Türkİye İçİn Düşük Karbonlu

Transkript

1 BU RAPOR WWF-TÜRKİYE VE SABANCI ÜNİVERSİTESİ İSTANBUL POLİTİKALAR MERKEZİ STIFTUNG MERCATOR GİRİŞİMİ NİN İŞBİRLİĞİYLE HAZIRLANMIŞTIR. Türkİye İçİn Düşük Karbonlu KALKINMA Yolları ve Öncelİklerİ

2 WWF-TÜRKİYE WWF-Türkye dünyanın en büyük, deneyml ve bağımsız doğa koruma kuruluşlarından WWF ağının br parçasıdır. Beş mlyonu aşkın destekçye ve 100 den fazla ülkede etkn br küresel ağa sahp WWF n msyonu, dünyanın byolojk çeştllğn koruyarak, yenleneblr kaynakların sürdürüleblrlğn sağlayarak; krllk ve aşırı tüketmn azaltılmasını teşvk ederek gezegenmzn doğal çevresnn bozulmasını durdurmak ve nsanın doğayla uyum çnde yaşadığı br geleceğn kurulmasına katkıda bulunmaktır. Daha fazla blg çn adresn zyaret edeblrsnz. İSTANBUL POLİTİKALAR MERKEZİ İstanbul Poltkalar Merkez, küresel uzantıları olan bağımsız br poltka araştırma merkezdr. Msyonu, sosyal blmler alanında yapılan akademk araştırmalara ve bunların poltka oluşturma süreçlernde uygulanmasına katkıda bulunmaktır. İPM, ç ve dış poltka alanlarında karar verclere, kanaat önderlerne, akademsyenlere ve toplumun genelne yenlkç ve nesnel analzler sunmayı amaçlamaktadır. İPM, Türkye-AB-ABD lşkler, eğtm, klm değşklğ, Türkye dek syasal ve sosyal eğlmler ve bu eğlmlern svl toplum ve yerel yönetşme etks konularını da kapsayan -fakat bunlarla sınırlı kalmayan- genş br alanda uzmanlığa sahptr. Daha fazla blg çn pc.sabancunv.edu adresn zyaret edeblrsnz. Yazarlar Analz Prof. Dr. Ernç Yeldan (Blkent Ünverstes) Doç Dr. Ebru Voyvoda (Orta Doğu Teknk Ünverstes) Rapor Mustafa Özgür Berke (WWF-Türkye) Dr. Ümt Şahn (Sabancı Ünverstes İstanbul Poltkalar Merkez) Funda Gacal (WWF-Türkye) Proje Danışmanı Dr. Felx Chrstan Matthes (Öko-Insttut) Katkıda Bulunanlar Doç. Dr. Semra Cert Mazlum (Marmara Ünverstes) Dr. Ethemcan Turhan (Sabancı Ünverstes İstanbul Poltkalar Merkez) Tasarım Funda Gacal (WWF-Türkye) Edtör Özgür Gürbüz (WWF-Türkye) Baskı Bon Matbaacılık Bu yayının tamamı veya br bölümü, WWF-Türkye nn zn olmadan yenden çoğaltılamaz ve basılamaz. Metn ve grafkler: WWF-Türkye ve İstanbul Poltkalar Merkez, 2015 WWF-Türkye Büyük Postane Cad. No:19 Kat:5 Bahçekapı İstanbul Sabancı Ünverstes İstanbul Poltkalar Merkez Bankalar Cad. No:2 Mnerva Han Karaköy İstanbul Kapak Fotoğrafı: Getty Images Turkey ISBN:

3 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu KALKINMA Yolları ve Öncelİklerİ Türkye de İklm Dostu Kalkınma: Makro Düzeyde Br Değerlendrme

4 Robert Ingelhart- Getty Images Turkey 2

5 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ İçndekler Önsöz İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE TÜRKİYE İklm Değşklğ İklm Değşklğnn Etkler Türkye İklm Değşklğnden Nasıl Etklenyor? Güvenl Bölgede Kalmak İçn 2 C Hedef İklm Değşklğyle Küresel Mücadele ve Atılan Adımlar Türkye ve Uluslararası İklm Poltkaları TÜRKİYE İÇİN DÜŞÜK KARBONLU KALKINMA YOLLARI Yöntem 2 C Hedef Altında Karbon Bütçes: Türkye nn Emsyon Azaltım Hedef Ne Olablr? İklm Değşklğ Poltkası Araçları ve Makroekonomk Etkler Türkye İçn 2 C Patkası İklm Poltkası nın Zamanlaması: Erken Kalkan Yol Alır 21. İKLİM KONFERANSI (COP 21) İÇİN DEĞERLENDİRME VE ÖNERİLER EK: METODOLOJİ Türkye Ekonoms İçn Hesaplanablr Genel Denge Model Modeln Analtk Kurgusu Ver Set Referans Senaryolar

6 KÜRESEL EMİSYONLARIN YÜZDE 0,94 ÜNDEN SORUMLU OLAN TÜRKİYE, 1990 dan bu yana emisyonlarını yüzde 110,4 oranında artırdı 4

7 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ ÖNSÖZ 1880 yılından 2012 ye kadar yeryüzünün ortalama sıcaklığı 0,85 C derece arttı. Blm dünyası, bu artışın nsan faalyetlernden kaynaklandığını ortaya koydu. Sera gazı emsyonlarının mevcut artış hızı sürerse, sıcaklık artışı 2060 ta 4 C y, 2100 de se 6 C y bulablr. Türkye nn de aralarında yer aldığı, Brleşmş Mlletler İklm Değşklğ Çerçeve Sözleşmes ne (BMİDÇS) taraf ülkeler, bu blmsel gerçeğ resm olarak kabul etmş, sıcaklık artışının doğal ve beşer sstemlere etksn sınırlamak çn artışı 2 C de sınırlama hedefn koymuş durumdalar. Blm nsanları ve karar vercler, klm değşklğnn nsanoğlunun karşı karşıya bulunduğu en büyük sorunlardan br olduğu üzernde hemfkrdr yılının Aralık ayında BMİDÇS ye taraf 195 ülke Pars te bu soruna çare aramak ve 2020 den sonra Kyoto Protokolü nün yern alması amaçlanan yen klm sözleşmesn müzakere etmek üzere toplanacak. Yıl sonunda Pars te yapılacak İklm Zrves öncesnde her ülke, 2 C hedefne ulaşmak, ekosstemler ve toplumları klm değşklğnn yıkıcı etklernden korumak çn sera gazı emsyonlarının artışındak tarhsel sorumlulukları ve mevcut kapasteler uyarınca ulusal katkılarını belrlemeye davet edld. Türkye nn sera gazı emsyonları, tarhsel olarak brkmş küresel emsyonların bnde 4 üne, 2013 yılındak küresel emsyonların se yüzde 0,94 üne denk gelyor. Türkye en büyük krletcler arasında yer almıyor ancak 1990 dan bu yana emsyonlarını yüzde 110,4 oranında artırdı. İklm değşklğyle mücadelede ulusal katkısını belrlemeye çalışan Türkye nn önünde üç krtk soru var: 1. 2 C hedef kapsamında Türkye nn üzerne düşen sorumluluk nedr ve belrlemes gereken emsyon azaltım hedef ne olablr? 2. Gerekl emsyon azaltımını gerçekleştreblmek çn nasıl br poltka zleneblr? 3. Söz konusu poltkaların makroekonomk göstergeler üzernde nasıl br etks olablr? Bunları uygulamanın ve uygulamamanın malyet nedr? İstanbul Poltkalar Merkez şbrlğyle, Prof. Dr. Ernç Yeldan ve Doç. Dr. Ebru Voyvoda nın çok değerl katkılarıyla hazırlanan bu çalışma yukarıdak sorulara cevap arıyor. Analzn sonuçlarına göre ülkemz, başta yenleneblr enerj ve enerj tasarrufu olmak üzere emsyon yoğun sektörlerde başlatacağı dönüşümle hem sera gazı emsyonlarını kontrol altına alablr, hem de enerj güvenlğ, dışa bağımlılık gb rskler daha y yöneteblr. Burada zamanlama klt öneme sahp. Dönüşüm ne kadar erken başlatılırsa, ekonom üzerndek etks de o derece olumlu olacaktır. İklm değşklğyle mücadelenn başarıya ulaşıp ulaşmayacağını ABD, Çn gb aktörler kadar, Türkye gb br yandan gelşrken dğer yandan emsyonları hızla artan ülkeler belrleyecek. Çalışmanın, ülkemzn klm değşklğ poltkalarında söz sahb olan taraflar ve karar verclere ışık tutmasını dlyoruz. Uğur Bayar WWF-Türkye Yönetm Kurulu Başkanı 5

8 ULUSLARAraSI ENERJİ AJANSI, sıcaklık artışını 2 C de sınırlamak İÇİn fosil yakıt rezervlerinin üçte İKİSİNİn yeraltında bırakılması uyarısında bulunuyor 6

9 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ ÖNSÖZ İklm değşklğ, gezegenmzn ve nsanlığın geleceğn tehdt eden en öneml ekolojk sorun olmanın yanı sıra, küresel ekonomy de dernden etklyor. Uluslararası Enerj Ajansı na (UEA) göre, küresel enerj arzının yüzde 80 nn fosl yakıtlardan sağlanması ve artan enerj taleb, sera gazı emsyonlarındak artışın sürmesne de neden oluyor. UEA, sıcaklık artışını 2 C de sınırlamak çn yeryüzündek fosl yakıt rezervlernn üçte ksnn yeraltında bırakılması ve düşük karbonlu teknolojlere doğru yapısal br dönüşüm başlatılması uyarısında bulunuyor. Küreselleşen dünyanın en öneml sorunlarının br de, şüphesz klm değşklğ. Pek, klm değşklğyle nasıl mücadele edeceğz, ne yapılmalı? Bu mücadelenn başarılı olması çn, ekonomk büyüme ve toplumsal gelşmeyle sera gazı emsyonlarındak artışın aynı yönde seyretme eğlmnn küresel ölçekte durdurulması, yan ekonomnn karbonsuzlaştırılması br zorunluluk. Bu amaçla enerj vermllğnde artış, fosl yakıt sübvansyonlarının sonlandırılması ve rüzgâr, güneş gb yenleneblr kaynakların enerj üretmndek payının artırılması gerekyor. Türkye, klm değşklğne neden olan sera gazı emsyonlarında tarhsel sorumluluğu düşük, ancak emsyonlarını hızla artıran br ülke. Gelşmekte olan ülkelern emsyonlarında son yıllarda hızlanan artış nedenyle, artık sadece sanayleşmş Batı ülkelernn yapacakları azaltımlar klm değşklğyle mücadele çn yeterl değl. Bu nedenle Türkye nn de hızlı büyüyen Çn, Hndstan gb dğer gelşmekte olan ülkelerle brlkte fosl yakıt kullanımını ve sera gazı emsyonlarını kontrol altına alması ve uluslararası klm poltkalarına katkıda bulunması gerekyor. Türkye, bugüne dek klm değşklğyle mücadele yolunda öneml hazırlıklar yapsa da, sera gazı emsyonlarındak artış eğlmn kontrol atına almaya başlamış ve uluslararası klm poltkalarında aktf br rol oynamış değl. Ancak Cumhurbaşkanı Erdoğan ın 2014 te New York ta yapılan Brleşmş Mlletler İklm Değşklğ Lderler Zrves nde yaptığı konuşmasında da belrttğ gb, bu yılın sonunda Pars te yapılacak 21. Taraflar Konferansı nda kabul edlmes beklenen yen klm rejmnde ülke olarak katkısını sunarak yer almaya hazırlanıyor. Ülkelern klm değşklğyle mücadeleye katkıda bulunmak çn yapacakları emsyon azaltımını blmsel çalışmalarla belrlemeler ve gerekl poltka araçlarının ekonom üzerndek etklern ölçmeler son derece öneml. Bu çalışmalarda lgl bütün tarafların, kamu kurum ve kuruluşlarının, akademsyenlern ve uzmanların, ş çevrelernn ve svl toplumun katkısının alınması da hayat önem taşıyor. Ancak farklı yöntemlerle yapılan çok sayıda analzden gerekl sonuçların süzülmes yoluyla yaratıcı, gerçekç, uygulanablr ve şe yarar poltkaların benmsenmes mümkün olablr. Sabancı Ünverstes İstanbul Poltkalar Merkez Stftung Mercator Grşm nn WWF-Türkye le şbrlğ çnde hazırladığı bu rapor, bu amaçtan yola çıkıyor. Değerl araştırmacılar Prof. Dr. Ernç Yeldan ve Doç. Dr. Ebru Voyvoda nın uzun süren araştırma ve analzlernn sonuçları, bze Türkye nn klm değşklğyle mücadeleye katkıda bulunmak çn üzerne düşen sorumluluğu yerne getrmesnn ekonomk açından da mümkün olduğunu ve karbonsuzlaşma yolundak klm dostu br ekonomnn Türkye de de yeşl büyümey berabernde getrebleceğn gösteryor. Umarım bu ufuk açıcı, akademk ttzlkle hazırlanmış faydalı raporla, klm değşklğ sorununu brlkte, blmsel br şeklde ve çözüm önerler üreterek tartışmaya başlarız. Fuat Keyman İstanbul Poltkalar Merkez Genel Drektörü 7

10 YÖNETİCİ ÖZETİ Blm nsanları ve karar vercler, klm değşklğnn nsanoğlunun karşılaştığı en büyük sorun olduğu konusunda hemfkr yılının Aralık ayında Brleşmş Mlletler İklm Değşklğ Çerçeve Sözleşmes ne (BMİDÇS) taraf 195 ülke ve Avrupa Brlğ Pars te toplanacak ve 2020 den sonra Kyoto Protokolü nün yern alması beklenen yen klm sözleşmesn müzakere edecek. Brleşmş Mlletler, Pars tek BMİDÇS 21. Taraflar Konferansı (COP21) öncesnde her ülkeden, yerkürenn ortalama sıcaklığındak artışın 2 C nn altında kalması hedefne ulaşmak, ekosstemler ve toplumları klm değşklğnn yıkıcı etklernden korumak çn yapacakları katkıları belrtmeye davet ett. Ülkelern bu katkıları, sera gazı emsyonlarının artışındak tarhsel sorumlulukları ve mevcut kapastelerne göre yapması beklenyor. Bu analz, klm değşklğyle mücadele çn ulusal katkısını belrlemeye çalışan Türkye nn yanıt bulması gereken üç krtk soruyu gündeme getryor: -Türkye nn 2 C hedef kapsamında üzerne düşen sorumluluk ve belrlemes gereken emsyon azaltım hedef ne olablr? -Gerekl emsyon azaltımını gerçekleştreblmek çn nasıl br poltkalar paket uygulanablr? -Söz konusu poltkaların makroekonomk göstergeler üzernde nasıl br etks olablr? Bunları uygulamanın ve uygulamamanın malyet nedr? İklm değşklğnn yıkıcı etklernden korunmak çn küresel karbon emsyonlarının GtCO2 y aşmaması gerekyor. Buna küresel karbon bütçes adı verlyor. Bu bütçenn GtCO2 s, yan yüzde yılı tbaryle tüketld. Mevcut emsyon artışı eğlm devam ederse kalan GtCO2 de 2050 yılından önce atmosfere salınacak. 2 C hedefn tutturmak çn arasında net karbon emsyonlarının, yılları arasında net sera gazı emsyonlarının sıfırlanması gerekyor. Türkye nn kalan karbon bütçesndek payı bu çalışmada asgar tarhsel sorumluluk ve azam gelşme htyacı üzernden belrlend. Buna göre, Türkye nn 2 C hedef çerçevesnde üzerne düşen sorumluluğu yerne getreblmes çn, 2030 yılına kadar toplam karbon emsyonlarında, referans senaryoya göre MtCO2 oranında azaltım yapması gerekyor. Mevcut öngörülere göre, Türkye nn 2013 yılında 363 MtCO2 olarak gerçekleşen CO2 emsyonlarının 2030 yılında yüksek büyüme tahmnlerne göre 851 mlyon tona, gerçekç büyüme tahmnlerne göreyse 659 mlyon tona çıkacağı öngörülüyor. Bu çalışmada yüksek büyüme tahmnler Resm Poltkalar Senaryosu, daha gerçekç büyüme tahmnler se Baz Patka Senaryosu altında değerlendrlyor. Türkye nn 2 C hedef çnde payına düşen sorumluluğu yerne getreblmes çn yıllık CO2 emsyonlarının 2020 ye kadar 390 MtCO2 düzeynde zrve noktaya ulaşması, bu tarhten sonra da kademel br düşüşle, 2030 yılında 340 MtCO2 sevyesne (2010 yılı değerne) ger çeklmes gerekyor. Türkye nn 2 C hedef çerçevesnde hang poltka araçlarını uygulamaya koyacağı ve bu poltka araçlarının olası makroekonomk etklernn ne olacağı, klm poltkası açısından yanıt bekleyen krtk sorular arasında yer alıyor. Bu analzde, İklm Poltkası Paket adı verlen senaryo dâhlnde üç ana poltka aracı belrlend: -Karbon vergs toplanması. -Bu verglern yenleneblr yatırım fonu vasıtasıyla yenleneblr enerj kaynaklarından elektrk üretmek çn kullanılması. -Enerj vermllğnde otonom (teknolojk gelşmelere ve pyasa şartlarına bağlı, herhang br ek vermllk poltkası zlenmeden meydana gelen) artışlar. 8 Bu poltka araçları hayata geçrldğ takdrde, 2030 yılında yıllık karbondokst emsyonları Baz Patka Senaryosu nun yüzde 23 aşağısında; 506 MtCO2 sevyesnde gerçekleşeblr. Bu sayede, ekonomnn karbon emsyonu yoğunluğunda da (yıllık CO2 emsyonu/gsyh) yüzde 20 oranında br düşüş sağlamak mümkün. İklm Poltkası Paket ne göre, 2030 yılında karbondokst emsyonu düzeynn Resm Poltkalar Senaryosu nun yüzde 40 aşağısında kalacağı hesaplanıyor. Bu, referans emsyon artış patkası belrlenrken yapılan varsayımların ne kadar krtk olduğunu ortaya koyuyor. Artıştan azaltım hedef benmseyen ülkelern katkılarını değerlendrrken, referans senaryodak emsyon değernn ne kadar gerçekç olduğunu göz önüne almak gerekyor.

11 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ İklm Poltkası Paket, enerj kaynaklarının kullanım oranlarında doğal gaz ve kömürden, güneş ve rüzgâra doğru kayda değer br geçş dkkate alıyor. Bu geçş le referans senaryoya göre kömür thalatında yüzde 25, doğal gaz thalatında se yüzde 35 oranında düşüş sağlanacağı öngörülüyor. Yukarıda belrtlen kazanımların br malyet var. Model sonuçlarına göre, poltka paket sonucunda 2020 ye kadar olan dönemde GSYH artışı yüzde 4 yerne yüzde 3,3 düzeynde gerçekleşecek yılından sonra se İklm Poltkası Paket ve referans senaryodak büyüme hızları arasındak farkın azalacağı, 2030 yılında bu farkın yok olacağı öngörülüyor. Model sonuçları, GSYH dek artış hızındak düşüşe paralel br şeklde sthdam rakamlarında da br düşüşe şaret edyor. İy tasarlanmış sosyal poltka paketleryle GSYH dağılımını düzenlemek ve sthdamdak dalgalanmayı yöneterek bu etkler en aza ndrmek mümkün olablr. Analz, 1 kg CO2 y azaltmanın malyetnn 7 la 23 sent (ABD Doları) aralığında seyredeceğn gösteryor. Toplam GSYH nn yüzde 1,2 sne tekabül eden br verg yükü le CO2 emsyonlarında referans senaryoya göre yüzde 25 e varan oranlarda azaltım sağlanableceğ göz önüne alınırsa, bu malyetn düşük olduğu dda edleblr. Bu malyetn, enerj sstemnde thal kömür ve gaza bağımlılığı azaltacak, fosl yakıtlardan yenleneblr yerl kaynaklara geçş hızlandıracak br yapısal değşm çn oldukça makul br düzeyde olduğu söyleneblr. İklm Poltkası Paket le karbon emsyonlarını, referans senaryoya göre toplam MTCO2 düzeynde azaltmak mümkün olablyor. Başka br deyşle, 2 C hedef çerçevesnde Türkye ye düşen adl emsyon azaltım payının üçte ks, 2030 yılına kadar bu poltka önlemler le gerçekleştrleblyor. İklm Poltkası Paket nde yer alan poltka araçları, 2020 yılına kadar emsyon seyrn 2 C hedefyle paralel br yörüngede tutmak çn yeterl. 2 C hedefne ulaşablmek çn emsyonların 2020 cvarında zrve nokta ya ulaşması, sonra düşüş eğlmne geçmes gerekyor. Bu hedef tam olarak yakalayablmek çn başka poltka önlemler ve uygulamalarının da hayata geçrlmes şart. Bunun çn endüstr, ulaştırma, atık yönetm ve enerj vermllğ gb alanlarda, sektörel bazda analz ve çalışmalar yapılmalı. Türkye nn yen klm rejmndek yer ve etks, açıklanacak emsyon azaltım hedefnn yanı sıra ulusal ve yerel ölçekte uygulamaya koyacağı klm değşklğyle mücadele ve klm değşklğne uyum poltkaları tarafından belrlenecek. Bu çerçevede, azaltım ve uyum poltkalarının bütüncül br yaklaşımla ele alınması şart. Olası br karbon vergs le toplanacak gelrn br kısmının, yerel düzeyde klm değşklğne karşı kırılganlığın azaltılması çn kullanılması gb araçlar, bu bütünlüğün sağlanmasına katkıda bulunablr. İklm fnansmanı, İklm Poltkası Paket ndek poltka araçları arasında yer almıyor. Yen uluslararası klm rejmnde Türkye nn emsyon azaltım hedeflern gerçekleştrmek çn uluslararası klm fnansmanından yararlanması halnde, emsyon azaltımının ekonom üzerndek olumsuz etksnn hafflemes söz konusu olablr. Blm nsanları, sera gazı emsyonlarının azaltılması çn derhal alınacak önlemlern, gerek klm değşklğnn neden olması öngörülen yıkıcı etklernn, gerekse ekonomk zararın önlenmes açısından yaşamsal olduğunu öne sürüyor. Analzn sonuçlarına göre erken harekete geçmek, Türkye çn de klt öneme sahp. Türkye İklm Poltkası Paket nde yer alan emsyon azaltımı tedbrlern hayata geçrmey 2020 yılına kadar ertelerse, 2 C hedef çerçevesndek sorumluluğunu yerne getrmek çn 2024 yılından sonra eks büyüme oranlarıyla karşı karşıya kalablr. Öte yandan emsyon azaltım poltkalarının hemen devreye grmesyle, mll gelrn artış hızında br mktar düşüş yaşansa da, ekonomk büyümey muhafaza etmek mümkün. Bu da yeşl büyüme yaklaşımının Türkye çn de geçerl ve uygulanablr olduğu şeklnde yorumlanablr. 9

12 İstanbul Getty Images Turkey 10

13 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ 1. BÖLÜM: İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE TÜRKİYE 11

14 Aladağlar, Nğde Getty Images Turkey 12

15 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE TÜRKİYE İklm Değşklğ Küresel sıcaklıkların nsan etkler nedenyle artmakta olduğu tartışmasız br gerçek den 2012 ye kadar yeryüzünün ortalama sıcaklığı 0,85 C arttı. 1 Bu dönem boyunca kara ve denzlern hemen hemen tamamı ısındı yılı aletsel sıcaklık ölçümünün yapıldığı 1880 den bu yana en sıcak yıl oldu 2 ve en sıcak 15 yılın 14 ü 21.yüzyılda yaşandı. 3 0,85 C 1880 den bu yana KÜRESEL ortalama sıcaklıklardaki artış İklm sstemnn bütününde küresel ısınmaya bağlı değşklkler oluyor, kara ve denz sıcaklıkları artarken, kar örtüsü ve buzullar küçülüyor, denz sevyeler yükselyor ve yağış düzenler değşyor. 4 Sanay devrmnn ardından ortaya çıkan ve son 40 yılda gderek hızlanan nsan kaynaklı klm değşklğ atmosferdek sera gazı konsantrasyonlarının artmasına bağlı. Başlıca sera gazları olan karbondokst, metan ve dazotmonokstn atmosferk konsantrasyonları son 800 bn yılda görülmemş br sevyeye ulaştı. Karbondokst konsantrasyonu sanay önces dönemdek sevyeye (yaklaşık 280 ppm [ppm: mlyonda br parçacık]) göre yüzde 40 tan fazla artarak 2014 te 400 ppm n üzerne çıktı. Bunun brnc neden fosl yakıt (kömür, petrol, doğal gaz) kullanımı, knc neden se araz kullanımından (ormansızlaşma, tarım, vb.) kaynaklanan emsyonlar. Emsyon Artış Eğlmler Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel nn (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu na göre, sanay devrmnden bu yana atmosfere salınan toplam nsan kaynaklı sera gazı emsyonlarının yüzde 40 ı, son 40 yıl çersnde gerçekleşt. İklm değşklğyle mücadele çn emsyonların azaltılması ve nhayetnde sıfırlandırılması gerekrken, yıllık küresel emsyonlarda çarpıcı br artış gözlemlenyor arasında yılda ortalama yüzde 1,3 oranında artış gösteren küresel emsyonlar, arasında yüzde 2,2 oranında arttı. Bu artışın ana sürükleycs fosl yakıt kullanımı ve endüstryel süreçler yılında toplam emsyonların yüzde 65 fosl yakıt kullanımı ve endüstryel süreçlerden kaynaklanırken, IPCC arasındak emsyon artışının yüzde 78 nden bu k etkenn sorumlu olduğunu ortaya koydu. Kaynak: IPCC, Değerlendrme Raporu 3. Çalışma Grubu Raporu: İklm Değşklğyle Mücadele. report/summary-for-polcy-makers 1 Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu Brnc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2013: İklm Değşklğ nn Fzksel Blm Temel Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu Brnc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2013: İklm Değşklğ nn Fzksel Blm Temel 13

16 X3 dünya çapında meteorolojik, hidrolojik ve İklİmsel felaketlerin sayısı 1980 den 2014 e kadar yaklaşık üç kat arttı İklm Değşklğnn Etkler İklm değşklğnn gözlemlenen başlıca etkler arasında aşırı hava ve klm olayları, denz sevyelernde yükselme, Kuzey Kutbu, Grönland ve Antartka dak buzullarda kayda değer oranda küçülme, okyanus ve denz suyu sıcaklıklarında artış ve astleşme yer alıyor 5. IPCC nn 5. Değerlendrme Raporu na göre klm değşklğ nedenyle karalarda, tatlısularda ve denzlerde yaşayan pek çok canlı türünün yaşam alanları kalıcı olarak etklend. Dünyanın pek çok bölgesnde yağış rejmnde değşklkler ve kar-buz örtülernn ermes nedenyle hdrolojk sstemlerde değşklkler oldu, su kaynakları ncelk ve ntelk açısından bozuldu. İklm değşklğnn tarımsal ürünler üzerndek olumsuz etks, olumlu etksnden çok daha fazla ve yaygın olacak. 6 Ayrıca dünya çapında meteorolojk, hdrolojk ve klmsel felaketlern (an yağışlar, seller, şddetl kasırgalar, kuraklık dönemler, sıcak dalgaları vb.) sayısı 1980 den 2014 e kadar yaklaşık üç kat arttı. 7 Herhang br önlem alınmadan emsyonların bugünkü artış eğlmnn devam etmes halnde sıcaklık artışı önümüzdek yıllarda tehlkel sınır olan 2 C y geçecek. 8 Blm nsanları, nsan kaynaklı sera gazı emsyonları hemen bugün sıfırlansa ble, klm sstemndek değşklklern ve olası etklern devam edeceğn öngörüyor. Ancak küresel emsyonların hemen ve hızlı br şeklde düşürülmes, sıcaklık artışını 2 C nn altında tutablr. Emsyonların ve sıcaklıklardak artışın devamının se, an ve ger dönüşü olmayacak klm olaylarının gerçekleşme rskn artıracağı belrtlyor. IPCC 5. Değerlendrme Raporu na Göre İklm Değşklğ nn Beklenen Etkler 9 Kasırga, sel ve denz sevyesndek yükselme nedenyle, küçük ada devletler, dğer küçük adalar ve kıyı bölgelernde ölüm ve yaralanmalar; yerleşm alanlarının zarar görmes. An seller nedenyle yerleşm alanlarının zarar görmes, şehrlerde yaşayan nüfusun cdd hastalık tehdtleryle karşı karşıya kalması. Aşırı hava olayları nedenyle altyapı sstemlernn büyük ölçüde zarar görmes ve/veya ortadan kalkmasıyla elektrk ve su temn le sağlık ve acl yardım hzmetlernn düzenl sürdürülememesnden kaynaklanacak sstemk rskler. Sıcak hava dalgalarının yaşanacağı dönemlerde kentsel ve kırsal alanlarda, dışarıda çalışanlar le kentl nüfusun kırılgan kesmlernde (yaşlılar, solunum zorluğu çekenler vb.) ölüm ve hastalık oranlarının artması. Sıcaklık artışı, kuraklık, seller ve yağış rejmndek değşklk ve aşırılıklar nedenyle, özellkle yoksul kesmler çn gıda temn sstemnn şlevn ytrmes ve gıda güvenlğnn tehlkeye grmes. İçme ve sulama suyuna yetersz erşm ve tarımsal üretmde düşüş nedenyle, özellkle yarı kurak bölgelerde yaşayan geçmlk çftç ve köylülern geçm kaynaklarının azalması. Karasal ve tatlı su ekosstemler le bu alanlarda yaşayan nsanların yararlandıkları byolojk çeştllk ve ekosstem hzmetlernn yok olması Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu Brnc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2013: İklm Değşklğ nn Fzksel Blm Temel 6 Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu İknc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2014: Etkler, Uyum ve Kırılganlık 7 Munch RE, Geo Rsks Research, NatCatSERVICE - As at January Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu Brnc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2013: İklm Değşklğ nn Fzksel Blm Temel 9 Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu İknc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2014: Etkler, Uyum ve Kırılganlık

17 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ Türkye İklm Değşklğnden Nasıl Etklenyor? Türkye nn de çersnde yer aldığı Akdenz Havzası, klm değşklğne karşı en kırılgan bölgelerden brs. Türkye de bugüne kadar klm değşklğne bağlı gözlemlenen başlıca etkler şunlar: Son 42 yıllık dönemde sıcaklıklar Türkye nn her yernde artış gösterd. Yaz sıcaklıklarındak artış, dğer mevsmlere göre daha fazla gerçekleşt. Sıcak dönemler zamansal olarak da genşled. 10 Son yıllık dönemde dağ buzullarında yılda yaklaşık 10 metrelk ger çeklme gözlend. 11 Son 40 yıllık dönemde karla beslenen nehrlerde tepe akımları br hafta erkene kaydı. 12 Türkye y çevreleyen denzlerde denz sevyes yükseld. 13 %45 bu Yüzyıl sonunda Türkİye nüfusunun %45 İ İKLİM değşikliği nedeniyle su kıtlığıyla karşılaşabilir İklm değşklğ sonucunda sıcaklıkların tüm ülke çapında ve her mevsmde yükselmes, yaz sıcaklıklarındak artış mktarının kış sıcaklıklarındak artıştan yüksek olması beklenyor. Bununla beraber, Türkye nn yetersz olan su kaynaklarının daha da azalacağı öngörülüyor. İklm değşklğnn Türkye üzerndek dğer olası etkler şöyle: Yağışların Türkye nn güney kısımlarında azalması beklenyor. Kuzey ve özellkle kuzeydoğu kısımlarında se br mktar artış görüleblr. Denz sevyesnn yükselmes, nehr deltalarının (Çarşamba, Bafra, Çukurova gb) ve kıyı kentlernde düşük kotlu alanların sular altında kalmasına yol açablr. Küresel denz sevyesndek 1 metrelk yükselme Türkye de 3 mlyon kşy doğrudan etkleyeblr. 14 Türkye de su stres çeken alanlar artablr, yüzyıl sonuna kadar nüfusun yüzde 45 su kıtlığıyla karşılaşablr. 15 Doğu Karadenz Bölges nde yağış artışı, heyelan rskn artırablr. Kar örtüsünde beklenen azalma, çığ tehlkesn düşüreblr. Sıcaklık artışı ve yağışlardak düşüş sonucunda kuraklık ve sıcak hava dalgalarının şddet ve sürelernde artış meydana geleblr Şen, Ömür Lütf., Bozkurt, Denz., Göktürk, Ozan Mert., Dündar, Berna. ve Altürk, Bahadır Türkye de İklm Değşklğ ve Olası Etkler 11 Sarıkaya, Mehmet Akf Türkye nn güncel buzulları. Fzk Coğrafya Araştırmaları: Sstematk ve Bölgesel (çnde), İstanbul: Türk Coğrafya Kurumu Yayınları, 6: İsmal, Yücel., Güventürk, Abdülkadr., ve Şen, Ömer Lütf Clmate change mpacts on snowmelt runoff for mountanous regons of eastern Turkey, Journal of Hydrology, n revew 13 Demr, Coşkun., Yıldız, Hasan., Cngöz, Ayhan., ve Smav, Mehmet Türkye Kıyılarında Uzun Döneml Denz Sevyes Değşmler, 13 sayfa, V. Ulusal Kıyı Mühendslğ Sempozyumu, 5-7 Mayıs, Bodrum. 14 Leo Meyer, IPCC Ffth Assessment Report Synthess Report, Bogazc Unversty, 10 September 2015, IPCC Outreach event Istanbul, Turkey 15 Met Offce, Clmate observatons, projectons and mpacts: Turkey, Devon, Ömer Lütf Şen, A Holstc Vew of Clmate Change and Its Impacts n Turkey, Istanbul Polcy Center, December,

18 Güvenl Bölgede Kalmak İçn 2 C Hedef İklm değşklğnn kuraklık, seller, şddetl kasırgalar gb aşırı hava ve klm olaylarının sıklığı ve etksnde artış, denz sevyelernde yükselme, okyanuslarda astleşme, buzulların ermes gb sonuçları btkler, hayvanlar ve ekosstemlern yanı sıra nsan topluluklarını da cdd rsk altında bırakıyor. Blm nsanları, klm değşklğnn yıkıcı etklern azaltmak çn ortalama sıcaklıklardak artışın azam 2 C le sınırlanması gerektğn belrtyor. Sıcaklık artışı 2 C y geçtğ takdrde bütün ekosstemlerde ve nsan topluluklarında yaygın ve ger dönülmez etkler yaşanacağı hesaplanıyor. Ayrıca 2 C hedef 2010 Cancun Anlaşmaları le bütün ülkeler tarafından kabul edlmş durumda ve emsyon azaltım müzakereler bu hedef doğrultusunda yapılıyor. Bu hedefn tutturulması çn, son 150 yıl çersnde yüzde 40 artışla 280 ppm den 400 ppm e yükselen atmosferdek CO2 oranının 450 ppm sevyesn aşmaması gerekyor. 2 C İklİm değişikliğinin yıkıcı etkilerinden korunmak İÇİn ortalama sıcaklık artışınin sınırlandırılması gereken seviye Küresel ortalama sıcaklıklarda bugün tbaryle 0,85 C artış meydana gelmş durumda ve sera gazı emsyonlarının mevcut artış hızı sürerse sıcaklık artışı 2060 ta 4 C y 17, 2100 de se 6 C y bulablr 18. Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel, küresel ısınmayı 2 C nn altında sınırlama hedefnn tutturulablmes çn küresel enerj yapısında köklü değşklkler yapılarak sera gazı emsyonlarında en kısa zamanda kayda değer düşüş sağlanması gerektğn belrtyor. 2 C hedefn tutturmak çn arasında net karbondokst emsyonlarının*, yılları arasında da net sera gazı emsyonlarının sıfırlanması gerektğnn altı çzlyor** 19. Buna göre, 2050 yılında düşük karbonlu kaynaklardan elde edlen enerjnn elektrk üretmndek payının yüzde 90 ı aşması gerekyor. Uluslararası Enerj Ajansı da (UEA) sıcaklık artışını 2 C de sınırlamak çn yeryüzündek fosl yakıt rezervlernn üçte ksnn yeraltında bırakılması gerektğnn altını çzyor 20. UEA, 2017 yılına kadar temz enerj ve düşük karbonlu teknolojlere doğru yapısal br dönüşüm başlatılmadığı takdrde fosl yakıt altyapısına bağımlılığımızın enerj güvenlğ ve klm hedeflern gerçekleştrmey daha zor ve pahalı kılacağı konusunda uyarıyor 21. * Net Karbon Emsyonu= Atmosfere salınan karbon mktarı - Yutaklar tarafından tutulan karbon mktarı ** Net Sera Gazı Emsyon= Atmosfere salınan toplam sera gazı mktarı - Yutaklar tarafından tutulan toplam sera gazı 17 Turn Down The Heat: Why a 4 C World Must be Avoded, Dünya Bankası, en/2012/11/ /turn-down-heat-4%c2%b0c-warmer-world-must-avoded 18 Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu Brnc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2013: İklm Değşklğ nn Fzksel Blm Temel 19 UNEP Emssons Gap Report, EXECUTIVE_SUMMARY.pdf 20 IEA, World Energy Outlook The Guardan. Kasım

19 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ İklm Değşklğyle Küresel Mücadele ve Atılan Adımlar 1992 yılında Ro da kabul edlen Brleşmş Mlletler İklm Değşklğ Çerçeve Sözleşmes nn (BMİDÇS) ana amacı, atmosferdek sera gazı brkmlernn, klm sstem üzerndek tehlkel nsan kaynaklı etksn önleyecek br düzeyde tutmayı başarmak şeklnde belrlenmşt. O günden bu yana 196 tarafın (195 ülke ve Avrupa Brlğ) mza koyduğu BMİDÇS ye bağlı mekanzmalar, hükümetlern klm değşklğyle mücadeleye yönelk çalışmalarını yönlendren başlıca süreçler olarak karşımıza çıkıyor. 195 BİRLEŞMİŞ Mİlletler İklİm DeğİŞİKLİĞİ Çerçeve Sözleşmesİne taraf ülke sayısı 2015 sonunda Pars te düzenlenecek olan BMİDÇS 21. Taraflar Konferansı (COP21), 2020 den sonra Kyoto Protokolü nün yern alacak yen klm sözleşmesnn nşası açısından klt öneme sahp. Zrve önces BMİDÇS ye taraf bütün ülkeler, ulusal katkılarını (INDC Intentonally Determned Natonal Contrbutons) belrlemeye ve BMİDÇS sekretaryasına sunmaya davet edldler. Bu rapor yayına hazırlanırken, dünyadak toplam emsyonlarını yüzde 73,7 snden sorumlu 83 ülke (AB ülkeler ayrı sayıldığında 111 taraf) ulusal katkısını BMİDÇS ye sunmuştu. İklm değşklğyle mücadelenn başarıya ulaşması çn her ülkenn 2 C hedef ve gelşmşlk düzey çerçevesnde üzerne düşen payı tespt etmes ve o yönde harekete geçmes gerekyor. Bu çerçevede, tarhsel sorumluluğu yüksek gelşmş ülkeler (ABD, Avustralya, Japonya, AB) kadar son dönemdek emsyon artışının arkasındak ana sürükleyc durumuna gelen gelşen ülke ekonomlernn de (Çn, Hndstan, Mekska, Türkye, Güney Kore, vb.) ortaya koyduğu ve koyacağı hedef ve taahhütler önem taşıyor. Pars tek krtk zrveye gderken bu ülkelerden bazılarının açıkladığı emsyon azaltım hedefler Tablo-1 dek gbdr. 17

20 INDC ve Hedef Tpler Tablo 1:2015 Pars İklm Konferansı (COP21) 2015 Pars İklm Konferansı (COP21) öncesnde ülkeler klm değşklğyle mücadeleye katkı sunmaya yönelk 2020 sonrası döneme at planlarını INDC (Intended Natonally Determned Contrbutons) adı altında BMİDÇS ye sunuyorlar. Ülkelern INDC lernde bulunan sera gazı emsyonlarının azaltımına yönelk hedefler brkaç tpte olablyor: Ülke Küresel Emsyonlardak Pay 2012 (%)* Küresel Emsyonlardak Pay ( ) (%)** - Baz yıl hedef: Emsyonların belrlenmş br baz yıla göre bell br mktarda azaltımı veya artışının kontrol altına alınması. - Sabt düzey hedef: Emsyonların br hedef yılda belrlenmş sabt br emsyon düzeyne azaltımı veya artışının kontrol altına alınması. - Baz senaryo hedef: Emsyonların projekte edlmş belrl br baz senaryoya göre bell br düzeyde azaltılması. - Yoğunluk hedef: Br baz yıla göre karbon yoğunluğunun (genellkle GSYH başına olmak üzere) belrl br mktarda azaltılması. - Yörünge hedef: Uzun vadede br dönem ya da brkaç yıl çn emsyonların belrl düzeylerde azaltılması ya da artışının kontrol altına alınması. ABD Çn Avrupa Brlğ Rusya %16,4 %27 %24,5 %11 %9,82 %25 %5,18 %8 Japonya %3,1 %4 Mekska %1,6 %1 Brezlya Güney Kore Avustralya %1,55 <%1 %1,45 <%1 18

21 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ Öncesnde Bazı Ülkelern Sunduğu Emsyon Azaltım Hedefler Kş Başına Düşen Yıllık Sera Gazı Emsyonları (Ton) Hedef Tp Emsyon Azaltım Hedef**** 19,9 Baz yılı hedef 8,1 Yoğunluk ve yörünge hedefler 8,8 Baz yılı hedef 16,2 Baz yılı hedef yılında 2005 e göre emsyonlarda yüzde arası azaltım. - ABD ye göre bu hedef, 2050 de yüzde 80 emsyon azaltımına ulaşacak patkayla uyumlu görünüyor yılında sera gazı emsyonlarında tepe noktasını görmek ve düşüş eğlmn başlatmak yılında ekonomnn karbon yoğunluğunu (GSYH/sera gazı emsyonları) 2005 yılına göre yüzde oranında azaltmak. - Brncl enerj tüketmnde fosl olmayan enerj kaynaklarının kullanım oranını yüzde 20 ye çıkarmak. - AB, mevcut durumda ekonomsnde düşük karbonlu br dönüşümü başlatmış gb görünüyor dan bu yana ekonom yüzde 44 oranında büyürken, emsyonlar yüzde 19 oranında azaldı. Kş başına düşen emsyonlarda da düşüş söz konusu. - AB nn 2030 yılı hedef, 1990 yılına göre emsyonların en az yüzde 40 oranında azaltılması. - Rusya, oldukça muğlak br ulusal katkı metn sundu. Buna göre, 2030 yılında emsyonların 1990 yılındak sevyelern yüzde altında olması önerlyor. Rusya nın ev sahplğ yaptığı orman alanlarının karbon tutma kapastesnn de hesaba katıldığı bu öner, 1990 a göre endüstryel emsyonlarda yüzde 6-11 arası azaltım yapılmasını öngörüyor yılında Sovyetler Brlğ nn dağılmasının ardından Rusya ekonomsnn çne grdğ yenden yapılanma sürec sonucunda emsyonlarda öneml br düşüş yaşandı yılındak emsyonlar, 1990 ın yüzde 50 altında gerçekleştğ çn, Rusya nın ortaya koyduğu hedef emsyon artışının devam edeceğ anlamına gelyor.***** 10,5 Baz yılı hedef yılında, 2013 yılına göre emsyonlarda yüzde 26 azaltım. 6 13,9 Baz senaryo hedef ve Yoğunluk ve yörünge hedefler Baz yılı hedef Baz senaryo hedef 28,5 Baz yılı hedef yılında, referans senaryoya (BaU) göre emsyonlarda yüzde 25 azaltım yılından başlayarak net emsyonlarda zrve değern görülmes ve azalma eğlmnn başlaması dönemmnde ekonomnn emsyon yoğunluğunda (GSYH/sera gazı emsyonları) yüzde 40 oranında düşüş sağlanması yılında 2005 e göre emsyonlarda yüzde 37 azaltım yılında Mevcut Poltkalar Senaryosu na göre azaltım. (BaU MtCO2e)****** - Güney Kore nn ulusal katkısında klm değşklğne uyuma dar br bölüm de yer alıyor yılında 2005 e göre emsyonlarda yüzde arası azaltım. * Bu sütundak rakamlarda araz kullanımı, araz kullanım değşklğ ve ormancılıktan kaynaklanan emsyonlar ve yutaklar hesaba katılmamaktadır. Kaynak: World Resources Insttute CAIT Database ( ** Kaynak: World Resources Insttute: *** Bu sütundak rakamlarda araz kullanımı, araz kullanım değşklğ ve ormancılıktan kaynaklanan emsyonlar ve yutaklar hesaba katılmamaktadır. Kaynak: World Resources Insttute CAIT Database ( **** Kaynak: Pars Contrbutons Data, World Resources Insttute. ***** Kaynak: Clmate Acton Tracker. ****** Karbondokst eşdeğer (CO2e), değşk etk güçlerndek sera gazlarının mktarlarının, her br gazın klm değşklğ üzerndek ayrı etkler temel alınarak brlkte hesaplanmasını sağlayan standart ölçü brmdr. CO2e, küresel klm değşklğnde aynı etky göstereblecek CO2 mktarlarını esas alır. Örneğn, dazot monokst gazının küresel ısınmaya olan etks, karbondokste oranla 310 kat daha fazladır. Başka br deyşle br N2 O, 310 CO2 -eş brme denktr. Kaynak: Bölgesel Çevre Merkez, Uluslararası Yerel Yönetmler Sera Gazı Salımlarının Analz Protokolü (IEAP) seragaz-ktap.pdf 19

22 Türkye ve Uluslararası İklm Poltkaları Türkye, uluslararası klm poltkaları sürecne katılmaya oldukça erken br dönemde, 1989 da Hollanda da yapılan Noordwjk Bakanlar Konferansı yla başladı. Tarhsel sorumluluğu az olmasına rağmen 1992 de mzaya açılan Brleşmş Mlletler İklm Değşklğ Çerçeve Sözleşmes nde (BMİDÇS) klm değşklğnde en yüksek sorumluluğa sahp gelşmş ülkelern yer aldığı Ek 1 ve Ek 2 de yer verlen Türkye, bu durumun neden olableceğ emsyon azaltımı ve gelşen ülkelere mal yardım yükümlülüğü nedenyle sözleşmey uzun süre mzalamadı. Bu nedenle 1997 de yapılan Kyoto Protokolü görüşmelernde de gözlemc sıfatıyla yer aldı de Marakeş te yapılan 7. BMİDÇS Taraflar Konferansı nda (COP7) Ek 2 den çıkarılan ve kendsn Ek 1 dek dğer ülkelerden farklı kılan özel koşulların tanınması çn çağrı yapılan Türkye, bu gelşme üzerne Çerçeve Sözleşme ye 2004 te taraf oldu ve bu tarhten tbaren klm poltkalarında daha aktf br şeklde yer aldı. Türkye sözleşmeye taraf olmanın getrdğ en öneml yükümlülüklerden br olarak her yıl hazırlanan ve BMİDÇS ye sunulan Sera Gazı Envanterler nn lkn 2006 da, Brnc İklm Değşklğ Ulusal Bldrm n de 2007 de yayımladı. Aynı yıl TBMM de Küresel Isınma Araştırma Komsyonu kuruldu. Kyoto Protokolü nün 2005 de yürürlüğe grmesyle kamuoyunda Türkye nn de Protokole katılması yönündek tartışmaların yoğunlaşması ve aynı yıl AB üyelk müzakerelernn başlaması üzerne 2009 da Kyoto Protokolü ne taraf oldu. Ancak Kyoto Protokolü hazırlanırken gözlemc statüsünde olduğu çn, Türkye nn herhang br emsyon azaltım yükümlülüğü bulunmuyordu. %110 Türkİye nin sera gazı emisyolarında arasındaki artış oranı Türkye nn 2006 da yayımlanan Brnc Sera Gazı Envanter nde arasında sera gazı emsyonlarının yüzde 74,4 oranında arttığı bldrlmşt. Sera gazı emsyonlarındak sürekl artış nedenyle bu oran her yen envanterde yükseld ve son olarak 2015 de yayımlanan son raporda, hesaplama yöntemnn değşmes nedenyle br öncek yıla göre braz azalarak yüzde 110,4 e ulaştı. Bu oranlar, 2006 dan tbaren her yıl Türkye nn emsyon artış oranında Ek 1 ülkeler arasında lk sırada yer almasına neden oldu. Türkye 2009 da Kopenhag da yapılan 15. BMİDÇS Taraflar Konferansı (COP15) öncesnde yen br anlaşmanın kabul edlmes htmal nedenyle lk kez emsyon azaltımı çn bazı rakamlar telaffuz etse de, konferansın başarısızlığa uğraması nedenyle yne br emsyon azaltımı taahhüdünde bulunmadı ve Kopenhag Mutabakatı nı mzalamadı da Cancun da gerçekleştrlen 16. BMİDÇS Taraflar Konferansı ında Ek 1 dek özel durumu bütün taraflarca kabul edlen Türkye, 2012 de Doha da mzaya açılan Kyoto Protokolü nün knc yükümlülük dönemne de katılmadı. Bu süreç Türkye nn fosl yakıtlara dayalı hızlı kalkınma poltkaları ve kömürün br enerj kaynağı olarak daha fazla kullanılması stratejsyle brleşnce, Türkye nn klm poltkalarına yönelk çabaları da azaldı. Ancak 2013 de Varşova da yapılan 19. BMİDÇS Taraflar Konferansı nda (COP19) krtk kütleye ulaşılması halnde kend belrleyeceğ esnek br hedefle yen anlaşmaya taraf olacağını açıklayan Türkye nn klm poltkaları yen br sürece grd te New York ta yapılan Brleşmş Mlletler İklm Değşklğ Lderler Zrves ne katılan Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkye nn yen süreçte üzerne düşen yapmaya hazır olduğunu lan ett. Türkye, Aralık 2015 te Pars te yapılacak 21. BMİDÇS Taraflar Konferansı (COP21) öncesnde klm değşklğyle mücadeleye yönelk uluslararası çabalara lk kez kend belrledğ br planla (INDC) katkı sunmaya hazırlanıyor. 20 Türkye uluslararası klm müzakereler boyunca emsyon azaltımı hedef koymasa da, klm değşklğyle mücadeleye yönelk stratej belgeler ve eylem planları hazırladı, sektörel poltkalar oluşturdu, kapaste gelştrmeye, klm değşklğnn etklern saptamaya ve uyum çalışmalarına yönelk projeler yaptı.

23 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ Gönüllü karbon pyasalarının açılması, kanun ve yönetmelklerle yenleneblr enerjye teşvk verlmes, talep yönetmyle sınırlı da olsa enerjden kaynaklanan emsyonları azaltmaya yönelk yapılan bazı kampanyalar, Türkye nn sera gazı emsyonlarındak artışı sınırlamaya yönelk çalışmaları arasında sayılablr. Türkye Brnc İklm Değşklğ Ulusal Bldrm nde 2020 ye kadar emsyonlardak artışın yüzde 7 daha az olableceğn de belrtt. Ancak bütün bu poltkalar uluslararası sürece aktf br şeklde katılarak klm değşklğnn azaltılmasına katkı verecek br plana dönüşmed. Bu durum, kömürün enerj kaynağı olarak payının artırılması le lgl ulusal enerj stratejsyle brarada değerlendrldğnde Türkye nn henüz azaltım konusunda somut br poltka zledğ söylenemez. Aralık 2015 te Pars te yapılacak Taraflar Konferansı, bu açıdan öneml br dönüm noktası.* *Bu konuda daha ayrıntılı blg çn bkz.: Şahn, Ümt Türkye nn İklm Poltkalarında Aktör Hartası, Sabancı Ünverstes İstanbul Poltkalar Merkez. AktorHartasRapor_ _web.pdf 21

24 Çanakkale Getty Images Turkey 22

25 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ 2. BÖLÜM: TÜRKİYE İÇİN DÜŞÜK KARBONLU KALKINMA YOLLARI 23

26 Okeyphotos - Getty Images Turkey 24

27 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ TÜRKİYE İÇİN DÜŞÜK KARBONLU KALKINMA YOLLARI Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 2013 de yayımladığı 5. Değerlendrme Raporu nda, küresel ortalama sıcaklıklardak artışın ve bundan kaynaklanan klm değşklğnn kesn olarak nsan faalyetler nedenyle yaşandığını ortaya koydu. IPCC, sanay devrmnden bu güne kadark sera gazı emsyonlarının üçte ksnn fosl yakıt kullanımı ve çmento üretmnden kaynaklandığının altını çzd. 22 Ortalama sıcaklıklar arasında 0,85 C arttı. Sera gazı emsyonlarının mevcut artış hızı sürerse, sıcaklık artışının 2030 larda 2 C y bulması beklenyor. 23 Eğer önlem alınmazsa sıcaklıklardak artış 2060 ta 4 C y 24, yüzyılın sonunda se 6 C y bulablr. 25 Oysa blm nsanlarına göre klm değşklğnn yıkıcı etklernden korunmak çn sanay devrm öncesne göre ortalama sıcaklıklardak artışı, en fazla 2 C le sınırlamak gerekyor. 19 Türkİye nin sera gazı emisyonlarında dünya sıralamasındaki YERİ IPCC, küresel ısınmayı 2 C nn altında sınırlama hedefnn tutturulablmes çn küresel enerj altyapısında köklü değşklkler yapılarak sera gazı emsyonlarında en kısa zamanda kayda değer düşüş sağlanması gerektğn belrtyor. Buna göre, 2050 yılında düşük karbonlu enerjnn elektrk üretmndek payının yüzde 90 ı aşması gerekyor. Bu blmsel gerçeğ kabul eden G7 ülkeler, 2015 yılında Almanya da gerçekleştrdkler zrvede küresel ekonomnn 21. yüzyılın sonuna kadar karbondan arındırılması, bunun çn de hem gelşmş hem de gelşen ülkelern 2050 yılına kadar enerj sektörlernde kapsamlı dönüşüm yapmaları gerektğnn altını çzdler 26. Türkye nn sera gazı emsyonları, tarhsel olarak brkmş küresel emsyonların bnde 4 üne 27, 2013 yılındak küresel emsyonların se yüzde 0,94 üne 28 denk gelyor. Türkye 2012 yılında toplam sera gazı emsyonlarında dünya 19. su olurken, kş başına düşen emsyonlarda 182 ülke arasında 81. sırada yer aldı 29. Kş başına düşen emsyonlarda 6,04 ton 30 le dünya ortalamasının altında yer alan Türkye de 1990 yılından bu yana görülen emsyon artışı dkkat çekc dönemnde yıllık toplam emsyonlar yüzde 110,4 oranında, kş başına düşen emsyonlar se yüzde 53 oranında artış gösterd Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu Üçüncü. Çalışma Grubu: İklm Değşklğ 2014: İklm Değşklğyle Mücadele Met Offce Hadley Center. Clmate rsk: An update on the scence / Turn Down The Heat: Why a 4 C World Must be Avoded, Dünya Bankası, en/2012/11/ /turn-down-heat-4%c2%b0c-warmer-world-must-avoded 25 Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu İknc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2014: Etkler, Uyum ve Kırılganlık G7 Zrve Bldrges. blob=publcatonfle&v=3 27 World Resources Insttute, Navgatng the Numbers: Greenhouse Gas Data and Internatonal Clmate Polcy navgatng_numbers_chapter6.pdf 28 World Resources Insttute CAIT Clmate Data Explorer, 29 World Resources Insttute CAIT Clmate Data Explorer, 30 TÜİK, Sera Gazı Emsyon Envater, TÜİK, Sera Gazı Emsyon Envater,

28 İklm değşklğyle mücadele, küresel çözümler bulunmasını gerektren br sorun. İklm blmclern de altını çzdğ gb, 2 C hedefn tutturmak çn küresel ekonomnn karbondan arındırılması gerekyor. Bu gerekllk ne kadar çabuk yerne getrlrse, gezegenmzdek yaşamı, nsan uygarlığını ve ekolojk düzen devam ettrme şansımız o kadar yüksek olacak. Harekete geçmek çn ortak sorumluluk taşıyan ülkeler, bu sorumluluğun hakkanyetl br şeklde paylaşılması çn yrm yılı aşkın br süredr klm müzakerelern sürdürüyorlar. Bu yılın sonunda, Aralık 2015 te Pars te yapılacak olan Taraflar Konferansı (COP 21) se özel br önem taşıyor. Kyoto Protokolü nün yern alacak yen anlaşmanın müzakere edleceğ Pars Konferansı ndan önce, bütün ülkeler INDC adı verlen ulusal emsyon azaltım planlarını BM İklm Değşklğ Çerçeve Sözleşmes Sekreteryası na sunacak. Yıl sonunda mzalanması beklenen Pars Anlaşması na katılacağını açıklamış bulunan Türkye nn INDC sn belrlemek çn, tarhsel ve güncel sorumluluğu ve kalkınma hakkı çerçevesnde küresel emsyon azaltımındak payını, bu azaltımı hang düşük karbonlu kalkınma poltkalarını uygulayarak nasıl gerçekleştreceğn ve bu azaltım poltkalarının ülke ekonoms üzerndek malyet ve etkleryle, bu etklern nasıl dengeleneceğn blmsel yöntemlerle belrlemes gerekyor. Bu araştırmada Türkye nn bu yöndek çalışmalarını desteklemek çn üç temel soruya yanıt arıyoruz: 1. Türkye nn 2 C hedef kapsamında üzerne düşen sorumluluk nedr ve belrlemes gereken emsyon azaltım hedef ne olablr? 2. Gerekl emsyon azaltımını gerçekleştreblmek çn nasıl br düşük karbonlu poltka paket uygulanablr? 3. Söz konusu poltkaların makroekonomk göstergeler üzernde nasıl br etks olablr? Bunların uygulamanın ve uygulamamanın malyet nedr? 26

29 İzmr Şeref Yılmaz - Getty Images Turkey Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ Yöntem Bu raporda yer verlen analz, Hesaplanablr Genel Denge (Computable General Equlbrum) modelne dayanıyor. Analzde yanıt aranan sorular şunlar: 1. Türkye de, orta ve uzun vadede ekonomk büyüme ve sera gazı emsyonlarındak artışın ana özellkler nelerdr? 2. Mevcut mal ve dışsal kısıtlamalar, şgücü pyasalarının esneklğ gb dnamkler çerçevesnde düşük karbonlu kalkınmayı sağlamak çn uygun poltka paket ne olablr? 3. Üretkenlk ve sthdam artışının sağlanması çn yenlkç teknolojler le verg/ teşvk poltkalarının muhtemel kombnasyonları nelerdr? İklm değşklğ ve çevre poltkalarının genel denge üzerndek etklern ortaya koymak çn bunların yatırım sevyes, vermllk, sthdam, şç üretkenlğ gb parametreler gelştrmey amaçlayan büyüme odaklı ekonom poltkalarına eşlk etmesnn gerekl olduğu, analzn temel dayanaklarından brs olarak öne çıkıyor. Bu çerçevede, çlernde yen teknolojlern kullanımı le daha yüksek sthdam ve sürdürüleblr büyüme eğlmlern gerçekleştrmey amaçlayan pyasa tabanlı teşvklern de yer aldığı seçlmş brkaç klm değşklğyle mücadele poltka aracı ve kamu poltkası müdahale mekanzmasının etklern değerlendreblmek amacıyla, Türkye ekonomsnn Genel Denge Model gelştrld. Türkye ekonomsnn arasındak büyüme yörüngesn kapsayan analzde, sera gazı emsyonları ve emsyonların azaltımı çn gereken poltka araçlarına ayrıntılı olarak değnlyor. Modelleme çalışmasında 2010, baz yıl kabul edld. Baz yıl, sektörel ve makroekonomk dengelern mevcut ver le kalbre edlmes açısından önem taşıyor. Bu analz çn gereken temel ver kaynakları arasında grd-çıktı tabloları yer alıyor. Türkye çn en güncel grd-çıktı tablosu, 2002 yılına at. Bu grd-çıktı tablosu, 2002 sonrası GSYH verler ve makro toplamlar göz önüne alınarak 2010 yılı dengelern göstermek üzere güncellend. Modelde, resm grd-çıktı tablolarında yer alan 17 ayrı sektöre de yer verld. Buna ek olarak, yenleneblr enerj kaynakları sektörü de grd-çıktı tablolarına yen br sektör olarak eklend. Bunun çn Uluslararası Enerj Ajansı verler, küresel grd-çıktı tabloları le bazı bağımsız çalışmalardan yararlanıldı. Sera gazı emsyon verler çn BM İklm Değşklğ Çerçeve Sözleşmes kapsamında TÜİK tarafından hazırlanan sera gazı envanterler kullanıldı. Metodolojyle lgl daha ayrıntılı blgy bu raporun Ek bölümünde bulablrsnz. 27

30 Mustafa Can - Getty Images Turkey Neden Hesaplanablr Genel Denge Model Terch Edld? Enerj-ekonom-çevre lşks üzerne yapılan modellemelerde çeştl yaklaşımlar mevcut: () yukarıdan aşağıya, () aşağıdan yukarıya, () hbrd, (v) ekonometrk yaklaşımlar. Hesaplanablr genel denge modellemes, yukarıdan aşağıya yaklaşım çerçevesnde en çok kullanılan modelleme aracı olarak öne çıkar. Model, analze konu ülkenn makroekonomk yapısının temslne, bu sayede de herhang br poltka değşklğnn tüm ekonom ölçeğndek etklernn gözleneblmesne olanak sağlar. Bununla beraber, geçmş ver üzerne kurulan ve geçmşten bugüne uzanan ekonomk yapının devamını öngören bu modelleme yaklaşımı, enerj sektöründek teknolojk gelşm le değşen malyetler sonucunda kullanılan kaynaklar arasında meydana gelen kaymayı yansıtmakta zayıf kalablr. Bunun sonucunda, yukarıdan aşağıya modelleme yaklaşımlarının klm değşklğyle mücadelenn malyetn olduğundan daha yüksek gösterme eğlmnde olduğu blnmektedr. Bu çalışma, sera gazı emsyonları azaltım hedefnn ve bu hedefe ulaşmak çn öncelk verlen bazı klm değşklğ poltka araçlarının makroekonomk etklern ortaya koymayı amaçlaması nedenyle, Genel Denge Model üzerne kurgulandı. Sonuçların değerlendrlmesnde, söz konusu modeln lgl poltka araçlarının malyetn olduğundan daha yüksek gösterme eğlmnde olduğunun göz önüne alınması gerekyor. 28

31 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ %65 Küresel karbon bütçesinin sanayi devriminden bu yana harcanmış KISMI 2 C Hedef Altında Karbon Bütçes: Türkye nn Emsyon Azaltım Hedef Ne Olablr? Karbon bütçes term, belrl br zaman çersnde atmosfern tahammül edebleceğ, yan ortalama sıcaklıklardak artışın 2 C nn altında tutulablmesne mkan verecek toplam küresel sera gazı emsyonunu fade etmek çn kullanılıyor. Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel tarafından yayımlanan 5. Değerlendrme Raporu na göre, küresel ısınmayı 2 C nn altında tutablmek çn sanay devrmnden tbaren zn verleblecek azam emsyon mktarı, yan küresel karbon bütçes muhtemelen GtCO2 cvarında (Şekl 1). Bunun 1900 GtCO2 s, yan yüzde yılına kadar tüketld 33. Mevcut emsyon eğlmler, kalan 1000 GtCO2 nn 2050 yılından önce atmosfere bırakılacağını gösteryor C hedefn tutturmak çn arasında net karbon emsyonlarının 35, yılları arasında da mutlak emsyonların sıfırlanması gerektğnn altı çzlyor 36 (Şekl 2). Şekl 1: Küresel Karbon Bütçes arası CO2 Emsyonları 1900 Gt CO2 Toplam CO2 Bütçes 2900 Gt CO2 Kalan CO2 Bütçes 1000 Gt CO Şekl 2: 2 C Eşğn Aşmamak İçn İzlenmes Gereken Küresel Karbon Emsyon Azaltım Eğrs PgC* Küresel ortalama sıcaklık artışını 2 C de sınırlamak çn küresel yıllık emsyonların 2020 yılı cvarında zrve değere ulaşması, ondan sonra se hızla azaltılması gerekyor *1 PgC (petagram karbon) = 1 GtC (ggaton karbon) = 3.67 GtCO2 (ggaton karbon dokst) Kaynak: Understandng the IPCC Reports, World Resources Insttute Emsyon zrves 2020 dek emsyonlarının %50s Emsyonların Doruk Noktası İklm blm, ortalama sıcaklık artışını 2 C nn altında tutmak çn arasında net karbon emsyonlarının, yılları arasında da net sera gazı emsyonlarının sıfırlanması gerektğn gösteryor. Öte yandan, küresel emsyonların artış eğlm devam edyor. Bu eğlmn hang emsyon düzeynde ve ne zaman durdurulacağı (emsyonların doruk noktası), sonrasında se ne hızla azaltılacağı, 2 C hedefne ulaşılıp ulaşılamayacağını belrleyecek krtk unsurlar olarak önem taşıyor. 32 IPCC termnollojsnde aşağıdak termler, br sonucun uzmanlarca değerlendrlmş gerçekleşme olasılığını belrtmek çn kullanılıyor: Hemen hemen kesn > %99, son derece muhtemel > %95, çok muhtemel > %90, Muhtemel> %66, Olması htmal dahlnde > %50, Az br htmalle < %33 Çok az br htmalle < %10, Son derece olanaksız < %5. 33 Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu. İklm Değşklğ 2014: Sentez Raporu assessment-report/ar5/syr/ar5_syr_final_spm.pdf 34 Understandng the IPCC Reports, World Resources Insttute Net karbon emsyonu = Atmosfere salınan karbon mktarı Yutaklar tarafından tutulan karbon mktarı 36 UNEP Emssons Gap Report, EXECUTIVE_SUMMARY.pdf 29

32 İklm blmnn ortaya koyduğu bu tablo, tüm küresel ekonomnn, yan hem gelşmş hem de gelşen ülkelern bu dönüşümün br parçası olması gerektğn ortaya koyuyor. Bununla beraber, tarhsel emsyonlar, gelşmşlk sevyeler gb pek çok başka gösterge çerçevesnde ülkelern üzerlerne düşen sorumluluğu belrlemes gerekyor. TÜRKİYE NİN KÜRESEL KARBON BÜTÇESİ VE EMİSYON AZALTIM HEDEFLERİNDEKİ ADİL PAYI, ASGARİ TARİHSEL SORUMLULUK VE AZAMİ GELİŞME İHTİYACI ÜZERİNDEN BELİRLENDİ Bu çalışmada, Türkye nn tarhsel ve güncel emsyon eğlmler, ekonomk yapısı ve gelşmşlk sevyes çerçevesnde küresel karbon bütçesndek payını tespt edeblmek, dolayısıyla nasıl br emsyon azaltım sorumluluğu le karşı karşıya olableceğn ortaya koyablmek çn Stockholm Çevre Ensttüsü ve EcoEquty tarafından gelştrlmş Adl İklm Sorumluluğu Hesabı (Clmate Equty Reference Calculator [CERC]) kullanıldı. 37 CERC e dayanılarak yapılan hesaplamada, küresel karbon bütçesn belrlemek çn UNEP n Emsyon Açığı Raporu ndak referans patkayla da uyumlu 2 C kulvarı temel alındı. Türkye, ekonomk kalkınması geç başladığı çn tarhsel sorumluluğu az, Kyoto Protokolü nün yürürlük dönemnde herhang br emsyon azaltım sorumluluğu almamış, ancak günümüzde enerj üretmnde fosl yakıt bağımlılığı yüksek ve hızlı büyüyen br G20 ülkes dan bu yana toplam emsyonlarını yüzde 110,4 artıran Türkye, ortak ama farklılaştırılmış sorumluluk lkes ve bugüne dek Ek 1 çnde özel koşullara sahp gelşen br ülke olmasından kaynaklanan konumu çerçevesnde klm değşklğyle uluslararası mücadeleye yapacağı katkıyı belrleyecek. Bu nedenle Türkye nn küresel karbon bütçes ve emsyon azaltımı hedeflerndek adl payı, asgar tarhsel sorumluluk ve azam gelşme htyacı üzernden belrlend. Adl İklm Sorumluluğu Hesabı (Clmate Equty Reference Calculator [CERC]) CERC, her ülkenn küresel karbon bütçesndek ve klm değşklğyle mücadeledek adl payını belrlemek üzere hazırlanmış çevrmç br klm adalet değerlendrme aracı. Bu araç, karbon bütçesnn ve sorumluluğun adaletl dağılımını sağlayablmek çn BMİDÇS nn yeterllk, ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar le kablyetler, sürdürüleblr kalkınmaya adl erşm gb hakkanyet prenspler üzerne nşa edlmş durumda. Hesaplayıcı, kullanıcıya analze konu ülkenn emsyonların artışındak sorumluluğu ve emsyon azaltımına dar ulusal kapastes n belrleme mkanı sunuyor. Bu araç le, güncel demografk ve makroekonomk göstergeler, emsyonlardak tarhsel sorumluluk, mevcut ulusal kapaste vb. göstergeler çerçevesnde 2 C hedefn tutturmak çn gerekl küresel karbon bütçes altında analze konu ülkeye at adl pay hesaplanablyor. CERC le öncelkle üç ayrı emsyon azaltım kulvarı (daha ddalıdan daha zayıfa doğru sıralayacak olursak 1,5 C, 2 C ve G8 kulvarları) ve analze konu ülkenn tarhsel emsyonlardak sorumluluğu le emsyon azaltımı çn kapastesne, başka br deyşle ülkenn mll gelrne lşkn br takım varsayımlar terch edlyor. Araç, bu seçmlere dayanarak lgl ülkeye at br emsyon projeksyonu çıkararak ülkenn tarhsel sorumluluğu ve gelr düzeyne göre küresel ölçektek emsyon azaltımı çabalarındak adl payını ortaya koyuyor. Daha fazla blg çn: Clmate Equty Reference Calculator,

33 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ Senaryolar: Türkye nn Sera Gazı Emsyonları Hang Doğrultuda Seyredeblr? dönemnde Türkye nn sera gazı emsyonları yüzde 110,4 oranında artış gösterd. Aynı dönemde, kş başına düşen yıllık emsyonlar da 3,96 tondan 6,04 tona yükselerek yüzde 53 oranında arttı. Bu dönemde emsyon artışının ana sürükleycler, yüzde 130 ları aşan artış oranlarıyla enerj ve endüstr sektörü oldu. Elektrk üretm kaynaklı emsyonlar yüzde 236 oranında artarken, elektrk üretmnn toplam emsyonlardak payı yüzde 15 ten yüzde 25 e yükseld. 38 Geleceğe yönelk öngörüler değşkenlk gösteryor. Farklı ekonomk büyüme beklentler emsyonlardak artış tahmnlern de etklyor. İklm değşklğyle mücadelenn başarıya ulaşması çn se emsyon artışının kontrol altına alınması gerekyor. Bu çerçevede, analzde üç farklı emsyon artış senaryosu öngörülüyor: 1 milyar ton Resmİ politikalar SENARYOSU çerçevesinde TürKİye nin toplam sera gazı emisyonlarınin 2030 yılında ulaşması öngörülen düzey 1. Resm Poltkalar Senaryosu Türkye nn resm ekonomk programında hedeflenen ekonomk büyüme oranları çerçevesnde (orta vadede GSYH de yıllık yüzde 5 lk reel artış), emsyonların azaltılması çn yen poltka önlemlernn alınmadığı br senaryo altında, 2013 yılında 459 mlyon ton CO2e n bulan yıllık sera gazı emsyonlarının 2030 yılına gelndğnde 1 mlyar ton CO2e* eşğn aşableceğ öngörülüyor (Şekl 3-6). Bu eğlm, Resm Poltkalar Senaryosu nun belkemğn oluşturuyor. Bu senaryo altında yıllık CO2 emsyonlarının 2030 yılında 851 mlyon ton sevyesne yükseleceğ, dönemndek CO2 emsyon toplamının se 11,58 mlyar tona ulaşacağı öngörülüyor. 2. Baz Patka Senaryosu Küresel ve ulusal ekonomdek yavaşlama eğlmlerne daha uygun ve daha gerçekç büyüme öngörülerne dayanan (dönem boyunca yılda ortalama yüzde 3,45 GSYH büyümes) ve yne emsyonların azaltılması çn yen poltka önlemlernn alınmadığı br dğer senaryo altında se, 2013 yılında 459 mlyon ton CO2e olarak gerçekleşen toplam sera gazı emsyonlarının 2030 yılında 787 mlyon ton CO2e ye erşebleceğ öngörülüyor (Şekl 3, 4 ve 6). Söz konusu eğlm, bu analzde Baz Patka Senaryosu olarak adlandırılıyor. Bu senaryo altında yıllık CO2 emsyonlarının 2030 yılında 659 mlyon ton sevyesne çıkacağı, dönemndek CO2 emsyon toplamının se 10,67 mlyar tonu aşacağı öngörülüyor. Bu raporda yer alan analzde, mevcut küresel ekonomk gelşmeler ışığında gerçekleşme olasılığı daha yüksek olan baz patka senaryosu kullanılıyor. Resm Poltkalar Senaryosu ndak aşırı emsyon artış beklentlernn, emsyon azaltımına dar hedeflern olduğundan daha yüksek gösterlmes rskn taşıdığının altını çzmek gerekyor. Farklı senaryolar altındak bu emsyon projeksyonlarının detayları sayfa 44 te yer alan Tablo 4 te gösterlmştr. *Karbondokst eşdeğer (CO2e), değşk etk güçlerndek sera gazlarının mktarlarının, her br gazın klm değşklğ üzerndek ayrı etkler temel alınarak brlkte hesaplanmasını sağlayan standart ölçü brmdr. CO2e, küresel klm değşklğnde aynı etky göstereblecek CO2 mktarlarını esas alır. Örneğn, dazot monokst gazının küresel ısınmaya olan etks, karbondokste oranla 310 kat daha fazladır. Başka br deyşle br N2 O, 310 CO2 -eş brme denktr. Kaynak: Bölgesel Çevre Merkez, Uluslararası Yerel Yönetmler Sera Gazı Salımlarının Analz Protokolü (IEAP) 38 TÜİK, Sera Gazı Emsyon Envater,

34 Sera Gazı Emsyonları ve CO2 Emsyonları Türkye nn sera gazı emsyon envanter, enerj, endüstryel şlemler ve ürün kullanımı, tarımsal faalyetler ve atıktan kaynaklanan, doğrudan sera gazları olan karbondokst (CO2), metan (CH4), dazotmonokst (N2O) ve F-gazları le dolaylı seragazları azotokstler (NOx), metan dışı uçucu organk bleşkler (NMVOC), karbonmonokst (CO) ve kükürtdokst (SO2) emsyonlarını kapsıyor. 39 Bu gazlar arasında en etkn olan CO2 nn, Türkye nn yıllık sera gazı emsyonlardak payı 1990 yılında yüzde 71 ken 2007 yılında yüzde 80 sevyesne yükseld arasındak toplam emsyon artışının yüzde 87 s CO2 emsyonlarından kaynaklandı. CO2 emsyonlarındak değşm, Türkye nn toplam sera gazı emsyonlarındak değşmn ana belrleycs. Bunun neden sera gazı emsyonlarındak artışın büyük oranda enerj sektöründek fosl yakıt kullanımına bağlı olması. Bu nedenle, bu raporun sonrak aşamalarında yer alan analzlerde CO2 emsyonlarındak değşm ele alındı. Şekl 3: Resm Poltkalar ve Baz Patka Senaryolarına Göre Türkye nn Toplam Yıllık Sera Gazı Emsyon Projeksyonları ( ) MtCO2e Resm Poltkalar Senaryosu Baz Patka Senaryosu Şekl 4: Resm Poltkalar ve Baz Patka Senaryolarına Göre Türkye nn Yıllık CO2 Emsyon Projeksyonları ( ) MtCO Resm Poltkalar Senaryosu Baz Patka Senaryosu TÜİK, Sera Gazı Emsyon Envater,

35 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ 2,98 milyar ton Türkİye nin 2 C hedefi ÇERÇEVESİNDE üzerine düşeni yapması İÇİn 2030 yılına kadar toplam emisyonlarında yapması gereken azaltim 3. 2 C Patkası Senaryosu Türkye nn emsyon azaltımı çn herhang br yen poltka aracını uygulamaya koymayacağı varsayımına dayanan öncek k senaryo karşısında, 2 C hedef ve küresel karbon bütçes çerçevesnde, asgar tarhsel sorumluluk ve azam gelşme htyacını göz önüne alan br azaltım sorumluluğu temelnde gerçekleşmes gereken emsyon patkasını ortaya koymak gerekyor. Modelmzde 2 C Patkası adını verdğmz bu senaryo, yukarıda açıkladığımız Adl İklm Sorumluluğu Hesabı ndan (CERC) yararlanılarak hesaplandı. Buna göre, Türkye nn 2 C hedef çerçevesnde üzerne düşen sorumluluğu yerne getreblmes, 2030 yılına kadar yapacağı toplam (brkmş) karbondokst emsyonlarında Baz Patka Senaryosu na göre 2,98 mlyar ton CO2 azaltım yaparak, 7,69 mlyar ton CO2 ye düşürmesn gerektryor. Bu senaryo altında yıllık CO2 emsyonları 2030 yılında 340 mlyon tona yan 2010 yılı sevyesne düşüyor. Şekl 5: 2 C Hedef Çerçevesnde Üzerne Düşen Sorumluluğu Gerçekleştrmek İçn Türkye nn İzlemes Gereken CO2 Emsyon Patkası MtCO Baz Patka Senaryosu 2 C Patkası Şekl 6: Farklı Senaryolar Altında Yılları Arasında Kümülatf CO2 Emsyonlarının Seyr MtCO Resm Poltkalar Senaryosu Baz Patka Senaryosu 2 C Patkası 33

36 İznk Getty Images Turkey Sera Gazı Emsyon Projeksyonlarındak Farkın Neden Nedr? Ekonomk büyüme gelşmş ülke ekonomlernn çoğunluğunda son 20 yıldır enerj tüketmnde benzer oranlarda artış getrmyor, enerj vermllğ talebn karşılanmasında öneml br rol oynuyor. Türkye de se ekonomk büyüme ve enerj taleb arasında poztf yöndek bağıntının halen varlığını koruduğunu görüyoruz. Ekonomnn karbon yoğunluğu (yıllık sera gazı emsyonları/gsyh) OECD ülkelernde ve dünyanın dğer ekonomlernde düşerken, Türkye de bu oran yıllar çnde nş çıkış gösterse de 2011 tbarıyla 1990 yılındak sevyesnde sabt kalmış durumda. Resm ekonomk program çerçevesnde, geçmş dönemlerdek ekonomk büyüme baz alınarak, orta vadede GSYH de yıllık yüzde 5 lk br reel artış öngörülüyor. Oysa, küresel ekonomk konjonktürün daha gerçekç olarak değerlendrlmes, bu öngörünün oldukça ymser olduğunu gösteryor. Örneğn, OECD tarafından Nsan ayında yayımlanan 2015 Ekonomk Görünüm raporu, önümüzdek 20 yıl boyunca küresel ölçekte üretmn yüzde 2 gb orta derecede br artış göstereceğn, Türkye nn yıllık büyüme oranlarının da yüzde 3,5 sevyesnden başlayıp yüzde 2 sevyesne doğru neceğn öngörüyor. IMF de benzer br şeklde küresel ekonomdek büyümenn önümüzdek 10 yıl boyunca yüzde 3 sevyesnde olacağını, Türkye dek büyüme oranlarının da yüzde 3,5-4 cvarında seyredeceğn tahmn edyor. Emsyon azaltımı çn yen poltkaların uygulanmadığı varsayımına dayanan k referans senaryonun (Resm Poltkalar Senaryosu le Baz Patka Senaryosu) emsyon projeksyonları brbrnden farklı. Yılda ortalama yüzde 5 oranında ekonomk büyümey öngören Resm Poltkalar Senaryosu nda emsyonlardak artış oranları, daha gerçekç büyüme öngörülerne dayanan (dönem boyunca yılda ortalama yüzde 3,45 GSYH artışı) Baz Patka Senaryosu ndak emsyon artış oranlarından çok daha yüksek yılında 459 mlyon ton CO2e olarak gerçekleşen yıllık sera gazı emsyonlarının Resm Poltkalar Senaryosu altında 2030 yılında 1 mlyar ton CO2e eşğn aşableceğ, Baz Patka Senaryosu nda se bu rakamın 787 mlyon ton CO2e ye erşebleceğ öngörülüyor. 34

37 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ İklm Değşklğ Poltkası Araçları ve Makroekonomk Etkler Türkye nn 2 C hedefne katkıda bulunma yolunda gerçekleştrmes gereken emsyon azaltımını sağlamak çn hang poltka araçlarını uygulamaya koyableceğ ve bu poltka araçlarının olası makroekonomk etkler, bu çalışmanın yanıt aradığı temel sorular arasında yer alıyor. Hesaplanablr Genel Denge Model kullanılarak yapılan analz, bu sorulara yanıt vermek çn kullanılıyor. Analzn lk ayağını, sera gazı emsyonlarını azaltmak çn kullanılacak poltka paketnn belrlenmes oluşturuyor. Bu çalışmada yer alan 2 C Patkası Senaryosu altında İklm Poltkası Paket adını verdğmz ve üç temel araçtan oluşan br poltkalar bütününün uygulamaya konulduğunu varsayıyoruz. Bunlar karbon vergs, yenleneblr enerj yatırım fonu ve enerj vermllğnde artış: %1,2 İKLİM POLİTİKASI PAKETİNDE 2030 YILINA KADAR TOPLANMASI ÖNGÖRÜLEN KARBON VERGİSİNİN GSYH YE ORANI 1. Karbon Vergs: Analzde kullanılan klm poltkası araçlarından lk, CO2 krletcler üzernde uygulanan dnamk ve esnek br verg sstem. Modelde söz konusu verg değer esasına göre uygulanıyor ve CO2 emsyonlarının kaynağına (elektrk üretm, endüstryel süreçler, hane halkı) göre farklılık gösterecek şeklde kurgulanıyor. Modelde 2030 yılına gelndğnde GSYH nn yüzde 1,2 s oranında karbon vergs toplanacağını öngörülüyor. 2. Yenleneblr Enerj Yatırım Fonu: Modelde yer verlen klm poltkası araçlarından kncs, karbon vergs le elde edlecek gelrn yenleneblr kaynaklardan enerj üretm çn kullanılmasını sağlayacak br yatırım fonu. 3. Enerj Vermllğ: Üçüncü klm poltkası aracı olarak, dönem boyunca enerj vermllğndek otonom (yan teknolojk gelşmelere ve pyasa şartlarına bağlı herhang br ek vermllk poltkası zlenmeden meydana gelen) artışlara yer verlyor. Bu çerçevede, brncl ve kncl enerj kaynaklarından brm başına kademel olarak daha yüksek enerj çıktısı (yılda yüzde 1,5 oranında artış) elde edleceğ varsayılıyor. 35

38 %23 İKLİM POLİTİKASI PAKETİ ALTINDA 2030 DA EMİSYONLARI BAZ PATİKAYA GÖRE %23 DÜŞÜRMEK MÜMKÜN. RESMİ POLİTİKALAR SENARYOSUNA GÖRE DÜŞÜŞ ORANI İSE %40 Yapılan analze göre İklm Poltkası Paket adı verlen bu poltka araçlarının emsyon ve makroekonomk göstergeler üzerndek etks şöyle özetleneblr: 1. Bu pakettek poltka araçları hayata geçrldğ takdrde, yıllık CO2 emsyonlarının 2030 yılında 506 MtCO2 sevyesnde, yan baz patkanın %23 altında gerçekleşeceğ öngörülüyor. Resm poltkalar le kıyaslığında se düşüş oranı yüzde 40 sevyesnde gerçekleşyor (Şekl 7). Şekl *1 PgC 7: Farklı (petagram Senaryolar karbon) = Altında 1 GtC (ggaton CO2 karbon) Emsyon = 3.67 Projeksyonları GtCO2 (ggaton karbon ( ) dokst) MtCO Resm Poltkalar Senaryosu Baz Patka Senaryosu İklm Poltkası Paket Emsyon Azaltım Oranı ve Referans Senaryolar İklm Poltkası Paket altında 2030 yılında emsyon düzeynn, Baz Patka Senaryosu nun yüzde 23, Resm Poltkalar Senaryosu nun se yüzde 40 aşağısında kalacağı öngörülüyor. Bu, referans emsyon artış patkası belrlenrken yapılan varsayımların ne kadar krtk olduğunu ortaya koyuyor. Artıştan azaltım hedef benmseyen ülkelern katkılarını değerlendrrken, referans senaryoda ulaşılması öngörülen emsyon değerlernn ne kadar gerçekç olduğunu göz önünde tutmak gerekyor. 2. Sera gazı emsyonlarında öngörülen bu düşüşün neden büyük oranda enerj sektöründen, özellkle de elektrk üretm kaynaklı emsyonlar. İklm Poltkası Paket nn uygulanması le elektrk üretmnden kaynaklanan emsyonları referans senaryoya göre yüzde 30 cvarında düşük tutmak mümkün oluyor. 3. Ekonomnn karbon emsyonu yoğunluğunda (yıllık CO2 emsyonu/gsyh), referans senaryoya göre yüzde 20 oranında br düşüş sağlamak mümkün oluyor. 4. İklm Poltkası Paket altında 2030 yılında ulaşılan emsyon sevyesne Baz Patka Senaryosu nda yıllarında ulaşılması öngörülüyor. Söz konusu 10 yıl, Türkye nn emsyon artışını kontrol altına alması çn klt öneme sahp br dönem olarak ntelendrleblr. 36

39 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ %30 İklİM politikası paketi İle baz patikaya göre elektrik ÜRETİMİNDEN KAYNAKLANAN CO₂ emisyonlarında sağlanabilecek düşüş 5. Ana müdahale aracı olan karbon vergsnn yenleneblr enerj yatırımları çn kullanılması, İklm Poltkası Paket nn ayırt edc unsuru olarak öne çıkıyor. Modelde öngörüldüğü gb, karbon vergs gelrler hdroelektrk santral projeler dışında kalan yenleneblr enerjden elektrk üretm yatırımlarına aktarıldığında, güneş ve rüzgârın enerj arzındak payının arttığını görüyoruz. Model sonuçları, bu sayede rüzgâr ve güneşn elektrk üretmndek payının yüzde 44 e ulaşacağını gösteryor. Bu artış sonucunda, kömür, doğal gaz ve hdroelektrğn elektrk üretmndek paylarında düşüş de gözlemlenyor (Şekl 8 ve 9). Şekl 8: İklm Poltkası Paket nde Elektrk Üretmnn Kaynaklara Göre Dağılımı ( ) 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Kömür Doğal Gaz Hdroelektrk Güneş, Rüzgar ve Jeotermal Şekl 9: İklm Poltkası Paket nde Elektrk Üretmnn Kaynaklara Göre Dağılımı ( ) GwH Kömür Doğal Gaz Hdroelektrk Güneş, Rüzgar ve Jeotermal 37

40 %35 İklm politikası paketi İle baz patikaya göre doğal gaz İTHALATINDAKİ düşüş oranı 6. İklm Poltkası Paket, enerj kaynaklarının kullanım oranlarında doğal gaz ve kömürden güneş ve rüzgâra doğru kayda değer br geçş amaçlıyor. Bu düzenlemenn başlıca faydalarından brs, fosl yakıt thalatı rakamlarında kendn gösteryor. Buna göre, mevcut poltkaların hüküm sürdüğünün varsayıldığı referans senaryoya göre kömür thalatında yüzde 25, doğal gaz thalatında se yüzde 35 oranında düşüş sağlanacağı öngörülüyor (Şekl 10). Şekl 10: İklm Poltkası Paket Altında Kömür ve Doğal Gaz İthalatında Baz Patkaya Göre Değşm yüzde(%) Kömür Doğal Gaz Emsyon Azaltımında Hang Poltka Aracının Ne Kadar Etks Var? Analze göre, İklm Poltkası Paket nn devreye grmesyle emsyonların kontrol altına alınması mümkün arasındak dönemde referans senaryoya göre sağlanan emsyon düşüşünün yüzde 70 karbon vergs ve enerj vermllğndek yleşme sayesnde gerçekleşyor. Bu dönemden sonra, Yenleneblr Enerj Yatırım Fonu vasıtasıyla gerçekleşecek yatırımların etks görülmeye başlıyor yılına geldğmzde, referans senaryoya göre emsyon düşüşünün yüzde 56 sı enerj arzında yenleneblr enerjnn artan payı netcesnde gerçekleşyor (Şekl 11). Şekl 11: İklm Poltkası Paket Altındak Poltka Araçlarının Emsyon Azaltımına Etks MtCO Enerj Vermllğ ve Karbon Vergs Yenleneblr Yatırım Fonu 38

41 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ %3,3 İklİm politikası paketi altında türkiye NİN 2020 DEKİ EKONOMİK BÜYÜME HIZI 7. Yukarıda elde edlen kazanımların br malyet var. Model sonuçlarına göre, İklm Poltkası Paket Türkye ekonomsn Baz Patka Senaryosu na yakın ancak braz daha düşük oranlarda büyütecek. İklm Poltkası Paket altında 2020 ye kadar olan dönemde GSYH artışı yüzde 4 yerne yüzde 3,3 sevyelernde gerçekleşecek yılından sonra se İklm Poltkası Paket ve referans senaryodak büyüme hızları arasındak farkın azalacağı, 2030 yılında bu farkın yok olacağı öngörülüyor (Şekl 12). Şekl 12: Baz Patka ve İklm Poltkası Paket nn Büyüme Oranları Arasındak Farkın Seyr Yüzde Puan 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 0,5 1,3 1,1 1,0 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,3 0,3 0,2 0,2 0,1 Tablo 2: Senaryoların Karşılaştırılması - Makroekonomk Sonuçlar Toplam GSYH (Mlyar TL)* GSYH nn reel artış oranı (%) Kayıtlı sthdam (Mlyon kş) Kayıt dışı sthdam (Mlyon kş) Toplam sthdam (Mlyon kş) Toplam hane gelr (Mlyar TL)* Kamu gelrlernn GSYH e oranı (%) Toplam yatırım (Mlyar TL)* Toplam tüketm (Mlyar TL)* Özel sektör dış borcunun GSYH e oranı (%) Baz Patka Senaryosu İklm Poltkası Paket** , , , , , , , ,2 4,5 4,0 3,2 2,0 4,0 3,3 3,0 1,9 12,2 12,9 13,8 13,6 12,1 12,2 12,8 12,5 12,4 13,1 13,9 14,6 12,4 13,1 13,9 14,6 24,6 26,0 27,7 28,2 24,5 25,4 26,7 27, , , , , , , , ,9 25,4 25,3 25,2 25,2 26,2 26,1 26,0 26,1 280,8 340,3 394,0 437,6 283,0 330,7 376,4 415,0 949, , , ,5 936, , , ,9 54,45 64,94 71,55 78,75 54,38 67,87 76,20 84, Kamu dış borcunun GSYH e oranı (%) Car açığın GSYH e oranı (%) 24,01 19,29 16,03 14,15 23,98 20,16 17,07 15,21 5,28 4,24 3,52 3,11 5,27 4,43 3,75 3,34 *2010 sabt fyatlarıyla **İklm Poltkası Paket: Karbon vergs + Karbon vergs gelrlernn yenleneblr enerj yatırım fonuna aktarılması + Enerj vermllğnde artış 39

42 Tablo 3: Senaryoların Karşılaştırması - Çevresel Sonuçlar Baz Patka Senaryosu İklm Poltkası Paket * Toplam CO2 emsyonları (Mlyon Ton) 415,4 518,9 607,3 659,3 338,6 405,9 472,9 505,8 Toplam sera gazı emsyonları (CO2e Mlyon Ton) 514,7 628,1 727,2 787,1 434,7 507,3 582,3 620,9 Endüstryel süreçlerden kaynaklanan toplam CO2 emsyonları 67,4 87,0 106,6 122,1 65,0 81,6 100,2 116,1 (Mlyon Ton) Enerjden kaynaklanan toplam CO2 emsyonları (Mlyon Ton) 348,0 431,8 500,6 537,1 273,7 324,3 372,7 389,7 Tarımsal faalyetlerden kaynaklanan toplam sera gazı emsyonları 46,6 55,9 64,7 72,5 46,3 52,9 59,7 65,8 (CO2e Mlyon Ton) Hanehalkı kaynaklı CO2 emsyonları (Mlyon Ton) 60,9 75,2 90,6 102,2 48,8 58,7 71,1 81,1 Ekonomnn karbon yoğunluğu (Toplam CO2 Emsyonları/GSYH) 0,54 0,55 0,55 0,53 0,45 0,45 0,46 0,44 Enerj sektörü kaynaklı CO2 emsyonlarının GSYH e oranı 0,46 0,46 0,45 0,43 0,36 0,36 0,36 0,34 Fosl yakıt kullanım vergs (Mlyar TL, 2010 Fyatlarıyla) 0,00 0,00 0,00 0,00 11,94 14,26 16,98 22,15 Hane halkına düşen karbon vergs (Mlyar TL, 2010 Fyatlarıyla) 0,00 0,00 0,00 0,00 2,56 3,01 3,54 3,95 Toplam CO2 vergs (Mlyar TL, 2010 fyatlarıyla) 0,00 0,00 0,00 0,00 14,50 17,27 20,51 26,10 CO2 verglernn GSYH e oranı (%) 0,00 0,00 0,00 0,00 1,05 1,05 1,06 1,20 CO2 vergs le 1 ton emsyon azaltımının marjnal malyet (Ton/ABD$) 0,00 0,00 0,00 0,00 0,14-0,67-0,83-2,31 *İklm Poltkası Paket: Karbon vergs + Karbon vergs gelrlernn yenleneblr enerj yatırım fonuna aktarılması + Enerj vermllğnde artış 40 0,07-0,23 $ 1 kg CO₂ emisyonunu düşürmenin maliyeti 8. Model, 2030 yılına gelndğnde GSYH nn yüzde 1,2 s oranında karbon vergs toplanacağını öngörüyor. Analz, 1 kg CO2 y azaltmanın malyetnn 7 le 23 sent (ABD Doları) aralığında seyredeceğn gösteryor. Toplam GSYH nn yüzde 1,2 sne tekabül eden br verg yükü le CO2 emsyonlarında referans senaryoya göre yüzde 25 e varan oranlarda azaltım sağlanableceğn göz önüne alınacak olursa, bu malyetn düşük olduğu dda edleblr. Bu tutar, enerj sstemnde, thal kömür ve gaza bağımlılığı azaltacak ve fosl yakıtlardan yenleneblr yerl kaynaklara geçş hızlandıracak böyle br yapısal değşm çn oldukça makul br malyet olarak değerlendrleblr. 9. Model sonuçları, GSYH dek değşme paralel olarak baz patkaya göre daha düşük sthdam rakamlarına şaret edyor. Buna göre, 2030 yılında İklm Poltkası Paket altında toplam sthdamın, Baz Patka Senaryosu nun yüzde 3,5 aşağısında gerçekleşeceğ öngörülüyor. Bu sonuç kısmen yukarıdan aşağıya modelleme yaklaşımının kısıtlarından kaynaklanıyor olablr. Yenleneblr enerj sektöründe kayda değer gelşme sağlanmasını öngören İklm Poltkası Paket nn sthdama yapacağı etknn sektörel olarak aşağıdan yukarıya modeller altında çalışılması, sthdama dar daha olumlu br resm çzeblr. 10. İklm fnansmanı, İklm Poltkası Paket ndek poltka araçları arasında yer almıyor. Yen uluslararası klm rejmnde Türkye nn emsyon azaltım hedeflern gerçekleştrmek çn uluslararası klm fnansmanından yararlanması halnde, emsyon azaltımının ekonom üzerndek olumsuz etksnn hafflemes söz konusu olablr. 11. İklm Poltkası Paketne göre 2030 a kadar karbon vergsnden elde edlen 315 mlyar TL (2010 fyatlarıyla) yenleneblr enerj yatırımlarına yönlendrlyor.

43 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ Yenleneblr Enerj Kaynakları nın İsthdam Potansyel Hesaplanablr Genel Denge Modellemes yaklaşımı, geçmş ver üzerne kurulur ve geçmşten bugüne uzanan ekonomk yapının devamını öngörür. Herhang br poltka değşklğnn tüm ekonom ölçeğndek etklernn gözleneblmesne olanak sağlayan bu yaklaşım, enerj sektöründek teknolojk gelşm, değşen malyetler ve dnamkler yansıtmakta zayıf kalablr. Yenleneblr enerjnn sthdama etks üzerne yapılan araştırmalar, başta güneş enerjs olmak üzere, yenleneblr enerj teknolojlernn fosl yakıtlara göre daha yüksek sthdam yaratma potansyel olduğunu ortaya koyuyor. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından 2008 yılında yayımlanan Yeşl İşler raporuna göre başta güneş enerjs ve çöp gazı olmak üzere yenleneblr enerj kaynaklarının kurulu güç başına yarattığı sthdam, kömür, doğal gaz ve dğer fosl yakıtlara göre çok daha yüksek*. Dünya Bankası da, üretlen brm elektrk başına yaratılan ş mktarında yenleneblr enerj teknolojlernn fosl yakıtlardan ve nükleer santrallerden enerj üretmnn oldukça lersnde yer aldığını belrtyor (Şekl 13).** Şekl 13: Yenleneblr Enerj Teknolojlernn Üretlen Enerj Başına Yarattığı İş (Ortalama İş Sayısı/GWh) 1 0,8 0,6 0,4 0,2 Güneş PV Çöp Gazı Enerj Vermllğ Küçük Hdro Jeotermal Güneş Termal Byokütle CCS Rüzgar Nükleer Kömür Doğal Gaz Yenleneblr enerj kaynaklarının enerj arzındak payının kayda değer ölçüde artırılması varsayımına göre hazırlanan senaryolarda enerj sektöründek net sthdamda öneml artış öngörülüyor.*** Türkye üzerne bu konuda kapsayıcı br çalışma bulunmamakla beraber, başta güneş enerjs olmak üzere yenleneblr enerj kaynaklarının yüksek sthdam yaratma potansyellernn ülkemzde de geçerl olacağı kabul edleblr. Bu ön kabule dayanarak, enerj kaynakları arasındak kullanım dengesnn yenleneblr enerj kaynakları lehne artması durumunda, bunun enerj sektöründek sthdama olumlu yansımasıyla, model sonuçlarında ortaya konan sthdam kaybının br kısmının telaf edlmes olasıdır. * UNEP/ILO/IOE/ITUC, Green Jobs: Towards Decent Work n a Sustanable Low Carbon World ** The World Bank, Issues n estmatng the employment generated by energy sector actvtes, energy_sector1.pdf *** Avrupa Yenleneblr Enerj Konsey (EREC), Küresel Rüzgar Enerjs Konsey (GWEC) ve Greenpeace Uluslararası tarafından 2012 yılında yayımlanan Enerj (D)evrm Raporu na göre yenleneblr enerjnn brncl enerjdek payının 2030 yılında yüzde 41 e çıkarıldığı br senaryoda, enerj sektöründek net sthdamın yüzde 16 oranında artacağı öngörülmektedr. 41

44 Bozcaada Tolga Tezcan - Getty Images Turkey Tablo4: Farklı Senaryolar ve İklm Poltkası Paket Altında Yıllık CO2 Emsyon Öngörüler (MtCO2) Yıl Resm Poltkalar Senaryosu Baz Patka Senaryosu 2 C Patkası İklm Poltkaları Paket Toplam CO2 Emsyonları* *Yuvarlama şlem sonucu toplam satırındak rakamlar farklılık göstereblr. 42

45 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ MtCO2 2 C Patİkası hedefine ulaşmak İÇİN 2030 A KADAR İKLİM POLİTİKASI PAKETİ NİN SAĞLADIĞINA EK OLARAK YAPILMASI GEREKEN AZALTIM Türkye İçn 2 C Patkası Karbon vergs toplanması, bu verglern yenleneblr yatırım fonu vasıtasıyla yenleneblr kaynaklardan elektrk üretm çn kullanılması ve enerj vermllğnde otonom artışlar üzerne nşa edlen İklm Poltkası Paket le karbon emsyonların referans senaryoya göre toplam MtCO2 düzeynde azaltılması mümkün olablyor. Başka br deyşle, 2 C hedef çerçevesnde 2030 yılına kadar Türkye ye düşen mlyon tonluk adl emsyon azaltım payının üçte ks, bu poltka önlemler le gerçekleştrleblyor. 2 C Patkası hedefne ulaşmak çn 2030 a kadar MtCO2 daha azaltımın (taralı alan) se başka poltka araçlarıyla gerçekleştrlmes gerekyor (Şekl 14). İklm Poltkası Paket nde yer alan poltka araçları, 2020 yılına kadar emsyon seyrn 2 C hedefyle paralel br yörüngede tutmak çn yeterl olurken, 2 C hedefne ulaşablmek çn, emsyonların 2020 cvarında zrve noktaya ulaşması, sonrasında düşüş eğlmne grmes gerekyor (Şekl 14). Şekl 14: 2 C Hedef Çerçevesnde CO2 Emsyon Azaltım Patkası MtCO C Patkası İklm Poltkası Paket %60 2 C hedefi İÇİn 2030 a kadar Türkİye ekonomisinin CO2 emisyon yoğunluğunda gereken düşüş Ekonomnn karbon yoğunluğu üzernden br değerlendrme yapılacak olursa, 2 C hedefne ulaşılması çn ekonomnn CO2 emsyonu yoğunluğunun 2030 a gelndğnde yüzde 60 oranında azalması gerektğ gözlemlenyor (Şekl 15). Şekl 15: 2 C Hedef Çerçevesnde Ekonomnn Karbon Yoğunluğunda Gereken Düşüş 100% 75% 50% 25% 0% -25% -50% C Hedef İçn Ekonomnn CO2 Yoğunluğunda Gerekl Düşüş (%, 2010'a göre) 43

46 2 C hedefn tam olarak yakalayablmek çn, İklm Poltkası Paket nde yer almayan başka poltkaların ve uygulamaların da hayata geçrlmes şart. Bunun çn endüstr, ulaştırma, atık yönetm, enerj vermllğ gb alanlarda sektörel bazda aşağıdan yukarıya yaklaşımla analz ve çalışmaların yapılması gerekyor. Bu kapsamda öne çıkan sektörler ve poltkalar şöyle: %18,6 TÜRKİYE DE ULAŞTIRMA SEKTÖRÜNDEN KAYNAKLANAN CO₂ EMİSYONLARININ TOPLAM CO₂ EMİSYONLARINA ORANI Ulaştırma: 2013 yılı verlerne göre Türkye de ulaştırma sektörü kaynaklı CO2 emsyonları, Türkye nn toplam CO2 emsyonlarının yüzde 18,6 sını oluşturuyor. Ulaştırma, elektrk üretmnden sonra en fazla CO2 emsyonuna sahp olan sektör. 40 Türkye de ulaştırma sektörü kaynaklı emyonların yüzde 90 ı kara taşıtlarından kaynaklanıyor. 41 Türkye nn emsyon azaltım potansyel üzerne yapılan güncel br çalışmaya göre, taşımada yakıt vermllğnn artırılması (şu anda AB de uygulanması tartışılan ve yen trafğe çıkan arabalar çn belrlenen 2025 te 35,9 km/l, 2030 da 47,5 km/l hedeflernn benmsenmes) durumunda sera gazı emsyonlarında 2020 yılında 15 le 19 MtCO2e, 2030 yılında se 50 le 88 MtCO2e (mlyon ton CO2 eşdeğer) aralığında br düşüş sağlamak mümkün olablr. 42 Ulaştırma altyapısındak değşklkler, karayolu yerne demryolu ve denzyolu taşımacılığının desteklenmesyle ek emsyon azaltımı sağlanablr. Bnalar: Türkye de toplam CO2 emsyonlarının yüzde 18 bnalarda enerj kullanımından kaynaklanıyor. İklm Değşklğ Eylem Planı nda belrtldğ üzere, bnalarda yüzde 35 oranında enerj tasarrufu potansyel bulunuyor. Bu potansyeln gerçekleşmes, emsyonlarda da düşüş anlamına geleblr. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD/European Bank for Reconstructon and Development) tarafından 2010 yılında gerçekleştrlen br analz, klm değşklğyle mücadele çn herhang br poltka değşklğne gdlmedğ senaryoda ble, yatırım değer poztf 43 bnalarda enerj vermllğ uygulamaları le (yen bnalar çn enerj vermllğ standartları, mevcut bnaların yalıtımı, güneş enerjsnden su ısıtma sstemlernn daha da yaygınlaşması) emsyonlarda referans patkalara oranla düşüş sağlanableceğn öngörüyor. Analz, dğer poltka araçlarıyla desteklendğ takdrde bu etknn daha da artableceğn ortaya koyuyor. Buna göre, dönemnde bnalar sektöründe kâr getren tedbrler le MtCO2e oranında emsyon azaltımı sağlamak mümkün. 44 Çmento: 2012 verlerne göre çmento sektörü kaynaklı CO2 emsyonları 30 mlyon ton düzeynde gerçekleşt. Bu, endüstryel şlemler kaynaklı CO2 emsyonlarının yüzde 54 üne denk gelyor. 45 Ecofys n analzne göre, çmentodak klnker oranındak değşmle, 2030 yılında çmento sektörü kaynaklı emsyonlarda referans senaryoya göre 5 MtCO2e düşüş sağlanması mümkün 46. EBRD nn analzne göre se, dönemnde çmento sektöründe kâr getren tedbrler le emsyonlarda 7-17 MtCO2e oranında emsyon azaltımı sağlanablr. 47 Analz kapsamında mevcut ve yen tesslerde enerj vermllğnde artış, kömür yerne doğal gaz kullanımı başlıca araçlar olarak öne çıkarken, klnkern yüzde 35 oranında başka malzemelerle kames le emsyonlarda yüzde 23 oranında düşüş gerçekleşebleceğ belrtlyor. Ulaştırma, enerj, bnalar ve sanay sektörlerndek emsyonları düşürmey amaçlayan poltkaların enerjde arz güvenlğ ve hava kaltes açısından da faydalı olacağı, AB mevzuatına uyumu da kolaylaştıracağının altını çzmek gerekyor TÜİK, Sera Gazı Emsyon Envater, Taşıtlarda Enerj Vermllğ, SKD Türkye, PBL, Netherlands Envronmental Assessment Agency, Enhanced Polcy Scenaros for Major Emttng Countres com/fles/fles/pbl-2015-enhanced-polcy-scenaros-for-major-emttng-countres_1631.pdf 43 Net Bugünkü Değer > 0 44 Sera Gaz Emsyonlarını Azaltma Potansyel: Türkye dek Yatırımcılar çn Marjnal Azaltma Malyet Eğrs EBRD, com/downloads/research/economcs/publcatons/specals/turkey_macc_report_turk.pdf 45 Türkye Sera Gazı Ulusal Envanter, ghg_nventores/natonal_nventores_submssons/ tems/8108.php 46 PBL, Netherlands Envronmental Assessment Agency, Enhanced Polcy Scenaros for Major Emttng Countres com/fles/fles/pbl-2015-enhanced-polcy-scenaros-for-major-emttng-countres_1631.pdf 47 Sera Gazı Emsyonlarını Azaltma Potansyel: Türkye dek Yatırımcılar çn Marjnal Azaltma Malyet Eğrs EBRD, com/downloads/research/economcs/publcatons/specals/turkey_macc_report_turk.pdf

47 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ İklm Değşklğyle Mücadelede Öncelkl Sektörler %31 ELektrİk sektöründe enerji kullanımının toplam CO₂ emisyonlarındaki payı dönemnde Türkye nn toplam sera gazı emsyonlarında karbondokstn (CO2) payı yüzde 70 den yüzde 80 sevyesne yükseld. Karbondokst kaynakları arasında en büyük artış se elektrk üretm çn fosl yakıt kullanımında gerçekleşt. Elektrk üretm kaynaklı CO2 emsyonları 1990 dan bu yana yüzde 236 oranında arttı ve sektörün toplam CO2 emsyonlarındak payı yüzde 22 den yüzde 31 e çıktı. Elektrk sektöründen sonra, CO2 emsyonları açısından önde gelen sektörler olarak şunlar göze çarpıyor: - Ulaştırma sektörü: dönemnde ulaştırma kaynaklı CO2 emsyonları yüzde 159 oranında arttı, ulaştırmanın CO2 emsyonlarındak payı yüzde 17 den yüzde 18,6 ya yükseld. - Sanay sektöründe enerj kullanımı: dönemnde sanay sektöründe enerj kullanımı kaynaklı CO2 emsyonları yüzde 84 oranında arttı. - Endüstryel şlemlerden kaynaklanan emsyonlar: Mneral ürünler üretm kaynaklı proses emsyonları yüzde 179, metal ürünler üretm kaynaklı proses emsyonları se yüzde 51 oranında yükseld. Tablo5: Farklı Senaryolar ve İklm Poltkası Paket Altında Yıllık CO2 Emsyon Öngörüler CO2 emsyonlarında sektörel paylar (%-Yüzde) Elektrk sektöründe yakıt yanması (%) Sanayde yakıt yanması (%) Ulaştırmada yakıt yanması (%) Bnalarda yakıt yanması (%) Mneral ürünler üretm (%) 21,99 25,12 28,43 28,49 31,37 31,97 32,66 31,25 21,91 20,82 27,77 28,43 18,58 16,68 17,64 17,07 16,99 17,89 14,72 14,20 13,64 13,74 16,68 18,61 19,37 18,23 14,60 13,90 19,83 20,49 16,47 15,23 9,62 10,24 8,19 8,80 10,36 10,76 10,50 11,37 Metal üretm (%) 8,78 6,55 5,42 5,26 5,48 5,40 5,15 5,63 Dğer* (%) 1,36 1,14 0,87 0,93 0,74 0,96 0,91 0,84 * Dğer başlığı altında atık, tarım, enerj dışı yakıt ve solvent kullanımı, kmya sanay ve enerj kullanımında oluşan kaçak emsyonlardan kaynaklanan CO2 emsyonları yer almaktadır. Kaynak: TÜİK, Seragazı Emsyon Envanter,

48 Zonguldak Özgür Donmaz - Getty Images Turkey 31 milyar $ 2013 yılında Türkİye de fosil yakıtlara verilen teşviklern TOPLAM miktari İklm Değşklğ ve Yüksek Karbona Dayalı Poltkaların Neden Olduğu Dışsal Malyetler Fosl yakıtlara dayalı enerj üretm klm değşklğne neden olan sera gazı emsyonlarının yanı sıra çevre ve halk sağlığı üzernde de yen malyetler ve negatf dışsallıklar yaratıyor. Kömüre dayalı elektrk üretm parçacık madde, kükürtdokst, ntrojen okst, ağır metal ve kalıcı organk krletc emsyonlarını açığa çıkararak hava krllğne neden oluyor, halk sağlığını doğrudan tehdt edyor. Aynı zamanda, ekosstemlerde bozulmalara sebep olan toprak ve su krllğn de berabernde getryor. Kömür madenclğ se her yıl onlarca ş kazasına, meslek hastalıklara, şç yaralanma ve ölümlerne sebebyet veryor. Avrupa Sağlık ve Çevre Brlğ nn (HEAL) 2014 yılında yayımladığı rapora göre, Türkye de sadece kömüre dayalı termk santraller her yıl 2,9-3,6 mlyar ABD Doları arasında sağlık malyetne neden oluyor. Kömüre dayalı termk santraller nedenyle her yıl 2 bn 879 erken ölüm, 637 bn 643 ş günü kaybı ve 3 bn 823 yen kronk bronşt vakası yaşanıyor. 48 Fosl yakıtları teşvklernn yol açtığı malyet oldukça çarpıcı. IMF verlerne göre*, Türkye de fosl yakıt teşvklernn 2013 yılındak toplam mktarı 31 mlyar ABD Doları, yan toplam GSYH nn yüzde 3,8 oranında gerçekleşt. 21,5 mlyar ABD Doları toplam malyetle kömür, tüm fosl yakıtlar çnde en malyetl kaynak olarak öne çıkıyor. IMF, 2015 yılı sonunda Türkye dek fosl yakıt teşvklernn toplam 38 mlyar ABD Doları sevyesne çıkacağını, GSYH nn se yüzde 4,5 ne ulaşacağını öngörüyor. 49 Not: IMF tarafından yapılan hesaplamalarda fosl yakıtların yakılmasına bağlı hava krllğ ve yüksek CO2 emsyonları dkkate alınıyor. Cva ve ağır metaller le madenlern çıkarılmasıyla naklyesnn su ve tarım ürünler üzernde yarattığı baskının malyetler bu hesaba dahl değldr. 48 HEAL (Health and Envronment Allance), Ödenmeyen Sağlık Faturası: Türkye de Kömürlü Termk Santraller Bz Nasıl Hasta Edyor? 49 IMF, Countng the Costs of Energy Subsdes, 46

49 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ İklm Poltkası nın Zamanlaması: Erken Kalkan Yol Alır İklm blmcler ve ktsatçılar, sera gazı emsyonlarının azaltılması çn derhal alınacak önlemlern, gerek klm değşklğnn neden olacağı yıkıcı etklern, gerekse ekonomk zararın önlenmes açısından hayat önem taşıdığı konusunda hemfkr. Küresel ölçekte pek çok blm nsanı tarafından kabul edlen bu öngörünün Türkye ekonoms açısından ne derece gerçekç olacağı, bu analz kapsamında yanıt aranan sorulardan brsyd. Analzde, klm değşklğyle mücadele poltkalarında geckmenn neden olacağı etkler, İklm Poltkası Paket nn 2015 yerne 2020 yılında uygulamaya konacağı br senaryo varsayımı üzernden ncelend (Şekl 16). Şekl 16: 2020 ye Kadar Emsyon Azaltımı Gerçekleşmemes Halnde 2 C Hedef çn Yıllarında Emsyonların İzlemes Gereken Kulvar MtCO (-) büyüme Türkİye emisyon azaltım tedbirlerini 2020 yılına ertelerse, üzerine düşen sorumluluğu yerine getirmek İÇİn eksi büyüme oranlarına katlanmak zorunda kalabilir. Baz Patka Senaryosu 2 C Patkası 2020'den sonra 2 C Patkası Analzn sonuçlarına göre, Türkye İklm Poltkası Paket nde yer alan emsyon azaltımı tedbrlern hayata geçrmey 2020 yılına ertelerse, 2 C hedef altındak yükümlülüğünü yerne getrmek çn cdd br GSYH kaybına katlanması gerekecek. Emsyon azaltım poltkalarının uygulaması geckrse, 2 C hedef çerçevesnde Türkye nn 2024 yılından sonra eks büyüme oranlarıyla karşı karşıya kalması söz konusu. Emsyon azaltım poltkalarının hemen devreye grmesyle, mll gelrn artış hızında br mktar düşüş yaşanacak olsa da, ekonomk büyümey muhafaza etmek mümkün. Bu da yeşl büyüme yaklaşımının Türkye çn de geçerl ve uygulanablr olduğu şeklnde yorumlanablr. 47

50 Kaçkar Dağları Getty Images Turkey Negatf Emsyon Teknolojler le 2 C Hedef Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu nda yer alan bazı emsyon azaltım modellernde, byoenerj le karbon tutma ve depolama gb net negatf emsyona sahp teknolojlern 2 C hedef çn öneml br rolü olableceğ belrtlyor. Bununla beraber, IPCC söz konusu teknolojlere lşkn teknk zorluklar ve genş ölçektek uygulamaların getreceğ çevresel rsklern altını çzyor 50. Söz konusu teknolojlern yüksek malyetne değnlen IPCC raporunda, teknolojk olarak genş ölçekte uygulama aşamasına gelmemş bu çözümlerm klm değşklğyle mücadele çabalarında rehavete neden olableceğ ortaya konuluyor 51. Türkye nn klm değşklğyle mücadelede kend payına düşen sorumluluk çerçevesnde bugün harekete geçmes, yarın net negatf emsyon teknolojlernn yüksek malyet, rskler ve belrszlklerne maruz kalmamasını da mümkün kılablr. 50 IPCC, Değerlendrme Raporu 3. Çalışma Grubu Raporu: İklm Değşklğyle Mücadele IPCC, Değerlendrme Raporu 2. Çalışma Grubu Raporu: İklm Değşklğ nn Etkler, Uyum ve Kırılganlık uploads/wgiiar5-chap20_final.pdf 48

51 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ Türkye Ekonomsnn Karbon Yoğunluğu Türkye ekonoms, görece küçük ancak hızla yükselen br karbon ayak zne sahp. Kş başına düşen CO2 emsyonları açısından Türkye, OECD ülkeler ve dünya ortalamalarının altında yer alıyor. Bununla beraber, kş başına düşen emsyonların 1990 yılından ber yüzde 50 nn üzernde artış gösterdğnn altını çzmek gerekyor. Türkye ekonomsnn karbon yoğunluğunun* analz, Türkye nn dünyadak genel eğlmn aksne ekonomk büyüme le CO2 emsyonları arasındak bağlantıyı aynen muhafaza ettğn gösteryor yılları arasında Çn ekonomsnn karbon yoğunluğu yüzde 54, OECD üyes ülke ekonomlernn karbon yoğunluğu ortalama yüzde 31, küresel ekonomnn karbon yoğunluğu se yüzde 23 oranında azaldı. Türkye ekonomsndek düşüş se sadece yüzde 3,1 sevyesnde kaldı. Başka br deyşle, hzmet sektörünün ekonomdek payındak artış, vermllk artışı, yenleneblr enerj sektöründek gelşmeler vb. etkenlere rağmen Türkye 1 ABD Doları tutarında değer üretmek çn 1990 yılındak kadar CO2 emsyonu ürett. Bu rapordak analze göre, klm poltkaları hayata geçrldğ takdrde Türkye ekonomsnn karbon yoğunluğunun referans senaryoya göre yüzde 20 oranında azaltılması mümkün olacak. Bu, Türkye nn ekonomk büyümes ve CO2 emsyonları arasındak bağlantının, gelşmş ülkelerde özellkle son 20 yılda gözlendğ şeklde kırılmaya başlaması anlamına gelecek. Şekl 17: Senaryolara Göre CO2 Emsyon Yoğunluluklarının Seyr Kg CO2/$ GSYH 0,60 0,55 0,50 0,45 0,40 0,35 0, Baz Patka İklm Poltkası Paket *Ekonomnn karbon yoğunluğu, br yıl çersnde ülke ekonomsnde üretlen toplam değern (GSYH), yıllık CO2 emsyonlarına bölünmesyle hesaplanıyor. Brm mll gelr başına CO2 emsyonunu gösteryor. 49

52 Denzl Getty Images Turkey 50

53 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ 3. BÖLÜM: 21. İKLİM KONFERANSI (COP 21) İÇİN DEĞERLENDİRME VE ÖNERİLER 51

54 Kanada Gbson Pctures - Getty Images Turkey 52

55 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ 21. İKLİM KONFERANSI (COP 21) İÇİN DEĞERLENDİRME VE ÖNERİLER Türkye, COP 21 öncesnde br emsyon azaltım hedef belrlemel yılının Aralık ayında Pars te Brleşmş Mlletler İklm Değşklğ Çerçeve Sözleşmes ne (BMİDÇS) taraf 195 ülke ve Avrupa Brlğ, 2020 den sonra Kyoto Protokolü nün yern alması amaçlanan yen klm sözleşmesn müzakere etmek üzere toplanacak. Pars tek BMİDÇS 21. Taraflar Konferansı (COP 21) öncesnde her ülke, 2 C hedefne ulaşmak, ekosstemler ve toplumları klm değşklğnn yıkıcı etklernden korumak çn sera gazı emsyonlarının artışındak tarhsel sorumlulukları ve mevcut kapasteler uyarınca ulusal katkılarını (INDC) belrlemeye davet edldler. - BMİDÇS ye 2004 yılında, Kyoto Protokolü ne se 2009 yılında taraf olan Türkye, bugüne kadar herhang br emsyon azaltım hedef ortaya koymadı de Varşova da yapılan BMİDÇS 19. Taraflar Konferansı nda (COP19) krtk kütleye ulaşılması halnde kend belrleyeceğ esnek br hedefle yen anlaşmaya taraf olacağını açıklayan Türkye, COP21 öncesnde klm değşklğnn azaltılmasına yönelk uluslararası mücadeleye lk kez kend belrledğ br planla (INDC) katkı sunmaya hazırlanıyor C hedefi kapsamında Türkİye nin Parİs te vereceği taahhüt, 2030 yılında emisyonların 2010 yılı seviyesine ÇEKİLMESİ OLABİLİR - İklm değşklğyle mücadele çn ulusal katkısını belrlemeye çalışan Türkye nn üç krtk soruya yanıt bulması gerekyor: 1. 2 C hedef kapsamında Türkye nn üzerne düşen sorumluluk nedr ve belrlemes gereken emsyon azaltım hedef ne olablr? 2. Gerekl emsyon azaltımını gerçekleştreblmek çn nasıl br poltkalar paket uygulanablr? 3. Söz konusu poltkaların makroekonomk göstergeler üzernde nasıl br etks olablr? Bunları uygulamanın ve uygulamamanın malyet nedr? - Mevcut öngörülere göre, Türkye nn 2013 yılında 363 MtCO2 olarak gerçekleşen karbondokst emsyonlarının 2030 yılında yüksek büyüme tahmnler altında 851 mlyon tona, gerçekç büyüme tahmnler uyarınca se 659 mlyon tona çıkacağı öngörülüyor. Bu çalışmada yüksek büyüme tahmnler Resm Poltkalar Senaryosu, daha gerçekç büyüme tahmnler se Baz Patka Senaryosu altında değerlendrlyor. - 2 C hedef çn se Türkye nn yıllık CO2 emsyonlarının 2020 ye kadar 390 MtCO2 sevyelernde zrve noktaya ulaşması, bu tarhten sonra kademel br düşüşle beraber 2030 yılında 2010 sevyelerne ger çeklmes gerekyor. Dolayısıyla, 2 C hedef kapsamında Türkye nn Pars te vereceğ taahhüt, 2030 yılında emsyonların 2010 yılı sevyesne çeklmes olablr. 53

56 İklm poltkalarının devreye grmesyle emsyon artışı sınırlanablr. co2 %20 İklm politikaları paketi İle ekonominin CO₂ emisyon yoğunluğunda beklenen düşüş - Türkye, bu analzde İklm Poltkası Paket adı verlen üç ana poltka aracını ([] karbon vergs toplanması; [] bu verglern yenleneblr yatırım fonu vasıtasıyla yenleneblr kaynaklardan elektrk üretm çn kullanılması; [] enerj vermllğnde otonom artışlar) uyguladığı takdrde, 2030 da yıllık karbondokst emsyonları Baz Patka Senaryosu nun yüzde 23 aşağısında, 506 MtCO2 sevyesnde gerçekleşeblr. Bu sayede, ekonomnn karbon emsyonu yoğunluğunda da (yıllık CO2 emsyonu/gsyh) yüzde 20 oranında br düşüş sağlamak mümkün. - İklm Poltkası Paket altında 2030 yılında emsyon düzeynn Resm Poltkalar Senaryosu nun yüzde 40 aşağısında kalacağı hesaplanıyor. Bu, referans emsyon artış patkası belrlenrken yapılan varsayımların ne kadar krtk olduğunu ortaya koyuyor. Artıştan azaltım hedef benmseyen ülkelern katkılarını değerlendrrken, referans senaryodak emsyon değerlernn ne kadar gerçekç olduğunu göz önüne almak gerekyor. Bu husus, Türkye nn COP21 sürecnde BMİDÇS sekretaryasına sunacağı ulusal katkının değerlendrlmesnde ana kıstaslardan brs olacak. Türkye çn yeşl büyüme mümkün. - Modele göre, poltka paket sonucunda 2020 ye kadark dönemde GSYH artışı yüzde 4 yerne yüzde 3,3 sevyelernde gerçekleşecek yılından sonra se İklm Poltkası Paket ve referans senaryodak büyüme hızları arasındak farkın azalacağı, 2030 yılında bu farkın yok olacağı öngörülüyor. - Model sonuçları, GSYH dek artış hızındak azalmaya paralel br şeklde sthdam rakamlarında da br düşüşe şaret edyor. İy tasarlanmış sosyal poltka paketleryle GSYH dağılımını düzenlemek ve sthdamdak dalgalanmayı yöneterek bu etkler mnmze etmek mümkün olablr. - Analz, 1 kg CO2 y azaltmanın malyetnn 7 le 23 sent (ABD Doları) aralığında seyredeceğn gösteryor. Toplam GSYH nn yüzde 1,2 sne tekabül eden br verg yükü le CO2 emsyonlarında referans senaryoya göre yüzde 25 e varan oranda azaltım sağlanableceğ göz önüne alınacak olursa, bu malyetn düşük olduğu dda edleblr. Bu tutar, enerj sstemnde thal kömür ve gaza bağımlılığı azaltacak ve fosl yakıtlardan yenleneblr yerl kaynaklara geçş hızlandıracak böyle br yapısal değşm çn oldukça makul br malyet olarak değerlendrleblr. - İklm fnansmanı, İklm Poltkası Paket ndek poltka araçları arasında yer almıyor. Yen uluslararası klm rejmnde Türkye nn emsyon azaltım hedeflern gerçekleştrmek çn uluslararası klm fnansmanından yararlanması halnde, emsyon azaltımının ekonom üzerndek olumsuz etksnn hafflemes söz konusu olablr. 54

57 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ Yenleneblr enerjnn payında artış, enerj vermllğ ve karbon vergs emsyon artışını sınırlandırablr. Emsyonlarda düşüş sağlamak çn emsyon yoğunluğu yüksek sektörlerde dönüşüm başlatılmalı. - İklm Poltkası Paket le emsyonlarda referans senaryoya göre toplam MTCO2 düzeynde azaltım mümkün olablyor. Başka br deyşle, 2 C hedef çerçevesnde 2030 yılına kadar Türkye ye düşen adl emsyon azaltım payının üçte ks, bu poltka önlemler le gerçekleştrleblyor. - İklm Poltkası Paket nde yer alan poltka araçları, 2020 yılına kadar emsyon seyrn 2 C hedefyle paralel br yörüngede tutmak çn yeterl oluyor. 2 C hedefne ulaşablmek çn, emsyonların 2020 cvarında zrve noktaya ulaşması, sonrasında düşüş eğlmne grmes gerekyor. Bu hedef tam olarak yakalayablmek çn başka poltka önlemler ve uygulamalarının da hayata geçrlmes şart. Bunun çn endüstr, ulaştırma, atık yönetm, enerj vermllğ gb alanlarda sektörel bazda aşağıdan yukarıya yaklaşımla analz ve çalışmaların yapılması gerekyor. Zamanlama krtk: Erken kalkan yol alır, geç kalınırsa fatura kabaracak. - Erken harekete geçmek Türkye çn klt öneme sahp. Türkye İklm Poltkası Paket nde yer alan emsyon azaltımı tedbrlern hayata geçrmey 2020 yılına kadar ertelerse, 2 C hedef çerçevesndek sorumluluğunu yerne getrmek çn 2024 yılından sonra eks büyüme oranlarıyla karşı karşıya kalablr. Öte yandan, emsyon azaltım poltkalarının hemen devreye grmesyle, mll gelrn artış hızında br mktar düşüş yaşansa da, ekonomk büyümey muhafaza etmek mümkün. Bu da yeşl büyüme yaklaşımının Türkye çn de geçerl ve uygulanablr olduğu şeklnde yorumlanablr. Türkye nn uluslararası klm müzakerelernde öncü rol üstlenmesnn yolu, ulusal klm poltkalarından geçyor. - İklm poltkaları, enerj, sanay, ulaştırma gb sektörlerle olan doğrudan bağı nedenyle her geçen gün daha da önem kazanıyor. İklm değşklğne lşkn rsklern analz sadece çevre kuruluşlarının gündemnde yer almıyor. Uluslararası Enerj Ajansı atmosferdek CO2 oranının 450 ppm de sınırlanması halnde blnen fosl yakıt rezervlernn üçte ksnn yeraltında bırakılması gerektğn belrtyor. G20 se bu yılın başında, merkez Basel de bulunan Fnansal İstkrar Kurulu ndan (Fnancal Stablty Board) klm değşklğ mücadele poltkaları nedenyle mal pyasalarda oluşablecek rsklere dar br değerlendrme sted yılında G20 başkanlığını yürüten Türkye nn bu öncelğ tanıması, klm değşklğnn getrdğ rsklere karşı önlemler le klm değşklğyle mücadeleye dar poltkalarını tüm sektörel stratejlere dâhl etmes gerekyor. - Yen klm rejmndek yer ve etks, belrlenecek emsyon azaltım hedefnn yanı sıra ulusal ve yerel ölçekte uygulamaya koyacağı klm değşklğyle mücadele ve klm değşklğne uyum poltkaları tarafından belrlenecek. Bu çerçevede, azaltım ve uyum poltkalarının bütüncül br yaklaşımla ele alınması şart. Olası br karbon vergs le toplanacak gelrn br kısmının yerel düzeyde klm değşklğne karşı kırılganlığın azaltılması çn kullanılması gb araçlar, bu bütünlüğün sağlanmasına katkıda bulunablr. 55

58 KAYNAKÇA A. Bouzaher, S. Sahn, A.E. Yeldan, How to Go Green? A General Equlbrum Investgaton of Envronmental polces for Sustaned Growth wth an Applcaton to Turkey, Letters n Spatal and Resource Scences, 8, (2015) Bohrnger, C. and A. Loeschel (2006) Computable general equlbrum models for sustanablty mpact assessment: Status quo and prospects, Ecologcal Economcs, Clt 60(1), 4964 Boratav, Korkut & Turel, Oktar & Yeldan, Ernc, Dlemmas of structural adjustment and envronmental polces under nstablty: Post-1980 Turkey, World Development, Elsever, clt. 24(2), sayfa , Şubat Bölgesel Çevre Merkez, Uluslararası Yerel Yönetmler Sera Gazı Salımlarının Analz Protokolü (IEAP) Clmate Acton Tracker. Clmate Equty Reference Calculator, Demr, Coşkun., Yıldız, Hasan., Cngöz, Ayhan., ve Smav, Mehmet Türkye Kıyılarında Uzun Döneml Denz Sevyes Değşmler, 13 sayfa, V. Ulusal Kıyı Mühendslğ Sempozyumu, 5-7 Mayıs, Bodrum. Dünya Bankası, Issues n Estmatng the Employment Generated by Energy Sector Actvtes. worldbank.org/intogmc/resources/measurng_the_employment_mpact_of_energy_sector1.pdf Dünya Bankası, Turn Down The Heat: Why a 4 C World Must be Avoded. curated/en/2012/11/ /turn-down-heat-4%c2%b0c-warmer-world-must-avoded Dünya Bankası Ver Tabanı. CO2 Emsyon Yoğunluğu İstatstkler PP.GD.KD EBRD, Sera Gaz Emsyonlarını Azaltma Potansyel: Türkye dek Yatırımcılar çn Marjnal Azaltma Malyet Eğrs. Edger V.Ş., Huvaz, Ö., 2006, Examnng the sectoral energy use n Turksh economy ( ) wth the help of decomposton analyss, Energy Converson and Management, 47(6): G7 Zrves Bldrges, en.pdf? blob=publcatonfle&v=3 HEAL (Health and Envronment Allance), Ödenmeyen Sağlık Faturası: Türkye de Kömürlü Termk Santraller Bz Nasıl Hasta Edyor? Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu Brnc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2013: İklm Değşklğ nn Fzksel Blm Temel brochure_en.pdf Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu İknc Çalışma Grubu. İklm Değşklğ 2014: Etkler, Uyum ve Kırılganlık Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu Üçüncü. Çalışma Grubu: İklm Değşklğ 2014: İklm Değşklğyle Mücadele. Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel (IPCC) 5. Değerlendrme Raporu. İklm Değşklğ 2014: Sentez Raporu Internatonal Energy Agency (IEA), World Energy Outlook / Internatonal Monetary Fund (IMF), Countng the Costs of Energy Subsdes, ft/survey/so/2015/new070215a.htm İsmal, Yücel., Güventürk, Abdülkadr., ve Şen, Ömer Lütf Clmate change mpacts on snowmelt runoff for mountanous regons of eastern Turkey, Journal of Hydrology, n revew 56

59 Türkİye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve ÖncelİKLERİ Karakaya, Ethem ve Mustafa Özçağ (2001) Sürdürüleblr Kalkınma ve İklm Değşklğ: Uygulanablecek İktsad Araçların Analz, 1st Conference and Fscal Polcy n Transton Economes, Manas Unversty. Kumbaroğlu, Selçuk G. (2003) Envronmental Taxaton and Economc Effects: A Computable General Equlbrum Analyss for Turkey, Journal of Polcy Modelng, 25: Leo Meyer, IPCC Ffth Assessment Report Synthess Report, Bogazc Ünverstes, 10 Eylül 2015, IPCC 5. Değerlendrme Raporu Toplantısı İstanbul, Türkye Lse, W., 2006, Decomposton of CO2 emssons over n Turkey, Energy Polcy, 34: Met Offce, Clmate observatons, projectons and mpacts: Turkey, Devon, 2011 Met Offce Hadley Center. Clmate rsk: An update on the scence /0479 Munch RE, Geo Rsks Research, NatCatSERVICE - As at January 2015 Ömer Lütf Şen, A Holstc Vew of Clmate Change and Its Impacts n Turkey, Istanbul Polcy Center, December, 2013 UNEP Emssons Gap Report, portals/50268/pdf/egr2014_executive_summary.pdf UNEP/ILO/IOE/ITUC, Green Jobs: Towards Decent Work n a Sustanable Low Carbon World PBL, Netherlands Envronmental Assessment Agency, Enhanced Polcy Scenaros for Major Emttng Countres Roe, Terry L. and Ernc Yeldan (1996) How Doctor s Prescrptons May Fal: Envronmental Polcy Analyss under Alternatve Market Structures, METU Studes n Development, 23(4): Sarıkaya, Mehmet Akf Türkye nn güncel buzulları. Fzk Coğrafya Araştırmaları: Sstematk ve Bölgesel (çnde), İstanbul: Türk Coğrafya Kurumu Yayınları, 6: SKD Türkye, Taşıtlarda Enerj Vermllğ. tastlardaenerjvermllg.pdf Şahn, Sebnem (2004) An Economc Polcy Dscusson of the GHG Emsson Problem n Turkey from a Sustanable Development Perspectve wthn a Regonal General Equlbrum Model: TURCO, Unversté Pars I Panthéon Sorbonne Şahn, Ümt Türkye nn İklm Poltkalarında Aktör Hartası, Sabancı Ünverstes İstanbul Poltkalar Merkez. Şen, Ömür Lütf., Bozkurt, Denz., Göktürk, Ozan Mert., Dündar, Berna. ve Altürk, Bahadır Türkye de İklm Değşklğ ve Olası Etkler vd_2013.pdf Tell, Çagatay & Voyvoda, Ebru & Yeldan, Ernç, Economcs of envronmental polcy n Turkey: A general equlbrum nvestgaton of the economc evaluaton of sectoral emsson reducton polces for clmate change, Journal of Polcy Modelng, Elsever, clt. 30(2),sayfa The Guardan. Kasım TÜİK, Sera Gazı Emsyon Envater, Türkye Sera Gazı Ulusal Envanter, ghg_nventores/natonal_ nventores_submssons/tems/8108.php Vural, Bengsu (2006) General Equlbrum Modelng of Turksh Envronmental Polcy and the Kyoto Protocol Blkent Unverstes yayımlanmamış master tez World Resources Insttute CAIT Database. World Resources Insttute. Pars Contrbutons Data. 57

60 Bungendore, Avustralya Eddsonphotos- Getty Images Turkey EK: METODOLOJİ 58

61 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ METODOLOJİ 1. TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİN HESAPLANABİLİR GENEL DENGE (COMPUTABLE GENERAL EQUILIBRIUM) MODELİ Bu raporda yer verlen analz, Hesaplanablr Genel Denge-HGD (Computable General Equlbrum) modelne dayandırılıyor. Yanıt aranan sorular şöyle: () Türkye de orta ve uzun vadede ekonomk büyüme ve sera gazı emsyonlarındak artışın ana özellkler nelerdr? () Mevcut mal ve dışsal kısıtlamalar, şgücü pyasalarının esneklğ gb dnamkler çerçevesnde düşük karbonlu kalkınmayı sağlamak çn uygun poltka paket ne olablr? () Üretkenlk ve sthdam artışının sağlanması çn yenlkç teknolojler le verg/teşvk poltkalarının muhtemel kombnasyonları nelerdr? Modeln Yapısı ve Temel Özellkler Makroekonomk analz amacıyla kurgulanan HGD modelnde, sera gazı emsyonlarının azaltımı yönünde zlenecek almaşık poltkaların ekonomnn genel üzerndek brncl etklernn yanı sıra, teknolojk lerleme, sermaye brkm, kamu fnansman dengeler ve dış tcaret dengeler gb makroekonomk değşkenlern uzun dönemde nasıl etkleneceğnn görüleblmes amacıyla dnamk yönlü analtk br yaklaşım benmsenmştr. Poltka alternatflernn etklern sektörler arası lşkler de göz önünde bulundurarak ortaya koyan ve sektörel analzler doğru br şeklde yönlendrerek analzlern anlamlı br bütün çnde değerlendrlmesn sağlayan bu model sayesnde br yandan emsyon kısıtları, dğer yandan da emsyon azaltımı sağlayacak poltka seçeneklernn uygulanması sonrasında ulusal ekonomnn üretm, gelrlern dağılımı, tüketm, tasarruf, yatırım, kamu dengeler ve dış dünyayla tcar lşklerne dar sonuçlar elde edlmektedr. Modelde üretm sürec ktsad grd çıktı ve kaynak dağılımı süreçlernn ayrıştırılması le belrlenmektedr. Her sektörde emek ve sermaye faktörler le enerj ve dğer ara mallar grd olarak kullanılmaktadır. Tarım sektörlernn grdlerne toprak ve sulama da dâhl edlmektedr. Emek grdsnn toplam arz düzey sabt olarak alınmakta, her yıl düzenl olarak öngörülen nüfus artış oranında arttırılmaktadır. İşgücünün sektörler arasında sthdamı emeğn marjnal hasılasına bağlı olarak sağlanmaktadır. Model ekonomnn dış dengelern gözetmekte ve dövz pyasasını dalgalı kur rejm altında dengeye getrecek bçmde thalat, hracat, sermaye akımları ve car şlemler dengelern çözmektedr. Üretm sürec 18 sektör aracılığıyla toplulaştırılmıştır. Toplulaştırma çn 2002 grd/çıktı tablosundan enerj ve çevresel krllk açısından öneml olan stratejk sektörlere öncelk verlmştr. Resm grd/çıktı tablosunda yenleneblr enerj kaynakları (çoğunlukla rüzgâr ve güneş) ayrıca gözetlmemektedr. Bu model çalışmasında, Türkye nn sevyelendrlmş enerj malyetlerne (SEM) lşkn tahmnlernden yola çıkarak, ayrıca br yenleneblr enerj kaynakları sektörü (YES) elde edlmş ve model smülasyonlarında kullanılmıştır. Sektörel üretm sürec çok-katmanlı üretm fonksyonlarıyla betmlenmektedr. En üst katmanda, brüt üretm arzı Cobb-Douglas tp teknoloj aracılığıyla sabt sermaye, emek ve ara malları ve enerj kompozt (ENG) grdleryle elde edlmektedr. Alt katmanda kompozt enerj grds (ENG) kömür, petrol, doğal gaz ve elektrk (geleneksel teknolojler) le bulunmaktadır. Elektrk üretmnde geleneksel grdler yanında yenleneblr enerj kaynakları (rüzgâr ve güneş) analze dâhl edlmektedr. Katma değern bleşenler, faktör fyatları ve verg/teşvk sstem vers altında kar maksmzasyonu lkes uyarınca çözülmektedr. İşgücü pyasalarında kl (dual) br yapı kurgulanmış ve formel emek yanında enformel (güvencesz) sthdam bçmler ayrıştırılmıştır. Formel şgücünün ücretler reel olarak sabt alınmış, enformel ücretler se esnek olarak çözülmüştür. Enformel ücretn düşüklüğü, şgücü pyasasındak güvencesz sthdam bçmn ve yoksulluğu betmlemektedr. Modeln zamanlar arası (ntertemporal) denges çersnde tarım ve kentl şgücü pyasaları Harrs-Todaro tp br göç mekanzmasıyla brbrne bağlanmaktadır. Bu süreç çersnde, düşük ücretl tarımsal şgücü, formel kentl şgücü pyasasındak beklenen ücrete duyarlı olarak göç etmektedr. Kırsal yoksulluğun bu süreç çersnde betmlenmes böylelkle söz konusu olmaktadır. 59

62 Modelde çevresel krllk göstergeler olarak CO2 emsyonları (CO2 eşdeğer olarak) takp edlmektedr. CO2 emsyonlarının üç ana kaynaktan geldğ kurgulanmıştır: (1) Endüstryel prosesler, (2) brncl ve kncl enerj üretmnde katı yakıtların yakılması ve (3) hanehalklarının enerj tüketm. Model denklemler, mal fyatları, enformel şgücü ücret hadd ve reel dövz kurunun çsel olarak çözülmesyle dengeye ulaşmaktadır. Bu dengenn oluşturulmasında devletn verg ve teşvk poltkaları altında pyasa davranışlarının optmzasyonu canlandırılmaktadır. Model 2010 yılını baz almakta, arasındak tarhsel gözlemler makroekonomk değşkenler düzeynde takp ettkten sonra arasını tahmnlemektedr. 2. MODELİN ANALİTİK KURGUSU HGD Modelnn Cebrsel Yapısı Bu bölümde analtk Heseplanablr Genel Denge (HGD) modelmz Türkye çn, sera gazı emsyonu azaltma ve bunun ekonomk etkler hakkında çalışmak üzere gelştryoruz. Her ne kadar Türkye çn çeştl HGD modelleme uygulamaları varsa da, çevresel HGD uygulamaları nspeten yen ve nadrdr. Tell, Voyvoda ve Yeldan (2008) 1, Vural (2006) 2 ; Roe ve Yeldan (1996) 3, Boratav, Türel ve Yeldan (1996) 4, Şahn (2001) 5, Yeldan Bouzaher ve Şahn (2015) 6 ve Kumbaroğlu (2003) 7 bu açıdan gerçekleşen brkaç katkı arasındadır. 8 Sunduğumuz modelde yılları arasındak dönem çn br temel patka oluşturarak analze başlamaktayız. Bu baz senaryo yardımıyla alternatf poltka senaryolarının sosyo-ekonomk etkler araştırılacaktır. Model çersne dnamklk, eşanlı dönemsel model yapısının, ortalama nüfus artışı, hem özel hem de kamu sektörlernn yatırım davranışları ve toplam faktör üretkenlğ (TFÜ) büyümes hakkındak tahmnler kullanılarak 45 yıllık uzun vade çn dışarıdan güncellenmes le entegre edlmektedr. Sunulan makro ekonomk model, ulusal ekonomnn arasındak temel makro ktsad büyüklüklernn ve enerj kullanımından kaynaklanan emsyonların hesaplanması; orta ve uzun vadedek değşklklern öngörülmes; ve dönem çn emsyon azaltım malyetlernn hesaplanmasını amaçlamaktadır. Ekonomnn arz tarafı toplam 18 sektör olarak modellenmştr. Çevre poltkası değerlendrmes üzerndek odağımızla paralel, genel ekonomnn ayrılma planı detaylı olarak enerj sektörler ve krtk sera gazı krletcler olan sektörler çersnde gelştrlmektedr. Dolayısıyla, her ne kadar toplam genel üretme öneml katkıları olsa da, klm sorunu le lgl olmayan çok sayıda dğer faalyet de br araya getrmektedr. İşgücü, sermaye ve enerj grdlernn, elektrk, petrol, gaz ve kömürün br bleşm, ara grdlerle brlkte üretmn sektörel faktörlern meydana getrmektedr. Üretm Yapısı, Faktör Ntelkler Şekl 1 modeln genel üretm yapısını göstermektedr. Sektörel üretm k safhalı üretm teknolojs le modellenmektedr ve knc safhada brüt çıktı, sermayey (K), şgücünü (L), ara grdler-üretm faktörler olarak enerj grdler (ID) ve brncl enerj kompozt (ENG) harç- çeren br teknoloj aracılığı le üretlmektedr: 60 λ = K, λ L, λid, j, λe, XS AX K L ID ENG j j = (enerj-dışı ara mallar kümes) (1) λ K, λ (1) No lu denklemde AX teknoloj düzeyn gösteren br parametre,, L, λ, E, se -sektörünün gayrı saf üretm değer çnde, sırasıyla, sermaye, emek ve enerj grdlernn paylarını göstermektedr. Ölçeğe göre sabt getr varsayımı altında her br sektörde aşağıdak toplamın sağlanması gerekr: λk, + λl, + λid, + j, λe, 1 = j 1 Tell, Çagatay & Voyvoda, Ebru & Yeldan, Ernç, Economcs of envronmental polcy n Turkey: A general equlbrum nvestgaton of the economc evaluaton of sectoral emsson reducton polces for clmate change, Journal of Polcy Modelng, Elsever, clt. 30(2),sayfa Vural, Bengsu (2006) General Equlbrum Modelng of Turksh Envronmental Polcy and the Kyoto Protocol Blkent Unverstes yayımlanmamış master tez 3 Roe, Terry L. and Ernc Yeldan (1996) How Doctor s Prescrptons May Fal: Envronmental Polcy Analyss under Alternatve Market Structures, METU Studes n Development, 23(4): Boratav, Korkut & Turel, Oktar & Yeldan, Ernc, Dlemmas of structural adjustment and envronmental polces under nstablty: Post-1980 Turkey, World Development, Elsever, clt. 24(2), sayfa , Şubat 5 Sahn, Sebnem (2004) An Economc Polcy Dscusson of the GHG Emsson Problem n Turkey from a Sustanable Development Perspectve wthn a Regonal General Equlbrum Model: TURCO, Unversté Pars I Panthéon Sorbonne 6 A. Bouzaher, S. Sahn, A.E. Yeldan, How to Go Green? A General Equlbrum Investgaton of Envronmental polces for Sustaned Growth wth an Applcaton to Turkey, Letters n Spatal and Resource Scences, 8, (2015) 7 Kumbaroğlu, Selçuk G. (2003) Envronmental Taxaton and Economc Effects: A Computable General Equlbrum Analyss for Turkey, Journal of Polcy Modelng, 25: HGD uygulamalarından ayrı olarak, aynı zamanda Türkye çn enerj-çevre-ekonom konularında çalışılmasına lşkn çok boyutlu htyaç açığını doldurmaya çalışan nspeten az sayıda çalışma mevcuttur. Karakaya ve Özçag (2001) klm değşklğ altında sürdürüleblr gelşme çn kullanımla lgl olablecek br dz ekonomk aracı analz etmektedr. Edger ve Huvaz (2006), ayrıştırma analz yardımı le, Türk ekonomsnde sektörel enerj kullanımı tahmnler sunmaktadır. Lse (2006) Türkye çn yılları arasındak CO 2 emsyonlarının ayrışmasını açıklayan faktörler açığa çıkarmaya çabalamaktadır. (2)

63 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ Şekl 1. Malların, Faktörlern ve Emsyonların Model İçersndek Akışı Böylece, tanımlanan şeklde ekonomnn dokuz sektöründen her brnde, enerj kompozt dğer üretm grdler le brlkte (sermaye, şgücü, ara grdler) gayr saf mll hasılaya katkıda bulunmaktadır. Yabancı malların yerel olarak üretlen mallar çn eksk kame olarak görülmesyle, ekonomdek nha mallar pyasasına thal ve yerel malları temsl edc ntelkte kompozt br mal sağlanır. Nha mallar özel sektör ve kamu sektörü tarafından tüketm çn talep edlmekte veya ara grdler olarak üretm sürecne yenden katılmaktadır (Bkz. Şekl 1). Üretm teknolojsnn en alt düzeynde enerj kompozt grds, enerj kaynakları kömür, petrol, gaz ve elektrk grdlernn sabt esneklk katsayılı (SEK) üretm fonksyonu yardımıyla türetlmektedr. ENG = AE ρx ρx x ρx 1/ ρ [ κ ID + κ ID + κ ID ] CO, CO, PG, PG, EL, EL, (3) Söz konusu üretm teknolojs dahlnde, malyetlern en aza ndrgenmesnden doğan talep fonksyonları şu şeklde oluşmaktadır: IDCO, = ENG AE IDPG, = ENG AE IDEL, = ENG AE px px px κ CO, PEG (1 + CO tn κ PG, 2 PEG (1 + CO tn κ EL, 2 PEG (1 + CO tn 2 CO PG EL ) PC ) PC ) PC CO PG EL 1/(1+ ρx ) 1/(1+ ρx ) 1/(1+ ρx ) (6) burada PEG kompozt enerj grdsnn üretcyemalyetn, CO 2 tn j se krletcye uygulanan (enerj) vergs oranını göstermektedr. Her br sektörde emek, fzksel sermaye ve enerj kompozt toplam grd taleb, üretclern kâr maksmzasyonu problemnden elde edleblr: D ( 1 tpr od, CO2tP) PX XS K = λk, r (7) (4) (5) L D = λ L, 1 t ( Pr od, 2 CO tp) PX XS (1 + pyrltax) w (8) 61

64 ID D j = λ ID, j, (1 tpr od, CO2tP) PX (1 + CO2tN j ) PC j XS (9) Makroekonomk model, şgücü pyasalarında açık şszlk konumunu emeğn ücret malyetn nomnal olarak sabt tutmak üzere kurgulamaktadır. İşgücü arzının L S le belrtldğn varsayarsak, şgücü pyasasında açık şszlk mktarını şu şeklde göstereblrz: S D w = w L L = UNEMP (10) Benzer bçmde, fzksel sermaye pyasasının çözümü bze denge kâr oranını (sermayenn getr oranı) vermektedr: K = K S Söz konusu denge koşulunda, sermayenn sektörler arasında kar farklılıklarına görece serbestçe dolaşacağı varsayılmaktadır. Sermaye hareketlernn esnek ve akışkan olduğu günümüz modern ekonomlernde bu tür varsayımın gerçekç ve gerekl olduğunu düşünmekteyz. Çevresel Emsyonlar ve Verglendrme Şekl A-1 de gösterldğ üzere, CO2 emsyonlarının üç temel kaynağı model çersnde ayırt edlmştr: () enerj kullanımı (brncl ve kncl) nedenyle, () endüstryel şlemler nedenyle ve () hanehalklarının nha taleb nedenyle. Ekonomdek toplam CO2 emsyonu tüm bu kaynaklardan gelenlern toplamıdır. Lse ye (2006) 9 göre, endüstryel şlemlerden kaynaklanan emsyonların endüstryel faalyetn sevyesne bağlı olduğu ve gayr saf hasıla le orantılı olduğu kabul edlr. Dğer taraftan, enerj kullanımı nedenyle toplam emsyonlar k kaynaktan gelmektedr: enerj yakıtlarının yakılması nedenyle ortaya çıkan sektörel emsyonlar (kömür ve petrol ve gaz), ve enerj yakıtlarının yakılması nedenyle ortaya çıkan sektörel emsyonlar (rafne petrol). Her k kaynak altında da emsyon mekanzması lgl sektörde CO2 yayan grdlern sevyesne bağlıdır (brncl ve kncl sevyelerde enerj grds). Emsyonların model çersndek br başka kaynağı hanehalkları tarafından enerj kullanımından kaynaklı CO2 emsyonlarıdır. Karbon ve enerj vergs, üretm, ara grd kullanımı ve tüketm çn salınan br ton karbondokst başına sırasıyla CO 2 tp, CO 2 tn ve CO 2 tc oranlarında uygulanablr. Gelrler doğrudan devlet bütçesnn gelr havuzuna eklenr: TOTCO 2 = TOTCO 2 IND + TOTCO 2 ENG + TOTCO 2 HH (11) Yukarıdak kurguya göre verg kaynakları şöyle özetleneblr: Endüstryel şlemlerden kaynaklanan emsyonların endüstryel faalyetn sevyesne bağlı ve gayr saf hasıla le orantılı olduğu kabul edlmekte olduğuna göre, IND EM CO 2 = δ XS Öte yandan, enerj kullanımından kaynaklanan emsyonlar, TOTCO 2 ENG, k kaynaktan doğmaktadır: Brncl enerj yakıtlarının (kömür, petrol ve gaz) yakılmasından kaynaklanan emsyonlar; ve kncl enerj yakıtlarının (rafne petrol) yakılmasından kaynaklanan emsyonlar: (12) INM ENG TOTCO2ENG = ( 2EM j, + CO2EM j, ) j CO (13) Her k kaynak altında da, emsyon üretm lgl sektörde enerj yakıtlarının yakılmasından doğmaktadır: CO EM j, ENG 2 = j, ϖ ID j, j = CO, PG (14) CO EM j, INM 2 = j, ε ID j,i j = RP (15) 62 9 Lse, Wetze (2006) Decomposton of CO2 Emssons over n Turkey, Energy Polcy, 34:

65 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ Öte yandan, hanehalklarının enerj talebnden doğan CO 2 eşdeğer emsyon düzey: TOTCO HH = ψ 2 fadesyle belrlenmektedr. CD (16) Burada ψ özel tüketmden kaynaklanan CO 2 emsyonların katsayısını vermektedr. Enerj (karbon) vergs model senaryoları çnde ton karbon dokst eşdeğer başına CO 2 tp, CO 2 tn ve CO 2 tc düzeylernde, sırasıyla, üretm faalyetne oranla, ara grds kullanımına oranla ve tüketme oranla kurgulanmaktadır. Böylece devlet bütçesnde enerj/karbon vergs gelrlern veren (11) no lu denklem, aşağıdak fadey alır: TOTCO2TA = CO 2tPPX XS + j CO2tN PC ID, j + CO 2 tc PC (17) CD Gelrlern Yaratılması ve Paylaşımı Modelde emek gelrler, ücretlerden sosyal sgorta ve sthdam verglernn çıkartılmasıyla elde edlmektedr: YHWnet = 1 sstax) w ( (18) D L Öte yandan, üretc şletmelern elde ettkler kârlar, hanehalklarına temettü olarak dağıtılmaktadır. EtrHH = (1-t Corp ) r K - EERPtrROW - NFI G + GtrEE D G F E E r DomDebt r efordebt + eforbor (19) Burada toplam karların trrow kadar br oranının yurt dışına kâr transfer olarak aktarıldığı düşünülmektedr. Söz konusu oran, ödemeler denges statstklerndek tarhsel gerçekleşme değerlernden elde edlmştr. EERPtrROW = trrow ( 1 t ) rk Corp (20) (19) no lu denklemde ayrıca GtrEE devletten gelen net transferler; r D DomDebt G devletn ç borç faz ödemelern; r F ForDebt E şletmelern yurt dışı özel borçlarından kaynaklanan yurt dışı faz ödemelern göstermektedr. Değşken fades e dövz kurunu göstermektedr. Dolayısıyla, ForBOR E fades özel sektörün net yen dış borçlanma mktarını vermektedr. Dolayısıyla, özel hanehalklarının toplam gelrne şu şeklde ulaşmaktayız: YHH = YHWnet + EtrHH + GtrHH + SSItrHH + erowtrhh (21) Bu denklemde GtrHH devletten hanehalklarına transfer ödemelern; SSItrHH sosyal sgorta güvenlk kurumlarından yapılan transferler, ROWtrHH se yurt dışından gelen şç dövzler grşn göstermektedr. Özel kullanılablr gelr vergler düşüldükten sonra şu bçm alır: YHnet ( 1 t ) Inc YHH = (22) Özel hanehalkları gelrnn sabt br oranını, s p olarak tasarruf etmektedr. Ger kalan gelr, tüketm harcaması taleb olarak sektörler arasında dağıtılmaktadır. PRIVCON CD = cles. (23) PC Bu fadede PC -ürünün bleşk fyatını yurt çnde üretlen malların ve thalatın fyat ortalaması olarak göstermektedr. 63

66 Benzer bçmde sektörel kamu tüketm harcamaları bulunablr: GOVCON GD = gles. (24) PC Kamunun yapmakta olduğu toplam tüketm harcaması taleb se kamu gelrler toplamının bell br oranıyla önceden poltka aracı olarak belrlenmektedr: GOVCON = gcrgrev (25) Bu fadede GREV kamu gelrler toplamını vermektedr. GREV n bleşenler ücret ve kâr gelrler üzerne konulan verglerden ve kamu şrketlernden gelen kârlardan oluşmaktadır. Kamunun gelr kalemne ayrıca dolaylı vergler, sthdam vergler ve dış tcaretten alınan vergler eklenmektdr. w w tpr PX XS + tsal PCCC + tmep M + teep E + tincyhh + tcorp rk + od, GREV =, (26) NFI G + TOTCO2TAX Kamunun malye dengelern bulmak çn transfer harcamalarının faz sonrası kamu gelrlerne oranı poltka değşken olarak önceden belrlenmş, kamu yatırım harcamaları se mal kuralı zlemek üzere sonradan artık olarak hesaplanmıştır. 10 Bu program altında kamunun borçlanma gereğ, PSBR, şu fadey alır: PSBR = GREV GCON GINV - r PG e ForDebt G - r D DomDebt G GtrHH GtrEE GtrSSI (27) PSBR ın fnansmanı ya çerden borçlanmak, ΔDomDebt G veya dışarıdan borçlanmak, ΔeForDebt G, suretyle sağlanmaktadır. Genel Denge ve Dnamk Yapı Genel denge makroekonom model, mal pyasalarının, şgücü ve sermaye pyasalarıyla ve ödemeler dengesnn temzlenmes çn ürün fyatlarının, kâr oranlarının ve reel dövz kurunun çsel ayarlaması le dengeye getrlr. Her br dönemde reel ücretler sabtlenr; şgücü pyasasındak denge se sthdam ayarlamaları aracılığı le sağlanmaktadır. Dolayısıyla mal pyasalarında her br sektörel ürün çn toplam arz toplam talebe eştlenmeldr: CC = CD + GD + IDP + IDG + INT (28) Makroekonomk genel denge koşulu se toplam tasarrufların toplam yatırımlara eştlenmesn gerektrmektedr. PSAV + GSAV + e CAdef = PINV + GINV (29) Tasarruf-yatırım dengesnde geçen CAdef fades ulusal ekonomnn yaratmakta olduğu car şlemler denges açığını göstermekte ve hracat gelrler, şç dövzler, yurtdışından borçlanma le thalat, yurt dışına yapılan kâr transferler ve dış borç faz ödemelernn farkından oluşmaktadır: C A d e f = P W E + R O W t r H H P W M + t r r o w ( 1 t ) r K C o r p ( ) / e + r F F o r D e b t E + r F F o r D e b t G (30) Ödemeler dengesnde geçen dış sermaye grşler yabancı paralar cnsnden dışsal (sabtlenmş patkada) varsayılmıştır. Dövz kurunun pyasadak reel değer ödemeler dengesn çözmektedr. Model, dnamk kurgusu boyunca dışsal olarak belrlenmş değşkenlern ve poltka değşkenlernn yıllık değerlern ekonomnn büyüme çzgsnn karakterze edlmes amaçlı br grşmde güncellemektedr. Ara dönemlerde, lk olarak sermaye stokları, amortsman çıkarıldıktan sonra kalan yen yatırım harcamaları le güncellenmektedr. İşgücü ntelkler nüfus artış hızı le artmaktadır. Benzer şeklde, teknoloj faktörü üretkenlk oranları Hcks-nötr bçmnde belrtlmektedr Mal kural uygulaması 2015 sonrasında kamu malyesnde uygulanması düşünülen br koşullandırma olarak değerlendrlmekte ve Türkye malye poltkasının 2015-sonrasında zleyeceğ patkayı belrlemektedr. Bz de modelmz güncelleştrmek üzere mal kural uygulamasını faz dışı fazla hedefyle brleştrmek suretyle modelde uygulamaktayız.

67 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ En son olarak bu bölümde borç dnamklernn seyrn takp edeceğz. Kamu sektörünün borçlanma gereğ PSBR olarak bulunmuş d. Bunun bell br oranının dışarıdan borçlanma le, ger kalanının se ç borçlanma le karşılanacağı açıktır. Dolayısıyla, kamunun dış borç stoku, Türk Lrası cnsnden e ForBor G = (gfborrat)psbr (31) olur. Bu şartlar altında ç borçlanma se DomBor = (1 gfborrat) PSBR (32) olarak belrlenr. Kamunun dış ve ç borçlanma kararları böyle hesaplanınca borç stoklarının zaman çersndek dnamkler aşağıdak patkayı zleyecektr: DomDebt t+1 = DomDebt t + DomBor t (33) ForDebt G t+1 = ForDebtG t + ForBorG t (34) Benzer bçmde özel dış borç stoku da: ForDebt P t+1 = ForDebtP t + ForBorE t (35) haln alır. 3. VERİ SETİ Makroekonom model, Türkye İstatstk Kurumu nca yayımlanan en son grd-çıktı vers olan 2002 grd/çıktı tablosuna dayanmaktadır. Söz konusu grd/çıktı verlernden hareketle, ulusal ekonomnn makroekonomk fon akımları, 2005 bazlı olarak kurgulanan Sosyal Muhasebe Tablosu (SHM) çnde takp edlmektedr. Modeln grd/çıktı verler A-4; SHM denges se A-5 no lu tabloda serglenmektedr Makroekonom modelnce ayrıştırılan sektörel yapıya göz attığımızda, enerj kullanımının en yoğun olduğu sektörler aşağıdak gbdr. Ham petrol ve doğal gaz (PG) Kömür madenclğ (CO) Rafne petrol ve ürünler (RP) Elektrk sanay (EL) Grd/çıktı tablosu ulusal ekonomnn grd-çıktı bağlantılarını özetlemekte ve sektörlern enerj yoğunlukları ve CO2 emsyonlarının kaynakları hakkında öneml blgler vermektedr. Elektrk üretm, brncl enerj kaynaklarını (kömür, petrol ve doğal gaz grdlern) en yoğun olarak kullanan sektör olarak gözükmektedr. Elektrğ zleyen dğer k sektör çmento sanay (CE) ve demr-çelk sanay (IS) olarak gözlenmektedr. Üretlen enerj grds, ekonomnn dğer sektörlernce ara malı grds olarak kullanılmaktadır. Bunu Grd/çıktı tablosunun elektrk sanay satırından takp edeblmekteyz. Dğer ekonom sektöründen başka (OE), üretlen elektrk enerjsnn en yoğun kullanıldığı sektörler çmento ve demr-çelk sanayler olarak görülmektedr. Benzer şeklde, ulaştırma sektörü (TR) rafne petrol ürünler grdsn en yoğun kullanan sektör konumundadır. Makroekonomk analz modelnde 18 sektör ayrıştırılmaktadır. Bunların 17 s resm grd/çıktı ver set çnde tanınmakta olup, ulusal ekonomnn grd çıktı bağlantılarını takp etmektedr. Bu sete bu çalışma bağlamında bağımsız yen br sektör yenleneblr enerj sektörü kurgulanıp lave edlmştr. Bu kapsamda lk olarak Enerj ve Tab Kaynaklar Bakanlığı nın kurulu güç ve kaynağa göre elektrk üretm verlernden 65

68 ve sevyelendrlmş enerj malyetler (SEM) tahmnlernden (Tablo A-2) yararlanılmıştır. Bakanlık verler 55,837 (GwH) düzeynde yenleneblr enerjnn elektrk üretmnde kullanıldığını belrtmektedr. Bu mktar, elektrk üretmnn yüzde 26 sı düzeyndedr. Bunun dışında kömürün katkısının 55,046 GWh, petrol ve doğal gazın katkısının se 100,323 GWh olduğu görülmektedr. Bunların katkısı da sırasıyla, yüzde 27 ve yüzde 46 düzeynde bulunmaktadır. BNEF versnden hareketle SEM rakamlarını kullanarak bu katkılara br pyasa değer atfedlmştr. Tablo A-2 bu egzersz sunmaktadır. Daha sonra YES değerlernn kömürün pyasa değerlerne oranı kullanılarak, YES sektörü çn br pyasa değer mal edlmştr. Bu egzersz yenleneblr enerj kaynaklarına 1,546.7 mlyon TL (sabt 2010 fyatlarıyla) değer atfetmektedr. Tablo 1: Sevyelendrlmş Enerj Malyetler ve Elektrk Sektörü Malyet Dönüşüm Katsayıları (1) Grd/Çıktı Vers (2010, Mlyon TL) (2) Güç Üretm (GWh) (3) Sevyelendrlmş Enerj Malyet (ABD Doları/ MWh) (4) Toplam Değer TEİAŞ & Bloomberg Sevyelendrlmş Enerj Malyet (Mlyon TL) (5) Grd/Çıktı Versnden Derlenmş Dönüşüm Katsayıları (e) (Mll TL/MWh) (1)/(2)/1,000 Kömür 1.778, ,4 90, ,8 0, Petrol ve Gaz 9.540, ,7 82, ,1 0, Yenleneblr Enerj 1.546, ,6 77, ,8 0, Yenleneblr enerj Grd-Çıktı katsayıları tahmn çn: (7548.8/6566.8) x 1,778 = 1, Ml. TL (1) Grd/çıktı vers TÜİK 2002 grd/çıktı tablosuna dayanmaktadır. (2) Elektrk üretm vers TEİAŞ a dayanmaktadır. 111,00 0, (3) SEM vers, Bloomberg New Energy Fnance tarafından 2014 yılında yayımlanan Türkye nn Değşen Elektrk Pyasaları raporundan alınmıştır. ECF_ _Turkeys-power-sector_Turksh.pdf Grafk1: Sevyelendrlmş Enerj Malyetler Güneş (Avrupa) Nükleer (Küresel) Byokütle (Küresel) Rüzgar (Türkye ye Özel) Kömürü (Türkye ye Özel) Lnyt (Türkye ye Özel) Doğal Gaz (Avrupa) Hdroelektrk (Küresel) Jeotermal (Küresel) Kaynak: Bloomberg New Energy Fnance 2014, Türkye nn Değşen Elektrk Pyasaları ( stes/4/2014/11/bnef_wwf_ecf_ _turkeys-power-sector_turksh.pdf) Bu egzersz br yandan da enerj brmlern, pyasa değerlerne çevrmek çn kullanableceğmz dönüştürme katsayılarını sağlamaktadır; yan: YES TL (1/e) = YES tjul. Böylelkle YES sektörü çn 0,028 (bn TL, 2010 fyatlarıyla/mwh) bulunmuştur. Kömür çn bu rakam 0,032; ham petrol ve doğal gaz çn se 0,095 olarak tahmn edlmektedr. YES sektörünün sadece elektrk üretmnde kullanıldığı ve üretm faktörü olarak sadece sabt sermaye grds kullanıldığı varsayılmıştır. Sektöre ayrıca şgücü sthdamı atfedlmemştr. 66

69 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ Sera Gazı Emsyonları TÜİK, BMİDÇS ye sunduğu verlerde 2010 çn toplam 411,7 mlyon ton CO2 eşdeğer raporlamaktadır. Çalışmamızda CO2 emsyonları şlevsel ve sektörel kaynaklarına ayrıştırılmaktadır. Böylelkle enerj üretm çn yakıtların yakılmasından kaynaklanan CO2 emsyonu 226,98 mlyon ton; elektrk üretm çn gerekl aktvtelerden kaynaklanan CO2 emsyonları se 112,41 mlyon ton olarak tahmn edlmektedr. Endüstryel prosesler mlyon ton, tarımsal faalyetler ve hanehalklarının enerj tüketm de 39,8 ve 50,47 mlyon ton CO2 emsyonuna neden olmaktadır. Emsyon vers Tablo 2 de serglenmektedr. Tablo 2: 2010 Yılı Emsyon Envanter 11 Enerj Üretmnden Kaynaklanan TOPLAM CO2 Salımları (Mlyon ton) 226,84 AG Tarım 13,69 CO Kömür 2,57 PG Ham Petrol ve Doğal Gaz 13,86 PE Rafne Petrol Ürünler 5,58 CH Kmyasallar 3,09 CE Çmento 16,36 IS Demr, Çelk 8,27 PA Kağıt San. ve Basım 0,06 FD Gıda Ürünler 0,01 TE Tekstl ve Gym 0,06 MW Makne San. 1,16 ET Elektronk San. 2,08 AU Otomatv San. 0,07 EL Elektrk Üretm 112,41 CN İnşaat 0,02 TR Ulaşım 44,45 OE Dğer Ekonom 3,10 Hanehalkları TOPLAM CO2 Salımları 50,47 Endüstryel Prosesler TOPLAM CO2 Salımları 48,65 Çmento 31,48 Demr, Çelk 17,18 TOPLAM Sera Gaz Emsyonları (CO2 eşdeğer) 85,64 CH4 Enerj kaynaklı 7,47 CH4Endüstryel Kaynaklı 11,79 CH4 Tarım kaynaklı 39,80 CH4 Atıklar 1,38 N2O Ulaşım kaynaklı 19,48 F Gazları 5,72 TOPLAM CO2 (eşdeğer) 411,70 Son olarak modelde kullanılan şgücü sthdam ve ücret vers Tablo 3 de özetlenmektedr. Bu verler TÜİK Hane Halkı İşgücü verlernden derlenmştr. Modelde kentl formel kesm ücretler reel olarak sabt tutulmakta ve şszlk değerler elde edlmektedr. Enformel şgücü ücretler esnek olarak çözülmekte ve ücretlern düşüklüğü oranında emek yoksulluğu sürecne lşkn değerlendrmeler yapılablmektedr. 11 TÜİK, 67

70 Tablo 3: İşgücü Pyasalarına İlşkn Verler (2010) AG CO PG PE CH CE Sektör Tanımı Tarım Kömür Ham Petrol ve Doğal Gaz Petrol Rafneler Petrol Ürünler ve Kmyasallar Çmento 2002 I/O Tablosu Kodu NACE , Tarım, avcılık ve lgl hzmet 1 faalyetler 02, Ormancılık, tomrukçuluk ve lgl 2 hzmet faalyetler 05,Balıkçılık, balık üretme ve 3 yetştrme çftlklernn şletlmes ve balıkçılıkla lgl hzmetler İsthdam (1000 kş) Ücretler (Mlyon TL) Ortalama Ücret Hadd (Bn TL/Yıl) 5683, ,79 2, , Maden kömürü, lnyt ve turba çıkarımı 50, ,18 49,89 11, Tetkk ve arama harç, ham petrol ve doğal gaz çıkarımı ve bunlarla lgl 5 hzmet faalyetler 5,54 373,71 67, , Kok kömürü, rafne edlmş petrol ürünler ve nükleer yakıt malatı 9,94 695,48 69, , Kmyasal madde ve ürünlern malatı 330, ,61 25, , Plastk ve kauçuk ürünler malatı 26, Metalk olmayan dğer mneral 20 ürünlern malatı 287, ,56 13,57 IS Demr, Çelk 21 27, Ana metal sanay 154, ,14 23,66 68 PA FD TE MW ET AU EL Kağıt ve Baskı San. Gıda Ürünler Tekstl ve Gym Makne Sanay Elektronk San. Otomatv San. 28 Elektrk 15 21, Kağıt ve kağıt ürünler malatı 22, Basım ve yayım; plak, kaset v.b. 16 kayıtlı medyanın çoğaltılması 9 15, Gıda ürünler ve çecek malatı 10 16, Tütün ürünler malatı 11 17, Tekstl ürünler malatı 18, Gym eşyası malatı; kürkün 12 şlenmes ve boyanması 22 28, Makne ve teçhzatı harç; metal eşya sanay 23 29, B.y.s. makne ve teçhzat malatı 24 30, Büro, muhasebe ve blg şlem makneler malatı 25 31, B.y.s. elektrkl makne ve chazların malatı 26 32, Radyo, televzyon, haberleşme teçhzatı ve chazları malatı , ,15 20,77 586, ,93 17, , ,52 14,89 672, ,88 10,95 210, ,00 14,64 34, Motorlu kara taşıtı, römork ve yarı-römork malatı 201, ,06 18,96 40, Elektrk, gaz, buhar ve sıcak su üretm ve dağıtımı 165, ,81 23,42 CN İnşaat 34 45, İnşaat 1431, ,42 8,43 TR OE Ulaşım 39 60, Kara taşımacılığı ve boru hattıyla taşımacılık 40 61, Su yolu taşımacılığı 1009, ,81 15, , Havayolu taşımacılığı 12, 13, 14, 19, 20, 33, 35, 36, 37, 41, , ,52 14,14 Dğer 50, 51, 52, 55, 63, 70, 71, 74, 90, 91, Ekonom 92, 93, 75, 95, 64, 65, 66, 67, 72, 73, 80, 85 TOPLAM , ,57 11,44

71 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ 4. REFERANS SENARYOLAR Modelleme çalışmalarında alternatf senaryoların değerlendrlmes genellkle br referans senaryo le karşılaştırılarak geçekleştrlr. Referans senaryo, analze olan ülkenn ekonoms ve dğer bell başlı çevresel değşkenler çn tutarlı br ve y tanımlanmış br çerçeve hazırlamak adına önemldr. Bu çalışmada k adet referans senaryo değerlendrlmştr: () Resm Poltkalar Senaryosu: Bu senaryo, resm ekonomk program çerçevesnde, geçmş dönemlerdek ekonomk büyüme temel alınarak, orta vadede GSYH de yıllık yüzde 5 lk br reel artış gerçekleşeceğ öngörüsüne dayanmaktadır. Oysa, küresel ekonomk gdşatın daha gerçekç br değerlendrlmes, bu öngörünün oldukça ymser olduğunu bze göstermektedr. () Baz Patka Senaryosu: OECD ve IMF tarafından son dönemde yapılan değerlendrmeler, küresel ekonomdek büyümenn yavaşlayacağını, Türkye nn de bu eğlmden etkleneceğn ortaya koymaktadır. Bu öngörüler ışığında, dönemnde ülke ekonoms çn daha gerçekç büyüme tahmnlerne dayanan referans emsyon artış senaryosunun nşasında Stokholm Çevre Ensttüsü ve EcoEquty tarafından gelşttlmş olan Clmate Equty Reference Calculator ın ver tabanından yararlanılmıştır. Söz konusu ver tabanı, 193 ü BMİDÇS ye taraf olan toplam 195 adet ülkeye lşkn temel ekonomk (GSYH, gelr dağılımı, nüfus vb.) ve çevresel değşkenler de çermektedr. Bu çerçevede, referans senaryoyu destekleyen temel değşkenler şöyledr: - GSYH: Geçmşe dönük GSYH versnn çounluğu Dünya Kalkınma Göstergeler Ver Tabanı ndan alımıştır. Bu ver tabanında, 195 ülkenn dönemndek mll gelr verler yer almaktadır. Geleceğe yönelk GSYH tahmnler çn se IMF s Dünya Ekonomk Görünümü (World Economc Outlook) 12 ve McKnsey Clmate Desk 2.1 dataset. 13 n verlernden yararlanılmıştır. GSYH rakamları ver tabanında 2010 yılı ABD Doları fyatlarıyla, aynı yılın dövz pyasası kurlarına göre hesaplanmış, 2005 yılı Satın Alma Gücü Partesne çevrlmştr. - CO 2 Emsyonları: Ek 1 ülkeler çn fosl yakıt kullanımı ve çmento üretm kaynaklı CO 2 emsyonları BMİDÇS 14 ver tabanındak ulusal raporlardan alınmıştır. Ek 1 e dâhl olmayan ülkelere at CO 2 emsyon vers se Karbondokst Blg ve Analz Merkez nden alınmıştır (Carbon Doxde Informaton and Analyss Center/CDIAC). 15 Bu verler fosl yakıt kullanımı ve çmento üretmn kapsamakta, gem yakıt kmaln kapsamamaktadır. CDIAC de yer almayan ülkelere lşkn verler se ABD Enerj Enformasyon İdares ya da Uluslararası Enerj Ajansı ndan temn edlmştr sonrası çn CO2 emsyonlarına dar öngörüler se, tarhsel emsyon yoğunluğu oranlarının McKnsey Clmate Desk 2.1 onjm den temn edlen uzun vadel (2030) emsyon yoğunluğu projeksyonlarının GSYH projeksyonlarıyla lşklendrlmes temel alarak hazırlanmıştır Dğer Sera Gazı Emsyonları: Ek 1 ülkeler çn dğer sera gazı emsyonlarına lşkn tahmnlerde Hükümetlerarası İklm Değşklğ Panel ndek ulusal raporlardan yararlanılmıştır. Ek 1 e dahl olmayan ülkeler çnse ABD Enerj Enformasyon İdares nn verlernden yararlanılmıştır. 17 Söz konusu ver tabanında arasındak her beş yıllık dönem çn tarhsel verler, yılları çnse projeksyonlar yer almaktadır. Gerek Resm Poltkalar Senaryosu, gerekse Baz Patka Senaryosu aşağıdak varsayımlar dahlnde oluşturulmuştur: 1. Emsyonları düşürmeye yönelk yen br çevresel poltka aracı, vergs ya da kota uygulamaya sokulmayacaktır. 2. Dış sermaye grş dışsal br değşkendr. 3. Gerçek faz oranları dışsal br değşkendr. 4. Car şlemler denges le sınırlandırılan reel dövz kuru model ç br değşkendr. 5. Kayıtlı ve kayıt dışı emek kategorler çn sabt ücretler kullanılmaktadır. 6. Mal poltka hedefler, resm faz dışı fazla hedef çerçevesnde belrlenmştr. Yurt ç faz oranları 2010 yılındak baz değer olan yüzde 8 den kademel olarak 2015 yılında yüzde 5 e düşürülmüştür. Faz dışı fazlanın GSYH ye oranı arasında 0.04 olarak belrlenmş, bu oran 2020 ye kadar kademel olarak 0,0 a düşürülmüş, 2030 a kadar da bu sevyede tutulmuştur. 7. Nüfus artışı, kentsel şgücü artışı, bölgeler arası göç oranları dışsal olarak belrlenmştr. 8. Hcks-nötr teknoloj gelşme çn dışsal toplam faktör vermllğnn büyüme oraları kullanılmıştır. 12 Mal kural uygulaması 2015 sonrasında kamu malyesnde uygulanması düşünülen br koşullandırma olarak değerlendrlmekte ve Türkye malye poltkasının 2015-sonrasında zleyeceğ patkayı belrlemektedr. Bz de modelmz güncelleştrmek üzere mal kural uygulamasını faz dışı fazla hedefyle brleştrmek suretyle modelde uygulamaktayız Hesaplamaların ayrıntısı çn:

72 NOTLAR

73 Türkye İÇİn Düşük Karbonlu Kalkınma Yolları ve Öncelİklerİ NOTLAR

74

75

76 Türkİye İçİn Düşük Karbonlu KALKINMA Yolları ve Öncelİklerİ