- PDF Free Download

Transkript

1 1

2 2

3 YAPAĞI anlamı Yapağı geniş anlamda hayvanlar üzerinden kırkılan ve bükülüp iplik yapılabilen ve dokuma dökümü endüstrisinde kullanılan her türlü hayvansal kıllar anlaşılır. 3

4 YAPAĞI anlamı Hayvansal kılların yapağı olması için İncelik Birörneklik Uzunluk Uzama kabiliyeti Parlaklık Yumuşaklık gibi özelliklere sahip olması lazımdır. 4

5 YAPAĞI çeşitleri Yapağı üretiminde dünyada en önemli hayvan koyundur. Koyundan başka Tiftik keçisi Keşmir keçisi Deve Lama Alpaka elde edilen kıl materyali yapağıdır 5

6 YAPAĞI çeşitleri-koyun Dünya da yapağı veren hayvanlar içinde en geniş sayıyı oluşturur Yapağı denince anlaşılan koyun yapağısıdır. 6

7 7

8 YAPAĞI çeşitleri-tiftik Tiftik anavatanı Anadolu dur. Adını Ankara dan aldığı için bütün dünyada Angora keçisi (Angora( Goat) ) olarak tanınır. Dünya ülkeleri içinde Ankara keçisi yetiştirmesi, tiftik üretimi, çeşitli endüstrilerde tiftik kullanılması bakımından ABD başta gelmektedir. 8

9 Tiftik-Tarih Tarih 19. yüzyılın başlarına kadar sadece Türkiye Avrupa da tiftik işleme endüstrileri kuruldu Türkiye üretimi Dünya için yetersiz Avrupa da yetiştirme denemeleri başarısız 1838 Afrika-300 hayvan Sonraki yıllarda ABD ye partiler Texas ve New Mexico da en uygun koşulları bulan keçi önemli bir kol 9

10 Tiftik-Texas Texas Texas da geniş örgütlü bir tiftik yetiştirme derneği vardır. Bu dernek özellikle damızlık seçimi ve hayvanların sürü defterine kayıt işini yürütür. Bu şekilde kemp kıllar hemen hemen yok edildiği gibi uzun, parlak ve kırkım ağırlığı yüksek tiftik keçisi yetiştirme de başarı sağlanmıştır. txangoragoat.com/ 10

11 Tiftik-Ankara Türkiye tiftiğin anavatanıdır ve halen geniş bir yetiştiriciliği vardır. Ankara keçisinden alınan beyaz, parlak ve uzun kıllara tiftik denir ve bunlar lülelenmiş durumdadır. Uzunluk cm civarındadır. Genelde en uzun tiftik boyun ve omuz bölgelerindedir, arka kısma doğru gidildikçe tiftik kısalır. 11

12 Tiftik Genç hayvanların tiftiği yumuşaktır. Yaşlandıkça tiftikte kıvrım derecesi, lülelenme ve parlaklık geriler, tiftik donuk beyaz renk alır. Tiftik kalitesi Türkiye de yüksektir fakat siyah kıl keçileri melezlemeleri kaliteyi bozmaktadır. 12

13 Tiftik ABD de tiftik de kalite sınıfları söyle ayırt edilir: Oğlak Bir yaşlı İki yaşlı Üç yaşlı Sararmış ve çakıldaklı Kempli tiftik 13

14 14

15 15

16 Keşmir yünü Keşmir keçisinden elde edilir (Tibet keçisi) Dünyaca ünlü (cashmere( cashmere) ) Keşmir şalları Hindistan in kuzeyinde Keşmir dağ vadilerinde yetiştirilen keçilerden materyalden yapılır. Keşmir keçisi Tiftik keçisinden biraz daha küçüktür 16

17 Keşmir yünü Keçide düz, kalın ve uzun bir kıl örtüsü, altında ince bir alt kıl örtüsü İnce alt kıllar taranmak suretiyle keçinin vücudundan toplanır Yün doğal olarak beyaz, gri ve mor renklerde veya karışımı olur. Her yıl Haziran da kıllarını dökerler Bundan birkaç hafta önce taranır. 17

18 18

19 İran keçisi yünü İran keçisinin kaba üst kılları altındaki ince alt kıl tabakası İran keşmiri denir fakat normal Keşmir den daha kaba ve daha değersiz 19

20 Lama-Alpaka yünü Güney Amerika da yetiştirilen Lama ların vücutlarında kaba, uzun ve kalın bir kıl tabakası vardır, altında ince bir kıl örtüsü. Kürk yapımına elverişli Alpaka nın Lama dan farkı, Alpaka da bu ince kıllar arasında kaba kıllar yoktur. İki senede bir kırkılır. Alpaka yünü dünyaca tanınmış değerli kumaşların yapımında kullanılır. 20

21 Alpaka 21

22 Lama 22

23 Deve yünü Her yıl ilkbaharda develerin tüy dökme mevsiminde deve kervanlarının en arkasındaki deve d üzerinde bir sepet bulunur ve küçük yumaklar halinde dökülen kıllar toplanıp sepete konur. Devenin kıl örtüsü Keşmir keçisi gibi karışıktır. Üstte ki kaba kılların altında ince bir kıl tabakası vardır=deve yünü. 23

24 24

25 Yapağı Verimi Ölçütleri Kirli yapağı verimi (kg) Kırkımdan sonra koyundan çıkarılan gömlek ağırlığı Temiz yapağı verimi (kg) Kirli yapağının yıkandıktan sonraki ağırlığıdır. Randıman (%) Temiz yapağı veriminin kirli yapağı verimine oranı 25

26 Yapağı Verimi Ölçütleri Yapağı özellikleri: Yapağının niteliğini-kalitesini belirleyen özelliklerdir: İncelik Uzunluk Birörneklik Sıklık Kıvrım sayısı Esneklik Direnç Parlaklık Renk Yumuşaklık 26

27 Yapağı Verimi Ölçütleri: İncelik Kaliteyi belirleyen birincil özelliktir. İncelik üzerine etkili faktörler: İç etmenler Irk Cinsiyet Yaş Vücut kısımlarının etkisi Dış etmenler Beslenme Üreme Hastalık Bakımın etkisi Toprak çeşidi İklim 27

28 İncelik-İç etmenler Irk etkisi Cinsiyet: Erkek daha kaba yapağı Yaş: Yavru iken daha yumuşak Vücut kısımlarının etkisi: En ince yapağı omuzda ve yanda En kaba yapağı but, anüs ve karın altında, ayaklara geçişte yapağı iyice kabalaşır Boyundaki deri kıvrımı kısımlarında yapağı kabadır 28

29 İncelik-Dış etmenler Beslenmenin etkisi: İyi beslenen hayvanlarda yapağı esnek, yumuşak, parlak ve normal kalınlıkta, Kötü beslenen hayvanlarda kıllar birçok noktada incelmiş, donuk, yağsız ve kuru olur. Kusurlu ve kopuk bu yapağı incelmesi kötüdür ve aç bırakarak yerli koyunların yapağılarını inceltmek istenmez. Besi yetersizliğinden yağ bezleri salgısı azalır, kıllar iyi yağlanmaz ve dış etkilere karşı korunamaz (kırık ve donuk saçlar, şampuan reklamları) 29

30 İncelik-Dış etmenler Üremenin etkisi: Karnında yavru büyüten (ana) ve aşımda fazla kullanılan (erkek) hayvanların yapağıları biraz incelir, Özellikle dişilerde görülür çünkü yavru, ananın kaynaklarını tüketir. 30

31 İncelik-Dış etmenler Hastalığın etkisi: Hasta hayvan kılı ince- donuk Bakımın etkisi: Bakımsız hayvanlarda (havasız, karanlık, izbe yerlerde beslenen) yapağı kabalaşır. Toprak çeşidi: Kumlu ve ağır kireçli topraklarda yapağı sert ve kaba olur. 31

32 İncelik-Dış etmenler İklimin etkisi: Sert ve soğuk iklim yapağıyı kabalaştırır. Bunun dışında, ince yapağılı hayvanlar nemli deniz iklimine götürülürse yapağıda kabalaşma görülür. İyi kalitede yapağı için nemi az ortama ihtiyaç duyulur. Tiftiğin kalitesi, Orta Anadolu dan uzaklaşıp sahil bölgelerine gidildikçe düşer. 32

33 Yapağı Verimi Ölçütleri: Uzunluk Yapağının uzun olması arzu edilir. Karakaya koyunları en uzun yapağılı yerli koyundur, fakat birörnek değildir, yapağıları dokuma endüstrisi için değer taşımaz. Çok ince ve birörnek bile olsa iplik yapmak için yeteri kadar uzun değilse kumaş yapılamaz. 33

34 Uzunluk Lüle uzunluğu: hiç çekmeden yapağının uzunluğu Gerçek uzunluk:kılların iki ucundan çekilerek kıvrımları düzeltildikten sonra bulunan uzunluktur. 34

35 Yapağı Verimi Ölçütleri: Birörneklik Kılların kimi çok kalın, kimi çok ince olursa, bunlar beraber büküldüğünde düz olmayan, düzensiz iplikler meydana gelir. Kılların kimi uzun, kimi kısa ise, kıllar ipliğin kimi kısmında uzun bir mesafe üzerinden, kimi yerde kısa bir mesafe üzerinden sarılır ve iplik bazı yerlerde sağlam bazı yerlerde sakat olur. 35

36 Yapağı Verimi Ölçütleri: Direnç Her tarafı sağlam olduğu halde açlık ya da hastalık yüzünden bir yerinde boğum ve sakatlık bulunan yapağı çabuk kopar. Yapağının direnci, yapağı kıllarının kopuncaya kadar dayanabildikleri ağırlığın gram cinsinden ifadesidir. 36

37 Yapağı Verimi Ölçütleri: Direnç İki türlü direnç ölçülür: Mutlak direnç: : Ucuna ağırlık konan herhangi bir yapağı kılının kopma anından önce dayanabildiği ağırlık, gr. Merinos kılı gr da koptuğu halde yerli koyunlarımızın kaba kılları gr da kopar. Kaba kıl, mutlak direnç de ince merinos kılından daha dayanıklıdır. Göreli (oransal) direnç: : Ölçülen gram cinsinden kılın enine kesiti üzerinde bir birim alana isabet eden miktarıdır. Yapağı kılının daire şeklinde ya da elips şeklinde olan enine kesiti üzerinde mikron kareye gram olarak hesap edilir. Merinoslarda, bu direnç daha fazladır. 37

38 Yapağı Verimi Ölçütleri: Esneklik Esneklik gösteren kıllar,basınç ya da çekme ortadan kalktıktan sonra eski şeklini alır. Kaba-karışık yapağılardan yapılmış düşük kaliteli kumaşlar, pantolon dizi ve ceket kollarında dirsek kısmından çok çabuk gevşer ve çıkıntı yaparlar. Kalın kıllarda esneklik daha az, öz kanalı bulunmayan ince kıllarda daha fazladır. 38

39 Yapağı Verimi Ölçütleri: Karakter Yapağıyı göze cazip gösteren ve kumaşın kalitesine etki yapan yumuşaklık, parlaklık, kıvrım ve renk gibi özellikler karakteri oluşturur. 39

40 Yapağı Verimi Ölçütleri: Karakter Yumuşaklık: İnce birörnek yüksek kaliteli yapağı veren koyun ırklarında genellikle yapağı yumuşak olur, diğerleri az yağlı, sertçe ve kuru olurlar. Parlaklık: Kötü koşullarda beslenen yada hastalık geçiren hayvanlarda yapağı donuk renkli olur. 40

41 Yapağı Verimi Ölçütleri: Karakter Kıvrım: Kaba yapağılarda kıvrım sayısı azdır. Renk: Düz beyaz yapağı için ideal renktir. Yapağı kendi beyaz olduğu halde az miktarda siyah ya da koyu renkli kıllar bulunursa koyu renge boyanması zorunlu olur. Beyaz renk yapağı ise her renge boyanabilir. 41

42 Seleksiyon Yapağı verimiyle bağlantılı özelliklerin kalıtımı ve tekrarlanma derecesi tahminleri yüksek düzeydedir. Bu özelliklerin seleksiyonla ıslahında genellikle bireysel seleksiyondan yararlanılır. 42

43 Melezleme Yapağı tipi yeni koyun ırklarının elde edilmesinde çevirme ve birleştirme melezlemesinden yüksek düzeyde yararlanılır. Genelde Avrupa kaynaklı Merinoslar kullanılmıştır. 43

44 Melezleme Yapay liflerin devreye girmesi ve yapağıdan sağlanan gelirlerin azalması ile etçi-yapağıcı tipler. Artık çok ince yapağı veren merinos tipleri yerine birörnek yapağılı etçi-yapağıcı tipler üretilmiştir Alman-et merinosları Rambouillet 44

45 Yapağı tipi koyunların özel muayenesi ve seçimi Yapağı üretimi başlıca gelir kaynağı ise kırkım ağırlığı ve yapağı kalitesi birinci derecede önem kazanır: Yapağı lülesini oluşturan kıllar uzun ince, bir örnek ve kıvrımlı. Yün gömleği sık, temiz ve parlak renkli Yün içinde siyah ya da diğer renkli kıllar ya da kaba kemp kılları olan hayvanlar sürüden atılmalıdır. 45

46 Yapağı tipi koyunların özel muayenesi ve seçimi Vücut yapısı bakımından yapağı tipi koyunlar et tipinden farklıdır Genişlik ve derinlik et ırkı kadar fazla gelişmemiş ve dolgun yuvarlak vücut yapısı teşekkül etmiştir. Eski dönemlerin narin ve ince vücutlu yapağı tipi koyunları bugün terkedilmiştir. Bugünün ideal yapağı tipi koyunu kabul edilen Rambouillet büyük ölçüde et yönüne doğru gelişme kaydetmiştir. 46