor tesisleri kazandırılmıştır. Halkın yararlanabileceği 47 adet sosyal tesis binasının yapımı tamamlanmıştır. Küçüklü büyüklü 52 adet spor tesisini hizmete açılmıştır. Okullara spor salonları yapılmış, 221 okulun bahçesine spor sahaları inşa edilmiştir. 3 yılda ilkokul birinci sınıf öğrencilerine 91 bin 555 adet satranç takımı dağıtılmıştır. 507 okula masa tenisi takımı hediye edilmiştir. Amatör spor kulüplerine 9 yılda 10 milyon lira değerinde malzeme ücretsiz dağıtılmıştır. Kocaeli, amatör sporun merkezi olmuş, İzmit ve Gebze de hayata geçirilen Amatör Spor Evleri, yönetici, hakem, sporcu ve antrenörlere sıcak bir yuva olmuştur. 51 bin lisanslı sporcusuyla başarıdan başarıya koşan, ulusal ve uluslararası arenada toplam bin 781 madalya elde eden Büyükşehir bünyesindeki Kağıtspor kentin gururu olmaya devam etmektedir. Kocaeli Büyükşehir Belediye Başkanı İbrahim Karaosmanoğlu nun 9 yıl önce, Sağlıklı kentleri; sağlıklı insanlar oluşturur diyerek yola çıktığı sabah yürüyüşleri programları çığ gibi büyümüştür. Haftanın 3 günü 7 den 70 e binlerce kişiyle yapılan yürüyüşler Sağlıklı Yaşam Projesi ni oluşturmuştur. Sağlıklı toplum kitlesine ulaşmak hedefiyle Kocaeli nin pilot ilçelerinden başlayarak sağlık için spor amaçlarının başarıya ulaşması çalışmaları devam etmektedir. Kişiler altı ayda bir belli tetkiklerle sağlık kontrolünden geçirilmektedir. 16

17 Kocaeli Halk Sağlığı Müdürlüğü ve Kocaeli Büyükşehir Belediyesi katılımıyla Okullarda Fiziksel Aktivite ve Sağlıklı Beslenme etkinliği kapsamında okul idarecilerine ve okul aile birliklerine yönelik eğitim programı düzenlenmiş ve ilçe ilçe uygulama geçilmiştir. Obeziteyle mücadele için ev kadınlarına yönelik egzersiz ve diyet programları uzman kontrolünde ücretsiz uygulanmaktadır. Kadınlar Sağlık İçin Harekete Geçiyor Projesi ile 2 bin ev kadınına ulaşılmıştır. Masa başında çalışan belediye personelinin kas ve iskelet sistemini etkileyecek sağlık sorunları yaşamamaları için zaman zaman onları harekete yönlendirecek Ergoofis programı başlatılmıştır. Kocaeli halkında spor ve beden hareketlerine sevgi ve alaka uyandırılarak, kitle hareketi haline getirilmiştir. Sağlıklı toplum kitlesine ulaşmak hedefiyle; Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Dünya Sağlık Örgütü nün hareketsizlikle mücadele çağrısının uygulayıcısı olarak sağlıklı nesillerin yetişmesine katkı sağlamaktadır. 17

18 Sağlıklı Kentler Perspektifi Altındağ Belediyesi Tarafından Gerçekleştirilen, Toplumun Fiziksel Aktivite Düzeyinin Arttırılmasına Yönelik Çalışmalar Tuncay TEMEL Altındağ Belediyesi Başkan Yardımcısı Kadın Eğitim Kültür Merkezlerinde Yürütülen Uygulama Örnekleri Altındağ bölgesinin her mahallesinde açılan toplam 24 adet K.E.K.M. inde yaş aralığında üyemiz bulunmaktadır. Merkezlerimizde fiziksel aktivite düzeyinin arttırılmasına yönelik voleybol, basketbol, futbol, dart, tenis, masa tenisi, hentbol branşlarında düzenli olarak turnuvalar yapılmaktadır. 24 merkezin hepsinde spor salonları bulunmaktadır ve düzenli olarak step, aerobik, fitness, jimnastik, pilates kursları yürütülmektedir. Bu sportif çalışmalara katılan kadınlardan her ay düzenli olarak sağlık raporu alınmaktadır. Spor faaliyetlerinin hepsi uzman personeller tarafından yürütülmektedir. Merkezlerimizde kadınlar her sabah düzenli olarak doğada sabah yürüyüşlerini gerçekleştirmektedir ve her hafta düzenli olarak profosyenel hocalar eşliğinde yüzme eğitimi verilmektedir. Yıl sonunda bütün merkezlerin katılımıyla bisiklet parkurunda etkinlikler düzenlenmektedir. Her yıl düzenli olarak Halk Oyunları Yarışması düzenlenmektedir. Ayrıca 80 farklı branşta sosyal ve kültürel gelişimlerini arttırıcı kurslarla eğitim almaları sağlanmakadtır. Kadın Eğitim Kültür Merkezlerimizde farklı kurumlar ile yaptığımız iş birliği ile Sağlıklı Beslenme ve Fiziksel Aktivite, Nasıl Sağlıklı Kilo Verebiliriz?, Yetişkin Dönem Obezite, İştah Kontrolü Nasıl Sağlanır?, Beslenmenin Ruh Sağlığına Etkileri, Diyabet Eğitimi vb. gibi seminerler düzenlenmektedir. Ankara Üniversitesi ve KİBEM (Kişisel Beslenme ve Eğitim Merkezi) işbirliği ile bölgede obezite taraması yapılmaktadır. Kişilere eğitimin yanı sıra kilo kontrolü ile ilgili bireysel yönlendirmeler de yapılmaktadır. Kişiye özel diyet programları uygulanmaktadır. Gençlik Merkezlerinde Yürütülen Uygulama Örnekleri Altındağ Belediyesi ne bağlı 16 gençlik merkezlerinde yaş aralığında üyemiz bulunmaktadır. Merkezlerimizde fiziksel aktivite düzeyinin arttırılmasına yönelik modern dans, halk oyunları, okçuluk, boks, güreş, judo, atletizm, voleybol, basketbol ve futbol kursları yüzlerce öğrencinin katılımıyla devam etmektedir. Ayrıca merkezlerimizde düzenli olarak satranç, masa tenisi, langırt ve bilardo turnuvaları düzenlenmektedir. Ayrıca her yıl düzenli olarak Gençlik Haftası kapsamında Gençlik Merkezleri bünyesinde düzenlenen Gençlik Koşusu na yaklaşık 1000 öğrenci katılmış ve geleceğin sportmen gençleri olma yönünde adım atmıştır. Altındağ Belediyesi Gençlik Merkezleri arasında düzenlenen Halk Oyunları Yarışmaları nda gençler aylar süren uzun çalışmalarının ardından Türkiye nin dört bir yöresine ait halk oyunları yorumlarını izleyicilerle buluşturmuştur. 18

19 Çamlıdere Çamkoru Tabiat Parkı nda düzenlenen Altındağ Belediyesi Gençlik Merkezleri nden toplamda 1000 çocuğun katıldığı Çamkoru Gençlik Kampı nda gençler 5 gün boyunca drama, el sanatları, müzik, halk oyunları, spor, doğa yürüyüşleri gibi pek çok konuda düzenlenen etkinliklere katılmıştır. Gençlik Merkezlerimizde her yıl üç ay boyunca devam eden Yaz Spor Okulu nda yüzlerce öğrencimiz voleybol, basketbol, futbol, tenis ve yüzme turnuvalarıyla yaz tatillerinde sportif faaliyetlerini güçlendirmektedirler. Bütün bu faaliyetlerin yanı sıra eğitimin de önemi, düzenli olarak gençlik merkezlerimizde düzenlenen seminerlerimizle vurgulanmaktadır. Yeterli ve Dengeli Beslenme, Obezite ile mücadele, Çocuklarda ve gençlerde fiziksel aktivite ve sağlık, Spor faaliyetinin bedensel ve zihinsel etkileri, Fiziksel aktivite, bisikletli yaşam, bisiklet Teknikleri, Evde fizik tedavi yöntemleri gibi seminerlerle gençlerde fiziksel aktivite düzeyinin artırılmasına yönelik bilinç oluşturulması amaçlanmıştır. Altındağ da Yer Alan Başlıca Parklar Altındağ ilçesinde belediyemize bağlı toplamda 3 milyon metrekare den fazla yeşil alanı oluşturan, her biri temalı ve işlevsel 29 park bulunmaktadır (Deniz Feneri, Çamlık, Cemre, Su, M.Ersoy, Köroğlu, Mevlana, Alemdağ, Kosova, Beşikkaya, Bisiklet, Karacaören, Karapürçek, ŞH. Üst Teğmen Fatih Korçam, Anahatun, Güneşevler, Doğantepe, Karapürçek oyun parkı, Kaykay, Yeşil Kuşak, Beşikkaya 2, Yıldıztepe, Ulubey, Hacı Bayram Veli, Aliya İzzetbegoviç Parkları Peçinek Mesire Alanı, Altın Köy, Şehitler ve Gülpınar Koruları). Parkların tamamında bulunan çocuk oyun alanları ve fitness alanları ile 200, 240 ve 350 metre uzunluğundaki koşu parkurları, voleybol, futbol ve basketbol sahaları parkların 7 den 70 e herkes tarafından kullanılmasını sağlamaktadır. Altındağ da Yer Alan Spor Tesisleri Spor faaliyetleri tüm dünyada eğitimin önemli bir parçası olarak görülüyor ve teşvik ediliyor, Altındağ Belediyesi olarak yaptığımız tesisler ve gerçekleştirdiğimiz projelerle gençlerimizi sportif faaliyetlere yönlendirmekteyiz. Onların spor yaptığı tesislerin bakımı, temizliği ve güvenliğine dikkat edilmekte ve tesisler devamlı yenilenmektedir. Bisiklet Parkı Temalı Dev Parklar projesiyle dikkatleri üzerine çeken Altındağ Belediyesi, yine bir ilki gerçekleştirerek Bisiklet Parkı nı hizmete açmıştır. Altındağlı kadınlara bisiklet kullanma alışkanlığını kazandırmak, çocuklarıyla bisiklete binmelerini teşvik etmek amacıyla hizmete giren park her geçen gün onlarca Altındağlıya bisiklet kullanma alışkanlığını aşılamaya devam etmektedir. Kaykay Parkı Kaykay Parkı gençlerin paten ve kaykay yapabilecekleri metrekare alana sahiptir. Ankara da bu alanda duyulan eksikliği gideren Kaykay Parkı na gençler ve çocuklar yoğun ilgi göstermektedir. Altındağ Belediyesi Güreş Alanı Kırkpınar güreşlerinden sonra, en büyük güreş organizasyonu olarak nitelendirilen Altındağ Belediyesi Karapürçek Yağlı Güreşleri, geleneksel olarak her yıl Ankaralı güreş severlere spor dolu günler yaşatmaya devam ediyor. 19

20 Çamlık Spor Tesisi 15 bin metrekarelik alan üzerine kurulu ve her türlü ihtiyaca cevap verebilen gençlere sağlıklı ve huzurlu spor tesisleri kazandırmak amacıyla yapılan Çamlık Parkı nda yer alan Çamlık Spor Tesisleri nde futbol, basketbol ve voleybol sahaları ile tenis kortu bulunuyor. Alemdağ Spor Tesisi 01 Kasım 2008 hizmete giren spor tesisimizde 2 adet 30x50m büyüklüğünde halı saha ile bir adet 17x36m büyüklüğünde çok amaçlı sahanın bulunduğu tesisin kapalı alanı ise 200m2 genişliğindedir. Beşikkaya Spor Tesisi 2008 yılında Beşikkaya Mahallesi nde hizmete giren Spor Tesisimizin alanı 7585m2 olup kapalı alanı ise 200m2 genişliğindedir. Tesis de 2 adet 30x50m büyüklüğünde halı saha ile bir adet 17x36m büyüklüğünde çok amaçlı sahası bulunmaktadır. Gülpınar Spor Tesisi Gülpınar Mahallesinde 2008 yılında hizmete giren Spor Tesisimizin arsa alanı 6000m2 dir. Tesisimizde 1 adet 25x50m büyüklüğünde halı saha ile 17x30m büyüklüğünde çok amaçlı sahadan oluşuyor. Yıldıztepe Spor Tesisi 2008 yılında Yıldıztepe Mahallesi nde hizmete giren Spor Tesisimiz 6000m2 büyüklüğündedir. Tesisimizde bir adet 25x50m büyüklüğünde halı saha ile bir adet 17x30m büyüklüğünde çok amaçlı sahadan oluşan tesisin etrafında birde koşu parkuru yer almaktadır. Açık hava kondisyon aletlerinin yanı sıra tesiste, çocuklar için oyun alanı da bulunmaktadır. Güneşevler Spor Tesisi 2006 yılında hizmete giren Tesisimizin proje alanı 5000 m2 olup kapalı alanı 250 m2 dir. Tesisimiz de 1 adet spor tesis binası,2 adet 43x14m-44x22m halı saha, 1 adet 28x14m çok amaçlı basketbol sahası yer almaktadır. Örnek Spor Tesisi Örnek Stadyumu yeniden yapımı yapılarak 2007 yılında hizmete girmiştir. Tesisimizde 2 adet spor tesisi ve sporcu binası,1 adet 44x22m halı saha,1 adet 28x14m çok amaçlı basketbol sahası,1 adet 28x14m çok amaçlı tenis sahası 1 adet 28x14m çok amaçlı voleybol sahası, 1 adet 90x60m sentetik çim antrenman sahası ile seyirci tribününden oluşan Örnek Spor Merkezi nin toplam proje alanı m2 olup 450m2 lik alana sahiptir. Stadyumda 1218 kişilik seyirci tribünü yer alıyor. Karapürçek Semt Stadı 2012 yılında açılan Karapürçek Semt Stadının büyüklüğü 45 x 90 metredir, zemini sentetik çimle kaplı olan stadyumun 1000 kişi kapasiteli kapalı tribünü bulunmaktadır. Karapürçek Kapalı Spor Salonu Kapalı Spor Salonumuz Karapürçek Mahallesinde 2008 yılında hizmete girmiştir. 20

21 15 bin metrekare alan üzerine inşa edilen kapalı spor salonu, kafesinden sağlık merkezine, tribünlerinden sporcu odalarına kadar tüm malzemesi ve işçiliği Avrupa standartlarında yapılmıştır. Altındağ Belediyesi Su Parkı Tesisleri Karapürçek Mahallesinde yaklaşık m² alanda planlanan Su Park ı içerisinde; 350 kişilik restoran, dükkanlar, çocuk havuzları, yüzme havuzları, su kaydırağı ile nikah salonu, saunası, ve Türk Hamamı bulunmaktadır. Çeşitli tip ve yüksekliklerde tasarlanan su kaydırakları vatandaşlara eğlenceli vakit geçirme imkanı sunmaktadır. Altındağ Belediyesi Yüzme Havuzu ve Sosyal Tesisleri 10 bin metrekarelik bir alanda gerçekleştirilen proje, büyük bir spor kompleksinde bulunması gereken her tür niteliğe sahiptir. İçinde iki adet yüzme havuzu, iki adet fitness salonu, 2 adet hamam, jakuzi, sauna ve özel dinlenme odalarının bulunduğu, kendi otoparkı bulunan spor kompleksi, kısa zamanda hem Altındağlı vatandaşların hem Altındağ dışından gelenlerin bir numaralı adresi olmuştur. Ayrıca Altındağ Belediyesi nin üçüncü havuz kompleksi olacak Çocuk Havuzu projesi de çalışma aşamasındadır. Yaşanan Sorunlar ve Çözüm Önerileri Altındağ bölgesi sosyo-ekonomik olarak düşük bir seviyede ve Ankara ortalamasının gerisinde yer almaktadır. Dolaysıyla sportif ve kültürel faaliyetler bölge halkının yaşamında ikinci planda kalmaktadır. Bu nedenle Altındağ Belediyesi olarak sportif faaliyetlere teşvik edici hizmetleri halka sunmanın yanı sıra, bu konularda planladığımız eğitim seminerleriyle de halkı fiziksel aktiviyi arttırma yönünde bilinçlendirmekteyiz. Altındağ Belediyesi üstlendiği sorumlulukla havuzlar, spor tesisleri, parklar, yürüyüş yolları gibi pek çok projeyi hayata geçirmesine rağmen Türkiye genelinde fiziksel aktiviteyi arttırıcı tesisler yeterli sayıda değildir. Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından, amatör ve profesyonel spor tesislerinin yanı sıra halka dönük, küçük, mahalle aralarında muhtelif yerlere serpiştirilmiş basketbol, voleybol ve futbol sahalarının sayıları arttırılmalıdır. 21

22 Sağlıklı Kentler Perspektifi Günümüzde Hareketsizlik Sorunu ve Avrupa dan ve Türkiye den Çözüm Örnekleri Murat AR Sağlıklı Kentler Birliği Müdür Vekili DSÖ Sağlıklı Şehirler Projesi ve Sağlıklı Kentler Birliği Kentlerde sanayileşmenin etkisiyle yaşanan hızlı kentleşme eğilimi kırsaldan kente gelen göçle yaşanan nüfus büyümesi ve nüfus yapısındaki değişim, sağlığı etkileyen kentsel sorunlar olarak belirmiş ve kent sağlığı, kentlilerin sağlığı gibi düşüncelerin ön plana çıkmasına sebep olmuştur yılında Dünya Sağlık Örgütü nün Avrupa da küçük bir proje olarak başlattığı Sağlıklı Kentler yaklaşımı kısa bir sürede önemli bir harekete dönüşmüş dünya çapında politikalar ve mekânsal uygulamalar yapılan bir yaklaşım olmuştur. Dünya Sağlıklı Şehirler projesinin hareketinin Türkiye gelişebilmesi, benimsenmesi için bir düzenlemeye ihtiyaç duyulmuş ve bu gereklilikten hareketle bu konuya önem veren belediyeler bir araya gelerek Bursa Büyükşehir Belediyesi nin önderliğinde 3 Şubat 2005 de Türkiye Sağlıklı Kentler Birliğini kurmuşlardır. Günümüzde 26 ilden 49 üyeye ulaşan Birliğin Başkanlığını kurulduğu tarihten bu yana Bursa Büyükşehir Belediyesi yapmaktadır. Sağlıklı Kentler Birliği DSÖ Avrupa Sağlıklı Şehirler Ağına üyedir. DSÖ Avrupa Bölgesinde yapılan tüm çalışmalara aktif olarak katılmaktadır. Birliğin kent ve kent sağlığı ile ilgili birçok faaliyet alanı bulunmaktadır. Fiziksel aktivite ve aktif yaşam ile ilgili yerel yönetimleri bilinçlendirme çalışmaları bu faaliyet alanları içerisinde yer almaktadır. DSÖ Fiziksel Aktivite Yaklaşımı «Fiziksel aktivite, fiziksel ve ruhsal sağlığı arttırmanın temel taşıdır. Buna karşın birçok insan fiziksel aktiviteyi günlük yaşamından çıkarmıştır ve bu durum sağlık ve esenliği ciddi derecede etkilemektedir. Yetersiz fiziksel aktivite DSÖ Avrupa Bölgesinde yılda e yakın ölüme sebep olmaktadır.» Marc Danzon, Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi Eski Başkanı Fiziksel Aktivite Nedir? Fiziksel aktivite, dinlenme düzeyinin üzerindeki enerji sarfiyatıyla sonuçlanan, kaslar tarafından üretilen her türlü beden hareketidir. Buna ulaşım için bisiklet kullanımı, dans, oyunlar ve benzeri aktiviteler, bahçe işleri, ev işleri, spor veya bilinçli egzersiz dahildir. Tüm fiziksel aktivite şekilleri faydalı olabilir fakat asıl amaç hasar veya risk oluşturmaksızın sağlığı ve işlevsel kapasiteyi geliştiren aktivitelerdir. Bu en iyi şekilde tempolu yürüme ve nefesi hızlandıran, vücut sıcaklığını arttıran diğer aktiviteler gibi orta şiddetteki fiziksel aktivitelerin günlük hayatın bir parçası haline getirilmesi ile başarılır. 22

23 Neden Fiziksel Aktivite? Fiziksel aktivite insanın temel bir fonksiyonudur. İnsan vücudu milyonlarca yıl içerisinde gelişerek yürümeden, koşmaya veya tırmanmaya ve büyük beceri gerektiren karmaşık başka eylemlere kadar çok çeşitli işleri yapabilen, karmaşık bir organizmaya dönüşmüştür. Avcılık ve toplayıcılık yapan insanlar yiyecek bulmak için uzun mesafeler yürümek ve tehlikelerden kurtulmak içinse hızla koşmak zorunda kalmışlardır. Uygarlık geliştikçe, insan gücü ve hareket kabiliyeti tarım, inşaat ve ulaşım için kullanılmaya başlanmıştır. Fakat yirmi birinci yüzyılın başında insanlar gerçekleştirebildikleri tüm fiziksel aktiviteleri hayatlarından çıkarmış ve sağlık ve esenlik için ne kadar önemli olduğunu unutmuştur. DSÖ Stratejisi ne göre insanların tüm hayatları boyunca yeterli fiziksel aktivite yapması tavsiye edilmektedir. Sağlık açısından farklı sonuçlar elde etmek için farklı seviyelerde fiziksel aktivite gerekmektedir örneğin günlerin çoğunda en az 30 dakika düzenli ve orta yoğunlukta fiziksel aktivite kalp damar hastalıklarını ve diyabeti, kolon ve meme kanseri riskini azaltmaktadır; kasların geliştirilmesi ve denge konusunda gerçekleştirilecek egzersizler düşmeleri önleyebilir ve ayrıca yaşlı bireylerde vücut fonksiyonlarını arttırabilir; kilo kontrolü için daha yoğun fiziksel aktivite gerekebilir. Bununla birlikte genel olarak çocuklar ve gençler için tavsiye edilen, daha uzun süre aktif olmalarıdır. Örneğin Birleşik Krallık ta aşağıdaki aktivite seviyeleri önerilmektedir: Çocuklar ve gençler her gün en az 60 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivitelerde bulunmalıdır. Bu aktivitelere haftada en az iki kez kemik sağlığını (kemikler üzerinde fiziksel stres yaratan aktiviteler) kas gücünü ve esnekliği geliştiren aktiviteler de dahil edilmelidir. Aktif Yaşam Nedir? Aktif yaşam fiziksel aktiviteyi günlük rutinlere entegre eden bir hayat tarzıdır. Amaç, her gün en az 30 dakika aktivite yapılmasını sağlamaktır. Bu hedefe birçok yolla ulaşılabilir, örneğin: ulaşım için yürümeyi ya da bisiklet sürmeyi tercih etmek; egzersiz yapmak; spor faaliyetlerine katılmak; oyun oynamak; bahçede çalışmak; asansör yerine merdivenleri tercih etmek; spor tesislerini kullanmak Aktif Yaşamın Sağlık Üzerindeki Etkisi Fiziksel aktivite birçok bulaşıcı olmayan hastalık riskini azaltmakta ve sosyal entegrasyonu ve toplumsal katılımcılığı arttırarak topluma yarar sağlamaktadır. Fiziksel aktivitenin kronik hastalıklar karşısında büyük yararı vardır. Bu yarar sadece hastalıkların ilerlemesinin engellenmesi ya da sınırlandırılması değil aynı zamanda zindeliğin arttırılması, kasların güçlendirilmesi ve yaşam kalitesinin arttırması ile ilişkilidir. Düzenli fiziksel aktivite bağımsız yaşama potansiyelini arttırıcı bir etki yarattığından özellikle yüksek yaşlardakiler için önemlidir. 23

24 Hareketsizlik Sorunu Aktif yaşamın hem bireyler hem de toplumlar açısından net olarak bilinen yararlarına rağmen Avrupa, artan kronik hastalıklar ve obezite sayılarında kritik etkisi bulunan büyük bir hareketsizlik sorunuyla karşı karşıyadır. Avrupa Birliği nde 15 yaş üstü insanların üçte ikisi sağlık için tavsiye edilen düzeyde fiziksel aktivite yapmamaktadır. Avrupa genelinde, kabul görmüş fiziksel aktivite şartlarına okula giden çocukların üçte birinden daha azı uymaktadır. Fiziksel hareketsizlik ise kalp-damar hastalıkları, şeker hastalığı ve kanser gibi birçok kronik hastalık riskini arttırmaktadır. Kilo fazlası, DSÖ Avrupa Bölgesi ülkelerindeki yetişkinlerin %30-80 ini etkilemektedir. Avrupa Birliği ndeki çocukların yaklaşık %20 sinde kilo fazlası görülmektedir ve bunların üçte biri ise obezdir. Fiziksel hareketsizlik DSÖ Avrupa Bölgesinde yılda yaklaşık ölüme neden olmakta ve yılda 5,3 milyon yıl sağlıklı ömür beklentisi kaybına yol açmaktadır. Fiziksel ve sosyal çevrelerde fiziksel aktiviteyi etkileyen önemli faktörler Toplumda fiziksel aktivite seviyelerini etkileyen pek çok faktör mevcuttur. Örneğin mağaza ve okul gibi gidilecek yerler yakın mesafede ve yayaların kullanımına uygun caddelerle bağlı olduğu takdirde insanlar daha fazla yürüme ve bisikletle ulaşmayı tercih etmektedir. Veya yürünebilirlik ve kentsel mekanları iyileştiren uygulamalar aynı zamanda toplum kaynaşması ve kişisel emniyet algısını geliştirmektedir. Ayrıca yerelde trafiği azaltma önlemleri ve politikaları yürüyen ve bisikletle seyahat edenlerin sayısını arttırmaktadır. Dezavantajlı kesimlerin, güvenli cadde ve kaldırımlar, oyun alanları, parklar, yürüyüş yolları ve topluma açık bahçeler gibi, sağlıklı hayat tarzını özendiren yerlere kolayca ulaşma şansı daha düşüktür. Fiziksel aktiviteye katılım cinsiyete bağlı olarak değişir. Avrupa daki tüm ülke ve bölgeler genelinde kızlar, erkeklere göre daha az aktiftir ve cinsiyetler arasındaki fark yaş ilerledikçe artmaktadır. Toplumsal ortamlarda (örn. mahalleler, işyerleri ve üniversiteler) sosyal destek çalışmaları fiziksel aktiviteye ayrılan süreyi %44 ve fiziksel aktivite sıklığını ise %20 artırabilmektedir. Avrupa dan Örnekler Brighton & Hove, Birleşik Krallık Bisiklet şehri ve bireysel seyahat danışmanları Cardiff County, Birleşik Krallık Sağlık için Yürüyüş Dimitrovgrad, Rusya Federasyonu Mahallelerde çocuklara yönelik spor faaliyetleri Odense, Danimarka Bisiklet şehri, San Fernando de Henares, İspanya Arabasız Gün ve Aktif Hareket Haftası Stockholm, İsveç Yürüme programı Turku, Finlandiya Yaşlılar için evde egzersiz Newcastle, Birleşik Krallık Füzyon Kart Ljubljana, Slovenya Özel gruplar için fiziksel aktivite Nancy, Fransa 0-6 yaş arası çocuklara sahip ailelere yönelik programlar 24

25 Sağlıklı Kentler Birliğine Üye Belediyelerden Örnekler Muğla Kenti İçin Bisiklet Yolu Projesi Denizli Sağlıklı beslen, spor yap, obeziteye dur de Çankaya Oyun Sokakları Projesi Karşıyaka Taypark Projesi Kaynaklar Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi, Fiziksel aktivite ve sağlık: eyleme geçirecek kanıtlar, Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi, Sağlıklı bir şehir aktif bir şehirdir: fiziksel aktivite planlama kılavuzu, Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi, Kentsel çevrede fiziksel aktivite ve aktif yaşamın desteklenmesi: Yerel Yönetimlerin Rolü,

26 2. Oturum İş Yerlerinde Fiziksel Aktivitenin Arttırılması Oturum Başkanları Prof. Dr. Gül BALTACI Özel Güven Hastanesi Prof. Dr. Mustafa İLHAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İş ve Meslek Hastalıklar Bilim Dalı Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı Kapsamında Beklentilerimiz Uzm. Dr. Sabahattin KOCADAĞ THSK Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Dünya Sağlık Örgütünün Bulaşıcı Olmayan Hastalıklara ilişkin Küresel Durum Raporuna (2010) göre; Dünyada her yıl 2,8 milyon insan, fazla kilolu (obezite de dâhil) olması nedeniyle hayatını kaybetmektedir. Yine aynı rapora göre; hareketsizlik yüzünden her yıl 3,2 milyon insan hayatını kaybetmektedir. Yeterince hareketli olmayan insanlar, tüm nedenlere bağlı ölümler açısından %20-%30 daha yüksek risk altındadır. BOH lerin dayattığı maddi-manevi hastalık yükü karşısında, toplumun geneline yönelik Bulaşıcı Olmayan Hastalıkları (BOH) önleme müdahaleleri, hem gerçekleştirilebilirdir hem de maliyet etkilidir. Bahse konu maliyet etkili uygulamalardan biri de fiziksel aktivite ve sağlıklı beslenme için işyeri programlarıdır yılında 57. Dünya Sağlık Asamblesinde Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Sağlık Küresel Stratejisi geliştirilmiştir. Stratejide işyerleri hastalıkların azaltılması ve sağlığın teşvikinde önemli bir eylem alanı olarak tanımlanmış ve insanların riske maruz kalma durumlarını azaltmak ve işyerinde sağlıklı seçimler yapmak için fırsat verilmelidir. Ayrıca, bulaşıcı olmayan hastalıklara atfedilen sakatlığın işverenlere maliyeti hızla artmaktadır. İşyerleri olabildiğince çalışanlara sağlıklı beslenme seçimleri sunmalı ve fiziksel aktiviteyi desteklemeli ve teşvik etmelidir şeklinde vurgulanmıştır. 60. Dünya Sağlık Asamblesi nde onaylanan Dünya Sağlık Örgütü Çalışanların Sağlığı Küresel Eylem Planı nda, Asamblenin kararlarının 14 üncü maddesi: Bulaşıcı olmayan hastalıkların önlenmesi ve işyerlerinde sağlığın geliştirilmesi daha fazla teşvik edilmelidir, özellikle çalışanlarda sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivite savunulmalıdır... olarak kabul edilmiştir. Geniş tabanlı ve çok sektörlü bir yaklaşımla hazırlanan Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı Eylem Planı nda B. Obezitenin Önlenmesine Yönelik Çalışmalar başlığı altında B.3. İşyerlerine Yönelik Çalışmaları kapsamında Strateji 2. İşyeri hekimliği hizmeti bulunan kurumlarda işyeri çalışanlarına yönelik obezite ile mücadele çalışmalarının yapılmasının sağlanması yer almaktadır. 26

27 Amaç İşgücü kaybını önlemek ve verimliliği arttırmak; bu kapsamda çalışanların yeterli ve dengeli beslenmesini sağlamak için toplu beslenme hizmetlerini düzenlemek, fiziksel aktivite imkânlarını artırmak ve obeziteden kaynaklanan sağlık risklerini azaltmak olarak belirlenmiş ve hedefler ise 2017 yılına kadar çalışanları obezite ile mücadele konularında bilgilendirmek ve bilinçlendirmek, 2017 yılına kadar işyerlerinde toplu beslenme ve fiziksel aktivite imkanlarını arttırmak, Stratejiler: 1. Çalışanların yeterli ve dengeli beslenme ve fiziksel aktivite konularında bilgi düzeylerinin artırılması. 2. İşyeri hekimliği hizmetleri bulunan kurumlarda işyeri çalışanlarına yönelik obezite ile mücadele çalışmalarının yapılmasının sağlanması. 3. İşyerlerinde altyapı çalışmalarının tamamlanması. 4. İşyerlerinde fiziksel aktiviteyi teşvik eden çok bileşenli programlar geliştirilmesi. DSÖ Avrupa Bölgesi Fiziksel Aktivite Çalıştayı Sonuç Bildirgesi (9-10 Şubat 2015) taslağında yer alan bazı örnek maddeler: 1. Uygun yürüyüş, bisiklete binme ve toplu taşıma ortamları yapılmalı ve bisiklet yolu ve yürüyüş yolları yapmak için gerekli mevzuat oluşturulmalıdır. 2. Motorlu taşıtlar vergisinden elde edilen gelirlerden fon oluşturularak fiziksel aktivite ile ilgili kampanyalar ve bisiklet yolları ve yürüyüş yolları yapımına harcanmalıdır. 3. İşyerlerinde fiziksel aktivite için fırsat ve danışmanlık sağlanmalıdır. 4. İşyerlerinde oturulan zamanı azaltmak için mevzuat dahilinde uygun önlemler alınmalıdır. 5. İşyerinde fiziksel aktivite ile ilişkili eşitsizliklere odaklanılmalıdır. Sektörel fiziksel aktivite setleri hazırlanmalıdır. SGK 2013 yıllık istatistik raporuna göre aktif sigortalı bulunmaktadır. Bu kapsamda işyerlerinde erişkin nüfusun büyük bir çoğunluğu bulunmaktadır. Dolayısı ile önemli bir müdahale alanıdır. Aynı zamanda kişilerde davranış değişikliği meydana getirmenin yollarından biri de tekrarlanan çok düzeyli müdahaleler ile mümkün olabilmektedir. Yerel yönetimler fiziksel aktivite, aktif yaşam ve sağlıklı beslenme için ortam ve olanak yaratılmasında büyük güce ve role sahiptir. Bu bağlamda hem mikro hem de makro düzeylerde ve farklı ortamlarda eyleme geçilmelidir. Aileler, anaokulları, okullar, çalışma ortamları, ulaşım araçları, çevre düzenlemesi, konut, sağlık ve sosyal hizmetler ve boş zaman değerlendirme olanakları gibi ortamlara özel önem gösterilmelidir. Sağlıklı yaşam hedeflerine ulaşmada hükümetlerin ekonomik politikalarının yanısıra tarım, gıda, finans, ticaret ve ekonomi, tüketici işleri, kalkınma, ulaşım, şehir planlama, eğitim ve araştırma, sosyal refah, çalışma, spor, kültür ve turizm gibi ilgili tüm bakanlıkları ve kurumları sağlığı teşvik edici politika ve eylemlerin geliştirilmesi hususunda çok önemli role sahiptir. 27

28 Kaynaklar 1. Dünya Sağlık Örgütü Küresel Durum Raporu Sağlık Bakanlığı (Türkçe çevirisi). 2. Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu SGK İstatistik Yıllığı. (Erişim Tarihi: ). 28

29 İşverenlerin Fizik Aktivite Uygun Ortam ve Erişim Konusunda Bireysel ve Takım Aktivitelerinin Desteklemesi Dr. Ümit Kadir UĞURÇEKİÇ Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGÜM T.C. Anayasası 49. Madde: Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alır denmektedir. ILO/WHO Ortak Komitesi (1950) tanımı ile; iş sağlığı bütün çalışanların bedensel, ruhsal, sosyal iyilik durumlarını en üst düzeye ulaştırma ve sürdürme, çalışma koşulları yüzünden çalışanların sağlığının bozulmasını önleme, çalışanları çalışma ortamındaki sağlığı bozan etmenlerden koruma, çalışanların fizyolojik ve psikolojik durumuna en uygun işe yerleşmelerini sağlama olarak tanımlamıştır. Komitenin (1995) çalışmaları ile tanıma çalışanların sağlığını ve çalışma kapasitesini koruma ve geliştirme, çalışma ortamını ve yapılan işi geliştirme, işyerinde sağlık ve güvenliği destekleyen yönde iş organizasyonu ve çalışma kültürünü geliştirme ifadeleri yerleştirilmiştir. İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ KANUNU Kanun No Kabul Tarihi: 20/6/2012 BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam ve Tanımlar MADDE 1 (1) Bu Kanunun amacı; işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenlemektir. İşverenin genel yükümlülüğü MADDE 4 (1) İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olup bu çerçevede; a) Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmalar yapar. 29

30 20 Temmuz 2013 CUMARTESİ Resmî Gazete Sayı : Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından: İŞYERİ HEKİMİ VE DİĞER SAĞLIK PERSONELİNİN GÖREV, YETKİ, SORUMLULUK VE EĞİTİMLERİ HAK- KINDA YÖNETMELİK İşyeri hekimlerinin görevleri MADDE 9 3) İşyerinde çalışanların sağlığının geliştirilmesi amacıyla gerekli aktiviteler konusunda işverene tavsiyelerde bulunmak. Resmi Gazete Tarihi: Resmi Gazete Sayısı: EKRANLI ARAÇLARLA ÇALIŞMALARDA SAĞLIK VE GÜVENLİK ÖNLEMLERİ HAKKINDA YÖNETMELİK İşverenin yükümlülükleri MADDE 5 (1) İşveren, işyerinde gerçekleştireceği risk değerlendirmesinde; çalışma merkezlerinde ekranlı araçların kullanımından kaynaklanan riskleri, özellikle görme, fiziksel sorunlar ve mental stresle ilgili riskleri de dikkate alarak, bu risklerin etkileri, yol açabileceği ilave etkiler ile risklerin bir arada olmasından kaynaklanabilecek olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması veya en aza indirilmesi için her türlü sağlık ve güvenlik önlemlerini alır. MADDE 6 (1) Ekranlı araçlarla çalışmalarda, çalışanların bilgilendirilmesi ve eğitimi ile ilgili olarak aşağıdaki hususlara uyulur. Gözlerin, kas ve iskelet sisteminin dinlendirilmesi, Ara dinlenmeleri ve egzersizler. İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ VE ÇALIŞMA ORTAMINA İLİŞKİN 155 SAYILI ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) SÖZLEŞMESİ ILO Kabul Tarihi: 3 Haziran 1981 Kanun Tarih ve Sayısı: / 5038 Resmi Gazete Yayım Tarihi ve Sayısı: / Türkiye nin onaylamış olduğu sözleşmedir. KAPSAM VE TANIMLAR İşçiler terimi, kamu çalışanları dahil olmak üzere istihdam edilen bütün kişileri kapsar. Sağlık terimi, işle bağlantısı açısından, sadece hastalık veya sakatlığın bulunmaması halini değil, aynı zamanda, çalışma sırasındaki hijyen ve güvenlik ile doğrudan ilişkili olarak sağlığı etkileyen fiziksel ve zihinsel unsurları da kapsar. Çalışanları spora teşvik etmek amaçlı olarak işverenlere ne düşüyor? Neler yapabilirler? İş yerinde sportif aktiviteler için çalışanlara spor yapmaya uygun yerler yapabilirler. Spor için saat ayırabilirler. Kurum bünyesinde spor hocaları barındırabilirler. Kurum içinde spor turnuvaları düzenleyebilirler. Fiziksel aktivitenin önemini içeren seminerler yapabilirler. Ayrıca işveren çalışanlarına örnek olmalı, iş yerindeki aktivitelere katılmalıdır. 30

31 Yürüme programına nasıl başlayabilirim? Sorusunun yanıtı Kapıyı açınız ve dışarıya çıkınız olacaktır. Bütün günün yorgunluğundan sonra egzersiz yapmak için çok yorgun oluyorum sıkça duyulan bir ifadedir. Egzersizi yapma gerekçenizin zaten zaman içinde bu enerjiyi sağlamak olduğunu unutmayın ve bu kısır döngüyü kırın. Sabah erken kalkıp veya öğle tatilinde yapmayı deneyin. Aceleci olmayın 1. gün sabah 5 dakika akşam 5 dakika yürüyüşle başlayın veya gün içinde en enerjik olduğunuz saatte yapmaya çalışın. WHO (World Healthy Organization) 2008 Fiziksel Aktivite Planlama Rehberi Bu kılavuz, şehir liderlerinin toplumsal seviyede fiziksel aktivite, aktif yaşam ve spor planları oluşturmalarına yardımcı olmak üzere tasarlanmıştır. Bu kılavuz yerel yönetimler tarafından tek başına kullanılabilir; buna karşın bütüncül bir yaklaşım izlenerek belediye birimleri, sivil toplum örgütleri, okullar ve eğitimciler, sağlık sektörü, özel sektör ve kent sakinleri dahil olmak üzere birçok grubun katılımının sağlanması ile aktif şehirler oluşturma ve sürdürme çabaları daha başarılı olacaktır. Sağlık Bakanlığının yılı Stratejik Planında da Toplumu sağlıklı beslenme, obezite ve fiziksel aktivite konularında bilgilendirmek ve bilinçlendirmek, sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığı kazandırmak için destekleyici çevrelerle programlar oluşturmak hedefler arasında yer almaktadır. Fiziksel aktivitenin arttırılması sadece bireysel değil toplumsal bir sorun olup toplum tabanlı, çok sektörlü, multi disipliner ve kültürel yaklaşım gerektirmektedir. Bu nedenle toplumun obezite ile mücadele konusunda bilgi düzeyini artırmak, yeterli ve dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığı kazanmasını teşvik etmek ve böylece ülkemizde obezite ve obezite ile ilişkili hastalıkların (kalp-damar hastalıkları, diyabet, bazı kanser türleri, hipertansiyon, kas-iskelet sistemi hastalıkları vb.) görülme sıklığını azaltmak amacıyla; Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı hazırlanmıştır. Geniş tabanlı ve çok sektörlü bir yaklaşımı benimseyen Program ile ilgili Başbakanlık Genelgesi tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş bulunmaktadır. Program aktivitelerinin %30 u fiziksel aktiviteyi içermektedir. T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü arasında SAĞLIKLI YAŞAMA DAVET PROJESİ İşbirliği Protokolü tarihinde imzalanmıştır. Protokolün Amacı : ÇSGB çalışanlarına sigarayı bırakma, sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivite gibi sağlıklı yaşam becerilerinin kazandırılması ve işyerinde sağlığın ve güvenliğin geliştirilmesinde kamuya örnek bir model oluşturulması için taraflar arasında yapılacak işbirliğinin usul ve esaslarıdır. 31

32 Bu kapsamda Sağlıklı Yaşam Konferansları verilmiştir. Sigara bırakma polikliniği açılmıştır. Personelin fizik muayenelerinin ve gerekli laboratuvar tetkiklerinin yapılmıştır. PA Akciğer Grafileri, EKG, Solunum Fonksiyon Testleri,Kan Biyokimya tahlilleri boy kilo ölçümü vücut kitle indeksi ve yağ kas oranları tespiti yapılmıştır. Diyetisyen desteği ile fazla kilo tespit edilen kişilere diyet verilmiş, kilo vermesi sağlanmıştır. Fizik egzersiz danışmanlığı hizmeti verilmiştir. Sağlıklı beslenme, sigarayı bırakma, ağız diş sağlığı, fizik aktivite, kalp hastalıkları, tansiyon, diyabet gibi konularda seminerler düzenlenmiştir. Üst düzey bakanlık yetkilileri ile beraber yürüyüş etkinliği yapılmıştır. Tüm katılan personele Adım Sayar hediye edilmiştir. Sağlık problemi olanlar kurum hekimleri tarafından tedavi edilmiş veya bir üst basamak sağlık kuruluşlarına sevk edilmiştir. Bir yılın sonunda sağlık problemi olanlar tekrar kontrole çağrılarak durumları takip edilmiştir. Sağlıklı Yaşam Rehberi basılıp dağıtılmıştır. Sağlıklı yaşamla ilgili çeşitli broşürler basılıp dağıtılmıştır. Düzenli aralıklarla bilgisayarlar açıldığında sağlıklı yaşam mesajları yayınlanmıştır. Koridorlara Sağlıklı yaşam ile ilgili mesajlar asılmıştır. Örneğin: Asansör yerine yürümeyi teşvik eden, tuz,şeker kullanımını azaltın gibi mesajlar verilmiştir. Yerel yönetimlerden örnekler ; Ankara Büyükşehir Belediyesi çeşitli semtlerde Aile Yaşam merkezleri, Hanım lokalleri ve çocuk, genç, yaşlı ve engelli merkezleri ile sağlık ve egzersiz olanakları sağlamaktadır. Pursaklar Belediyesi her sene 50 yaş ve üstü Dedeler ve Neneler koşusu düzenliyor. Katılımcılara eşofman hediye ediyor, insanları spora teşvik ediyor. Ayrıca çeşitli branşlarda takımlar kurmuşlar. Keçiören Belediyesi geçtiğimiz yıl spor şenlikleri düzenlemiş ve amaçlarını, spora verdiğimiz destekle çocuklarımızın spor terbiyesi ve ahlaklı yetişmesini, fiziksel gelişimleri ile beraber ruhsal gelişmelerine de katkıda bulunabilmeyi amaçladık diye tanımlamışlardır. Ankara Halk Sağlığı Müdürlüğü web sayfasında haberler bölümünde İş Yerinde Fiziksel Aktivite sayfasında Korunma mekanizması olarak en etkili yöntem yanlış postürün engellenmesi, özellikle masa başı çalışanlarda düzgünlük egzersizleri ve germe egzersizlerinin düzenli bir şekilde uygulanmasıdır. Bunun için masa başı egzersiz programı videosuna, php?lang=tr&page=320&vidcat=1&vidid=2 adresinden ulaşılabilir. Sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktiviteye dikkat çekmek ve toplumda farkındalık yaratmak amacıyla, Ankara Sağlık Çalışanlarının katılımıyla Ankara Halk Sağlığı Müdürlüğü organizasyonunda 8 Şubat 2015 Pazar günü saat da Altınpark ta yürüyüş düzenlenmiştir. 32

33 Özel sektörden örnekler; Koç Holding 1989 yılında düzenlenmeye başladığı ve 2014 yılında 25 incisini gerçekleştirdikleri Koç Topluluğu Spor Şenliklerinde, her yıl 4 bine yakın çalışanı 12 branşta mücadele ediyor. Tüm katılanlara yaptıkları spora göre spor malzemeleri ücretsiz olarak temin ediliyor. Türkiye de bu çapta, birden fazla ilde aynı anda, İstanbul, Ankara, İzmir, Adana ve Bursa da müsabakaları gerçekleştirebilen tek büyük etkinlik olan Spor Şenliği bu konuda Türkiye de bir ilk. Şenlik, 1989 yılından beri, her yıl gerçekleştiriliyor ve iç iletişim, çalışanlarla etkin diyalog ve spor alanında öncülük görevi yürütüyor. Kurum içinde sportif ve sosyal imkânları daha ileriye taşıyabilmek için 2012 yılında Koç Topluluğu Spor Kulübü nü kurarak bu vesileyle çalışanların ve ailelerinin birçok branşta spor yapmalarına olanak sağlanmıştır. Koç Holding Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi nin Ana Sponsoru Olmuştur. 33

34 3. Oturum Toplumun Fiziksel Aktivite Düzeyinin Arttırılmasında Medyanın Rolü Oturum Başkanı Prof. Dr. Elif ÖZMERT Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Medya ve Fiziksel Aktivite Alışkanlığının Kazandırılması Prof. Dr. Zakir AVŞAR Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Dekanı GİRİŞ İletişim teknolojilerinde meydana gelen gelişmelerle birlikte hayatın her alanına nüfuz eden yeni iletişim alanları ve araçları ortaya çıkmıştır. Buna bağlı olarak kitle iletişim araçlarına olan bağımlılık artmış ve teknolojik araçlarla kuşatılan günümüz dünyasında bireyler onlarsız bir hayat düşünemez hale gelmiştir. Teknoloji ile aracılanmış bir bireyin; aile ortamında, çevresinde ya da toplumdaki görünmezliği yapılan araştırmalarla ortaya konmuştur. Araçları belirleyen insanlardır, ancak insanları şekillendiren ise araçlardır (Mora, 2014: 21). İnsanları çevresinden soyutlayan, enerji tüketiminden yoksun bırakan teknolojik gelişim, öte yandan bireyleri sağlıklı yaşam konusunda bilinçlendirme işlevini üstlenmiştir. Öyle ki fiziksel gücünü kullanmaktan yoksun kalan bireylerin sayısı her geçen gün önemli bir oranda artış göstermektedir. Hareketsiz yaşam, günlük alışverişini bile bilgisayar başında sanal marketlerden gerçekleştiren modern toplum için en önemli problemlerin başında yer almaktadır. Giderek daha az mesafeler boyunca yürüyen, ev dışı aktivitelere daha az katılmaya başlayan kitlelerin, gün içerisinde harcadığı enerji (Bek, 8: 2008) miktarında bir azalma yaşanmıştır. Bu anlamda medya tabanlı uygulamalarla toplumda arzu edilen fiziksel aktivite düzeyinin arttırılması yönünde girişimler söz konusudur. Medya ve fiziksel aktivite dediğimizde akıllarda bir takım soru işaretinin oluşması muhtemel bir durumdur. Medya fiziksel aktiviteyi geliştirici bir etkiye mi, yoksa fiziksel aktiviteyi kısıtlayıcı bir etkiye mi sahiptir? Bazı görüşlere göre medya, fiziksel aktivite üzerinde olumsuz etkilere sahiptir. Medyanın gittikçe daha fazla ikna edici bir özellik kazanması, bireylerin bağımlılık düzeylerinin artmasına ve bu nedenle medyayı tüketmek için çok daha fazla vakit harcanmasına neden olmuştur. Artan medya tüketimi ile tesadüfi fiziksel aktivitelere ayrılan zaman kısıtlanmakta ve böylece medya diğer aktivitelerin yerini almaktadır. Bazı görüşlere göre ise medya ve fiziksel aktivite arasındaki ilişki, medyanın nasıl ve ne düzeyde kullandığıyla alakalıdır. Gerçek yaşamla bağın koparılmadığı bilinçli bir tüketimle medyanın olası zararlı etkileri en aza indirgenebilir. Ve ayrıca, medya tabanlı uygulamalarla bireylerin sağlıklı yaşam konusundaki bilinç düzeyleri de arttırılabilir. 34

35 Medya tabanlı sağlık uygulamaları, bireyin sağlığını koruyucu ve geliştirici günlük aktivitelere bağlı olarak fiziksel aktivitenin planlı ve düzenli yapılmasını sağlamak ve günlük hayatlarında daha aktif bir yaşam tarzını benimsemeleri çerçevesinde uzun yıllardan beri uygulanmaktadır. FİZİKSEL AKTİVİTE, MEDYA VE BİREY Fiziksel aktivite günlük yaşam içerisinde kas ve eklemlerin kullanılarak enerji tüketimi ile gerçekleşen, kalp ve solunum hızını arttıran ve farklı şiddetlerde yorgunlukla sonuçlanan aktiviteler olarak tanımlanmaktadır (Bek, 2008: 9). Fiziksel inaktivite, kişinin yaşam kalitesini düşüren kronik hastalıklara neden olabildiği gibi aynı zamanda modern dünyanın önemli sorunlarından biri olan obezite (aşırı şişmanlık) gibi insan hareketlerini kısıtlayan hastalıklara da neden olabilmektedir. Fiziksel aktivite içerik açısından, meslek, ulaşım ve boş zaman ile ilgili etkinlikleri ya da ev ile ilgili aktiviteleri kapsayan geniş bir yelpazeye sahiptir. Fiziksel aktivitenin düzenli olarak yapılması orta yaş ve üstü grubu dahil olmak üzere bütün yaş grupları için beden ve ruh sağlığı açısından önem taşımaktadır. Buna karşın, bireylerin, fiziksel aktivite konusunda bilgi düzeylerinin yetersiz olması, fiziksel aktivitenin sağlık açısından taşıdığı önemin gerektiği gibi algılanmaması, ev, iş yeri ve dış mekânlarda teknolojik ortamın artması gibi nedenlerden ötürü bireyler hareketsiz bir yaşam içerisine girmişlerdir. Sağlık davranışları açısından medyanın etkisi birçok araştırmanın odak noktası olmuştur. Ancak, fiziksel aktiviteyi geliştirmek için özel olarak düzenlenmiş medya kampanyaları dışında, medya içeriklerinin fiziksel aktivite üzerindeki etkisine yönelik yapılmış çok az sayıda çalışma söz konusudur. Medya, fiziksel aktiviteyi ve bireyi nasıl etkilemektedir? Gözlemsel öğrenme yöntemi, sağlık davranışlarının şekillendirilmesinde güçlü ve yaygın bir etkiye sahiptir. Yani bireyler, günlük hayatlarında ya da medyada gözlemledikleri kişilerin davranışlarını ya da duygusal tepkilerini kendi yaşantılarında uygulama eğilimi içerisindedirler. Bu bakımdan medya içerikleri modellenen davranışlar açısından zengin bir kaynak oluşturmaktadır. Yapılan çalışmalara göre medyadaki kişiler gibi görünmeye çalışan çocuk ve yetişkinler fiziksel olarak aktif ve diğer kişisel ve sosyal etkilerden bağımsız olmaya daha eğilimlidir. Ancak bununla birlikte medyada fiziksel aktivite modeli bulunmasına (veya bulunmamasına) ya da etkisine yönelik çalışmalar sınırlı sayıdadır (aktaran Maibach, 2007: 356). Medyanın modelleme ile öğrenme yöntemine Sussex Üniversitesi nden HelgaDittmar ın, Developtmental Psychology dergisinde yayınlamış olduğu çalışma örnek gösterilebilir. Dittmar, çalışmasında, çizgi filmlerde gösterilen Barbilerin aşırı zayıf vücutlarıyla kız çocukların kendi vücutlarından hoşnutsuzluk duymalarına neden olduğunu belirtmektedir (Tönel, 2007: 50-51). Her ne kadar Dittmar, modelleme yönteminin olumsuz etkileri üzerinde dursa da-ki bu durum bireyin medyadan etkilenme düzeyini gösterir- doğru ve bilinçli modelleme yöntemiyle bireyin fiziksel aktivite düzeyinde gelişme sağlanabilir. Özellikle çocukluk dönemlerinde model alma durumu daha fazla olduğu için çocukluk yıllarından itibaren bireyleri hem medya hem de fiziksel aktivite konusunda bilinçlendirme gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Geniş-toplum ölçekli medya çalışmaları uzun yıllardan beri yapılmaktadır veyapılan medya tabanlı bu çalışmaların bireyler üzerinde olumlu sonuçlar yarattığı ortaya konulmuştur. Örneğin Kanada da Participaction isimli programda yürütülen kampanyalar sırasında egzersize olan ilgi ve bilgi düzeyinde bir artış yaşandığı belirtilmiştir. 35

36 Ay r ı c a A m e r i k a d a y a y ı n l a n a n v e u l u s a l b i r m e d y a s a ğ l ı k g e l i ş t i r m e p ro g r a m ı o l a n Healthstyle programı sayesinde de bireylerde egzersiz ile ilgili farkındalık oluşturulduğu ve fiziksel olarak daha aktif olma niyetlerinde büyük ölçüde bir artış yaşandığı belirtilmiştir. Avusturalya da yayınlanan It Life-Be isimli program dolayısıyla da egzersize olan katılımın arttığı ve egzersizin sağlık açısından faydalarına inananların sayısında önemli düzeyde bir artış yaşandığı (Marcus, vd., 1998: 369) ifade edilmiştir. Bununla birlikte Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (The Guide to Community Preventive Services) (Ay, 2011: 134),medya kampanyalarının fiziksel aktiviteyi arttırma açısından bir araç olarak kullanılabileceğine dair yeterli düzeyde kanıt bulunmamasına rağmen, çeşitli medya araçları vasıtasıyla geniş izleyici kitlesine yönelik karakterize edilen büyük ölçekli, yoğun ve yüksek görünürlüklü geniş toplum kampanyalarının toplum-temelli davranış değişikliği bileşenlerine eşlik ettiğini gösteren güçlü kanıtlar bulunduğunu belirtmektedir.medya temelli olarak nitelenebilecek karar noktası teşvikleri (örneğin asansörlerde, asansörü kullanmak yerine merdiveni teşvik eden posterler) (Marcus vd., 1998: 374) sayesinde bireylerin tutumları önemli ölçüde değiştirilebilir. Fiziksel aktivite teşvik medya kampanya ölçümleri, davranışsal etkiler bakımından tutarsız sonuçlar ortaya koysa da, medya kampanyalarının yetişkinler üzerinde tutum, farkındalık ve inanç açısından önemli bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir(huhman vd., 2005: 278).Yapılan bu çalışmalar bir arada düşünüldüğünde medyanın, egzersiz ve diğer fiziksel aktivite biçimlerini teşvik etmek için dikkate değer bir potansiyele sahip olduğu görülür (Maibach, 2007: 358).Medya kanalları sayesinde daha hızlı ve yaratıcı bir biçimde geniş kitlelerle iletişim kurmak mümkündür. Bu bağlamda medya, toplumun ya da bireyin fiziksel aktiviteye yönelik tutumlarının inşa edilmesi açısından en etkili yollardan biri olarak değerlendirilebilir. Fiziksel aktiviteyi arttırmak için medya tabanlı çeşitli stratejilerin geliştirilmesine rağmen etki düzeyi henüz hedeflenen düzeyde değildir ve fiziksel aktivite ile ilgili bireysel etkin girişimler yeteri kadar yaygınlık göstermemektedir. Bunun nedenleri arasında ekonomik şartlar, toplumsal normlar, kentleşme ve sanayileşme gibi ekolojik (Bauman vd., 2012: 258) faktörler sayılabilir.bununla birlikte iletişim alanında yaşanan teknolojik gelişmeler de fiziksel aktiviteyi etkileyen unsurlar arasındadır. Medya, çarpıcı biçimde, çevremize, yaşantımıza daha fazla nüfuz etmektedir. Bilindiği üzere uzun süre kullanılan medya araçlarının birey üzerinde olumsuz fiziksel etkileri söz konusudur. Fazla enerji kullanımını kısıtlayan medya aynı zamanda beslenme alışkanlıklarını da değiştirebilmektedir. FİZİKSEL AKTİVİTE ALIŞKANLIĞININ KAZANDIRILMASINDA MEDYANIN ROLÜ Fiziksel aktivite düzeyinin arttırılmasında sadece bireysel bir yaklaşım değil aynı zamanda, ulusal, bölgesel ve çok sektörlü bir sağlık sorumluluğu yaklaşımı gereklidir. Toplumun bu konuda bilgi düzeyini arttırmak ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığını kazandırmak hususunda kitle iletişim araçlarına önemli bir rol düşmektedir. Öyle ki teknolojik belirleyicilik tezinin öncü isimlerinden biri olan Harrold İnnis, toplumsal dönüşümün temelindeki en önemli belirleyici oluşum olarak iletişim araçlarını göstermiştir. Ona göre, sivil toplumun oluşması ve toplumsal düzlemde gerçekleşen her türlü örgütlenmenin temelinde iletişim teknolojileri vardır (aktaran Güngör, 2011: 152). Kitlesel medya kampanyaları, sağlıkla ilgili konularda bilgiyi arttırmak ve farkındalık oluşturmak amacıyla uzun yıllardan itibaren bir halk sağlığı aracı olarak kullanılmaya başlamıştır. Birçok halk sağlığı kuruluşu, fiziksel aktivite ve egzersizi teşvik etmek için medyaya ilgi göstermektedir. Bu anlamda, kamuoyunun daha aktif olmasını teşvik etmek amacıyla medya kampanyaları için önemli kaynaklar tahsis edilmektedir. 36

37 (Brown vd., 2012: 552; Maibach, 2007: 357). Kitle medyası, (televizyon ve dergi gibi geleneksel medya ve web siteleri, sosyal ağ siteleri ve metin mesajları gibi yeni medya ), bireysel davranışları ve toplumsal tutumları etkileme konusunda önemli bir potansiyele ve güce sahiptir. Kitle medyasının bağımsız hareket etmesi ya da diğer sektörlerle işbirliği içerisinde olması (physicalactivityplan.org) halk sağlığı konusunda önemli bir etki yaratmaktadır. Medya-tabanlı fiziksel aktivite girişimi, her türlü görsel ve işitsel medya aracının kullanılarak davranış değişikliğini etkilemesi amacıyla yapılır. Şekil 1: Analitik Çerçeve: Bağımsız Kitle Medyası Kampanyalarının Fiziksel Aktiviteyi Arttırma Girişimi (Brown vd., 2012: 553). Şekil 1 de, kitle medyasında fiziksel aktivite kampanyalarının uygulanmasıyla, düzenli fiziksel aktivitenin yararlarına yönelik yüksek farkındalık ve bilgi düzeyi ve/veya fiziksel aktivite ile ilgili olumlu niyet, tutum ve inanç gibi yakınsal değişkenlerde değişiklik meydana getireceği hipotezi yer almaktadır. Bu değişiklikler ile fiziksel aktivite davranışı, fitness, ve nihayetinde hastalık ve ölüm oranı gibi daha uç değişkenlerde iyileşmeler sağlanabilir (Brown vd., 2012: 553).Bağımsız olarak uygulanan medya kampanyaları, fiziksel aktiviteler ile ilgili mesajları geniş ve nispeten farklılaşmamış bir izleyici kitlesine ulaştırmak için kitle iletişim kanallarına bağımlı olan girişimlerdir. Bu kampanyalar, bir toplumun/devletin ya da ulusal düzeydeki nüfusun fiziksel aktivite davranışlarını değiştirmek, fiziksel aktiviteye yönelik tutum ve inançları etkilemek ve ayrıca fiziksel aktivitenin faydaları konusunda bilgi ve farkındalığı arttırmak için tasarlanmışlardır. Bu kampanya çerçevesindeki mesajlar, gazete, broşür, radyo, TV, reklam panosu ve website gibi araçlarla tek başına ya da kombinasyon halinde iletilir (Brown vd., 2012: 552). Medya, fiziksel aktivite konusunda tutarlı mesajların çok sayıdaki hedef kitleye ulaştırılması açısından etkili bir yol sağlar. Medya tabanlı girişimler, bir hizmet kuruluşu ya da bir sağlık uzmanı ile kişisel iletişim kuran kişilerden ziyade, bu hizmetlerden faydalanamayan bireyleri bilinçlendirme amacıyla yapılır. 37

38 Medya kampanyaları dışında ayrıca teknolojik açıdan geliştirilen iletişim araçlarıyla da fiziksel aktivite konusunda farkındalık oluşturmak, bilgi artışını sağlamak ve nüfusun daha aktif olmasını sağlamak açısından bir takım girişimler/tasarımlar söz konusudur. Dirkin ve diğer araştırmacılar, yeni gelişen medya tabanlı teknoloji kullanımının çeşitli egzersiz girişimlerinin tanımlanmasına yardımcı olabileceğini ya da var olan yüz yüze danışmanlık ve sosyal destek gibi mekanizmaların oluşturulabileceğini vurgulamaktadır. Sağlık alanındaki medya odaklı teknolojiler, başlangıçta seçkin spor sanatçılar için geliştirilmiştir. Ancak daha sonraki süreçlerde değiştirilmiş bir hedef kitlesi söz konusudur. Bu teknolojiler, farklı düzeyde, kısa zaman aralıklarla ve hızlı bir biçimde geribildirim sağlayabilir. Örneğin, daha az kullanışlı olan ve çoğu zaman kabul edilmeyen kişisel danışmanlık yerine, web odaklı hedef başarı programlarının ve çevirimiçi (online) destek hizmetlerinin kullanılması, program katılımcılarına istedikleri her an hızlı bir biçimde geri bildirim sağlayabilir. Bu noktada, asıl zorluk; kolay ulaşılabilen, etki düzeyi yüksek, düşük maliyetli ve aktif başvuru sağlayan teknolojilerin geliştirilmesinde yaşanmaktadır. Dirkin in teknolojik gelişmelerle ilgili saptaması şu şekildedir; Çevirimiçi (web tabanlı) kişisel bilgisayar kullanım girişimi ve program takipleri, standart fiziksel aktivite danışmanlığını sağlamak için telefonla dijitalleştirilmiş ses sistemi ve ayrıca geribildirim ve teşvik sağlayabilen aktif danışmanlar ile bireysel açıdan daha etkili geribildirim, cesaretlendirme ve eğitim sağlamak mümkün olabilir. Bunlara ek olarak interaktif televizyon ya da video programları ve yazılı basın da fiziksel aktivite düzeyinin arttırılmasında büyük bir önem teşkil edebilir. Ona göre, dijitalleştirilmiş telefon sistemleri, sosyoekonomik açıdan kolay erişilebilir olması nedeniyle yakın gelecekte en pratik ve en etkili araç olarak kullanılacaktır. Kişiselleştirilmiş fiziksel aktivite web sitelerine erişimi sağlayan internet ise, umut verici bir alan olarak tanımlanmaktadır. İnternet sayesinde, aktivite programlarını takip edebilen veya çevirimiçi danışmanların hizmetlerinden faydalanabilen kullanıcılar (Marcus vd., 1998: 374) oluşturulabilir. Fiziksel aktivite yi desteklemek ya da geliştirmek amacıyla iş ve araştırma dünyasında, sanal egzersiz danışmanı, günlük kayıt cihazı, izleme cihazı ve elektronik oyun gibi çok sayıda (Consolvo vd., 2006: 464) medya tabanlı teknolojik uygulamalar geliştirilmeye çalışılmaktadır. Bu gelişmelere örnek verecek olursak; Oyun Konsolları Gelişen teknoloji ile birlikte spor salonlarına gitmek yerine televizyon karşısında spor faaliyetlerinde bulunmak mümkün hale gelmiştir. Televizyon ve konsol teknolojileri alanında yaşanan gelişmeler sayesindebireyler, TV karşısında boks yapmak ve tenis oynamak gibi çeşitli spor aktivitelerinde bulunabilirler. Ayrıca oyuncular, internet destekli hareket kontrollü aktif oyun konsollarıile sanal ortamda spor yarışlarına katılarak fiziksel aktivite düzeylerini de geliştirebilirler. Resim 1 TV karşısında Spor yapmak için Kullanılan Oyun Konsolu 38

39 Akıllı Telefon Uygulamaları GPS (Global PositioningSystem), uygulamasına sahip olan Android, İOS ve Windows Phone gibi işletim sistemini destekleyen yazılımlarla (Sports Tracker, Runtastic vb.) fiziksel aktivite düzeyi arttırılmaya çalışılmaktadır. Resim 2 Akıllı Telefon Uygulaması Akıllı Saat (Apple Watch) Uygulamaları Gün boyunca yapılan fiziksel aktivite ile ilgili verileri toplamayı sağlar. İvmeölçer (toplam vücut aktivitesini ölçen, adımları sayan ve gün boyunca yakılan kalorinin hesaplanmasına yardımcı olan) ve GPS ve Wi-Fi (bisiklet sürmek gibi adımlarla ölçülemeyen aktiviteler sırasında katedilen mesafeyi ölçmeyi sağlayan) yardımıyla ayakta durmaktan egzersiz yapmaya kadar her türlü fiziksel aktivitenin ölçülmesini sağlar ( aktiviteyi özendirici ve takibini kolaylaştırıcı bu teknolojik ürün ve uygulamaların doğru ve bilinçli bir biçimde kullanılması, bireyin aktif yaşam tarzını benimsenmesini olanaklı kılabilir. Sağlıksız yaşamın toplumsal boyutta yaygınlaşması nedeniyle hemen hemen her ülkede fiziksel aktivite alışkanlığının kazandırılması hususunda gelişmiş medya teknolojileri aracılığıyla çeşitli çalışmalar yürütülmektedir. Bu bağlamda obezite artışının en fazla yaşandığı ülke olan Amerika Birleşik Devletlerinin hazırlamış olduğu Ulusal Fiziksel Aktivite Planında kitle medyası kampanyaları çerçevesinde medyanın bağımsız ya da farklı alandaki sektörlerle işbirliği kurması halinde kamu sağlığı kuruluşlarının ve toplumun cesaretlendirilebileceği görüşü üzerinde durulmaktadır. Hazırlanan Planda 8 ayrı strateji oluşturulmuş ve her bir strateji için de ayrı ayrı taktikler geliştirilmiştir. Buna göre geliştirilen stratejiler sırasıyla şöyle sıralanabilir: 1 Strateji 1: Fiziksel aktivitenin desteklenmesine yönelik ortak temaların etrafında kaynakları bir araya getirmek için sekiz sektörden 2 diğer kuruluşlarla ortaklık kurmak amacıyla kamu sağlığı kuruluşlarını cesaretlendirmek Bu bağlamda, potansiyel ortaklar belirlenmeli ve fiziksel aktivite planlamasının bir parçası olarak kitle medyasının rolü üzerine tüm seviyelerden yönetimler (yerel, bölgesel ve ulusal) ve sektörler arasında müzakerelerin yürütülmesi amacıyla Kitle Medyası/Fiziksel Aktivite Görev Gücü oluşturulmalıdır. Ayrıca ortak kaynakların kullanımıyla, kuruluşlar ve sektörler tarafından gerçekleştirilen fiziksel aktivite kampanyaları bütünleştirilmeli ve sosyal hizmetlerden yeterince faydalanamayan toplulukları hedeflemede ortaklık kurulabilecek yerel topluluk organizasyonları ve iletişim vasıtaları belirlenmelidir. 1 Orijinal metinde, Fiziksel Aktivite Planı Amerika Birleşik Devletinin yapısına uygun ve Amerikan vatandaşları göz önünde tutularak hazırlanmıştır. Ancak, hem anlaşılabilirlik açısından hem de Türkiye açısından da benzer bir uygulamanın geliştirilebileceği görüşünden hareketle metindeki bazı ifadeler ya hiç kullanılmamış ya da değiştirilerek (Federal, Eyalet vb.)türk devlet anlayışına uygun bir hale getirilmiştir. Metnin orijinali için bkz. Erişim Tarihi: Halk Sağlığı, -Sağlık hizmetleri, -Eğitim, -Ulaşım, arazi kullanımı ve toplumsal tasarım, -Park, boş zaman etkinliği, fitness ve 39 spor, -İş ve Endüstri, -Gönüllü ve kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, -Kitle medyası

40 Strateji 2: Uzun vadeli bir fiziksel aktivite kitle medyası kampanyasını desteklemek amacıyla ulusal düzeyde yasalar çıkarmak Bu stratejinin işlerlik kazanabilmesi için Kitle Medyası/Fiziksel Aktivite Görev Gücü nü kullanarak, fiziksel aktiviteyi arttırmak için düzenlenecek bir sosyal medya pazarlama kampanyasına sürekli ulusal fon sağlamak amacıyla bir plan geliştirilmeli ve yürürlüğe sokulmalıdır. Strateji 3: Fiziksel aktiviteyi teşvik eden tutarlı kitle iletişim mesajları geliştirmek, bir standarda ve net bir markaya sahip olmak Görünürlüğü yüksek bir ulusal logonun, kampanya markasının ve fiziksel aktivite mesajlarının geliştirilmesi ve fonlama güvencesinin sağlanması amacıyla yerel ve bölgesel kamu ve özel kuruluşlarının Kitle Medyası/Fiziksel Aktivite Görev Gücü ne dâhil olmaları sağlanmalıdır. Strateji 4: Bölgesel ve yerel kamu sağlığı kurumları ile sekiz sektörden anahtar paydaşlar tarafından geliştirilen mesajların ve fiziksel aktivite planlarının ulusal mesajlarla tutarlı olmasını sağlamak Bu bakımdan hedeflenen popülasyon için kültürel uygunluk göz önünde bulundurulurken ve çeşitli rol modelleri ile aktivite türleri sağlanırken, fiziksel aktiviteyi arttırmak için yerel birimler tarafından gerçekleştirilen medya çalışmalarının ulusal mesajlar ve markalama çabalarıyla tutarlı olması sağlanmalıdır. Ayrıca anahtar paydaşlar ile yerel ve bölgesel çaptaki kampanya sorumlularının kitle medyası mesajlarının kullanımı, ulusal logonun kullanımı ve markalama konularında bilgilendirilmeleri amacıyla eğitim kitapçığı ve teknik rehber geliştirilmelidir. Bu rehber ve kitapçığın kullanıcıları, bu araçların üretim aşamasına dahil edilerek ulusal düzeyde tutarlı mesajların iletilmesi sağlanmalıdır. Strateji 5: Kampanya aktivitelerini olası ve koordine edilmiş bir tutumla sıralamak, planlamak ve gereksinimlerini sağlamak Seri halinde hazırlanan kitle medyası çalışmalarının, uzun vadeli (örn., 5-10 yıl) fiziksel aktivite çalışmaları planlanması süreciyle bütünleştirilmesi önem teşkil etmektedir. Bu bakımdan söz konusu kitlemedyası çalışmalarını başlatmak ve sürdürmek için yeterli olan kaynakların belirlemesi ve elde edilmesi gereklidir. Ayrıca, topluluk faaliyetleri ve profesyonel faaliyetler ile koordine edilmiş kampanya programlaması ile de kitle medyası çalışmaları desteklenmelidir. Strateji 6: Medya profesyonellerinin fiziksel aktivitenin teşvik edilmesinde oynayabilecekleri potansiyel rol ve fiziksel aktivitenin önemi konusunda bilgilenmelerini teşvik etmek Hedeflenen sonuca ulaşabilmek için Kitle Medyası Fiziksel Aktivite Kaynak Merkezinin kurulması ve halka duyurulması gerekir. Ulusal Fiziksel Aktivite Planı ve fiziksel aktivite hakkında ise medya mensuplarını eğitmek amacıyla bir yaklaşım geliştirilmelidir. Bu yaklaşım süre giden bir yaklaşım olmalı ve Ulusal Fiziksel Aktivite Planı ortaklarının diğer faaliyetleri ile eşgüdümlü bir nitelik taşımalıdır. Örneğin, Güney Karolina Üniversitesi, ABD Hastalık Kontrol ve Korunma Araştırmaları Merkezleri tarafından yıllık olarak düzenlenen Fiziksel Aktivite ve Kamu Sağlığı kurslarına medya mensuplarının davet edilmesi. Farklı hedef izleyicilere yönelik medya kanallarının kullanılması ve sağlık için fiziksel aktiviteyi özendirme amaçlı medya mesajlarının, elektronik haberlere ve eğlence programlarına dahil edilmesi için yapımcıların teşvik edilmesiyle arzu edilen düzeyde bir fiziksel aktivite sağlayabilir. 40

41 Strateji 7: Yerel, bölgesel ve ulusal kamu sağlığı kuruluşlarının ve sekiz sektörden anahtar paydaşların fiziksel aktivite plan ve programları internet ve yeni medya tabanlı, kanıtlarla desteklenen fiziksel aktivite uygulamaları ile bütünleştirmek için teşvik etmek Bu yaklaşım çerçevesinde izlenecek yol, kanıtlarla desteklenmiş bir medya uygulamasının yayılımını test ederek hedeflenen nüfusa erişme ve onları etkileme olasılığı açısından en yüksek düzeye sahip olanların belirlenmesini sağlamaktır. Bu çerçeve kapsamında geniş tabanlı nüfus gruplarına öncelik tanınarak, bu medya uygulamalarının fonlanması ve uygulanması sağlanmalıdır. Strateji 8: Küresel konumlandırma sistemleri, video oyunları ve diğer teknolojiler gibi yeni ve gelişmekte olan teknolojileri de kapsamak amacıyla aracılanmış uygulamalara yönelik olan medya tanımlamalarını genişletmek. Fiziksel aktiviteyi arttırmak için var olan veya oluşmakta olan teknolojilerin kullanımlarını destekleyen veya bunlara karşı çıkan kanıtlar geliştirebilmek amacıyla yürütülen araştırmalar için bütçe belirlemek Geliştirilen bu son stratejinin işlerlik kazanması için ise,cep telefonu üreticilerini ve servis sağlayıcılarını, küresel konumlandırma sistemleri üreticilerini ve sağlıkla ilgili e-oyun üreticileri gibi teknoloji şirketlerinin, fiziksel aktiviteyi özendirici ve takibini kolaylaştırıcı ürünleri ve uygulamalarını araştırmak ve geliştirmek konusunda teşvik etmek gereklidir. Bununla birlikte en fazla vâât sunan ürünlerin gösterimi için birlikte çalışan, endüstriyle işbirliği halindeki üniversiteler tarafından yürütülen e-sağlık pazarlaması uygulamalarına da ayrıca destek sağlanmalıdır. Obezitenin, çocuk ve yetişkinlerde kontrolsüz bir biçimde artış göstermesi ve küresel boyutta bir halk sağlığı sorunu haline gelmesi sonucu fiziksel aktivitenin özendirilmesi konusunda sağlık örgütlerinin, teknoloji üreticilerinin ve medya uygulayıcılarının sayısında da benzer bir biçimde artışolduğu görülmektedir. Bu bağlamda,bilinçli bir biçimde kodlanan mesajların, kaynak tarafından anlaşılır bir biçimde hedef kitleye iletilmesi uzun vadeli bir fiziksel aktivite alışkınlığının kazandırılması açısından önemlidir. Medya tabanlı geliştirilen stratejiler, hedef kitlenin fikirlerini, tutum ve davranışlarını etkin bir biçimde değiştirmenin önemli bir yoludur. Görüldüğü gibi, fiziksel aktivite teşvik sürecinde, alıcı ve kaynak büyük bir önem taşımaktadır. Hedef kitlenin, kültürel ve bireysel farklılıkları, talep ve beklentileri bu süreci şekillendiren önemli unsurlardır. Bu nedenle uygulanacak olan medya tabanlı stratejilerin, öncelikle kendi ülkelerindeki izleyici ya da kullanıcıların temel özellikleri baz alınarak oluşturulması gereklidir. SONUÇ Fiziksel aktivite, bireylerin ruhsal ve fiziksel açıdan iyileştirilmesini sağlamanın temel aracıdır (apps. who.int). Fiziksel aktivite, sağlığın korunması, bulaşıcı olmayan hastalıkların önlenmesi ve vücut dengesinin korunması açısından son derece önem arz etmektedir. Ancak gerek ekolojik faktörler gerekse gelişen teknolojiyle birlikte fiziksel aktivite düzeyinde bir azalma meydana gelmiştir. Fiziksel inaktivite nedeniyle bulaşıcı olmayan hastalık oranlarının giderek artması sonucu fiziksel aktivite düzeyini arttırmak konusunda küresel çaplı bir strateji girişimi söz konusudur. 41

42 Fiziksel inaktivitenin risk faktörlerine dikkat çekmek ve bireylerin bu konuda bilinçlendirilmesini sağlamak amacıyla medya tabanlı uygulamalar önemli oranda artış göstermiştir. Fiziksel aktivite ve medya ortamı arasındaki ilişkiye yönelik yaygın olumsuz düşünce anlayışına rağmen medyanın fiziksel aktiviteyi teşvik etmek amacıyla kullanılmasına yönelik bazı belirgin oluşumlar söz konusudur. Yapılan araştırmalar, medya tabanlı bu oluşumların, fiziksel aktivitede anlamlı bir artış sağladığını göstermektedir. Ancak fiziksel aktivite düzeyini etkin bir biçimde arttırmak için tek bir çözüm yolundan bahsetmek mümkün değildir. Etkili ve kapsamlı bir yaklaşım açısından aynı anda birden fazla stratejinin uygulanması gereklidir. Fiziksel aktivite, medya-tabanlı uygulamaların yanında eğitim, ulaşım, eğlence, iş ve eğitim politikalarıyla da desteklenmelidir. Fiziksel aktivitenin önemi konusunda toplum odaklı ikna çalışmaları da gereklilik göstermektedir. Kaynaklar 1. Ay, Pınar (2011).Kanıta Dayalı Halk Sağlığı, Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi Cilt: 1, Sayı: Bauman, Adrian E., vd., (2012). Correlates of Physical activity: Why are Some People Physically active or Others Not? Published Online, Vol. 380, No. 9838, July 21,: Bek, Nilgün, (2008). Fiziksel Aktivite ve Sağlığımız, Sağlık Bakanlığı Yayın No: 730, Ankara 4. Brown, R. David vd., (2012). Stand-Alone Mass Media Campaigns to Increase Physical Activity A Community Guide Updated Review, Published by Elsevier Inc. on behalf of American Journal of Preventive Medicine Vol. 43, No. 5: Consolvo, Sunny vd., (2006). Design Requirements For Technologies That Encourage Physical Activity, CHI 2006 Proceedings Designing for Tangible Interactions, Montréal, Québec, Canada, April Güngör, Nazife, (2011). İletişim, Kuramlar ve Yaklaşımlar, Siyasal Kitabevi, Ankara, Huhman, Marian, vd., (2005). Effects of a Mass Media Campaign to Increase Physical Activity Among Children: Year-1 Results of the VERB Campaign, Pediatrics, August, Vol. 116 No Maibach, Edward, (2007). The Influence of the Media Environment on Physical Activity: Looking for the Big Picture, the Science of Health Promotion, March/April, Vol.21, No.4: Marcus, H. Bess vd., (1998). Physical Activity Interventions Using Mass Media, Print Media and Information Technology, American Journal of Preventive Medicine, American Journal of Preventive Medicine, Vol. 15, No. 4,: Mora, Necla, (2014). Gençlerde Medya Bağımlılığı, İletişim ve Diplomasi Dergisi, 2. Baskı, Yıl 1 sayı 2 Ocak-Haziran, National Physical Activity Plan, Plan.pdf, Erişim Tarihi: Tönel, Adnan, (2007). Uzaktan Kumandalı Çocuklar, Çocuğunuzu Teknolojik Risklerden Nasıl Korursunuz?, Hayykitap, İstanbul 13. World Health Organization, Global Strategy on Diet, Physical Activity and Health, Tarihi, Erişim Tarihi,

43 Mesude ERŞAN Hürriyet Gazetesi Uzman Sağlık Muhabiri Dünya Sağlık Örgütü ne (WHO) göre hareketsiz yaşam, ölümlere yol açan risk faktörleri arasında yüksek tansiyon, sigara kullanımı ve yüksek kan şekerinden hemen sonra gelerek dördüncü sırada yer alıyor. Yine örgütün 2008 raporlarına göre dünyadaki tüm ölümlerin 3.2 milyonundan hareketsiz yaşam sorumlu. Saygın tıp dergilerinden Lancet in 2012 Temmuz sayısında yer alan bir başka çalışmaya göre aslında bu rakam 5.3 milyon! Araştırmalara göre tüm dünyada fiziksel hareketsizlik ortadan kaldırılsa, ömür ortalama 8 ay kadar uzar. Türkiye içinse bu rakam 13 ay olarak hesaplanıyor. WHO koroner kalp hastalığının yüzde 30, meme ve kolon kanserinin yüzde ve diyabetin yüzde 27 sinden fiziksel hareketsizliği sorumlu tutuyor. Tüm dünyada bulaşıcı olmayan hastalıklardan oluşan ölümlerin ise yüzde 9.4 ünden hareketsizlik sorumlu. Türkiye de durum daha da vahim, yüzde 15. Tam da bu nedenlerle, egzersiz aynen bir ilaç gibi, reçetelere girdi. KOLAY HABER OLABİLİR Aslına bakarsanız sağlık muhabirleri de tablonun vahametinin farkında. Kendi adıma konuşacak olursam da her fırsatta egzersiz vurgusu yapmaya çalışıyorum. Aslında konu haber yapmaya da son derece elverişli. Dolasıyla işimiz daha da kolay. İlkbahar kapıda hadi egzersize, Hareket et, KOAH olma, Erkekler göbek yapmayın, egzersiz yapın, Çocuklar da egzersiz yapar, Egzersiz meme kanserinde koruyor ve daha nice nice başlık altında haber çalışması yapmak mümkün, yaptım da... HATIRLATIN Bu alanda çalışma yapan, farkındalık yaratmak isteyenlere birkaç önerim var: 43 Bizi tanıyın ve bizle iletişime geçin, işbirliği yapın. Çok fazla sayıda sağlık muhabiri yok. Dolayısıyla aslında bu çok kolay. Egzersiz hatırlatın. Sağlık muhabirleri sadece egzersizle değil, bu alana girebilecek her türlü haberle ilgili. Günlük yoğunlukta bazen dikkatimizin çekilmesinde yarar var. Rol modellerle işbirliği yapın. Sağlık Bakanı nın yürümesi, bisiklete binmesi konuyu gündeme taşımak için iyi fırsat. İllerdeki yürüyüşler de. Fakat yetmez. Bir süre sonra basın için bunlar eski haber olur. Yeni fikirler, projeler geliştirin. Bu konuda popüler isimlerden destek alabilirsiniz. Tabii ki egzersiz için Hadi yapın, bak ne güzel demek yetmiyor. Bunun için altyapı oluşturmak gerekiyor. Yürüyüş alanları, bisiklet yolları, spor salonları vs. Pe çok kimse mahallesindeki spor kompleksinden haberdar değil. Okul çocuklarının egzersize alıştırılması ayrı dert. Gerçekten samimi adımlar atıldığında basının da gözünden kaçmayacaktır. Sadece merkez basın değil, Anadolu nun diğer illerindeki yerel yayınlarla da iletişimde olun. Oralarda da başarıyla gazetecilik yapan çok. İyi ilişkiler kurun ve haber konusunda destek olun.

44 Medya, Çocuk Sağlığı ve Fiziksel Aktivite Prof. Dr. Songül YALÇIN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı Medya kullanımının sağlık üzerine bir çok etkisi bilinmektedir. Ekran kullanımının obezite, yeme sorunları (anoreksia, bulumia), görme kusuru ve göz şikayetleri, bel ağrısı, uyku sorunları, cinsel davranış sorunları, okul başarısında düşme ve öğrenme güçlüğü, antisosyal davranışlar ve bazı kanserlerde (kolon ve endometriyum) artış ile ilişkisine ait birçok yayın vardır. Ülkemizde medya ulaşımı olmayan ev yok gibidir. Türkiye Nüfus Sağlık Araştırması-2013 (TNSA-2013) verilerine göre yaş grubu kadınların hanelerinin %97,9 unda televizyon, %41,4 ünde plazma/lcd televizyonu, %33 ünde dizüstü bilgisayar, %25,1 inde masaüstü bilgisayar vardır. Hanelerin % 37,1 inde internet bağlantısı vardır. NUTS-II kapsamında 26 bölgede 6-18 yaş grubunda yapılan Türkiye de Çocukların Medya Kullanma Alışkanlıkları Araştırmasında (RTUK-2013) evlerde televizyon bulunma oranı %97,9, bilgisayar/tablet bulunma oranı %73,7 iken, çocukların odasında bulunma oranı sırası ile % 39,9 ve %80,0 dir. Çocuklarda iletişim araçlarını iki saatten fazla kullanım oranı televizyon için %54,9, cep telefonu için %44,8, bilgisayar/tablet için %37,3, internet için %38,5 dir. Dünyada ekran kullanım süresi gün geçtikçe artmaktadır. ABD de toplam medya kullanımının 8-18 yaş grubunda 1999 yılında 6:19 saat iken, 2009 da 7:38 saate çıktığı bildirilmiştir [KFFS, Kaiser Family Foundation Study-2010]. Bu durum, çocukların günün üçte birinde aktif zamanlarının yarısında medya kullandıklarını göstermektedir. Televizyon kullanım süresinin çocuğun odasında televizyon bulunması, evde medya kullanım kuralının olmaması ve televizyonun çoğunlukla açık olması ile arttığı bildirilmiştir. İngiltere de yapılan OFCOM-2014 çalışması verilerine göre 2007 yılında çocuk odasında televizyon bulunma oranı %69 iken 2014 yılında %46 ya düşmüş aynı dönemde bilgisayar/tablet erişimli internet bulunma oranı ise %11 den %20 ye çıkmıştır. OFCOM-2014 çalışmasında 11 yaşındaki çocukların yaklaşık %45 i, 15 yaşındaki çocukların %80 i akıllı telefona sahiptir. Bu durum, medya araçlarının değişerek çocukların hayatında yerlerini koruduklarını göstermektedir. Atkin ve ark nın (2014) 8 ülkede yapılan 6 çalışma grubunun çalışmasını derledikleri araştırmada 2 saatten uzun ekran kullanımın %34-79 arasında olduğu, en yüksek oranın ABD ve Brezilya da olduğunu saptamışlardır. Çalışmada kilolu olma durumu ve anne eğitiminin düşük olmasının günlük ekran süresinin 2 saatten fazla olma durumunu arttırdığı gözlenmiştir. Burada fazla kilo mu çok TV izletiyor yoksa TV kullanımı mı fazla kilo yapıyor? sorusunu cevaplamak gereklidir. Beş yaşında hafta sonu her 1 saat fazla TV izleminde erişkin obesitesinin %7 arttığı bildirilmiştir. Yeni Zellanda da doğumdan 26 yaşına kadar izlenen 1000 vakada, 5 ve 15 yaşlarında akşam ortalama TV izleme sürelerinin erişkin VKI ile ilişkili olduğu görülmüştür. İskoç 8000 çocukta 3 yaşında haftada 8 saatten fazla TV izlemenin 7 yaşında obesitede riskini artırdığı görülmüştür. Japon 8000 çocukta 3 yaşında fazla TV izleme 6 yaşında fazla kilolu olma riskini arttırdığı bildirilmiştir. 44

45 Türkiye Okul Çağı Çocuklarında Büyümenin İzlenmesi (TOÇBİ-2011) Projesi Araştırma Raporu na göre de ülkemizde evde bilgisayar başında geçirilen süre ve uyku uyuma süresinin, dışarıda oyun oynama süresinin ve çocuğun yaşının vücut kitle indeksini etkilediği görülmüştür. Arango ve ark (2014) sadece erkek ergenlerde hem 2 saatten fazla TV izleminin hem de 3 saatten fazla ekran kullanım süresinin bel çevresini arttırdığı bildirilmiştir. Berentzen ve ark (2014) yaş, puberte, boy, anne eğitimi kontrol edildiğinde, ekran kullanım süresinin atıştırma skorunu artttırdığı, fiziksel aktivite süresini kısalttığı, adipositeyi (VKI, bel çevresi) arttırdığını saptamıştır. Ekran kullanım süresi ve olumsuz etkilerinde en önemli faktörün çocuğun odasında bulunma durumu olduğu görülmüştür. Atkin ve ark nın (2013) SPEEDY çalışmasında çocuk odasında TV olmasının sedanter yaşamı arttırdığı, bilgisayar bulunmasının ekran kullanım süresini artırdığı görülmüştür. Adachi-Mejia ve ark (2007) 9-12 yaş 2343 çocuk odada TV olmasının fizik aktiviteden bağımsız olarak şişmanlık riskini artırdığını bildirmiştir. Barr-Anderson ve ark (2008) odasında TV olan gençlerin daha fazla TV izlediğini, daha az fizik aktivite yaptığını, daha az aile ile beraber yemek yediğini, daha fazla gazlı içecek tükettiğini ve daha az meyva yediğini bildirmiştir. Benzer şekilde, Appelhans ve ark (2014) çocuğun odasında TV bulunması ve evde medya kullanım kuralının olmaması ile ekran süresinin arttığını, ekran süresinin artmasının da uyku süresini kısaltarak kilo alımına neden olduğunu bildirmişlerdir. Ekran süresi uyku kalitesi ve süresini olumsuz etkilemektedir. Chaput ve ark (2014) Ottawa da 9-11 yaş grubunda odada 2-3 ekran olanlarda medya kullanımının ve kilolu olma oranının daha fazla, uyku kalitesinin daha bozuk ve fiziksel aktivite ve uyku süresinin etkilenmemiş olduğunu bildirmiştir. Ergenlerde 3 saat ve daha fazla TV izlemi 1 saatten az izleyenlere göre iki kat daha fazla uykuya dalma sorunu yarattığı, uyku süresinin kısalmasının atıştırma sıklığını ve sağlıksız yiyeceklerin tüketilmesini arttırdığı, uykusuzluk sonucu yorgunluk ve daha fazla sedenter yaşam görüldüğü, uykusuzluğa bağlı metabolik değişiklikler oluştuğu bildirilmiştir. Falbe ark. (2015) çocuk odasında ekran bulunmasının (TV ve küçük ekran) uyku süresini yaklaşık 20 dk kısalttığını saptamıştır. Özellikle küçük ekran bulunmasının yetersiz uyku algısını önemli derecede arttırdığı bildirilmiştir. Medya kullanımının uyku döneminin yerini alması, kafein gibi içeceklerin tüketimini artırması, parlak kısa dalga boyu ışıkların gece-gündüz döngüsünü bozması, video oyunları, diziler ya da mesajlaşma sırasında bilişsel, fizyolojik ve duyusal uyarılma olmasının uyku süresi ve kalitesini etkileyebileceği öngörülmüştür. Daha önceki çalışmalarda, fazla TV izleyen çocuk ve gençlerin daha fazla kalori tükettiği, yüksek yağlı besinler tükettiği, daha çok soda içtiği, daha az meyva ve sebze tükettiği bildirilmiştir. TV izlemenin doygunluk hissini baskıladığı ve aşırı yemeye yol açtığı öne sürülmüştür. Çocukların ekran karşısında yağ, tuz ve şekerden zengin, besin değeri düşük olan yiyeceklerin reklamı ile bu yiyecekleri seçmeye yöneldiği saptanmıştır. Çocuk programlarındaki reklamların %80 i fast-food ve atıştırmalıkları içermektedir. Bir çalışmada TV izlemi sırasında çocuğun her saatte 11 yiyecek reklamı ile karşılaştığı diğer bir çalışmada ise günde ortalama yiyecek reklamı ile karşılaştığı hesaplanmıştır. Medya kullanımı ile obesite oluşumu için birkaç mekanizma öne sürülmektedir; sedanter yaşam ve daha fazla fizik aktivitenin yerini almakta, izlenen programlar ya da reklamlarla karşılaşılan sağlıksız gıdaların tüketimi artmakta, medya kullanımı sırasında atıştırma alışkanlıkları görülmekte, normal uyku süresinin ve kalitesi azalmaktadır. 45

46 Ekran kullanım süresinin zaman içinde değişiminin de sağlık üzerine etkileri araştırılmıştır. TV izleme süresi azaltıldığında obesittenin de azaldığı görülmüştür. Falbe ve ark (2013) yılları arasında takibi içeren çalışmalarında, hem kız hem de erkeklerde TV izleme süresinde her bir saat artışta VKI inde 0,09 artış, toplam ekran süresinde her bir saat artışta ise VKI inde kızlarda 0,07, erkeklerde 0,05 artış olduğunu bildirmişlerdir. Bu çalışmada iki yıllık dönemde ekran kullanım süresinin değişiminin VKI ne etkisi fazla kilolu kız çocuklarda en çok gözlenmiştir. Fizik aktiviteyi artırmak, ekran süresini azaltmak ve sağlıklı beslenme ilkelerine uymak obesite oluşumunu önlemektedir. Okullarda ve primer sağlık bakımı süresinde verilen ekran kullanım süresini azaltma girişimlerinin çok etkili olduğu sistemik derleme çalışmalarında gözlenmiştir. Sonuç olarak, ekran kullanımının olumsuz etkilerini azaltmak için ; İlk 2 yılda ekran temasının önlenmesi, Ekran (televizyon/bilgisayar) kullanım süresinin kısıtlanması (<2 saat/gün), Çocuk odasında ekran bulunmaması, Ekran kullanımında atıştırma yapılmaması, Ana öğünlerin ekran karşısında olmaması, İzlenmediği dönemde ekranın kapalı olması, Bir program izlenirken reklamlar başladığında izlemek yerine fizik aktivite yapılması, Ebeveynlerin model medya kullanıcı olunmalı, Çocukların akılcı medya kullanımı için medya okur-yazarı olmasının sağlanması, Ebeveynlerin çocukları için yaratıcı programlar üreterek ürotüketici olması önerilmelidir. Kaynaklar 1. Adachi-Mejia AM, et al. Children with a TV set in their bedroom at higher risk for being overweight. Int J Obes (Lond). 2007;31(4): Appelhans BM, et al. The home environment and childhood obesity in low-income households: indirect effects via sleep duration and screen time. BMC Public Health Nov 9;14: Arango CM, et al. Screen time, cardiorespiratory fitness and adiposity among school age children from Monteria, Colombia. J Sci Med Sport Sep;17(5): Atkin AJ, et al. Bedroom media, sedentary time and screen-time in children: a longitudinal analysis. Int J Behav Nutr Phys Act Dec 17;10: Atkin AJ, et al. Prevalence and correlates of screen time in youth: an international perspective, Am J Prev Med, 2014 Dec;47(6): Barr-Anderson DJ, et al. Does television viewing predict dietary intake five years later in high school students and young adults? Int J Behav Nutr Phys Activity. 2009;6:7. 7. Berentzen NE, et al. Screen time, adiposity and cardiometabolic markers: mediation by physical activity, not snacking, among 11-year-old children. Int J Obes (Lond) Oct;38(10): Blass EM, et al. On the road to obesity: television viewing increases intake of highdensity foods. Physiol Behav. 2006;88(4 5):

47 9. Chaput JP, et al. Electronic screens in children s bedrooms and adiposity, physical activity and sleep: do the number and type of electronic devices matter? Can J Public Health Jul 11;105(4):e Epstein LH, et al. A randomized trial of the effects of reducing television viewing and computer use on body mass index in young children. Arch Pediatr Adolesc Med. 2008; 162(3): Falbe J, et al. Adiposity and different types of screen time, Pediatrics, 2013 Dec;132(6):e Friedrich RR, et al. Effect of intervention programs in schools to reduce screen time: a meta-analysis, J Pediatr (Rio J) 2014;90(3):232-41, 13. Gantz W, et al. Food for Thought: Television Food Advertising to Children in the United States. Menlo Park, CA: Kaiser Family Foundation; Gentile DA, et al. Protective effects of parental monitoring of children s media use: a prospective study. JAMA Pediatr. 2014;168(5): Giammattei J, et al. Television watching and soft drink consumption: associations with obesity in 11- to 13-year old schoolchildren. Arch Pediatr Adolesc Med. 2003;157(9): Goldfield GS, et al. Effects of open-loop feedback on physical activity and television viewing in overweight and obese children: a randomized, controlled trial. Pediatrics. 2006;118(1). 17. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü (2014), 2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, T.C. Kalkınma Bakanlığı ve TÜBİTAK, Ankara. 18. Hamer M, et al. Psychological distress, television viewing and physical activity in children aged 4 to 12 years. Pediatrics. 2009;123(5): Hancox RJ, et al. Association between child and adolescent television viewing and adult health: a longitudinal birth cohort study. Lancet. 2004; 364(9430): Hardy LL, et al. Screen time and metabolic risk factors among adolescents. Arch Pediatr Adolesc Med. 2010;164(7): Harrison K, Marske AL. Nutritional content of foods advertised during the television programs children watch most. Am J Public Health. 2005;95(9): Hu FB, et al. Television watching and other sedentary behaviors in relation to risk of obesity and type 2 diabetes mellitus in women. JAMA. 2003;289(14): Johnson JG, et al. Association between television and sleep problems during adolescence and early adulthood. Arch Pediatr Adolesc Med. 2004;158(6): Kunkel D, et al. Food Advertising During Children s Programming: A Two-Year Comparison. Tucson, AZ: University of Arizona; Margeirsdottir HD, et al. Strong association between time watching television and blood glucose control in children and adolescents with type I diabetes. Diabetes Care. 2007;30: Mark AE, Janssen I. Relationship between screen time and metabolic syndrome in adolescents. J Public Health (Oxf). 2008; 30(2): Marsh S, et al. Family-based interventions for reducing sedentary time in youth: a systematic review of randomized controlled trials. Obes Rev Feb;15(2):

48 28. Martinez-Gomez D, et al. Excessive TV viewing and cardiovascular disease risk factors in adolescents. The AVENA crosssectional study. BMC Public Health. 2010; 10: Martinez-Gomez D, et al. Associations between sedentary behavior and blood pressure in children. Arch Pediatr Adolesc Med. 2009;163(8): OFCOM Children and Parents: Media Use and Attitudes Report. childrens/children-parents-oct-14/ 31. Pardee PE, et al. Television viewing and hypertension in obese children. Am J Prev Med.2007;33(6): Powell LM, et al. Nutritional content of television food advertisements seen by children and adolescents in the United States. Pediatrics. 2007;120(3): Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. Türkiye de Çocukların Medya Kullanma Alışkanlıkları Araştırması. Bizim Matbaa İstanbul. 34. Robinson TN. Reducing children s television viewing to prevent obesity: a randomized randomized controlled trial. JAMA. 1999;282(16): Sağlık Bakanlığı, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü, T.C. Milli Eğitim Bakanlığı. (2011). Türkiye de Okul Çağı Çocuklarında (6-10 Yaş Grubu) Büyümenin İzlenmesi Projesi Araştırma Raporu (TOÇBİ). Kuban Matbaacılık, Sağlık Bakanlığı Yayın No: 834, ISBN: Ankara. 36. Stamatakis E, et al. Screen-based entertainment time, allcause mortality, and cardiovascular events: population-based study with ongoing mortality and hospital events followup. J Am Coll Cardiol. 2011;57(3): Stitt C, Kunkel D. Food advertising during children s television programming on broadcast and cable channels. Health Commun. 2008;23(6): Van Cauter E, et al. Impact of sleep and sleep loss on neuroendocrine and metabolic function. Horm Res. 2007;67(suppl 1): Viner RM, Cole TJ. Television viewing in early childhood predicts adult body mass index. J Pediatr. 2005;147(4): Wells TT, Cruess DG. Effects of partial sleep deprivation on food consumption and food choice. Psychol Health. 2006;21(1): Wiecha JL, et al. When children eat what they watch: impact of television viewing on dietary intake in youth. Arch Pediatr Adolesc Med. 2006;160(4): Zimmerman FJ, Bell JF. Associations of television content type and obesity in children. Am J Public Health. 2010;100(2):

49 4. Oturum Okullarda Fiziksel Aktivitenin Arttırılması Oturum Başkanları Prof. Dr. Gıyasetttin DEMİRHAN Hacettepe Üniversitesi Spor Bilimleri Fakültesi Prof. Dr. Levent İNCE ODTÜ Eğitim Fakültesi Beden Eğitimi ve Spor Bölümü Birinci Basamakta Fiziksel Aktivite Yaklaşımı Dr. S. Cem BİLGİÇ Aile Hekimliği Uzmanı Beştepe Aile Hekimliği Birimi AİLE HEKİMLİĞİ Aile Hekimliği, birinci basamak hekimliğidir. Bir tıp disiplinidir, uzmanlık alanıdır. Organ temelli değil, bireye biyo-psikososyal bir varlık olarak, çevresiyle beraber bütüncül bir yaklaşım gösterir. Kendine özgü uygulamaları, bilgi edinme yolları vardır. Ülkemizde 1985 yılından bu yana bu alanda uzmanlık eğitimi verilmektedir. Günümüzde 43 Tıp Fakültesinde Aile Hekimliği Anabilim Dalı ve Sağlık Bakanlığı na bağlı tüm eğitim araştırma hastanelerinde Aile Hekimliği Eğitim Klinikleri bulunmaktadır. Dünya Aile Hekimleri Birliği (WONCA) 2005 yılında Aile Hekimini; esas olarak yaş, cinsiyet ve rahatsızlık ayrımı yapmaksızın tıbbi bakım arayan her bireye kapsamlı ve sürekli bakım sağlayan, bireylere kendi aile, toplum ve kültürleri bağlamında hizmet sunan, bunu yaparken de her zaman hastalarının bağımsız kişiliklerine saygı duyan, aile hekimliği disiplininin ilkeleri doğrultusunda eğitilmiş uzman hekimler olarak tanımlamıştır. Aile hekimliği kanunun da görevler üzerinden yapılan tanım ise şu şekildedir; Bireylerin ve aile fertlerinin kolaylıkla ulaşabilecekleri bir yerde bulunan, ilk başvuracakları, kişiye yönelik koruyucu sağlık hizmetleri ile birinci basamak teşhis, tedavi ve rehabilite edici sağlık hizmetlerini vermekle yükümlü, gerektiği ölçüde gezici sağlık hizmeti veren ve tam gün esasına göre çalışan aile hekimliği uzmanı veya bakanlığın öngördüğü eğitimleri alan uzman tabip veya tabipleridir. Aile hekimliğinin ülkemizdeki geçtiği aşamalar için bazı tarihlere göz atarsak :Türkiye de Aile Hekimliği Uzmanlığı, ilk kez 1983 yılında Tababet Uzmanlık Tüzüğü nde yer aldı. Eğitim süresi 3 yıldır Ankara, İstanbul ve İzmir de Sağlık Bakanlığı Eğitim ve Araştırma Hastanelerinde Aile Hekimliği Uzmanlık eğitimine başlandı yılında YÖK sayılı kararı ile tıp fakültelerinde aile hekimliği anabilim dallarının kurulmasını uygun buldu ve Trakya Üniversitesinde Aile Hekimliği Anabilim Dalı kuruldu. 49

50 İstanbul da ilk ulusal Aile Hekimliği kongresi düzenlendi yılında ilk aile hekimliği asistan eğitimi Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalında başlatıldı (Nisan TUS 1995). 2003yılında Türkiye Aile Hekimleri Uzmanlık Derneği (TAHUD) Dünya Aile Hekimleri Birliğine (WONCA) tam üye oldu yılında 5258 sayılı «Aile Hekimliği Pilot Uygulaması Hakkında Kanun»a dayanarak 3 Ocak 2005 tarihli Bakan onayıyla Düzce ili Pilot il olarak belirlendi ve 2010 yılı sonunda tüm illerimizde Aile Hekimliği uygulamasına geçildi. Bu süreçte önemli 2 kuruluşu hatırlamakta da fayda var. Bunların birincisi 1990 yılında bir grup aile hekimliği asistanı tarafından kurulan Türkiye Aile Hekimleri Uzmanlık Derneğini (TAHUD) ve ikincisi ise pilot uygulama 2005 te başladıktan sonra uygulamaya geçilen her ilde sahada çalışan uzman pratisyen tüm aile hekimlerinin benzer sorunları yaşıyor olmasıyla bir araya gelerek o ilde kurdukları derneklerin (şu an 12 il hariç tüm illerde) tek bir çatı altında toplanarak 2008 yılında oluşturdukları AHEF «Aile Hekimleri Dernekleri Federasyonu dur. Aile hekimliğine ilişkin bazı sayılar ve aile hekimleri olarak birinci basamakta karşılaştığımız hasta grupları ile ilgili bazı ipuçları işimizi anlamada daha net fikir verebilir. Şu an ülkede 22 bin aile hekimi ve 22 bin aile sağlığı elemanı çalışmakta ve her gün ortalama her bir birim 45 hasta başvurusunu sonuçlandırmakta bunun yanı sıra bebek-gebe ve çocukların izlemleri, aşılamalar, enjeksiyon ve pansuman, evde sağlık hizmeti, kırsal bölgelerde gezici sağlık hizmetini sürdürmektedirler. Birinci basamakta karşılaşılan hastaların %40 ı tanı açısından bilinen hiçbir kritere uydurulamayan başvurulardır. 65 yaş üzerindekilerin yaklaşık yarısında ı en az 3 hastalık mevcuttur. 65 yaş üzerindeki hastaların beşte birinde ise 5 ya da daha fazla hastalık vardır. Dünyada aile hekimliği ise sürekli gelişen ve temel prensipleri değişmeden toplumların güncel ihtiyaçlarına göre şekillenen çok dinamik bir alandır. DSÖ 2008 yılında yayınladığı Birinci basamak ; Küresel Çözüm başlıklı raporunda sağlık hizmet sunumu alanındaki 5 konuda var olan yetersizlikleri tanımlamıştır. Bunlardan beşincisi Yanlış yönlendirilmiş hizmet: sağlığın desteklenmesi ve birincil korunmayı göz ardı eden ve kaynaklarını büyük maliyetler pahasına tedavi edici hizmetler etrafında yoğunlaştıran hizmet anlayışını ifade etmektedir. şeklinde tanımlanmış olup tamda aile hekimliği ve koruyucu sağlık hizmetleri ilişkisine vurgu yapmaktadır. DSÖ nün belirlediği bu yetersizlikler ve bu alandaki gelişmeler sonucu Avrupa ve Amerika da 2014 yılında 2 ayrı çalışma grubu Aile Hekimliği için yeni tanımlamalar yapmıştır. Amerika daki ekip Aile hekimleri tüm yaşlardaki ve her sağlık durumundaki bireyler için kişisel doktorlardır. Sağlıkla ilgili kaygılar için ilk başvuru açısından güvenilir ve çoğu sağlık gereksinimine doğrudan cevap vericidirler. Aile Hekimleri sürekli ve sebat edici işbirliği kapsamında hastalarına korunma, hastalıklarını anlama ve yönetebilme, sağlık sistemi içerisinde yolunu bulabilme ve sağlık hedefleri oluşturabilme açılarından yardımcı olurlar. Aile hekimleri ve onların çalışanları verdikleri hizmetleri hastalarının ve toplumlarının özgün ihtiyaçlarına göre uyarlarlar. Hasta populasyonlarını izlemek ve yönetebilmek için verileri kullanırlar ve sağlığa en çok faydası olabilecek diğer hizmetleri ön plana çıkarmakta en iyi bilimi kullanırlar. Onlar sağlık sistemlerinin en ideal liderleridir ve halk sağlığının ortaklarıdır. Şeklinde ifade ederken, 50

51 Avrupa tanımını yapanlar ise; birinci basamağı, kişisel sağlık gereksinimlerinin çoğuna hitab etmekle yükümlü profesyonel bir takım tarafından verilen, evrensel şekilde ulaşılabilen, entegre, kişi merkezli, kapsamlı sağlık ve toplum hizmetleri olarak görmektedir. Aile hekimi bu hizmetleri hastalar ve bunlara diğer sağlık bakımı verenlerle işbirliği içerisinde, aile ve toplum bağlamında, genel koordinasyon ile kişilerin bakım sürekliliğinde merkezi bir rol oynayarak gerçekleştirir. Birinci basamak takımlarında aktif olan profesyoneller arasında diş hekimleri, diyetisyenler, GP/Aile hekimleri, hemşireler, fizyoterapistler, iş terapistleri, optometrisler, eczacılar, psikologlar ve sosyal hizmet uzmanları yer alırlar. demişler. FİZİKSEL AKTİVİTE Fiziksel aktivite; hareketin tüm formlarını içeren genel bir tanımdır. Yürümek, merdiven çıkmak, gündelik işler ve oyunlar gibi aktiviteler fiziksel aktiviteye örneklerdir. İnsanın yaratılışı gereği doğasında olan,olması gereken fiziksel aktivite son 50 yıla kadar gündemimizde yoktu. Artık FİZİKSEL AKTİVİTE güncel konuşmalarımızın önemli bir konusu haline gelmiş, bireysel ve daha da ötesi toplumlar, devletler ölçüsünde üzerinde çalışmalar yapılma zorunluluğu doğmuştur. Konunun bu ölçüde ele alınır olmasındaki en önemli unsur ise obezite ve beraberinde sebep olduğu maliyeti oldukça yüksek diğer hastalık ve rahatsızlıklardır.toplam 188 ülkeden alınan verilerle yapılan ve sonuçları ünlü Lancet Tıp dergisinde yayımlanan araştırmaya göre dünyada kilolu veya obez kişi sayısı son 30 yılda 857milyondan 2,1 milyara yükseldi. Fiziksel Aktivite ve Aile Hekimi Aile hekimlerinin doğumdan başlayarak bir bireyin ölümüne kadar hayatındaki gelişimi takip edebilen tek meslek grubudur. Fiziksel aktivitenin bireylerin hayatında bir yer edinmesi sırasında ve sonuçlarının değerlendirmesinde de Aile Hekimleri doğal olarak rol almaktadır. Bu nedenlerle aile hekimlerinin fiziksel aktiviteye yaklaşımları çok büyük önem kazanmaktadır. Aile hekimleri Sağlıklı bir hayatın sürdürülmesi (Bireylerle yapılan her görüşmede «fiziksel aktivite konusunun işlenmesi), hastalıkların tedavisi (DM, HT, Obezite, Kas-eklem rahatsızlıkları vb. hastalıkların tedavi programlarının içerisine «fiziksel aktivite»nin yerleştirilmesi), rehabilitasyon(yatalak, hareket kısıtlılığı olan hastaların güncel hayatlarının içerisine evde, olduğu yerde yapabileceği «fiziksel aktivite» örneklerinin anlatılması, gösterilmesi) için Fiziksel Aktiviteyi bir araç olarak kullanabilmelidir. Bunun yanı sıra Fiziksel Aktivite sırasında oluşabilecek başta kas iskelet sistemi rahatsızlıkları olmak üzere hastalıklarla ilgili tedaviyi yönlendirebilmeli, önlemleri alabilmelidir. Sağlıklı bireylerin yapacağı şiddetli egzersizler bile çok düşük bir risk taşır. Bir risk değerlendirmesi yapıldığında ise inaktivite ve obezite sağlık için esas büyük riski oluşturmaktadır. Fiziksel Aktivite ile Aile Hekimliğinin bir arada konu edildiği uygulamalara örnek olarak bazı rahatsızlıklar için yapılan periyodik sağlık muayeneler verilebilir. Özellikle obezite ve kemik sağlığı ile ilişkili olanlar fiziksel aktivite konusunu da yakından ilgilendirmektedir. Bunlardan en çarpıcı olanlardan biri insan hayatının ileri yaşlarında ortaya çıkan osteoporoz ve kırık riski ile fiziksel aktivite arasındaki ilişkidir. Kemik sağlığı ve ileri yaşlarda düşmeleri önleme girişimleri açısından tüm toplumun uygun halk sağlığı programları ile bilinçlendirilmesi ve fiziksel aktivitenin okul çağındaki çocuklarımızın hayatının bir parçası olması sağlanması çok önemlidir. 51

52 Çocuklar Aile Hekimi Fiziksel Aktivite Okul çağı çocuklarının katıldıkları tüm resmi aktiviteler ve spor karşılaşmaları öncesinde spor yapabileceklerine dair bir raporun istenmesi aile hekimleri ile bu yaş grubunun fiziksel aktivite bağlamında en sık bir araya gelme gerekçesidir. Anne babaların çocukları için uygun fiziksel aktivite ya da spor dalı kararını vermesi sırasında danışmanlık da sıklıkla karşılaşılan konulardan biridir. Bunun yanında gittikçe artan sayıda çocukluk çağı obezitesi ile ilgili vaka başvuruları da olmaktadır. Aile hekimleri fiziksel aktivite ile ilgili bilgi sahibi olmalıdır. Hangi yaşta, ne tip ve hangi yoğunlukta aktivite, bu aktivite için gerekli malzeme ve ortam hakkında da bilgi sahibi olması kişilere verilecek mesajların doğru ve gerçekçi olmasını sağlayacak, ayrıca bu alandaki diğer profesyoneller ile iletişimi de kolaylaştıracaktır. Konu sağlık, sağlığın korunması ve olası risklerin azaltılması olunca tüm paydaşlar arasındaki ilişkiyi tamamlayabilecek en uygun kişinin aile hekimi olduğu görünmektedir. Ancak fiziksel aktivite ile ilgili aile hekimi merkezli multidisipliner bir düzenleme yapılmadan, malzeme, personel, bilgi donanımı sağlanmadan verilecek yeni görevler şu anda aile hekimliği uygulamasında çalışan hekimlerin yoğun olan iş yükü ile beraber bu konuda beklenen faydaların elde edilmesini de engelleyecektir. 52

53 Okul Sağlığı ve Sağlığı Geliştiren Okullar Prof. Dr. Deniz ÇALIŞKAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Amaç Okul Sağlığı ve Sağlığı Geliştiren Okullar (SGO) başlıklı bu sunumun amacı, 20. yüzyılın ilk yarısında başta Fransa, İngiltere ve Almanya olmak üzere Avrupa ülkelerinde ve Amerika Birleşik Devletleri nde gelişmeye başlayan Okul Sağlığı Hizmetleri nin, Dünya Sağlık Örgütü nün (DSÖ) 1986 yılında Ottawa da düzenlediği I. Sağlığı Geliştirme Konferansı sonrasında içerik ve uygulamalarını değiştirmesi/geliştirmesi ile oluşan SGO konusunda kuramsal bir çerçeve çizmektir. Otuz yılı aşkın bir süredir DSÖ nün özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika bölgelerinde uygulanan SGO programının çok sektörlü, hak temelli yaklaşım ile okul içi demokrasi, eşitlik, güçlendirme, yetkilendirme, okul çevresi, eğitim programı/müfredat, öğretmen eğitimi, izlem, değerlendirme, aile-toplum-öğrenci katılımı ve sürdürülebilirlik eksenlerinde düzenlediği sağlığı geliştirme politika, program ve etkinliklerinin, sağlıklı birey olma yetkinliğini kazanma sürecinde olan okul çağı çocuk ve gençleri üzerine etkilerini bilimsel kanıtlar ışığında irdelemektir. Giriş Sağlık hizmetlerinin temel amacı, bireyin ve toplumun sağlığını korumak ve geliştirmektir. Bireyin sağlığını koruma ve geliştirme hedefine ulaşmada sağlık hizmetlerine erişim kadar önemli bir diğer nokta bireyin olumlu sağlık davranışlarını yaşam biçimi olarak benimsemesidir. Olumlu ve riskli pek çok sağlık davranışı çocukluk, gençlik döneminde edinilmektedir. Çocukluk ve gençlik dönemindeki sağlık durumu, bireyin ilerleyen yaşlardaki sağlığının temelini oluşturmada, belirlemede en önemli etmenlerdendir. Sağlığı koruyan, geliştiren davranışlarının erken dönemlerde edinilmesi anahtardır. Bireyin olumlu sağlık davranışlarını okul öncesi dönemde aile ortamında edinmesi en kalıcı öğrenme yöntemidir. Ancak ne yazık ki pek çok çocuğun ailelerinden olumlu sağlık davranışlarını kazanması mümkün olamamaktadır. Aile ortamında olumlu sağlık davranışları kazanılamadı ise ikinci fırsat örgün eğitim kurumları, okullardır. Çocukların yaşamlarının büyük bölümü okulda geçmektedir. Okullar olumlu sağlık davranışlarının kazanılmasında ve pekiştirilmesin de aile kadar önemlidir. Çocuğun akademik başarısı genel sağlığı ile doğrudan ilişkilidir. Okul ortamında olumlu sağlık davranışlarının kazanılmasına yönelik yapılan çevresel düzenlemeler çocuğun hem sağlığını hem de akademik başarısını yükselterek eşitsizlikleri de azaltacaktır. Sağlığı geliştirmede okullar, aile ortamından sonra çok önemli anahtar bir role sahiptir. Ancak çocuğun okulda yeni bir davranışı edinmesinde aile desteğinin sağlanması, sürdürülebilirlik ve alışkanlığa dönüşmesi için okul-aile-öğrenci etkileşimi ön koşuldur. 53 Bütüncül okul sağlığı hizmetleri öğrenci, öğretmen başta olmak üzere okulda bulunan tüm bireylerin güvenliğini sağlamak ve sağlığını korumak ve geliştirmek için sunulan hizmetlerdir.

54 Okul sağlığı hizmetleri; öğrenciler ve okul çalışanlarının aileleri ile birlikte sağlık durumlarının değerlendirilmesi, geliştirilmesi, sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi; öğrencilere, ailelere ve topluma sağlık eğitimi verilmesi için yapılan çalışmalardır. Büyüme ve gelişmenin çok hızlı olduğu bu dönemde, çocuklar ve ergenler, sayılamayacak kadar çok bedensel ve psikososyal riskle karşı karşıyadır. Ancak temel sağlık davranışlarının kazandırılmasında aileden sonra en önemli kurum olan okul, sağlıklı bir toplumun yapılandırılması için büyük olanak sunmaktadır. Okul sağlığı hizmetleri; büyüme-gelişmenin izlenmesi, ağız-diş sağlığı, beslenme, ruh sağlığının korunması ve şiddetin önlenmesi, hastalıkların erken tanı ve tedavisi, sağlık eğitimi, çevre sağlığı, okul mimari standartları, okul ergonomisi konularını içeren geniş bir alandır. Sağlıklı okul kantinleri ve okul çevresi (elektromanyetik alanlar, tehlike oluşturacak ve kötü alışkanlıklara neden olacak işletmeler) ile ilgili konuları da kapsayacak biçimde yasal düzenlemelere gereksinim vardır. Okul sağlığı yaklaşımı erken çocukluk döneminden başlayan ve üniversite öğretiminin sonuna kadar olan süreci kapsamaktadır. Sağlığı Geliştiren Okullar DSÖ, 1978 Alma Ata da topluma dayalı hizmet sunumunu temel sağlık hizmetlerinde anahtar model olarak tanımlamıştır. Gelinen süreçte DSÖ, 1986 yılında Ottawa Bildirgesi ile ise bireylerin ve toplumların sağlıklarını koruma ve geliştirmede sağlıklı yaşam biçimini benimsemesinin önemini, bireylerin sağlık becerilerinin geliştirilmesinde sağlık eğitiminin yanı sıra sağlıklı kamu politikalarının oluşturulmasının, destekleyici fizik ve sosyal çevreler yaratılmasının, toplum katılımının güçlendirilmesinin ve sağlık hizmetlerinin yeniden bu anlayışla düzenlenmesinin altını çizmiştir. DSÖ, 1991 yılında Sağlığı Geliştiren Okullar Programı çerçevesi ile bütüncül, okul tabanlı sağlığı geliştirme ve sağlık eğitimi açılımını gerçekleştirmeye yönelik Avrupa Birliği ile bir ağ kurmuştur. Avrupa da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı na, Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan tarihli protokol çerçevesinde Türkiye de dahil olmuştur. Avrupa da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı, SHE (School for Health in Europe) Network adını almıştır, halen Türkiye nin de yer aldığı, 49 Avrupa ülkesinde den fazla okul bu ağa katılmıştır. Sağlığı Geliştiren Okullar Programı, temel olarak, sağlık ve eğitim sektörlerinin işbirliği yaparak okulların öğrenciler, öğretmenler ve çalışanları için sağlığı geliştiren ortamlar olarak geliştirilmesini öngörmektedir. Bu kapsamlı programın içine sadece okuldaki fiziksel çevreyi iyileştirmek ve öğrencilerin sağlık problemleriyle ilgilenmek değil, okuldaki psikolojik ve sosyal çevrenin de iyileştirilmesi ve böylece öğrencilerin; kendisine güvenen, başkalarıyla iyi iletişim kurabilen, ekip çalışması becerisine sahip, fikrini söyleyebilen ve savunabilen, kişiliği gelişmiş yetişkin bireyler haline getirilmesi yer almaktadır. Ayrıca, okulun herkese sağlıklı yaşam biçimleri ve ilişkileri geliştirebilmesi için uygun hale getirilmesi de SGO içinde yer almaktadır. Programın içerdiği kavramlar: okulda ve sınıf içinde demokrasi, hakkaniyet, öğretmenlerin eğitimi, eğitim programı/müfredatın geliştirilmesi, buna uygun yeni yapıların geliştirilmesi ve bu değişimin uygulanması, okulun içinde bulunduğu yerel toplum ve ailelerle aktif işbirliği ile yapılan çalışmaların değerlendirilmesi olarak özetlenebilir. SGO nin okul sağlığı hizmetlerine getirdiği yenilikler sağlığı geliştiren bir okul çevresinin oluşturulması, yeni eğitim ve öğretim yöntemlerinin sunulması ve toplumla işbirliğinin geliştirilmesi olarak sıralanabilir. 54

55 Avrupa Sağlığı Geliştiren Okullar Konferansı ilk kez 1997 yılında, Yunanistan Temel ilkeler ve haklar teması ile düzenlenmiştir. Avrupa Sağlığı Geliştiren Okullar Konferansı Daha iyi okullar teması ile 2002 de, Hollanda da, Sektörler arası ve sınırlar arası ortak eylem teması ile 2009 da, Litvanya da ve Sağlık ve Eğitimde Eşitlik teması ile 2013 yılında Danimarka da düzenlenmiştir. Uluslararası Sağlığı Geliştirme Sağlık Eğitimi Birliği (IUPHE) tarafından 2010 yılında, Avrupa da Okul Sağlığı Ağı (SHE) tarafından 2013 yılında, Cochrane Grup tarafından ise 2014 yılında, SGO ın öğrencilerin sağlık durumları ve akademik başarıları üzerine etkilerini içeren çalışmaları gözden geçirilmiştir. Fiziksel aktivite, beslenme, ruhsal sağlık, şiddet-zorbalık, yeme bozukluğu tütün-alkol-madde kullanımı, güvenli davranışlar (kask kullanımı, güneşten korunma vb.), cinsel sağlık, kişisel hijyen (ağız ve diş sağlığı, el yıkama vb.) konularında yürütülmüş farklı yöntemler kullanılan çok sayıda çalışmanın genel sonucu; SGO larda beden kütle indeksinde belirgin azalma, fiziksel aktivite sıklığında belirgin artma, sebze ve meyve tüketiminde belirgin artma, tütün kullanımında ve zorbalıkta belirgin azalma olduğu yönünde güçlü kanıtlar elde edilmiştir. Diğer alanlarda yapılan müdahalelerin etkisi küçük olsa bile halk sağlığına potansiyel etkileri nedeniyle değerli bulunmuştur. Cochrane Grup SGO da yapılan müdahaleleri 3 başlıkta değerlendirmiştir. 1. Eğitim Programı/Müfredat: SGO da eğitim programları, sağlık ile ilgili bilgi, tutum, sağlıklı seçim yapma becerisini kazandırmaya yönelik kazanımları içermelidir. 2. Okulun sosyal kültürel ve fiziksel çevresi: SGO da çevre, gizli, informal eğitim programını da göz önüne alan öğrenci ve okul çalışanlarının tutum ve değer kazanmasını sağlayıcı çevresel özellikler içermelidir. 3. Ailelerin ve Toplumun Katılımı: SGO da, çocuğun tutum ve davranışlarını etkileyen aile, yakın ve uzak çevre-toplumu göz önüne almalıdır. SGO ile ilgili her aşamada okulun sosyo-demografik ve çevresel etmenlerine (gelir, eşitsizlikler, konut koşulları, toplumsal cinsiyet, kültürel özellikler) özgü etkiler göz önüne alınarak kaynaklar ve politika girdilerinin, yukarıda belirlenen 3 temel müdahale alanında, bireysel, okul ve toplum düzeyinde çıktılara nasıl dönüştüğü, sağlık ve eğitsel davranışları nasıl değiştirdiği, elde edilen sağlık ve eğitim sonuçları bağlamında bir matriks/model ile açıklanmıştır (Bakınız Şekil 1). Türkiye de Okul Sağlığı Hizmetleri Milli Eğitim Bakanlığı 2011 yılı verilerine göre ülkemizde okul öncesinde , ilköğretimde , ortaöğretimde , YÖK verilerine göre yükseköğrenimde kişi olmak üzere toplam 20 milyon üzerinde öğrenci bulunmaktadır. Bu ülke nüfusunun yaklaşık %36 sını kapsamaktadır. Toplumun yarısından fazlası okul sağlığıyla ilişki içindedir. Bu nedenle Okul sağlığı uygulamaları, nüfusumuzun büyük bir bölümünü doğrudan, tamamını ise dolaylı olarak etkileyen önemli bir hizmet alanıdır. 55

56 Ülkemizde okul sağlığı hizmetleri; 1912 yılında Millî Eğitim Bakanlığının sorumluluğu altında başlamıştır yılında çıkarılan Umumi Hıfzıssıhha Kanunu nun 163. ve 164. maddeleri okul sağlığı ile ilgilidir. Yine 1936 yılında yürürlüğe giren yasa ile okul sağlığı devletin bir yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır yılında 224 sayılı Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Hakkındaki Kanuna dayanılarak çıkartılan 154 sayılı yönerge ile okul sağlığı hizmetleri ve görevlileri açık bir şekilde ortaya konulmuştur yılında Millî Eğitim Bakanlığı Ankara Sağlık Eğitim Merkezi tarafından bir genelge ile ilk programlı okul sağlığı çalışması başlatılmış, ardından 1984 yılında Millî Eğitim Bakanlığı nca okul sağlığı uygulama rehberi çıkarılmış, hükümet tabipliğinin kaldırılması ile okul sağlığı görevi sağlık ocaklarına verilmiştir. Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi, 1992 yılında yeniden yayınlanarak ilgili yönetim birimlerine dağıtılmıştır yılında Avrupa da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı (ASGOP) (The European Network of Health Promoting Schools) sisteminde Türkiye nin de katılması ile Millî Eğitim Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığı nın arasında imzalanan protokol ile çalışmalar başlanmıştır yılında 81 ilde 106 ilköğretim okuluna yaygınlaştırılan program, kardeş okul programı ile okul sayısı 208 e ulaşmıştır yılında Millî Eğitim Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı arasında kabul edilen Okul Sağlığı Hizmetleri İşbirliği Protokolü ile bu hizmetler ülke genelinde standardize edilmiştir. Millî Eğitim Bakanlığı tarihinde Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu desteğini alarak Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi ni yürütmektedir. Sağlık Bakanlığı ve Millî Eğitim Bakanlığı işbirliği ile 2006 yılında Beyaz Bayrak Projesi ile okulların, temizlik ve hijyen açısından değerlendirilmesine başlanmıştır. Millî Eğitim Bakanlığı ile ilgili sivil toplum kuruluşlarının arasında Parlak Gülüşler, Parlak Gelecekler sloganı ile Ağız ve Diş Sağlığı Bilincinin Geliştirilmesi amacıyla tarihinde 5 yıl süreli bir protokol imzalanmıştır , , öğretim yıllarında proje kapsamındaki 36 ilde toplam öğrenciye ulaşılmış olup, bu proje devam etmektedir. Sağlık Bakanlığı ve Millî Eğitim Bakanlığı nın işbirliği ile hazırlanan ve 17 Nisan 2007 tarihinde yürürlüğe giren Okul Kantinlerinin Denetimi ve Uyulacak Hijyen Kuralları Genelgesi ve Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün tarih ve 58 sayılı Okul Sağlığı Hizmetleri Genelgesi okul sağlığı hizmetleri ile ilgili yakın dönemde uygulamaya giren mevzuat içinde yer almıştır. Millî Eğitim Bakanlığı ve ilgili sivil toplum kuruluşları arasında İlk Yardıma İlk Adım projesi ilk yardım konusunda toplumsal bir bilinç ve farkındalık yaratmak için gerçekleştirilen bir sosyal sorumluluk projesi olup tarihinde imzalanarak uygulamaya konulmuştur. Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı çerçevesinde okul sağlığı kapsamında yeterli dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığının kazandırılması çalışmaları kapsamında İlk Öğretim Okullarında Okul Sütü Programı halen devam etmektedir. 56

57 Ülkemizde, 6-10 yaş okul çağı çocuklarında büyümenin izlenmesinde mevcut durumun saptanması amacıyla Sağlık Bakanlığının koordinatörlüğünde Millî Eğitim Bakanlığı ve Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü iş birliğinde Türkiye de Okul Çağı Çocuklarında Büyümenin İzlenmesi Proje si araştırma raporu 2011 yılında yayınlanmıştır. Millî Eğitim Bakanlığına bağlı eğitim kurumlarında okul sağlığının geliştirilmesi öğrencilerin sağlıklı beslenme ve hareketli yaşam konularında teşvik edilmesi ve bu konuda yapılan iyi uygulamaların desteklenmesi amacıyla Millî Eğitim Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığı arasında tarihinde, Beslenme Dostu Okullar İşbirliği protokolü imzalanmıştır. Millî Eğitim Bakanlığı Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğünce şeker hastası öğrenciler için tarih ve 2000/1 sayılı Genelge yayımlanmış olup halen yürürlüktedir. Sağlık Bakanlığı, Dünya Sağlık Örgütü, Uluslararası Diyabet Federasyonu, Millî Eğitim Bakanlığı ve konuyla ilgili diğer sivil toplum kuruluşunun katkıları ile hazırlanan Türkiye Diyabet Kontrol Programı yürürlüğü konulmuştur. Millî Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ve ilgili sivil toplum kuruluşunun arasında tarihinde Okullarda Diyabet Eğitim Programı İşbirliği Protokolü imzalanmıştır. Protokole dayalı olarak yürütülen proje kapsamında resmi ve özel eğitim kurumlarındaki öğretmenlerin, öğrencilerin ve velilerinin çocuklarda diyabetin erken tanısı ve okulda diyabetli öğrencilerin bakımı konularındaki yeterliklerini geliştirmeye yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Aile Hekimliğinin Pilot Uygulandığı İllerde Toplum Sağlığı Merkezleri Kurulması ve Çalıştırılmasına Dair Yönerge de (2010 tarihli) okul sağlığı hizmetleri, toplu yaşam alanları sağlık hizmetleri ile beraber ele alınmıştır. Ayrıca, Halk Sağlığı Uzmanları Derneği (HASUDER) Okul Sağlığı Çalışma Grubu tarafından ilgili tüm paydaşların katılımı sağlanarak Ulusal Okul Sağlığı Sempozyumu düzenlenmektedir. Birinci Okul Sağlığı Sempozyumu Okul Sağlığında Mevcut Durum u değerlendirmek amacıyla 2010 yılında Mersin de, ikincisi 2012 yılında Okul Güvenliği konusunda Adana da ve üçüncüsü 2014 yılında Okullarda Ağız ve Diş Sağlığı konusunda Ankara da düzenlenmiştir. Sonuç ve Öneriler Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu tarafından 2014 yılında düzenlenen Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programı çerçevesinde Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Çok Paydaşlı Yaklaşım: Yaşam Alanlarının Geliştirilmesi kapsamında ilgili bakanlıklar (Milli Eğitim Bakanlığı, İç İşleri Bakanlığı, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı), Yerel yönetimler, Üniversite yetkililerinin katılımı ile Okul Sağlığı hizmetleri değerlendirilmiştir. Çalışma grubu Ülkemizde okul sağlığı hizmetleri kapsamında çeşitli uygulamalar olmakla birlikte, bunların bir sistem içinde olmadığını, okul sağlığı hizmetlerinin bir sistem içinde, bütünlükçü bir yaklaşımla toplumun tüm kesimlerine ulaştırılmasının bir gereksinim olduğunu belirtmiş ve Öğrencileri, velileri, okul çalışanlarını, okulu ve çevresini bütüncül, eşitlikçi, temel insan haklarını önceleyen bir okul sağlığı sistemi hizmet anlayışı ile ele alan, kurum kuruluş ve sektörler arasında işbirliğini, eşgüdüm ve koordinasyonu önemseyen, bilim ve teknoloji ışığında, sürdürülebilir, koşullara uygun, okul sağlığının geliştirilmesini içeren örnek bir okul sağlığı hizmet modeli ile sağlıklı nesiller yetiştirmek ulusal sağlık politikası olarak benimsenmiştir. 57

58 Okul sağlığının fiziksel, sosyo-kültürel ve biyolojik belirleyicilerine dönük pek çok eylem tanımlanmış olmakla birlikte tüm bunlar bir sistemin parçası olarak düşünülmüştür. Sistemin birincil sorumlusu olarak Sağlık Bakanlığı öngörülmüştür. Toplum katılımı açısından Ulusal Okul Sağlığı konseyi, il ve ilçelerde ise okul sağlığı danışma kurullarının oluşturulmasının önemli olduğu değerlendirilmiştir. Etkili bir işbirliği için özellikle eğitim ve sağlık sektörlerinin SGO konusunda farklı anlaşmaları ortadan kaldırmak için eş sesli hale gelmesi, ortak bir politika, program, uygulamalar geliştirmeleri, ortak önceliklerini belirlemeleri, liderlik ve işbirliği yapacakları konu başlıklarını netleştirmeleri, bütçe belirlemeleri gerekmektedir. DSÖ nün 2013 yılında Helsinki de düzenlediği 8.Sağlığı Geliştirme Konferansı nda belirtildiği gibi Tüm politikalarda sağlık-health in All Policies, 21. yüzyılda kamu politikaları geliştirirken sağlığı gözönünde bulundurmak gerekmektedir. Okulların kendine özgü birer kapalı birer sistem olduğu göz önünde bulundurarak okul dışında yer alan bir sağlık birimi (ASM veya TSM) tarafından sunulan hizmetler yerine okulun içinde Okul Sağlığı ve Güvenliği Birim leri oluşturulmalıdır. Okul Sağlığı Ekibi nin SGO stratejisi ve bütüncül bir bakış açısı ile sunacakları hizmetler hem okul sağlığı hem de kamu sağlık hizmetlerinin nicelik ve nitelik olarak etkililiğini artıracaktır. Kaynaklar 1. Çalışkan D. Okul Sağlığı, TC Sağlık Bakanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı tarafından düzenlenen Beslenme Dostu Okullar Programı Formatör Öğretmen Eğitimi Katılımcı Rehberi, Ankara, Çalışkan D. Sağlığı Geliştiren Okullar, 3. Ulusal Okul Sağlığı Sempozyumu Okul Sağlığında Ağız ve Diş Sağlığı Eylül 2014 Ankara 3. Doğutaş G. (Editör) Güvenli Çevre-Güvenli Okul. Sorunların Çözümünde Çok Disiplinli İşbirliği ve İyi Uygulama Örenkleri, Ankara Dupper D. Okul Sosyal Hizmeti. Okan Y, Çiftçi EG.(Çeviren)İstanbul Gillian Hewitt and Simon Murphy. Schools for Health in Europe (SHE) Network External Evaluation Report 2013 February Gündüz S, Albayrak HM. Okul Sağlığında Neredeyiz? Ankara Med J, 2014, 14(1): Ian Young, Lawry St Leger, Goof Buijs School health promotion: evidence for effective action. Background paper SHE Factsheet 2 8. International Union for Health Promotion and Education(IUPHE). Promoting Health School: from Evidence to Action, Küçüksüleymanoğlu R. Öğrencilerin Bakış Açısından Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı Projesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2 (2010) Langford R, Bonell CP, Jones HE, Pouliou T, Murphy SM, Waters E et al. The WHO Health Promoting School framework for improving the health and well-being of students and their academic achievement (Review). The Cochrane Library 2014, Issue Mary Stewart Burgher, Vivian Barnekow Rasmussen, David RivettThe European Network of Health Promoting Schools the alliance of education and health EUR/ICP/IVST Özcan C., Kılınç S., Gülmez H. Türkiye de Okul Sağlığı ve Yasal Durum. Ankara Medical Journal 2013; 13(2):

59 13. Özcebe H. Okul Sağlığı Hizmetlerinde Mevcut Durum ve Model Beklentisi. 2. Ulusal Okul Sağlığı Sempozyumu Güvenli Okul, Sağlıklı Öğrenci Mayıs 2012 Adana 14. Öztürk M. Okul Sağlığı Hizmetleri 2. Ulusal Okul Sağlığı Sempozyumu Güvenli Okul, Sağlıklı Öğrenci Mayıs 2012 Adana 15. Piyal B. (editör)türkiye de Sağlığı Geliştirme. Halk Sağlığı Uzmanları Derneği, Türkiye Sağlık Raporu Piyal B, Çalışkan D. Okul Sağlığı ve Gençlikte Riskli Davranışlar. İçinde Editör Piyal B. Halk Sağlığı, Ankara Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi Yayınları, 2010, Ankara. 17. SHE strategic plan December TC. Sağlık Bakanlığı, Refik Saydam Hıfzıssıhha Müdürlüğü Birinci Basamak Sağlık çalışanlarına Yönelik Okul Sağlığı Rehberi, Ankara, TC. Sağlık Bakanlığı, Türkiye Halk Sağlığı Kurumu, Sağlık Hizmetleri Bölüm 10. Okul Sağlığı Hizmetleri TC. Sağlık Bakanlığı, Türkiye Halk Sağlığı Kurumu, Çok Paydaşlık Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programı , Yaşam Alanlarının Geliştirilmesi, Okul Sağlığı, Ankara, Whitman CV., Aldinger CE. (Editors). Case Studies in Global School Health Promotion, From Research to Practice, Springer Pub., NY, Young. I, Leger LSt., Bianchard C. Monitoring and Assesing Progress in Health Promoting Schools: Issues for Policy Makers to Consider. International Union for Health Promotion and Education. 23. WHO. Improving Health Trough Schools: National and International Strategies WHO. Skills-based health education including life skills: An important component of a Child-Friendly/Health-Promoting School 25. WHO.Local Action Creating Health Promoting Schools WHO. Health Promoting Schools: A monitoring tool,

60 Obezite ve Egzersiz Prof. Dr. Zehra AYCAN Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Dr. Sami Ulus Kadın Doğum, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Endokrinoloji Kliniği Çocukluk Çağında Obezite Çocuğun yaşa ve cinsiyete göre vücut kitle indeksinin(vki) 85 persantil ile 95 persantil arasında olması fazla kilolu olma, 95 persantil üstünde olması ise obezite olarak tanımlanır [VKI: vücut ağırlığı(kg)/ boy2 (m2) ]. Amerika daki çocuk ve adolesanların %16,3 ünün fazla kiloluyken, %11,3 ünün obez olduğu gösterilmiştir. Ülkemizde, Ankara da yapılan bir çalışmada ise aşırı kilolu olma sıklığı %6,3 ve obez olma sıklığı %7,5 bulunmuştur. Obez çocukların 1/3 ünün ve obez adolesanların da %80 inin obez erişkinler olacağı öngörülmektedir. Pediatrik dönemde obezite sıklığı giderek artmakta ve yer yer bir salgın olarak da nitelendirilmektedir. Obeziteye bağlı sık karşılaşılan sorunlar arasında tip 2 diyabet, kolestrol yüksekliği, obstruktif uyku apnesi, hipertansiyon, kalp-damar sistemi hastalıkları ve depresyon, kendine saygıda azalma, sosyal izolasyon, vb psikososyal sorunlar yer almaktadır. Obezitede Egzersizin Rolü Fiziksel aktivite, enerji dengesi ve ağırlığın kontrolü için enerji harcanması olarak tanımlanır. Egzersiz ise düzenli olarak yapılan fiziksel aktivitedir. Amerika da dönemini kapsayan değerlendirmelerde, hiç fiziksel aktivite yapmayan erkeklerin oranının %11,4 den %43,5 a ve kadınların oranının da %19,1 den %51,7 ye çıktığı gösterilmiştir. Ancak, bu yıllar içinde alınan kalori miktarının ise aynı kaldığı saptanmıştır. Aynı süreçte, obezite sıklığı kadınlarda %29,4 den %35,4 e ve erkeklerde de %19,9dan %34,6 ya yükselmiştir. Adolesanların sadece 1/3 ünün yeteri kadar fiziksel aktivitede bulunduğu önemli bir gerçektir. Obez adolesanların %35 i ve erişkinlerin %68 i metabolik olarak sağlıklı değildir. Yapılan bir çalışmada, ilginç olarak, adolesanlarda metabolik olarak sağlıklı olma ile fiziksel aktivite ya da ekran karşısında geçirilen zaman arasında ilişki gösterilememiştir. Ancak aynı çalışmada, erişkinlerde fiziksel aktivitenin metabolik olarak sağlıklı kalmada anlamlı etki gösterdiği bildirilmiştir. Çocukluk döneminde yapılan egzersizin amaçları içinde, Büyüme ve gelişmeyi sağlamak Kendini iyi hissetmeyi sağlamak Yetişkinlikteki aktif yaşam stilini oluşturmak Kemik mineral yoğunluğunu arttırmak ve osteoporoz riskini azaltmak Fazla kilolu olma ve obezite sıklığını azaltarak, buna bağlı gelişebilecek komplikasyonları engellemek yer almaktadır. 60

61 Egzersizin beden ve ruh sağlığımız üzerindeki etkileri: Düzenli hareket ile birlikte kaslarda glukoz kullanımı ve insülin duyarlılığı artar, diyabet riski azalır. Streste artış gösteren kortizol hormonu salınımı azalır. Büyüme hormonu salgılanması artar. Leptin direnci azalır ve enerji alımı baskılanır. Kalp hızı değişkenliği artar (otonom sistemin düzgün çalışmasının göstergesi). Kalp hızı azalır ve kan basıncı düşer. Aşırı pıhtılaşmaya yatkınlık azalır. Endotel(damar duvarı) hücre fonksiyonlarında düzelme gözlenir. Akciğer kapasitesi de artar. Yağsız vücut kütlesi oranı artar. Kas gücü artar ve motor fonksiyonlarda gelişme sağlanır. Kemik yoğunluğu artarak osteoporoz riski azalır. Egzersizin psikososyal gelişimde de önemli faydası bulunmaktadır. Akranlarla iletişim kurma becerisi artar. Öz- saygının artışı ile birlikte depresyon ve anksiete azalır. Akademik başarı artar. Selektif görsel dikkatte artış ve bilişsel fonksiyonlarda düzelme saptanır. Alkol, uyuşturucu, vb madde kullanım oranı ise düşer. İlginç olarak, beden ve özellikle ruh sağlığındaki bu olumlu değişiklikler genellikle ağırlık kaybından bağımsız olarak gelişmektedir. Çocukluk Çağında Egzersiz ve İlgili Öneriler Yaşam Tarzı Olarak Egzersiz 812 çocuk üzerinde yapılan bir çalışmada, ebeveynlerin çocuklarına sedanter yaşamla ilgili kısıtlamalar koymalarının fiziksel aktivite seviyesinde anlamlı artışa neden olduğu gösterilmiştir. Ancak ilginç olarak, aileyi temel alan eğitimin çocuktaki fiziksel aktivite durumunda yeterli değişik sağlamadığı bulunmuştur ( ilgili çalışmaların %89 u). Anne-babanın fiziksel aktivitesi ile çocuktaki fiziksel aktivite arasındaki ilişki, tüm çalışmaların yarısında saptanabilmiştir. Ebeynlerin çocuğu hareket etme anlamında desteklemesi ise önemli bulunmuştur. Beklenmeyen şekilde, aile yapısının çocuğun aktiflik durumu üzerine etkisini kanıtlayan yeterli veri yoktur. Aslında, okuldaki oyun zamanları, günlük aktivitenin kızlarda %30,7 sini ve erkeklerde %40 ını karşılayabilecek düzeydedir.okul sonrası eğitim programları da fiziksel aktivite artışında rol oynamaktadır. Okula yürüyerek ulaşım, hareket etme anlamında oldukça önem taşımaktadır. Yaz kampı gibi organizasyonlarının yeterli etkisi gösterilememiştir. Sağlık çalışanlarının yönlendirmesi ise efektif bulunmuştur. Düzenli fiziksel aktiviteyi yaşam tarzı haline getirme konusunda karşımıza çıkabilecek ve çözüm gerektiren belli başlı engeller şunlardır: Okula ulaşımla ilgili sorunlar Derslerin, ödevlerin gün içinde çok fazla zaman kaplaması Etraf güvenliği ilgili problemler Sosyo- ekonomik durum bozukluğu Anne- babanın yetersiz desteği Aşırı kiloya bağlı kısıtlanmalar Takım elemanları/antrenörler ile ilgili sorunlar 61

62 Çocukluk/Adolesan Döneme Ait Farklılıklar Çocuk ve adolesanlar, anatomik ve fizyolojik yönden sürekli değişim ve gelişim içindedir. Bu nedenle kasların kuvvet ve esnekliğinde dengesizlikler meydana gelebilmektedir. Egzersize bağlı yaralanma riski yüksektir. Büyüme plakları açık olduğundan dolayı, aşırı yüklenmeye bağlı büyümenin azalma olasılığı da bulunmaktadır. Adolesanlarda, kemik gelişiminin kas gelişiminden hızlı ilerlemesi nedeniyle esneklik kaybı olabilir ve buna bağlı sorunlar da yaşanabilir. Egzersize bağlı kaza riskini azaltmak ve düzenli fiziksel aktivite oranını arttırmak için, erken dönemlerden itibaren yaşa uygun motor becerilerin kazandırılmasına önem verilmelidir. İlgili Öneriler/ Egzersiz Çeşitleri Günde en az bir saat orta şiddette/ şiddetli fiziksel aktivite, haftada üç veya daha fazla kas/kemik güçlendirici hareketlerin yapılması ve ekran karşısındaki zamanın günde iki saat ile kısıtlanması tüm otoriteler tarafından önerilmektedir. Çocukluk ve adolesan dönemde seçilebilecek sporlar arasında yüzme, koşma, yürüme, basketbol, voleybol sayılabilir. 7 yaş altı: Ağırlıksız, basit egzersizler yapılmalı ve tekrar sayısı az tutulmalıdır. Top yakalama, topa vurma ve dans hareketleri, oyunlar denenebilir yaş: Egzersizin tekrar sayısı arttırılır. Koşma, tırmanma gibi günlük aktivitelerde artış olmalıdır. Esneklik çalışmaları eklenmelidir. Denge/ çabukluk çalışmaları ve takım oyunları önemlidir yaş: Yoğun tekrarlara geçilir. Yarışma tarzı organizasyonlar ve karmaşık hareketlerden faydalanılır. Hafif düzeyde ağırlık çalışmalarına başlanabilir. 13 yaş üstü: Spora özel egzersizler ve adolesan döneme özgü dirençli eğitim önceliklidir. 16 yaş sonrasında yetişkin egzersiz programı uygulanabilir. Anne/ babalara Öneriler Kazansa da, kaybetse de onu sevdiğinizi belli edin. Çocuğunuzun fiziksel özelliklerine uygun aktivite/sporlar seçin. Gerçekçi hedefler koyun. Kendi geçmiş başarılarınızı vurgulamayın. Antrenörleri ile düzgün iletişim kurun. Antrenman ve yarışmalarında desteklemeye gidin. Sonuç olarak, obezite sıklığı giderek artan kronik bir hastalıktır. Bununla mücadelede, sağlıklı beslenmenin yanı sıra egzersizin yaşam tarzı haline getirilmesi temel noktalardan biridir. Çok küçük yaşlardan itibaren gerekli motor becerilerin ve egzersiz alışkanlığının kazandırılması konusunda ailelere önemli rol düşmektedir. 62

63 Okullarda Fiziksel Aktivite Çalışmaları Beden Eğitimi Öğretmeni Hasan GÖKTEN Milli Eğitim Bakanlığı OKULLARDA SAĞLIKLA İLGİLİ FİZİKSEL UYGUNLUK DEĞERLERİ ÖLÇÜMLERİ YAPILARAK, FİZİKSEL AKTİVİTE VE SAĞLIKLI YAŞAM HAKKINDA FARKINDALIK YARATMAK 2006 yılında öğretim programlarında yapılan değişiklikle birlikte Beden Eğitimi Dersi iki temel esas üzerine oturtulmuştur. Bunlar; Sportif Bilgi ve Becerileri Geliştirme Etkin Katılım ve Sağlıklı Yaşam Bütün Beden Eğitimi Öğretmenlerimizin yıllık planlarını, zümrelerini ve eğitim ve öğretim yöntemlerini bu iki temel esasa göre belirlenmesi istenmiştir. Yapılan çalışmalar göstermiştir ki (İnce ve Hünük, 2013) beden eğitimi öğretmenlerinin sağlıkla ilişkili fiziksel uygunluk bilgi düzeyleri oldukça düşüktür ve dolayısıyla öğretim programında yer alan Etkin Katılım ve Sağlıklı Yaşam öğrenme alanı öğretmenler tarafından sağlıklı olarak uygulanamamaktadır. Bu da öğretim programının tam anlaşılamadığını ve bu konuya bir açıklık getirilmesi gereğini ortaya çıkarmıştır. Projenin temel amacı; Beden Eğitimi Dersi öğretim programında açıkça uygulanması istenen sağlıkla ilgili fiziksel uygunluk ölçümlerinin doğru ve amacına uygun yapılmasını sağlamaktır. Böylece fiziksel aktivite ile sağlıklı yaşam konusunda farkındalık yaratmaktır. Öğrencilerimize, öğretmenlerimize, idareci ve velilerimize de sağlıklı yaşam için Beden Eğitimi Dersinin önemini kavramak ve kavratmak da hedeflerimiz arasındadır. ÖN ÇALIŞMA Bu projenin pilot çalışması bir beden eğitimi öğretmeni olarak tarafımdan 750 öğrenci ile bir ilköğretim okulunda uygulanmıştır. Uygulama sonuçlarının, öğrencinin öğrenmesi üzerinde pozitif sonuçlar göstermesi üzerine çalışma MEB ile paylaşıldı. 63

64 PİLOT ÇALIŞMA Eğitim Öğretim Yılında merkeze bağlı 9 ilçemizden 18 ilköğretim okulu, dış ilçelerimizden 16 ilköğretim okulu proje kapsamında pilot okul seçilmiş ve öğrencimizin ölçümleri yapıldı. Proje kapsamındaki tüm Beden Eğitimi Öğretmenlerine hem proje tanıtıldı hem de teorik olarak bilgilendirme yapıldı. YEĞİTEK Stüdyolarında profesyonel bir eğitim videosu çekilerek, DVD formatında tüm okullara dağıtıldı. Ayrıca; Web sitesi üzerinden proje uygulamalı videosu ve proje dokümanları da dâhil olmak üzere birçok detay paylaşıldı. Pilot uygulama sırasında karşılaşılan zorlukları tespit etmek adına mümkün olduğunca çok ilçe ve buna bağlı okullar ziyaret edilerek, geribildirimlerde bulunuldu. YÖNTEM Pilot uygulama başarıya ulaşınca projenin ikinci aşamasına geçilerek Ankara çapındaki tüm okullarda uygulandı. İlimizde bulunan yaklaşık 1100 Beden Eğitimi Öğretmenine proje uygulamalı olarak tanıtıldı Web adresi ile ilgili gerekli bilgilendirmeler yapıldı. Yapılan ölçümler: Beden Kitle Endeksi - Esneklik Testi - Kas kuvveti Testi - Kas Dayanıklılığı Testi - Kalp Damar Sistem Dayanıklılık Testi ANKARA GENELİNDE I. DÖNEM DEĞER ANALİZİ 1. Boy kilo indeksi: (Kilolu ve Obez Göstergesi) En düşük: Çamlıdere (%18,3) En yüksek: Çankaya (%20) 2. Esneklik: En düşük: Çamlıdere (%16,6) En yüksek: Kalecik (%23,9) 3. Kas dayanıklılığı: En düşük: Ayaş (%23,7) En yüksek: Çubuk (%30) 4. Kas kuvveti: En düşük: Akyurt (%11,1) En yüksek: Beypazarı (%18,8) 5. Kardiyo dayanıklılığı: En düşük: Akyurt (%18,4) En yüksek: Çubuk (%36,1) 64

65 ANKARA GENELİNDE II. DÖNEM DEĞER ANALİZİ 1. Boy kilo indeksi: (Kilolu ve Obez Göstergesi) En düşük: Çamlıdere (%18,5) En yüksek: Nallıhan (%21) 2. Esneklik: En düşük: Çamlıdere (%17) En yüksek: Ayaş (%24,66) 3. Kas dayanıklılığı: En düşük: Elmadağ (%23,9) En yüksek: Çubuk (%29,5) 4. Kas kuvveti: En düşük: Ayaş (%10,29) En yüksek: Kalecik (%20,33) 5. Kardiyo dayanıklılığı: En düşük: Beypazarı (%16,18) En yüksek: Çubuk (%46,78) Hem 1. dönem hem de 2. dönem verilerine göre özel okullarda okuyan öğrencilerin boy ve kilo parametrelerinin (değişken) ortalama değerleri, devlet okullarında okuyan öğrencilere göre daha yüksek olduğu görüldü. Devlet okullarında okuyan öğrencilerin bir önceki döneme göre özellikle Boy kilo indeksi Kas kuvveti Kardiyo dayanıklılığı ortalamalarında artış olduğu gözlemlenmiştir. OKUL DERECELERİNE GÖRE 1. VE 2. DÖNEM DEĞERLERİNİN ANALİZ SONUÇLARI Fiziksel uygunluk göstergeleri bakımından ilçeler arasında büyük farklılıklar mevcuttur. Bu farklılıkların coğrafi yapı, kültürel gelişim, eğitim seviyesi vs gibi toplumsal, coğrafi, ekonomik ve sosyal nedenleri olabilir. Bazı ilçelerimizin belli parametrelerinde aşırı yüksek ya da düşük olduğu görülmüştür. Bunun nedeni bu ilçedeki kişi başı milli gelirin daha düşük olması ve öğrencilerin yeterli beslenememesi ya da beslenme kültürü olabilir. SONUÇ OLARAK Öğretmen, öğrenci, idareci ve velilerimizde fiziksel aktivitenin önemi hakkında ciddi bir değişim gözlemlenmiştir. Bazı velilerimiz aynı ölçümlerin kendilerine de yapılmasını istemişlerdir. Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı ile hazırlanacak üçlü protokol çalışmaları devam etmektedir. 65

66 Böylece öğrencilerimizin Türkiye çapında Sağlıkla İlgili Fiziksel Uygunluk ve Spor alanlarında 6 yaşından 17 yaşına kadar olan süreçte takibi sağlanabilecektir Eğitim Öğretim yılı itibari ile e okul sisteminin alt yapı çalışmaları bitirilerek, Türkiye de eğitim öğretim gören yaklaşık öğrencimizin sağlıkla ilgili fiziksel uygunluk değerleri ölçülerek veri girişleri sağlanması hedeflenmektedir. Bu kapsamda iki ölçüm yapılarak veriler e okul sistemine girilmesi ve öğrencilerimizin takibi, Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı ve Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından yapılması planlanmaktadır. PROJE EKİBİ Ömer ÖZEN Özel Büro 3 (Protokol Bölümü) Şube Müdürü Prof. Dr. Gıyasettin DEMİRHAN Hacettepe Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç Dr. Levent İNCE Orta Doğu Teknik Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Deniz HÜNÜK Pamukkale Üniversitesi Araştırma Görevlisi Dr. Gül T. TEMUR İstanbul Teknik Üniversitesi İşletme Mühendisliği Araştırma Görevlisi Hasan GÖKTEN Beden Eğitimi Öğretmeni Nalan TEPE GÖKÇE Beden Eğitimi Öğretmeni Ali Cenk TORTUM Beden Eğitimi Öğretmeni 66

67 Gençlik Merkezlerinde Fiziksel Aktivite Çalışmaları Mustafa YILMAZ Gençlik ve Spor Uzman Yardımcısı Gençlik ve Spor Bakanlığı GENÇLİK VE SPOR BAKANLIĞI GENÇLİK MERKEZLERİ Gençlik merkezleri, gençlerin serbest zamanlarını olumlu bir şekilde değerlendirmelerine yardımcı olmak, gençlerin gelişimine katkıda bulunmak, gençlere rehberlik ve danışmanlık yapmak, bununla birlikte gençleri zararlı alışkanlıklara karşı bilinçlendirmek ve onlardan uzak tutmak amacıyla sanatsal, sosyal, kültürel, eğitsel ve sportif faaliyetler, tarihi ve kültürel geziler, kamplar düzenleyen merkezlerdir yılında 3 olan gençlik merkezi sayısı, 2011 yılında 115 e yükselmiştir yılında Gençlik ve Spor Bakanlığı nın kuruluşundan itibaren 78 gençlik merkezi daha hizmete açılarak bu sayı 2015 Ocak ayı itibari ile 193 olmuştur. Yatırım programlarında yer alan gençlik merkezlerinin de hizmete açılması ile birlikte 2016 yılının sonuna kadar gençlik merkezi sayısının 300 ü geçmesi planlanmaktadır. Gençlik merkezlerimizin vizyonu, Milletine sevdalı, hür düşünebilen, milli ve manevi değerlerine bağlı, cumhuriyet ve demokrasiyi benimsemiş donanımlı bir gençlik yetişmesine katkıda bulunmaktır. Gençlik merkezlerimizin misyonu, Gençlerimizin, Serbest zamanlarında ilgi, ihtiyaç ve beklentilerini karşılayacak bilimsel, kültürel, sosyal, sanatsal ve sportif faaliyetler düzenlemek, Bedensel ve zihinsel gelişmelerini sağlayabilecekleri, kötü alışkanlıklardan korunabilecekleri zemini hazırlamak, Eğitim ve istihdamlarına yönelik kurs, seminer ve girişimcilik programları düzenlemek, Akranlarıyla kaynaşmalarını, samimi dostluklar kurmalarını, sevgi, saygı, hoşgörü, nezaket, vefa, samimiyet gibi değerleri yakinen öğrenmelerini sağlamak, 67 Ailenin kutsallığını, anne, baba ve diğer aile büyüklerine karşı sevgi ve saygı bilincini aşılamak,

68 Farklılıklarımızın zenginliğimiz olduğunu anlamalarını sağlayarak milli birlik ve beraberliğimize katkıda bulunmak, Karar alma ve uygulama süreçleriyle ilgili gerekli bilgilere sahip olmalarını ve bu süreçlere etkin şekilde katılımlarını sağlamak ve Bilgi ve iletişim teknolojilerine erişimlerini kolaylaştırmaktır. Gençlik merkezlerine yaş aralığında olan tüm gençlerimiz üye olabilmekte ve tüm faaliyetlerden ücretsiz yararlanabilmektedir yılı Ocak ayından itibaren 81 ilde 193 gençlik merkezine üye genç bulunmaktadır. Gençlik merkezlerinde gerçekleşen faaliyet başlıklarından bazıları şu şekildedir. 1. Eğitim Faaliyetleri 2. Seminerler 3. Akademik Faaliyetler 4. Sosyal Sorumluluk Faaliyetleri 5. Gönüllülük Kampanyaları 6. Bilim ve Teknoloji 7. Hobi Faaliyetleri 8. Yarışmalar Yukarıda bahsedilen faaliyetler gençlik merkezleri tarafından planlanmakta ve yürütülmektedir. Bunun yanı sıra Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından planlanan çeşitli faaliyet ve projeler de gençlik merkezleri tarafından icra edilmektedir. GENÇLİK MERKEZLERİNDE GERÇEKLEŞTİRİLEN SPOR FAALİYETLERİ Bakanlığımıza bağlı olarak hâlihazırda faaliyet göstermekte olan 193 adet gençlik merkezimizden fiziki yapısı spor yapmaya uygun olan ya da yakınında spor alanı bulunan ve bu sayede gençlere yönelik spor faaliyetleri gerçekleştirebilenlerin ve uygulamakta oldukları spor faaliyetlerine dair bilgilerin sadece bir kısmını içeren liste aşağıdaki şekildedir. 68

69 SN GENÇLİK MERKEZİNİNİ BULUNDUĞU İL SPOR BRANŞI 1 Adıyaman Masa tenisi-basketbol-voleybol-tenis-badminton-jimnastik-dart 2 Afyon Jimnastik- Step-Aerobik-Masa tenisi-satranç-mangala-langırt-halk Oyunları 3 Aksaray Plates-Jimnastik-Masa Tenisi-Badminton 4 Amasya Masa tenisi -Tenis-Hokey 5 Ankara Hentbol, Taekvon do, Bocce, Masa Tenisi, Bilardo, Dart 6 Antalya Halk Oyunları-Latin Dansları -Aikido- Satranç 7 Artvin Halk Oyunları-Badminton-Voleybol-Boks-Güreş-Kort tenisi-masa tenisi-tekvando 8 Çankırı Boks-Geleneksel Çocuk Oyunları 9 Çorum Voleybol-Basketbol- Masa tenisi-jimnastik -Bilardo-Halk Oyunları 10 Denizli Masa tenisi-okçuluk 11 Erzincan Kayak-Yüzme-Basketbol-Tenis-Atıcılık-Kayak 12 Erzurum Trekking (Dağ Yürüyüşü)-Curling-Buz Pateni-Masa Tenisi-Karate 13 Gaziantep Halk Oyunları-Satranç 14 Hatay Masa tenisi-futbol, Basketbol 15 Iğdır Halk Oyunları-Satranç- Mangala 16 Isparta Futbol-Basketbol-Badminton-Masa tenisi-jimnastik-voleybol-tekvando- Atletizm 17 Kahramanmaraş Voleybol -Basketbol-Bilardo 18 Kars Kort tenisi-masa tenisi-badminton-dart-fitness-aerobik-step-atletizm 19 Kastamonu Yüzme-Basketbol-Voleybol 20 Kilis Hentbol-Basketbol-Tenis-Voleybol-Masa tenisi 21 Kocaeli Squash-Wushu-Satranç-Badminton-Masa tenisi-step aerobik-plates 22 Manisa Masa Tenisi- Basketbol- Voleybol 23 Muş Kort tenisi-voleybol-judo-karate-jimnastik-tekvando 24 Nevşehir Langırt-Havalı Hokey 25 Osmaniye Badminton-Bocce-Tekvando 26 Tokat Bisiklet, Tekvando-Güreş- masa tenisi (engelliler için)-voleybol-basketbol 27 Tunceli Langırt-Bilardo-Masa tenisi 28 Zonguldak Badminton, Masa tenisi 69

70 Kocaeli Gençlik Merkezi- Oryantiring Aksaray Gençlik Merkezi- Eskrim Hatay Antakya Gençlik Merkezi- Badminton Elazığ Gençlik Merkezi- Kayak Çankaya Gençlik Merkezi- Hentbol Sincan Gençlik Merkezi- İzcilik Eğitimi Kocaeli Gençlik Merkezi- Halk oyunları Keçiören Gençlik Merkezi- Masa Tenisi 70

71 Gençlik Merkezleri Faaliyetleri çağrı 71 Muş Gençlik Merkezi - Kayak Hatay Gençlik Merkezi İzmir Halkapınar Gençlik Merkezi - Hemsball

72 Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Beden Eğitimi Ders Uygulaması Örneği Murat GÜRSOY ODTÜ Geliştirme Vakfı Ankara Okulları Beden Eğitimi Öğretmeni Hepimizin bildiği gibi, geleceğimizin mimarı çocuklarımız. Aileler ve biz öğretmenler, ileride karşılaşabilecekleri problemlere karşı onları, en üst donanımlarla hayata hazırlama gayretindeyiz. Günümüzde birçok gelişim uzmanının ortak görüşü, sağlıklı büyümede sporun yarattığı olumlu katkılardan faydalanmamız gerektiği yönündedir. Ayrıca Dünya Sağlık Örgütü nün 7-10 yaş aralığındaki çocukların günde en az bir saat, yaş aralığındaki çocukların ise haftada en az üç gün 20 dakika orta şiddette fiziksel aktivite yapması gerektiği yönünde tavsiyesi vardır. ODTÜ Geliştirme Vakfı okulları Beden Eğitimi zümresi olarak bizler çocuklarımızın hayatında sporu bir yaşam biçimi haline getirmek ve onların beklentilerini anlayabilmek amacı ile öğrencilerimize sorduk, SPOR YAPMALIYIM ÇÜNKÜ? Öğrencilerimizden aldığımız geri bildirimlerle ve Dünya Sağlık Örgütü verilerinden yola çıkarak öğretim programımızı yeniden yapılandırdık. Anasınıfı ve İlkokul Programımızı temel hareket becerilerini doğru öğretmek üzerine kurguladık. Çünkü öğrencilerimiz hayatları boyunca sergileyecekleri fiziksel performans çıktılarını ancak doğru oturmuş temeller üzerinde sergileyebilirler. Temel Becerilerin kritik noktalarını belirleyip, bu kritik noktaları etkinliklerde daha aktif kullanacağımız bir program oluşturduk. Ayrıca temel hareket becerilerini doğru öğrenmiş öğrenciler, ileride karşılaşacakları özelleşmiş hareket becerileri ve takım sportif becerileri sergilerken daha sosyal, özgüveni daha yüksek performans gösterebilirler. Ortaokul Programımızda özelleşmiş hareket becerileri öğrenimi ile Takım ve Liderlik oyunlarına çokça yer verdik. Öğrencilerimizin üst düzey düşünme becerilerinin gelişimine katkıda bulunduğumuz oyunları (Öğrencilerimizin Hem akademik hem de fiziksel yeterliliklerini ölçtükleri sınıflar arası yarışmalar) ve farklı branşlarda düzenlenen turnuvaları öğretimin destekleyici bir parçası yaptık. Sportif organizasyonlar konusunda daha çok bilgi sahibi olmaları amacı ile okulumuzda düzenlenen bu etkinliklerde öğrencilerimizin Antrenör, Basın görevlisi, Sağlık görevlisi gibi roller almalarını ve rollerin gerekliliklerini yerine getirmelerini sağladık. Lise programımızı öğrencilerimizin Sportif Hareket becerilerini sergilemeleri üzerine kurguladık. Ayrıca Diğer zümreler ile tematik çalışmalar yaparak beceri öğrenimini öğrencilerimizin akademik gelişimlerine de katkı sağlayacak şekilde yeniden yapılandırdık. 72

73 Öğrencilerimizin spor okur yazarlığına katkıda bulunabilmek amacı ile tüm seviyelerde dersimizin anlatım içeriğini güncelledik. Öğrencilerimize fiziksel aktivite yaparken Nabız saymayı, egzersiz nabız aralığı hesaplamayı egzersiz ve beslenme ilişkisini, egzersiz de suyun önemini kavratacak konularla, egzersiz süresi, yoğunluğu ve şiddetini nasıl planlayacaklarını anlattığımız uygulamaları müfredatımıza dahil ettik. Okulumuzda 4. Sınıftan itibaren sağlıkla ilişkilendirilmiş ve öğrencilerimizin öğretim hayatları boyunca gelişimlerini grafiklerle takip edebilecekleri fiziksel uygunluk ölçümleri yapmaya başladık. Ölçüm sonuçları ve sağlıklı gelişim grafikleri Spor Karnesi formatına getirilerek, öğrenciler ve velilerimizle paylaşılmaktadır. Öğrencilerimizin sosyal kabul düzeyi ve özgüveni yüksek bir hayat sürebilmeleri, yaşam kalitelerini artırabilmeleri, Fiziksel beceri düzeylerini geliştirebilmeleri, düzenli aktivite yapma alışkanlığı edinerek sağlık problemleri ile karşılaşma riskini en aza indirebilmeleri, kendilerine sunulan sportif bilgi ve ürünleri doğru yorumlayarak, Spor okur yazarlıklarını geliştirebilmeleri için çalışmalarımıza devam etmekteyiz. 73

74 9-10 ŞUBAT 2015 FİZİKSEL AKTİVİTE ÇALIŞTAYI SONUÇ BİLDİRGESİ 1. Yerel yönetimler fiziksel aktiviteyi artırma ve geliştirme mücadelesinde karar verici ve yönlendirici yapıların önemli kollarından biri olmalıdır. 2. T.C. Sağlık Bakanlığı Şehir Sağlığı kavramını ele alarak sağlıklı yaşam çevreleri için yerelde çalışmaları organize etmelidir. 3. Şehir Sağlığı kavramı yaygınlaştırılmalı ve müfredatı hazırlanmalıdır. 4. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlıklı Şehirler Projesi nde Ulusal Ağ Koordinatörlüğü rolünü güçlendirmeli ve fiziksel aktivitenin önündeki şehir-çevre engellerini bu çerçevede azaltma çalışmaları planlamalıdır. 5. Üniversiteler (özellikle Halk Sağlığı Ana Bilim Dalları) fiziksel aktivitenin önündeki engelleri azaltıcı bilimsel kanıtları sunan çalışmalar yapmalıdır. 6. Yerel yönetimlerin liderliğinde; fiziksel aktiviteyi artırmayı ve geliştirmeyi amaçlayan sürdürülebilir faaliyetlerde başta T.C. Sağlık Bakanlığı, T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı olmak üzere tüm kamu kurum ve kuruluşları arası işbirliği sağlanmalıdır. Sivil toplum örgütleri bu işbirliğinin önemli bir parçası olmalıdır. 7. Yerel yönetimler; fiziksel aktiviteyi destekleyen şehir ekonomisi, çevre, kültür, sosyal yaşam ve sosyal destek mekanizmalarının yaratılmasında kolaylaştırıcı, teşvik edici platformlar oluşturmalı, doğrudan geliştirici, uygulayıcı, değerlendirici ve denetleyici olmalıdır. 8. Hareketli hayat hedefleri doğrultusunda para ve insan kaynağı verimli bir şekilde kullanılmalıdır. 9. Şehir ve mahallelerin tasarım ve planları sosyal etkileşime izin vermeli, güvenlik hissini artırmalı, herkes için özellikle de çocuklar ve yaşlılar için hareket olanaklarını sağlamalıdır. 10. Toplumun dezavantajlı kesimlerinin güvenli cadde ve kaldırımlar, oyun alanları, parklar, yürüyüş yolları ve topluma açık bahçeler gibi, sağlıklı hayat tarzını özendiren yerlere kolayca ulaşma şansı artırılmalıdır. 11. Kentsel planlama, park, rekreasyon, spor sektörleri ve sağlığın sağlayıcıları sektörler arası yaklaşımı kullanarak yaşlı bireyler için fiziksel aktivite alanında öncelikli politikalar tanımlanmalıdır. 12. Araç trafiğini azaltacak önlemler alınmalı ve düzenlemeler yapılmalı, yürüyüş ve bisiklete binme teşvik edilmelidir. 13. Kaldırım ve bisiklet yolları için standartlar (TSE) mevcut olup; bisiklet yolları standartları güncellenmelidir. Yapılan düzenlemelerin uygulanmasında kolaylık sağlanması açısından yetki ve sorumluluklar net olarak belirlenmelidir. 74

75 14. İnsan gücüyle taşıma desteklenmeli; uygun yürüyüş, bisiklete binme ve toplu taşıma ortamları yapılmalıdır. Uygun ve gerekli yerlerde bisiklet ve yürüyüş yolları yapmak için gerekli mevzuat oluşturulmalıdır. 15. Bisiklet ve yürüyüşü teşvik için trafik sıkışıklık ücreti gibi yenilikçi önlemler alınmalı ya da motorlu taşıtlar vergisinden elde edilen gelirden oluşturulacak fon bisiklet ve yürüyüş tanıtımına kanalize edilmelidir. 16. İl ve ilçelerde; kurumlarda fiziksel aktiviteyi özendirici bilgilendirme levhaları hazırlanmalıdır (örneğin; asansör ve yürüyen merdivenlere yürüyüşü özendirici levhalar). 17. İşyerlerinde fiziksel aktivite sağlığın geliştirilmesi ve korumasında önemli bir adım olduğu için özendirilmeli ve bu konuda kurumlar teşvik edilmelidir. 18. İş yerlerinde fiziksel aktiviteyi teşvik eden alanlar oluşturmalı ve merdiven kullanımını teşvik eden simgeler kullanılmalıdır. 19. Fiziksel aktivitenin sağlığın önemli bir bileşeni olduğuna dair eğitimler, işyerlerinde uygulanmalı ve yaygınlaştırılmalıdır. 20. Mevcut mevzuat (6331 sayılı İSG) geliştirilmelidir. 21. İşverenler; işyerlerinde fiziksel aktivite için uygun yerler oluşturmalı, fiziksel aktiviteye zaman ayırmalı ve bu konuda eğitimler organize etmelidir. 22. İşyerlerinde fiziksel aktivite için ayrılan zaman, işin ağırlığına göre düzenlenmelidir. 23. Konuyla ilgili rehberler desteklenmeli, gezici iş sağlığı tarama araçları oluşturulmalı ve kullanılmalıdır. 24. Yerel yönetimler iş yerlerinde fiziksel aktivite programlarını desteklemeli ve öncülük etmelidir. 25. Medya ve tüm paydaşlar arasında hareketli hayat konusunda işbirliği yapılmalıdır. 26. Medya karşısında geçirilen hareketsiz zamanın fazla olması dolayısıyla; medya fiziksel aktivite ve sağlıklı beslenme konusunda doğru mesajlar vermelidir. 27. Medya sadece bilgilendirme ile kalmamalı; toplumda davranış değişikliği oluşturmak için doğru rol modelleri kullanmalıdır. 28. Medyada yer alan sağlık bilgilerinin içeriği doğru ve güvenilir olmalıdır. 75

76 29. Medyada sürdürülebilir mesajlar verilmeli; dizi vb. programlara hareketli hayat konusunda yaş grupları, fiziksel uygunluk da göz önünde bulundurularak uygun yerleştirmeler yapılmalıdır. 30. Sağlık politikaları yapılırken medya işbirliği göz önünde bulundurulmalı uygun revize çalışmaları yapılmalıdır. 31. Medya-tabanlı fiziksel aktivite girişimi ile her türlü görsel ve işitsel medya aracı kullanılarak davranış değişikliği sağlanmalıdır. 32. Medya tarafından; Sağlıklı Beslenme ve Fiziksel Aktivite konusunda Ulusal düzeyde alınan kararlar ve hedeflerle aynı doğrultuda ve tutarlı mesajlar verilmelidir. 33. Fiziksel aktiviteyi arttırmak için var olan ve oluşmakta olan teknolojilerin kullanımlarını destekleyen ya da karşı çıkan kanıtlar geliştirebilmek amacıyla yürütülen araştırmalar için bütçe belirlenmelidir. 34. Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programı çerçevesinde fiziksel aktivitenin artırılmasına yönelik paydaş işbirliği sağlanmalıdır. 35. Okul Sağlığı Hizmetleri çerçevesinde çeşitli uygulamalar yapılmalı, bunlar bir sisteme oturtulmalı, bütünlükçü bir yaklaşımla toplumun tüm kesimlerine ulaştırılmalıdır. 36. Fiziksel aktivite alışkanlığının kazandırılması ve sürdürülebilir olması için okul ve çevresi bütüncül, eşitlikçi, temel insan haklarını öncelikli kılan bir yaklaşımla düzenlenmelidir. 37. Faaliyetlerde kamu kurum ve kuruluşları ile sektörler arası işbirliği sağlanmalıdır. 38. T.C. Milli Eğitim Bakanlığı ve T.C. Sağlık Bakanlığı liderliğinde okulda fiziksel aktivitenin yaş-fiziksel uygunluk durumu göz önünde bulundurularak artırılması için çalışmalar yapılmalıdır. 39. Eğitim ve sağlık sektörleri hareketli hayatı sağlamak için ortak politika, program ve uygulamalarda birleşmelidir. 40. Beden Eğitimi derslerinin önemi konusunda aileler ve öğrenciler bilgilendirilmeli ve Beden Eğitimi dersleri aktif olarak işlenmelidir. 41. Fiziksel aktivite ve egzersiz alışkanlıklarının çocukluk çağında kazandırılmasına yönelik politikalar oluşturulmalıdır. 42. Okul Sağlığı Hizmetleri; Sağlığı Geliştiren Okullar bakış açısı ile okul içinde ve bir ekip hizmeti olarak sunulmalıdır. 76

77 43. Okullardaki fiziksel aktivite ve sportif etkinliklerin arttırılmasında teknoloji desteği alınmalıdır. 44. Özellikle ilkokul dönemi olmak üzere tüm kademe okullarda derslerde Fiziksel Aktivite ve Egzersiz molaları verilmelidir. 45. Okullarda sınıf, koridor, spor salonu gibi yerlere yerleştirilen ekran, görsel vb. aracılığı ile bilişim teknolojisinin de desteği alınarak serbest zamanda da fiziksel aktivite yapma olanağı sağlanmalıdır. 46. T.C. Sağlık Bakanlığı, T.C. Milli Eğitim Bakanlığı ve T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı özellikle uluslararası toplantılara katılmalı ve kurumsal destek sağlamalıdır. 47. Aile Hekimleri doğumdan ölüme kadar geçen sürede fiziksel aktivite konusunda danışmanlık verebilecek nitelikte ve doğrulukta bilgi donanımına sahip olmalı ve finansal destek sağlanmalıdır. 48. Aile Hekimleri tarafından verilecek Fiziksel Aktivite Danışmanlığı nda Fiziksel Aktivite Reçeteleri kullanılması önemlidir. 49. Birinci basamak sağlık düzeyinde danışmanlık, fiziksel aktivite sınıfları, spor kursları ve fiziksel aktivite temelli rehabilitasyon önerileri sağlık sigortası şirketleri ya da ulusal sağlık sistemleri tarafından geri ödeme kapsamına alınmalıdır. 50. Fiziksel aktivite danışmanlığı için uygulayıcılara ek teşvikler sağlanmalıdır. 51. Aile hekimleri tarafından verilecek fiziksel aktivite danışmanlık normları hazırlanmalıdır. 52. Sağlık çalışanlarının yüksek kalitede danışmanlık sağlamaları için yeterli bilgi ve finansal kaynaklar sağlanmalıdır. 53. Sağlık için fiziksel aktivite konusunda okul müfredatını geliştirmek için hem tıp ve diğer sağlık okulları ile hem de doktor ve diğer sağlık çalışanları ile birlikte çalışılmalıdır. 77

78 KATILIMCI LİSTESİ Oturum Başkanları ve Konuşmacılar Adı Soyadı Ünvanı Görev Yeri Haydar DEMİREL Prof. Dr. Hacettepe Üniversitesi Spor Bilimleri Fakültesi Hilal ÖZCEBE Prof. Dr. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü Gül BALTACI Prof. Dr. Özel Güven Hastanesi Mustafa İLHAN Prof. Dr. Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İş ve Meslek Hastalıklar Bilim Dalı Elif ÖZMERT Prof. Dr. Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Gıyasettin DEMİRHAN Prof. Dr. Hacettepe Üniversitesi Spor Bilimleri Fakültesi Levent İNCE Doç. Dr. ODTÜ Eğitim Fakültesi Beden Eğitimi ve Spor Bölümü Nazan YARDIM Doç. Dr. Daire Başkanı THSK, Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Didem EVCİ KİRAZ Prof. Dr. Adnan Menderes Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Nermin TOL Kocaeli B.B.B. Başkan Danışmanı Kocaeli Büyükşehir Belediye Başkanlığı Tuncay TEMEL Başkan Yardımcısı Altındağ Belediye Başkanlığı Murat AR Sağlıklı Kentler Birliği Müdür Vekili Sağlıklı Kentler Birliği Sabahattin KOCADAĞ Uzm. Dr. THSK Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Sibel KIRAN Doç. Dr. Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü- Ümit Kadir UĞURÇEKİÇ Dr. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Sedat GÜLAY Dr. Daire Başkanı THSK Çalışan Sağlığı ve Güvenliği Daire Başkanlığı Zakir AVŞAR Prof. Dr. Dekan Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi 78

79 Mesude ERŞAN Editör Hürriyet Gazetesi Sağlık Editörü Songül YALÇIN Prof. Dr. Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı Cem BİLGİÇ Dr. Aile Hekimliği Uzmanı Beştepe ASM Deniz ÇALIŞKAN Prof. Dr. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Zehra AYCAN Prof. Dr. Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Hasan GÖKTEN Beden Eğitimi Öğr. Milli Eğitim Bakanlığı Mustafa YILMAZ Gençlik ve Spor Uzman Yardımcısı Gençlik ve Spor Bakanlığı Murat GÜRSOY Beden Eğitimi Öğr. ODTÜ Geliştirme Vakfı Okulları Kurumlar Toker ERGÜDER Adı Soyadı Mümine Nurdan DOĞUKAN Pınar KARAMAN Ali UZUN Ubeydullah YENER Tuğba MANÇU Mustafa YILMAZ Ali Kemal BEYTAŞ Alican DİLAVER Kurum Adı Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Politika ve Proje Geliştirme Daire Başkanlığı Kamu Hastaneler Kurumu Sağlık Bakanlığı Sağlık Bakanlığı Kamu Hastaneler Kurumu Sağlık Bakanlığı Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü Sağlık Bakanlığı Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü Ankara İl Sağlık Müdürlüğü İ. Melda ŞAHİN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Nalan TEPE GÖKÇE Ali Cenk TORTUM Seyfettin GEBEŞ Ufuk TAPAN Ankara Milli Eğitim Müdürlüğü Ankara Milli Eğitim Müdürlüğü Ankara Gençlik ve Spor İl Müdürlüğü Ankara Gençlik ve Spor İl Müdürlüğü 79

80 Adı Soyadı Filiz ŞİMŞEK ORHON Nilüfer ACAR TEK Sema ATTİLA Semra ŞAHİN Hüsrev TURNAGÖL Gülgün ERSOY Pelin BİLGİÇ Volga BAYRAKÇI TUNAY Zeynep GÖKTAŞ Nesli ERSOY Mehmet Akif ŞAHİN Gözde EDE Ömer Faruk KARABULUT Necmiye ÜN YILDIRIM Betigül ONAY ÖZMAN İrem DÜZGÜN Nazlı Pınar AYGÜNDÜZ Naciye VARDAR YAĞLI Kurum Adı Ankara Üniversitesi Gazi Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Hacettepe Üniversitesi Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Aktif Yaşam Derneği Spor Fizyoterapistleri Derneği Tüketici ve Çevre Eğitim Vakfı Türk Toraks Derneği Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Adı Soyadı Bekir KESKİNKILIÇ Alev YÜCEL Görev Yeri Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar Programlar ve Kanser Başkan Yardımcısı Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri Başkan Yardımcısı Seher MUSAONBAŞIOĞLU Bulaşıcı Hastalıklar Kontrol Programları Başkan Yardımcısı Kamil TÜRKMEN Betül Faika SÖNMEZ Kanuni KEKLİK Sema SANİSOĞLU Tüketici ve Çalışan Güvenliği Başkan Yardımcısı Bakanlık Müşaviri Toplum Sağlığı Hizmetleri Daire Başkanı Kadın ve Üreme Sağlığı Daire Başkanı 80

81 Adı Soyadı Ercan SAPMAZ Ahmet ÖNER Muhammed DOĞAN Enver KILIÇ Özlem YİĞİTBAŞIOĞLU Mustafa YILMAZ Deniz ÇAKMAK Esra ALATAŞ Oben ÜNER İlkay ÖZKURT Öznur KAYA Selda AKYOL GÜMÜŞ Uğur ORTAÇ Gamze BOLAÇ YAVAŞOĞLU Gülay SARIOĞLU Emel CERRAH Talihanur AYDOĞMUŞ Semra GÜRENER Nermin AYDEMİR Derya SAĞLAM Çağla ARSLAN Şenay GENCER Görkem ÖZÇELİK Emel ÖZEN Ceyhan VARDAR Melek BULANIK Görev Yeri Atama Daire Başkanı Döner Sermaye Yönetimi Daire Başkanı Satın Alma ve İdari İşler Daire Başkanı İstatistik ve Bilgi İşlem Daire Başkanı Aile Hekimliği Eğitim ve Geliştirme Daire Başkanı Özlük İşleri Daire Başkanlığı Aile Hekimliği İzleme ve Değerlendirme Daire Başkanlığı Ruh Sağlığı Programları Daire Başkanlığı Çocuk ve Ergen Sağlığı Daire Başkanlığı Kanser Daire Başkanlığı Daire Başkanlığı Kanser Daire Başkanlığı Daire Başkanlığı Ruh Sağlığı Programları Daire Başkanlığı Ruh Sağlığı Programları Daire Başkanlığı Kronik Hastalıklar, Yaşlı Sağlığı ve Özürlüler Daire Başkanlığı Kronik Hastalıklar, Yaşlı Sağlığı ve Özürlüler Daire Başkanlığı Çalışan Sağlığı ve Güvenliği Daire Başkanlığı Çalışan Sağlığı ve Güvenliği Daire Başkanlığı Toplum Sağlığı Hizmetleri Daire Başkanlığı Aile Hekimliği Uygulama Daire Başkanlığı Aile Hekimliği Uygulama Daire Başkanlığı Aile Hekimliği Eğitim ve Geliştirme Daire Başkanlığı Aile Hekimliği Eğitim ve Geliştirme Daire Başkanlığı İstatistik ve Bilgi İşlem Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı 81

82 Adı Soyadı Şeniz ILGAZ Sibel GÖGEN Meral ÇARKÇI Osman OKATAN Meryem SAYGI Eylem Zehra KELAT Nermin ÇELİKAY Berna KARAKAŞ Ertuğrul ÇELİKCAN Görev Yeri Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı 81 İl Halk Sağlığı Müdürlükleri İL ADI Adana Adıyaman Afyonkarahisar Afyonkarahisar Afyonkarahisar Afyonkarahisar Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya KATILIMCI Şerife ATLI Zeynep TUNÇ Birsen ARI Gülveşin BİLDİLER Esra EYİCE KORKMAZ Emel TÜLÜ Gamze İNCE Belma UYAR Saliha IŞIK Aysun AKIN ALAKOÇ Atilla Uğur KALE Nesrin Seda DEMİR 82

83 İL ADI Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir KATILIMCI Ali KARABULUT Ayten ALBAYRAK Mahmut ÇERİ Aslı KANBUR Müzeyyen ELMAS KARA Tahsin SEVGİLİ Merve KÖKSAL Hacı KAŞALTI Emrah ELMAS Ceren EKENTOK Gamze KARAKAYA Selma KALKAN Özen YAMAN Gülşen GÜRSU Esra KOCAMIŞ BAŞ Süheyla BAŞDEMİR Ceren AKKUŞ Yekta KAYA Serpil HÜRSGÜNEL Yasemin ÖZIŞIK Hüseyin NAM Habibe Havva TUNÇ Rukiye Gözde DEMİREL Merve EYİNACAR Derya TUNA Nida IŞIK Zeliha GÜVENÇ Ekrem YILDIIRM Fatma ARAS Burcu ÖZAKTAŞ Asya Banu BABAOĞLU 83

84 İL ADI KATILIMCI Kahramanmaraş Merve KÖÇER Karabük Arzu BALCI YILDIRIM Karaman Handan ALTUNKAN Kars Ceren ÖZKAN Kastamonu Emine TOPALOĞLU Kayseri Tugba AKINOL Kırıkkale Hatice AYYILDIZ Kırklareli Birkan BUZOL Kırşehir Hülya ALBAYRAK Kilis Esra KOYUNCU Kocaeli Selim YÜKSEL Konya Ruhat AĞRALI Kütahya Sercan GÜMÜŞ Malatya Hacer KITAY Manisa Gaye SÜLÜKÇÜ Mardin Esma ESKİOCAK Mersin Züleyha KAPLAN Muğla Mustafa YILDIZ Muş Tuğba ARDIÇ Nevşehir Hatice Kübra ÖZCAN Niğde Tuğba ÖZSOY Ordu Ayfer TURAN Osmaniye Esin KESKİN Rize Ayşenur TÜRKER Sakarya Yasemin TUNCER Samsun Sinem ŞAHİN Siirt Abdülkadir PALALI Sinop Feyza Nur ÇİÇEK Sivas Nurgül DİVRİK Şanlıurfa Hamza KURÇ Şırnak Recep TEPE Tekirdağ Tuğba GÖKÇE 84

85 İL ADI Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak KATILIMCI Alattin TERZİ Esra ÇALIK Seda TURHAN Zeynep ZEYBEK Yeliz SERİN Fatma MELEKİS Merve ÇAĞIRAN Süeda GÜRDAĞ 85

86 86

87 87

88 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI Türkiye Halk Sağlığı Kurumu