ÇANKIRI İL ÇEVRE DURUM RAPORU

Transkript

1 ÇANKIRI İL ÇEVRE DURUM RAPORU A. CO Ğ RAF İ KA PSA M 14 B. DO Ğ AL KAYNAKLAR 20 C. H AVA ( ATMOSFER K İ RL İ L İĞİ ) 39 D. SU 62 E. TO PRAK VE ARAZ İ KULL AN IMI 65 F. FLOR A- FAUNA VE HA S S AS YÖRELER 69 G. T U R İ ZM 91 H. TARIM VE H AY VANCILIK 130 İ. MADENC İ L İ K 152 J. ENERJ İ 154 K. SAN AY İ VE TEKNOLOJ İ 158 L. A LT YAPI, ULA Ş IM VE HABERLEŞ ME 173 M. YERLE Şİ M ALANLARI VE NÜFUS 181 N. AT IKLAR 207 O. GÜRÜ LT Ü VE T İ TRE Şİ M 210 P AFETLER 213 R. SA Ğ LIK VE ÇEVRE 221 S. ÇEVRE E Ğİ T İ M İ 241 T. ÇEVRE YÖNET İ M İ VE PLANLAMA 247 1

2 A. COĞRAFİ KAPSAM A.l. Giriş A.2. İl ve İlçe Sınırları A.3. İlin Coğrafi Durumu A.4. İlin Topografyası ve Jeomorfolojik Durumu A.5. Jeolojik Yapı ve Stratigrafi A.5.1. Metanı o r fi zina ve Mağmatizma A.5.2. Tektonik ve Paleocoğrafya B. DOĞAL KAYNAKLAR B.l. Enerji Kaynakları B.1.1. Güneş B.1.2. Su Gücü B.1.3. Kömür B Doğalgaz B.1.5. Rüzgar B Biyokütle B Petrol B Jeotermal Sahalar B.2. Biyolojik Çeşitlilik B.2.1. Ormanlar B Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları B.2.2. Çayır ve Mera B.2.3. Sulak Alanlar B.2.4. Flora B.2.5. Fauna B.2.6. Milli P ark l ar,tabi at Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas Yöreler B.3. Toprak B.4. Su Kaynakları B.4. l. İçme Suyu Kaynakları ve Barajlar B.4.2. Yeraltı Su Kaynakları B.4.3. Akarsular B.4.4. Göller ve Göletler B.5. Mineral Kaynaklar B.5.1. Sanayi Madenleri B.5.2. Metalik Madenler B.5.3. Enerji Madenleri B.5.4. Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Do&al Malzemeler 2

3 C. HAVA (ATMOSFER VE IKLIM) C.l. İklim ve Hava C. l. l. Doğal Değişkenler C Rüzgar C Basınç C.l.1.3. Nem C Sıcaklık C Buharlaşma C Yağışlar C Yağmur C Kar, Dolu, Sis ve Kırağı C Seller C.l.1.8. Kuraklık C Mikroklirna C.1.2. Yapay Etmenler C Plansız Kentleşme C Yeşil Alanlar C Isınmada Kullanılan Yakıtlar C Endüstriyel Emisyonlar C.l.2.5. Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar C.2. Havayı Kirletici Gazlar ve Kaynakları C.2.1. Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman C.2.2. Partikül Madde (PM) Emisyonları C.2.3. Karbonmonoksit Emisyonları C.2.4. Azot Oksit (NOx) Emisyonları C.2.5. Hidrokarbon ve Kurşun Emisyonları C.3. Atmosferik Kirlilik C.3.1. Ozon Tabakasının İncelmesinin Etkileri C.3.2. Asit Yağışlarının Etkilen C.4. Hava Kirleticilerinin Çevreye Olan Etkileri C.4.1. Doğal Çevreye Etkileri C.4. l. l. Su Üzerindeki Etkileri C Toprak Üzerine Etkileri C Flora ve Fauna Üzerindeki Etkileri C İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri C.4.2. Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri D. SU D.l. Su Kaynaklarının Kullanımı D Yeraltı Suları D Jeolermal Kaynaklar D Akarsular D.l.4. Göller, Göletler ve Rezervuarlar D.1.5. Denizler D.2. Doğal Drenaj Sistemleri 3

4 D.3. Su Kaynaklarının Kirliliği ve Çevreye Etkileri D.3.1. Yeraltı Suları ve Kirlilik D.3.2. Akarsularda Kirlilik D.3.3. Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik D.3.4. Denizlerde Kirlilik D.4. Su ve Kıyı Yönetimi, Strateji ve Politikaları D.5. Su Kaynaklarında Kirlilik Etkenleri D.5.1. Tuzluluk D.5.2. Zehirli Gazlar D.5.3. Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik D.5.4. Ağır Metaller ve İz Elementler D.5.5. Zehirli Organik Bileşikler D Siyanürler D Petrol ve Türevleri D Polikloro Naftalinler ve Bifeniller D Pestisitler ve Su Kirliliği D Gübreler ve Su Kirliliği D Deterjanlar ve Su Kirliliği D.5.6. Çözünmüş Organik Maddeler D.5.7. Patojenler D.5.8. Askıda Katı Maddeler D.5.9. Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği E. TOPRAK VE ARAZI KULLANIMI E.L Genel Toprak Yapısı E.2. Toprak Kirliliği E.2.1. Kimyasal Kirlenme E Atmosferik Kirlenme E Atıklardan Kirlenme E.2.2. Mıkrobiyal Kirlenme E.3. Arazi E.3.1. Arazi Varlığı E Arazi Sınıfları E.3. l.2. Kullanma Durumu E.3.2. Arazi Problemleri F. FLORA-FAUNA VE HASSAS YÖRELER F.l. Ekosistem Tipleri F Ormanlar F Ormanların Ekolojik Yapısı F İlin Orman Envanteri F.l.l.3. Orman Varlığının Yararlan F. l. l.4. Orman Kadastro ve Mülkiyet Konuları F.l.2. Çayır ve Meralar F Sulak Alanlar F. l.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.) 4

5 F.2. Flora F.2.1. Habitat ve Toplulukları F.2.2. Türler ve Populasyonları F.3. Fauna F.3.1. Habitat ve Toplulukları F.3.2. Türler ve Populasyonları F.3.3. Hayvan Yaşama Haklan F Evci] Hayvanlar F Sabipli Hayvanlar F Sahipsiz Hayvanlar F Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Evcil ve Yaban Hayvanlar F Hayvan Hakları İhlalleri F Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü Kuruluşlarla İşbirliği F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümündeki Bilgilerin İsteneceği Alanlar F.4. l. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar F Sayılı Milli Parklar Kanunu'nun 2. Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen "Milli Parklar", "Tabiat Parkları", "Tabiat Anıtları" ve "Tabiat [Coruma Alanları" F Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığınca Belirlenen "Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları" F Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 2. Maddesinin "a - Tanımlar" Bendinin l.,2.,3. ve 5. Alt Bentlerinde "Kültür Varlıkları", "Tabiat Varlıkları", "Sit" ve "Koruma Alanı" Olarak Tanımlanan ve Aynı Kanun ile 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) îlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar F Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları F /9/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği'nin 17 ncı ve 1/7/1999 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanan Yönetmelikle Değişik 18.,19. ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar F /11/1986 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği'nin 49. Maddesinde Tanımlanan "Hassas Kirlenme Bölgeleri" F Sayılı Çevre Kanunu'nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından "Özel Çevre Koruma Bölgeleri" Olarak Tespit ve İlan Edilen Alanlar F Sayılı Boğaziçi Kanunu'na-Göre Koruma Altına Alınan Alanlar F Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler F Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar F Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar F Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar F Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği'Yıde Belirtilen Alanlar 5

6 F.4.2. Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar F /2/1984 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi" (BERN Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlardan "Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları"nda Belirtilen I. ve I I, Koruma Bölgeleri, "Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları" F /6/1981 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi" (Barcelona Sözleşmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar F /10/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanan "Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol" Gereği Ülkemizde "Özel Koruma Alanı" Olarak Belirlenmiş Alanlar F /9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği Seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı Tarafından Yayımlanmış Olan "Akdeniz'de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit" Listesinde Yer Alan Alanlar F Cenova Deklerasyonu'nun 17. Maddesinde Yer Alan "Akdeniz'e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin" Yaşama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar F /2/1983 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi" nin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alman "Kültürel Miras" ve "Doğal Miras" Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar F /05/1994 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi" (RAMSAR Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlar. F.4.3. Korunması Gereken Alanlar F Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tcsbit Edilen ve Yapılaşma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar vb.) F Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, Yağışa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf ile, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı F Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, Başta Su Kuşları Olmak Üzere Canlıların Yaşama Ortamı Olarak Önem Taşıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler ile Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden İtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler F Göller, Akarsular, Yeraltısuyu İşletme Sahaları F Bilimsel Araştırmalar İçin Önem Arzeden ve/veya Nesli Tehlikeye Düşmüş veya Düşebilir Türler ve Ülkemiz İçin Endemik Olan Türlerin Yaşama Ortamı Olan Alanlar, Biyosfer Rezervi, Biyotoplar, Biyogenetik Rezerv Alanları, Benzersiz Özelliklerdeki Jeolojik ve Jeomorfolojik Oluşumların Bulunduğu Alanlar F Mesire Yerleri; 6831 Sayılı Orman Kanununa Tabi Alanlarda Halkın Rekrasyonel Kullanımını Düzenleyip, Kullanımının Doğal Yapının Tahribine Neden Olmadan Yönlendirilmesini Sağlamak Üzere Ayrılan Alanlar 6

7 (*) Hassas Yöreler Kapsamına Giren F.4. Bölümündeki Alanlar İçin İstenen Bilgiler 1. Alanın Resmi Adı 2. Coğrafi Konumu ve Koordinatları (Rakım vb. bilgiler dahil) 3. Alanı 3.1. Toplam Alan (km 2 ) 3.2. Kara Yüzeyi (km 2 ) 3.3. Su Yüzeyi (km 2 ) 3.4. Kıyı Uzunluğu (m) 4. Alanın Açıklamalı Tanıtımı 5. Yasal Konumu 6. Yerleşimler ve Nüfusları 7. Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler 8. Fiziksel Özellikler (Karasal-Denizsel) 8.1, İklim Özellikleri 8.2. Jeomorfoloji (Topografya vb. morfolojik özellikler) 8.3, Jeoloji (Varsa sedimantoloji ile ilgili bilgiler de dahil) 8.4, Hidroloji-Hidrojeoloji (Yerüstü ve yeraltı suları, varsa jeotermal kaynaklar da dahil) 8.5. Toprak Yapısı 8.6. Flora ve Fauna (Karasal, denizsel ve iç sular kapsamında, özellikleri, endemik ve tehdit altındaki) 9. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu (Tarım-envanter ve mülkiyet bilgileri varsa dahil, turizm, rekreasyon, ulaşım ve altyapı, vb.) 10. Mevcut Sorunlar (Hassas Bölgenin Doğal Yapıdan Uzaklaştığı Alanlar, vb.) G. TURİZM G.l. Yörenin Turistik Değerlen G. l. l. Yörenin Doğal Değerleri G Konum G.l.1.2. Fiziki Özellikler G Kültürel Değerler G.2. Turizm Çeşitleri G.3. Turistik Altyapı G.4. Turist Sayısı G.5. Turizm Ekonomisi G.6. Turizm-Çevre İlişkisi 7

8 H. TARIM VE HAYVANCILIK H.l. Genel Tarımsal Yapı H.2. Tarımsal Üretim H.2.1. Bitkisel Üretim H Tarla Bitkileri H Buğdaygiller H Baklagiller H Yem Bitkileri H Endüstriyel Bitkiler H Bahçe Bitkileri H Meyve Üretimi H Sebze Üretimi H Süs Bitkileri H.2.2. Hayvansal Üretim H Büyükbaş Hayvancılık H Küçükbaş Hayvancılık H Kümes Hayvancılığı ( Kanatlı Üretimi) H Su Ürünleri H Kürk Hayvancılığı H Arıcılık ve İpekböcekçiliği H.3. Organik Tarım H.4. Tarımsal İşletmeler H.4.1. Kamu İşletmeleri H.4.2. Özel İşletmeler H.5. Tarımsal Faaliyetler H.5.1. Pestisit Kullanımı H.5.2. Gübre Kullanımı H.5.3. Toprak Kullanımı I. MADENCİLİK 1.1. Maden Kanununa Tabi Olan Madenler ve Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler I. l. l. Sanayi Madenleri Metalik Madenler Enerji Madenleri Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler 1.2. Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri 1.3. Cevher Zenginleştirme 1.4. Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri 1.5. Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan Rehabilitasyon Çalışmaları 8

9 J. ENERJİ J.l. Birincil Enerji Kaynaklan J Taşkömürü J Linyit J.1.3. Asfaltit J Bitümlü Şist J Hampetrol J Doğalgaz J. l.7. Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum) J.1.8. Orman J Hidrolik J Jeotermal J Güneş J Rüzgar J.l.n.Biyokiitle J.2. İkincil Enerji Kaynaları J.2.1. Termik Enerji J.2.2. Hidrolik Enerji J.2.3. Nükleer Enerji J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi J.3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı J.4. Enerji Tasarrufu İle İlgili Yapılan Çalışmalar K. SANAYİ VE TEKNOLOJİ K.l. İl Sanayinin Gelişimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler K.2. Genel Anlamda Sanayinin Gruplandırılması K.3. Sanayinin İlçelere Göre Dağılımı K.4. Sanayi Gruplarına Göre İşyeri Sayıları ve İstihdam Durumu K.5. Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı K.6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alman Önlemler K.6.1. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliği K.6.2. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Su Kirliliği K.6.3. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Toprak Kirliliği K.6.4. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Gürültü Kirliliği K.6.5. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Atıklar K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı 9

10 L. ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME L.l. Altyapı L. l. l. Temiz Su Sistemi L Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi L Yeşil Alanlar L Elektrik İletim Hatları L Doğalgaz Boru Hatları L.2. Ulaşım L.2.1. Karayolları L Karayolları Genel L Ulaşım Planlaması L Toplu Taşım Sistemleri L Kent İçi Yollar L Araç Sayıları L.2.2. Demiryolları L Kullanılan Raylı Sistemler L Taşımacılıkta Demiryolları L.2.3. Deniz, Göl ve Nehir Taşımacılığı L Limanlar L Taşımacılık L.2.4. Havayolları L.3. Haberleşme L.4. İlin Plan Durumu L.5. İldeki Baz İstasyonları M. YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS M.l. Kentsel ve Kırsal Planlama M Kentsel Alanlar M. l. l. l. Doğal Özelliklerin Kent Formuna Etkileri M. l.l.2. Kentsel Büyüme Deseni M. l. l.3. Planlı Kentsel Gelişme Alanları M Kentsel Alanlarda Yoğunluk M Kentsel Yenileme Alanları M Endüstri Alanları Yer Seçimi M Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar M Kırsal Alanlar M Kırsal Yerleşme Deseni M Arazi Mülkiyeti M.2. Altyapı M.3. Binalar ve Yapı Çeşitleri M.3.1. Kamu Binaları M.3.2. Okullar M.3.3. Hastaneler ve Sağlık Tesisleri M.3.4. Sosyal ve Kültürel Tesisler M.3.5. Endüstriyel Yapılar M.3.6. Göçer ve Hareketli Barınaklar M.3.7. Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar M.3.8. Bürolar ve Dükkanlar M.3.9. Kırsal Alanda Yapılaşma M.3.10.Yerel Mimari Özellikler 10

11 M.3.11.Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller M.4. Sosyo-Ekonomik Yapı M.4.1. İş Alanları ve İşsizlik M.4.2. Göçler M.4.3. Göçebe İşçiler (Mevsimlik) M.4.4. Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı M.4.5. Konut Yapım Süreçleri M.4.6. Gecekondu Islah ve Önleme Bölgeleri M.5. Yerleşim Yerlerinin Çevresel Etkileri M.5.1. Görüntü Kirliliği M.5.2. Binalarda Ses İzolasyonu M.5.3. Havaalanları ve Çevresinde Oluşturulan Gürültü Zonları M.5.4. Ticari ve Endüstriyel Gürültü M.5.5. Kentsel Atıklar M.5.6. Binalarda Isı Yalıtımı M.6. Nüfus M.6.1. Nüfusun Yıllara Göre Değişimi M.6.2. Nüfusun Yaş, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı M.6.3. İl ve İlçelerin Nüfus Yoğunlukları M.6.4. Nüfus Değişim Oranı N. ATIKLAR N.l. Evsel Katı Atıklar N.2. Tehlikeli Atıklar N.3. Özel Atıklar N.3.1. Tıbbi Atıklar N.3.2. Atık Yağlar N.3.3. Bitkisel ve Hayvansal Atık Yağlar N.3.4. Pil ve Aküler N.3.5. Cips ve Diğer Yakma Fırınlarından Kaynaklanan Küller N.3.6. Tarama Çamurları N.3.7. Elektrik ve Elektronik Atıklar N.3.8. Kullanım Ömrü Bitmiş Araçlar N.4. Diğer Atıklar N.4.1. Ambalaj Atıkları N.4.2. Hayvan Kadavraları N.4.3. Mezbaha Atıkları N.5. Atık Yönetimi N.6. Katı Atıkların Miktar ve Kompozisyonu N.7. Katı Atıkların Biriktirilmesi, Toplanması, Taşınması ve Aktarma Merkezleri N.8. Atıkların Bertaraf Yöntemleri N.8.1. Katı Atıkların Depolanması N.8.2. Atıkların Yakılması N.8.3. Kompost N.9. Atıkların Geri Kazanımı ve Değerlendirmesi N.10. Atıkların Çevre Üzerindeki Etkileri 11

12 O. GÜRÜLTÜ VE TİTREŞİM O.1. Gürültü O.1.1. GürüHü Kaynaklan O Trafik Gürültüsü O Endüstri Gürültüsü O İnşaat Gürültüsü O. l. l.4. Yerleşim Alanlarında Oluşan Gürültüler O Havaalanları Yakınında Oluşan Gürültü O.1.2. GürüHü ile Mücadele O.1.3. Gürültünün Çevreye Olan Etkileri O.l.3.1. Gürültünün Fiziksel Çevreye Olan Etkileri O Gürültünün Sosyal Çevreye Olan Etkileri O.1.4. Gürültünün İnsanlar Üzerine Olan Etkileri O Fiziksel Etkileri O Fizyolojik Etkileri O Psikolojik Etkileri O Performans Üzerine Etkileri O.2. Titreşim P. AFETLER P.l. Doğal Afetler P Depremler P.1.2. Heyelan ve Çığlar P.l.3. Seller P Orman, Otlak ve Sazlık Yangınları P.1.5. Ormanlar Üzerinde Biyotik veya Abiyotik Faktörlerin Etkileri P Fırtınalar P.2. Diğer Afetler P.2.1. Radyoaktif Maddeler P.2.2. Denize Dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar P.2.3. Tehlikeli Maddeler P.3. Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri P.3.1. Sivil Savunma Birimleri P.3.2. Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri P.3.3. İlkyardım Servisleri P.3.4. Afetzedeler ve Mültecilerin Yeniden İskanı P.3.5. Tehlikeli Maddelerin Yurtiçi ve Sınırlar arası Taşımını İçin Alınan Tedbirler P.3.6. Afetler ve Büyük Endüstriyel Kazalar 12

13 R. SAĞLIK VE ÇEVRE R.l. Temel Sağlık Hizmetleri R Sağlık Kurumlarının Dağılımı R Bulaşıcı Hastalıklar R.1.2.l. İçme, Kullanma ve Sulama Sulan R.l.2.2. Denizler R.l.2.3. Zoonoz Hastalıklar R Gıda Hijyeni R.1.4. Aşılama Çalışmaları R.l.5. Bebek Ölümleri R.l.6. Ölümlerin Hastalık, Yaş ve Cins Gruplarına Göre Dağılımı R Aile Planlaması Çalışmaları R.2. Çevre Kirliliği ve Zararlarından Oluşan Sağlık Riskleri R.2.1. Kentsel Hava Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri R.2.2. Su Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri R.2.3. Atıkların İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri R.2.4. Gürültünün İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri R.2.5. Pestisitlerin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri R.2.6. İyonize Radyasyondan Korunma R.2.7. Baz İstasyonlarından Yayılan Radyasyonun İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri S. ÇEVRE EĞİTİMİ 5.1. Kamu Kuruluşlarının Çevre Eğitimi ile İlgili Faaliyetleri 5.2. Çevre İle İlgili Gönüllü Kuruluşlar ve Faaliyetleri Çevre Vakıfları Çevre Dernekleri Çevreyle İlgili Federasyonlar T. ÇEVRE YÖNETİMİ VE PLANLAMA T.l. Çevre Kirliliğinin ve Çevresel Tahribatın Önlenmesi T.2. Doğal Kaynakların Ekolojik Dengeler Esas Alınarak Verimli Kullanımı, Korunması ve Geliştirilmesi T.3. Ekonomik ve Sosyal Faaliyetlerin Çevrenin Taşıma Kapasitesini Aşmayacak Biçimde Planlanması T.4. Çevrenin İnsan- Psikososyal İhtiyaçlarıyla Uyumunun Sağlanması T.5. Çevre Duyarlı Arazi Kullanım Planlaması T.6. Çevresel Etki Değerlendirmesi 13

14 A.1. Giri ş (A) COĞRAFİ KAPSAM Çankırı ilinin bulunduğu bölge, birbirine çok benzeyen çıplak dik ve sarp tepelerle çevrilmiş olup, bunlar arasında uzanan, muhtelif boylarda bağ ve bahçelerle kaplı, vadiler vardır. Kuzeyden gelen Tatlı çay ile kuzeydoğudan gelen Acı çay kasabanın güneydoğusunda birleşmektedir. Çankırı şehrinin eski kısmı denizden 900 metre kadar yükseklikte bulunan Karatekin tepesinin güney eteğindeki meyilli bir arazide kurulmuş olup, şehir zamanla vadinin ortasından akmakta olan Tatlı Çay'ın kenarlarına kadar genişlemiştir Kızılırmak nehrine dökülen ve şehri kuzey - güney ve güneydoğu yönünde akan çaylarla bunların kolları derin vadiler meydana getirmiştir. Orta Anadolu ile Kuzey Anadolu arasındaki geçiş alanı üzerinde bulunan bu ilin arazisinin kuzey kısmi diğer bölgelere göre daha dalgalıdır. Kuzey Anadolu dağlarının teker teker uzanan bazı kolları şehir çevresine girer. Bunlardan en yüksek tepesi 2350 m olan Ilgaz Dağlarının batı kısmı ile, kuzeydoğudaki Kös Dağı'nın bir kısmı il sınırları içindir. Batı tarafındaki Işık dağının kollarından salavat,naldöken,aydos ve Dumanlı Dağlarından başka Ilgaz dağı nın üzerinde Karapınar ve Mülayim Yaylaları mevcuttur. Doğu ve Güneydoğu tarafları Kızılırmak Vadisine kadar uzanan oldukça düz bir sahadır. Güneyde Kırkız, İdris ve Abdüsselam Dağları vardır. Düzlükler genelde doğu ve güneydoğu kesimdedir. Diğer kısımlarda dağların arasında bulunan ve ortalarından genellikle dereler geçen dar ve geniş vadiler vardır. Bu vadilerin kuzey kısmında bulunanlar doğu - batı yönünde, güney ve merkezde bulunanlar da kuzey güney yönünde uzanmaktadır. İç Anadolu Bölgesinin kuzeybatısında yer alan Çankırı ilinin, kuzeyinde Kastamonu ve Zonguldak, batısında Bolu, güneyinde Ankara, doğusunda ise çorum illeri bulunmakta olup; yüzölçümü 2210 km2, denizden yüksekliği de 736 metredir A.2. İ l ve İ lçe S ı n ı rlar ı Çakırı İlçeleri; Merkez ilçe, Atkaracalar, Bayramören, Çerkeş, Eldivan, Ilgaz, Kızılırmak, Korgun, Kurşunlu, Orta, Şabanözü ve Yapraklı olmak üzere 11 ilçesi vardır. Merkez İlçe Merkez İlçe; İlin güneydoğusunda yer almakta olup, kuzeyinde Ilgaz, Yapraklı ilçeleri, doğusunda ve güneydoğusunda Kızılırmak ilçesi, Çorum İline bağlı İskilip ilçesi, batısında Eldivan, kuzeybatısında Korgun, ve güneyinde Ankara İli'nin Kalecik ilçeleri ile çevrilidir. Merkez İlçenin yüzölçümü Km²'dir. Denizden yüksekliği 750 metredir. Atkaracalar 4 Temmuz 1997 tarihinde ilçe olan Atkaracalar'ın belediye olma tarihi ise 1927 yılıdır. Çankırı'ya uzaklığı 105 Kilometre olup il merkezinin kuzeybatısında yer almaktadır. İlçenin kuzeyi Melan Çayı, Kocadağ ve Çerkeş ilçesi; güneyi Dumanlı dağı ve Orta İlçesi ile çevrilidir. Batısında Çerkeş ve doğusunda da Kurşunlu ilçeleri yer almaktadır. Toplam 259 km²lik bir alana sahip olan Atkaracalar ilçesinin, 1997 Yılı Genel Nüfus Sayımı verilerine göre toplam nüfusunun yaklaşık % 37,5'i köylerde yaşamaktadır. İlçenin uzun yıllar boyunca, başlıca cazibe merkezleri olan Ankara ve İstanbul'a göç yaşanmış, ancak son yıllarda bu göç yavaşlamıştır. Büyük şehirlere göç eden Atkaracalılar'ın çoğu sanayi sektöründe işçi olarak çalışmakta, bir kısmı ise ticaretle uğraşmaktadır. İlçede, E-80 Karayolu üzerinde bir boya fabrikası bulunmaktadır. Bayramören 1990 yılında ilçe olan Bayramören ilçesinin Çankırı'ya uzaklığı 117 kilometredir. İlçe merkezi Çankırı'nın kuzeybatısındadır. İlçenin kuzeyinde Kastamonu İli, doğusunda Kurşunlu, güneyinde Kurşunlu ve Atkaracalar ile batısında Çerkeş ve Karabük'e bağlı Ovacık ilçeleri 14

15 bulunmaktadır. 265 Km² yüzölçümü olan ilçede hızlı bir göç hareketi yaşanmaktadır. Halkın büyük bir çoğunluğunun köylerde yaşadığı Bayramören ilçesi, ağırlıklı olarak İstanbul ve Ankara'ya göç vermektedir. Tarım ve hayvancılık en önemli geçim kaynağıdır. Eldivan 1958 yılında ilçe olan Eldivan Çankırı'ya 18 kilometre uzaklıkta olup il merkezinin güneybatısında yer almaktadır. İlçe topraklarının kuzeyinde Korgun, doğusunda Çankırı, güneyinde Ankara ve batısında Şabanözü ilçesi vardır. 346 Km² lik bir alana sahip olan ilçede tarım ve hayvancılık başta gelen geçim kaynaklarıdır. Kiraz üretimi ile dikkat çeker. Oldukça iyi rezervlere sahip bentonit madeni ocaklarının bulunduğu ilçe de diğer ilçeler gibi göç vermeye devam etmektedir. Ilgaz 1888 yılında belediye olan Ilgaz, Osmanlı İmparatorluğu döneminde Çankırı merkeze bağlı bir nahiye idi. Eski ismi Koçhisar olan Ilgaz'da göç veren ilçelerdendir. Tarım ve hayvancılığın ağırlıklı olarak geçim kaynağı olduğu ilçe, başta Ankara ve İstanbul'a göç vermekte ve bu şehirlere giden Ilgazlılar'dan sürekli yerleşenler genellikle Devlet kademelerinde çeşitli çalışırken, mevsimlik olarak göç edenler inşaat sektöründe çalışmakta ve belirli zamanlarda memleketlerine geri dönmektedirler. Ilgaz'ın kuzey ve doğusu Kastamonu, güneyi Çankırı merkez, Yapraklı ve Korgun, batısı ise Kurşunlu ilçeleriyle çevrilidir. 782 km²lik bir yüzölçümü olan ilçenin Çankırı'ya olan uzaklığı ise 51 kilometredir. Kızılırmak Çankırı'nın güneydoğusunda yer alan Kızılırmak ilçesi, Kalecik ilçesinin Çankırı'ya bağlı olduğu Osmanlı döneminde, bu ilçeye bağlı bir nahiye merkeziydi. Eski ismi "İnallu Ballu", daha sonra ise Hüseyinli olan ilçe 1985 yılında belediye, 1987 yılında da ilçe olmuştur. Yüzölçümü 493 km² olup, kuzeyinde ve doğusunda Çorum iline bağlı Bayat ve Sungurlu İlçeleri, güneyinde Kırıkkale'ye bağlı Sulakyurt ve batısında da Çankırı merkez ilçesi yer almaktadır. Kızılırmak ilçesinin kent merkezine olan uzaklığı 55 kilometredir. Ağırlıklı olarak tarım ve hayvancılığın geçim kaynağı olduğu ilçede, 1960'lardan sonra yurt dışına yoğun bir göç yaşanmıştır. Tarımsal üretimde çeşitlilik gözlenmekte olup; kavun, pirinç, şeker pancarı gibi ürünler yaygındır. Korgun 1990 yılında ilçe olan Korgun, daha önce Çankırı Merkez İlçeye bağlı bir belde idi. Merkez ilçeye 20 kilometre uzaklıkta olan ilçenin, kuzeyinde Ilgaz, doğusunda Çankırı merkez, güneyinde Eldivan ve Şabanözü ile batısında Kurşunlu İlçeleri yer almaktadır. Yüzölçümü 326 km² Korgun Organize Sanayi Bölgesi'nin faaliyete geçmesiyle ilçede belirli bir ekonomik canlılık yaşanmakta, ancak köylerinden göç devam etmektedir. Göç edenler genellikle İzmit Derince ile Ankara, İstanbul ve Kırıkkale'ye gitmektedirler. Halkın geçim kaynağını ise tarım ve hayvancılık oluşturmaktadır. Kurşunlu Kuzeyi Bayramören ve Kastamonu, doğusu Ilgaz ve Korgun, güneyi Şabanözü ve Orta ile batısı yine Orta ile Atkaracalar ve Bayramören ilçeleriyle çevrili olan Kurşunlu'nun Çankırı'ya olan uzaklığı 90 kilometredir. 630 km² yüzölçümü olan ilçe ve 1951 depremleri ile 1947'de kasabanın kenarından geçen çayların taşmasıyla mal ve can kaybına uğramıştır. 24 Eylül 1944 tarihinde ilçe olan Kurşunlu'da göç konusundaki cazibe merkezleri Ankara, Kırıkkale, İstanbul ve Karabük'tür. Halkın geçim kaynağı ise diğer ilçelerde olduğu gibi tarım ve hayvancılığa dayalıdır 15

16 Orta Toplam yüzölçümü 513 km² olan Orta İlçesinin kuzeyini Çerkeş, Atkaracalar ve Kurşunlu İlçeleri çevirmektedir. Doğusunda yine Kurşunlu ve Şabanözü ilçesinin bir bölümü, güneyinde Şabanözü ve Ankara ile batısında Çerkeş ve Ankara vardır. İlçenin Çankırı'ya olan uzaklığı 70 kilometredir. Halkın temel geçim kaynağı tarım ve hayvancılık olan ilçede sanayi tesisi bulunmamaktadır. Başlıca göç merkezleri Ankara ve İstanbul'dur. Bu illere giden Orta'lılar daha çok kuruyemiş, pasta, börek, şeker sanayii gibi gıda sektöründe ticaret yapmaktadır. Şabanözü Çankırı'ya 44 kilometre uzaklıkta bulunan Şabanözü, Orta, Kurşunlu, Korgun ve Eldivan ilçeleri ve Ankara ili ile komşudur. 590 km² yüzölçümü bulunan ilçede hayvancılık ve tarım yapılmakta, halkının bir kısmı ise Ankara'ya mevsimlik olarak çalışmaya gitmektedir. Büyük göç olaylarının yaşandığı arasında çalışmak için Ankara'ya gidenler ağırlıklı olarak taş ve kum ocaklarında ve tuğla, kiremit imalathanelerinde çalışırlarken, bugün Şabanözü'nden göç etmiş olan ilçeliler, gittikleri yerlerde çok değişik iş kollarına dağılmış durumdadırlar. İlçede 1930 yılında bir sel felaketi yaşanmış, bir çok ev ve dükkan hasar görmüştür Yapraklı Çankırı'ya yalnızca 32 kilometre uzaklıkta bulunan Yapraklı, Osmanlı İmparatorluğu döneminde panayırıyla ünlüydü. Söz konusu panayıra imparatorluk coğrafyasının çok uzak bölgelerinden bile tüccarların alış veriş yapmak üzere geldikleri bilinmektedir. Bu panayır, o dönemlerde yalnız Yapraklı'nın değil, Çankırı'nın da ekonomik hayatına canlılık getirmekteydi. Yapraklı Panayırı'ndan hemen sonra, müddeti üç gün olan bir panayır da Çankırı'da kuruluyor, Yapraklı'dan ayrılan tüccarlar başka bir panayıra ya da memleketlerine gitmeden önce Çankırı'ya uğrayarak alış veriş yapıyorlardı. İlçenin güney ve batı sınırları Çankırı merkez ilçe ile sınırlıdır. Kuzeyinde Ilgaz ve Kastamonu,doğusunda ise yine Kastamonu'nun bir kısmı ile Çorum İl sınırı bulunmaktadır. Toplam 785 km² yüzölçümü olan ilçede halk tarım ve hayvancılıkla geçimini sağlamaktadır. İlçe sınırları içerisinde bulunan Büyük Yayla metre yükseklikte bir turizm ve doğa cenneti gibidir. A.3. İ lin Co ğ rafi Durumu Orta Anadolu'nun kuzeyinde, Kızılırmak ile Batı Karadeniz ana havzaları arasında yer alan Çankırı, 40 30' ve 41º kuzey enlemleri ile 32 30' ve 34º doğu boylamları arasında yer almaktadır. İlin komşuları batıda Bolu, kuzeybatıda Karabük, kuzeyde Kastamonu, doğuda Çorum ve güneyde Ankara ile Kırıkkale'dir. Denizden yüksekliği 723 metre olup, ülke topraklarının %o94'lük bölümünü oluşturan toplam 7388 km 2 ' lik bir alana sahiptir. İç Anadolu bölgesinin kısmen Karadeniz Bölgesi ne geçişinde yer almaktadır. Doğu-Batı doğrultusunda uzunluğu 130 km, genişliği ise 80 Km.dir. Kent birbirine çok benzeyen çıplak, dik tepeler ile sarılıdır. Özellikle doğusunda kalan tepeler Kaya tuzu maden rezervlerinden dolayı çıplak görünümlüdür. Kentin etrafındaki vadiler ise yeşillik, bağ ve bahçelerle kaplıdır. Kuzeybatısından gelen Tatlıçay bir kavis çizerek kenti ikiye ayırır. Kuzeydoğusundan gelen Acıçay ile Tatlıçay birleşerek Acısu adını alır ve Kızılırmak'a karışır. Kentin ticaret merkezi ve yönetsel alanı ise; Cumhuriyet Mahallesi, İstasyon Caddesi, Atatürk Bulvarı ve Buğdaypazarı Caddesidir. Çankırı topraklarının yaklaşık % 60'ı dağlar ve yüksek tepelerden oluşmaktadır. İlin kuzey sınırındaki dağlar, aynı zamanda en yüksek kesimini teşkil etmektedir. Kuzey Anadolu dağlarının ikinci sırasındaki Ilgaz Dağları, doğu-batı düzleminde uzanmaktadır. En yüksek noktası 2587 metre olan söz konusu dağ sırasının üzerinde Küçükhacet Tepesi (2546 Mt.), Büyükhacet Tepesi (2587 Mt.), Kulpi (1980 Mt.), Bulancak (1935 Mt.), Altunsivrisi (1934 Mt.) ve Kocadağ (1763 Mt.) bulunmaktadır. Aynı zamanda Çankırı ve Kastamonu arasındaki doğal sınırı il sınırına 16

17 dönüştüren Ilgaz Dağları, Kurşunlu civarında Sofra Sırtları ve Çerkeş yöresinde Doğu ve Çamlıca olmak üzere iki kola ayrılmaktadır. Ilgaz Dağları'nın güneyinde ise Çorum ile Kastamonu/Tosya sınırından başlayarak batıya doğru yönelen Erikli, Sarıkaya, Karakaya, Ilısılık, Yapraklı, Doğdu, Taşyakası, Batıbeli ve Dumanlı Dağları, yaklaşık 2000 Mt. yüksekliğe uzanan yeni bir sıra oluşturur. Bu sıraların daha güneyinde kalan bölgede de Çerkeş-Gerede ve Kızılcahamam sınırı boyunca bir diğer dağ sırası uzanır. Bu sırada Çit, Karataş, Işık, Elden, Aydos, Eldivan ve Bozkır Dağları yer almaktadır. İlin kuzeybatısında ise Karabük ve Bolu ile doğal sınırı oluşturan Hodalca, Elaman ve Eğriova Dağları yer almaktadır. Kent merkezi civarında yer alan Hıdırlık Kaşı, Meryemana Tepesi ile Sarıdağ ise güneybatı düzleminde uzanan diğer büyüklü küçüklü tepelerle birlikte, ileride Taşyakası, Dumanlı ve Aydos Dağlarını oluşturarak devam etmektedir. Çankırı'da Kızılırmak Havzası dışında kayda değer önemli ovalar yoktur. Ne var ki bu havzanın da sularının tuzlu olması sulanabilen tarım arazisinin sınırlı olmasına sebep olmaktadır. İldeki ovalar başlıca beş başlıkta incelenebilir: 1. Kızılırmak Havzası Ovaları : Bölgenin coğrafi konumuna göre oldukça geniş olan havzanın Çankırı topraklarındakalan bölümü yaklaşık 30 Km. uzunluğundadır. Havzada batı-doğu doğrultusunda uzanan geniş ova ile bu ovanın kolları, bölgenin en büyük akarsuyu olan Kızılırmak'la birleşen çeşitli çay ve derelerin yatakları boyunca, kuzeye doğru yaklaşık 25 Km. uzanmaktadır. Bu ovalarda her türlü tarıma uygun alüvyonlu topraklar bulunmaktadır. Devrez Çayı Çevresindeki Ovalar : Söz konusu ovalar Kurşunlu'nun güneyinden başlayıp Devrez Çayı boyunca uzanarak Ilgaz İlçesi çevresinde genişleyen ovalardır. Ilgaz'a kadar yaklaşık 2 Km.lik dar bir şerit çizen ovalar, buradan itibaren genişlemeye başlar. Devrez Çayı'nın suladığı bu ovalarda da her türlü tarıma uygun alüvyonlu topraklar bulunmaktadır. Tatlıçay Çevresindeki Ovalar : Bu bölgedeki ovalar Tatlıçay ve Korgun Çayı'nın birleşme noktasında olup, söz konusu çay sularının tuzlu olması sebebiyle tarıma yönelik sulama yapılmamaktadır. Orta İlçesindeki Ova : İlçe dahilinde bulunan ve doğudan batıya doğru uzanan ova 15 Km. uzunluğunda ve yaklaşık 2 Km. genişliğindedir. Çerkeş Ovası : Oldukça küçük sayılabilecek ova alüvyonlu topraklarla kaplıdır. Yaylalar : Dağların hakim olduğu İl arazisinde "Yayla" tanımına uygun arazilerin sayısı pek fazla değildir. Genel arazinin yaklaşık % 2,5-3'ünü oluşturan bu yaylalar ise Ilgaz Dağları üzerinde bulunan Mülayim ve Karapınar Yaylaları, Yapraklı Yaylası ile Taşyakası, Aydos ve Dumanlı Dağları üçgeninde bulunan Sanı Yaylası ile Eldivan, Aydos, Karapazar ve Aliözü Yaylalarıdır. Yaylaların bitki örtüsü ve ekolojik yapıları, özellikle dağ turizmi ile tracking sporu için son derece uygundur. Çankırı İlinin İlçelere göre şehir ve köy nüfusu, yüzölçümü ne nüfus yoğunluğunu gösterir cetvel NÜFUS YOĞUN LUĞU TOPLAM ERKEK KADIN TOPLAM ERKEK KADIN TOPLAM ERKEK KADIN Km2 İLÇE TOPLAM ŞEHİR NÜFUSU KÖY NÜFUSU TOPLAM MERKEZ ATKARACALAR BAYRAMÖREN ÇERKEŞ ELDİVAN ILGAZ KIZILIRMAK KORGUN KURŞUNLU ORTA ŞABANÖZÜ YAPRAKLI

18 18

19 A.4. İ lin To po ğ ra fya s ı ve Jeomorfol o jik Durumu İlin genel Jeolojik yapısı oldukça dağlık ve engebeli oluşu tarım açısından dezavantaj olarak görülmektedir. İrili ufaklı 14 dağın mevcut olduğu bu engebelikler ilin yüzölçümünün %61'ini oluşturmaktadır. En alçak dağ, m ile Bozkır dağı, En yüksek dağ ise 2465 m. ile Ilgaz dağıdır. Ova çok azdır. Vadi şeklinde düz araziler mevcuttur. Bozkır, Uluyazı, Yapraklı, Aydos, Eldivan, Aliözü gibi yayla özelliğine sahip vadiler ise zaman içerisinde erezyon sebebi ile jeolojik yapı değişikliğine uğramaktadır Akarsuların geçtiği aiüvyal topraklar %2-5 meyillidir. Kızılırmak nehrinin i! sınırla içerisinde 30 Km. boyunca mikrokfima kuşağı hüküm sürdüğünden polikültür tamı yapılabilir. Çankırı ilinde doğal bitki örtüsü üst florasım karaçam, sarıçam, ardıç, ladin v köknar gibi orman ağaçlan ile ahlat, kızılcık gibi meyve ağaçlan teşkil eder. Alt florad ise hububat, yemlik ve yemeklik baklagiller ile devedikeni, yumak ve ayrık otu gibi bitkil* bulunur İlin en önemli akarsuları Kızılırmak, Terme, Devrez, Melan ve Acı çaydır. Çankırı il sınırlan içinde kalan göller; kışın su toplayan, yazın suları çekilen göllerdir. Doğal yanında D.S.İ. ye ait sulama amaçlı göletlerde bulunmaktadır. A.5. Jeolojik Ya p ı ve St r a ti grafi Çankırı il merkezinin bulunduğu bölge 3. jeolojik zamanda meydana gelmiş Oligoseniosen yastaki jipsli (alçıtaşı) serilerden oluşmuştur. Bu seri kuzeydoğuda Yapraklı ilçesi, güneydoğuda Kızılırmak, güneyde Ankara il sınırı, güneybatıda Eldivan ilçesinin sınırladığı geniş bir alana yayılmıştır. Değişik taşlı tortulların yer aldığı yörede püskürük ve başkalaşım kayaları da görülür. Dumanlıdağ, Kurşunlu, Ilgaz ve Çubuk bölgelerini içine alan Galatya Masifi mezozozik yaştadır. Genelikle andezit bileşiminde lav, ve konglomeralardan oluşur Andezit püskürmeleri asıl olarak miyosende, bir bölümü de pliyosende oluşmuştur Galatya masifinin lav ve tüfleri, Ilgaz-Kurşunlu nojen havzasındaki, miyosen tabakalar arasındaki fcoşluları doldurur. Aynı masif içerisinde bulunan Orta ilçesi toprakları, çakıl kum ve mil gibi akarsu tortulan ile örtülmüştür. Batıda Çerkeş'ten başlayarak Kurşunlu ve İlgaz'a dek süren alanlarda, ali tabakaları tüflü ve marnlı neojen serisi vardır. Aynı seri Şabanözü ilçesi'nin güneyini de kaplar Bu oluşumun üst kesimleri kumlu ve killidir. İlgaz İlçesinin kuzeybatısındaki Ödemiş köyü yöresi ile Yapraklı ilçesi'nden Ankara il sınırlarına kadar olan alanlarda mezozozik yaştaki oluşumlarla kesildikten sonra yerini Karabük iline bağlı Eskipazar İlçesi'nin doğusuna dek olan kesimde flişlerine bırakır. Kaim ve sürekli senler durumundaki kretase flisleri, kumlu ve killi şistler ve kalkerlerden oluşmuştur. Ilgaz İlçesinin kuzeydoğusu ve doğusu ise, metamorfik kayaçların yayılım alanlanlarıdır. Bu kayaçlar genelikle paieozik, kretase ya dajura yaşlı oluşumlardır. A.5.1. A.5.2. Me ta mo r f iz ma v e Ma ğ ma tiz m a Te kton ik ve P a leoco ğ rafya K AYNAKLAR Yılı Çankırı Envanteri Çankırı Valiliği - Çankırı İl Turizm Envanteri

20 (B). DOĞAL KAYNAKLAR B.1. B.1.1. Enerji Kaynaklar ı Gün e ş ISTASYON ADI : CANKIRI ISTASYON NO : AYLIK ORTALAMA GUNESLENME SIDDETI (Cal/Cm2) YIL OCAK SUBAT MART NISAN MAYIS HAZIRAN TEMMUZ AGUSTOS EYLUL EKIM KASIM ARALIK

21 ISTASYON ADI : CANKIRI ISTASYON NO : AYLIK TOPLAM GUNESLENME SIDDETI (Cal/Cm2) YIL OCAK SUBAT MART NISAN MAYIS HAZIRAN TEMMUZ AGUSTOS EYLUL EKIM KASIM ARALIK

22 ISTASYON ADI : CANKIRI ISTASYON NO : AYLIK MAKSIMUM GUNESLENME SIDDETI (Cal/Cm2) YIL OCAK SUBAT MART NISAN MAYIS HAZIRAN TEMMUZ AGUSTOS EYLUL EKIM KASIM ARALIK

23 ISTASYON ADI : CANKIRI ISTASYON NO : AYLIK ORTALAMA GUNESLENME SURESI (Saat) YIL OCAK SUBA MART NISA MAYI HAZI TEMM AGUS EYLU EKIM KASI ARAL ISTASYON ADI : CANKIRI ISTASYON NO : AYLIK TOPLAM GUNESLENME SURESI (Saat) YIL OCAK SUBA MART NISA MAYI HAZI TEMM AGUS EYLU EKIM KASI ARAL

24 B.1.2. Su Gü cü PROJENİN ADI Santralın Kurulu Gücü (mw) Yıllık Üretim (Gwh/yıl) Kızılırmak Tımarlı HES Soğanlı - Mandıra HES TOPLAM Çankırı ili dahilinde yıllık olarak 204 milyon Kw saat su kaynaklarından enerji üretilebilecektir. B.1.3. Kömü r MADENÎN CİNSİ İLÇE BUCAK KÖY VE MEVKİİ Linyit Çerkeş Merkez Dereköy, Örenli ve Yıprak köyleri TENOR VE KALİTE Dereköy: OrjinaI kömür 967 Kcal/Kg Hvada kuru kûi nisperi:%15.94 kül Isı değeri 2679 Kcal/Kg Linyit Ilgaz Belören Kızılibrik ve Alibey Düşük kalite Merkez köyleri Linyit Orta %48.57 su %28,59 kül Linyit Yapraklı Ovacık B.1.4. Do ğ algaz Çankırı il sınırları içerisinde doğalgaz rezervi bulunmamaktadır. B.1.5. Rüz gar Merkez ilçede hakim rüzgar yönü, toplam esme sayısıyla Kuzeybatıdır (Karayel). Bunu Güneybatı (lodos) ve Güneydoğu (Keşişleme) rüzgarları izlemektedir.en hızlı esen rüzğarın hızı 21.1 m/sn, en hızlı esen rüzgar yönü ise Güneybatıdır. Çankırı ilinde rüzgar enerjisinden faydalanılmamaktadır. B.1.6. Biyomas (Biyogaz, Odun, Te z e k) Çankırı ilinde biogaz enerji üretimi ve tüketimine yönelik çalışmalar yapılmamaktadır. Odun ve Tezek gibi maddeleri de yalnızca yakacak olarak tüketilmektedir. Tezek genellikle kırsal köylerde kışın ısınmak maksadıyla kullanılmaktadır. B.1.7. Pe tr ol Çank ı r ı ilinde petrol re zer vi bul u nma m a k ta d ı r. 23

25 B.1.8. Jeotermal Sahalar TERMAL KAYNAKLAR Çavundur Termal Kaynağı ve Kaplıca Tesisleri: Kurşunlu İlçesi Çavundur Beldesi nde bulunan termal kaynaktan 54 C sıcaklıkta 47 litre/saniye su çıkmaktadır. Belde'ye ve Gerede-Samsun (E 80) Devlet Karayolu'na 1.5, Kurşunlu'ya 9, Çankırı'ya ise 90 km. mesafede olan kaynak çevresinde, Çankırı Özel İdaresine ait iki adet modern havuzlu hamamı bulunan 38 oda ve 76 yataklı tesisin yanı sıra Belde Belediyesi tarafından işletilen iki adet açık havuz ile 100 yataklı bir konaklama ünitesi ve 20 yataklı özel bir pansiyon bulunmaktadır. Yol, su, elektrik ve telefonu bulunan termal kaynağın hemen yakınından Çankırı-Zonguldak Demiryolu geçmekte ve aynı yerde yolcu trenleri durmaktadır. Termal suyun fiziki ve kimyevi analizleri SSYB Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı laboratuarlarında yapılmış olup tıbbi değeri ile ilgili olarak Valiliğimizin başvurusu üzerine, İstanbul Üniversitesi Tıbbi Ekoloji ve Hidro-Klimatoloji Araştırma ve Uygulama Merkezi tarafından tarih ve 97/90 sayılı aşağıdaki rapor düzenlenmiştir. Göndermiş olduğunuz, Sağlık Bakanlığı Çevre Sağlığı Müdürlüğünce düzenlenen Çankırı, Atkaracalar (Kurşunlu) İlçesi, Çavundur Köyü (Beldesi) Kaplıca Maden Suyuna ait fiziksel ve kimyasal analiz sonuçları Araştırma Merkezimizce değerlendirilmiştir. Raporun içeriğine göre kaplıca suyu sodyum bikarbonatlı, hipertermal, hipotonik bir özellik taşımaktadır. Maden suyunun bizden talep edilen tıbbi yönden değerlendirilmesi ise şöyledir; Doğal sıcaklığı nedeniyle tüm ağrılı hastalarda kullanılabilmesi söz konusudur. Ancak uygulamaların banyo ve hareketsiz uygulamalı türleri için C'a kadar, hareketli havuzlar için C'a kadar soğutulması gerekmektedir. Bu suretle, her türlü romatizmal hastalıkların kronik dönemleri, ameliyat ve travma sekellerinde yararlı olacaktır. Alkalik özelliğine bağlı olarak, içme kürleri şeklinde değerlendirilmesi halinde karaciğer, safrakesesi ve safra yolları yetmezliklerinde kullanılabilecektir. Sarılık sonrası bozulan karaciğer fonksiyon testlerinin düzeltilmesi amacı ile, pankreasla ilgili kronik hastalıklarda, Diabetes Mellitus ve Gut hastalığında yararlı olabilir. Kronik mide ve bağırsak iltihapları, böbrek ve idrar yolları kronik iltihaplarında, böbrek taşı oluşumunu engellemek için içme kürleri şeklinde değerlendirilebilir. Ancak içme kürleri için suyun sıcaklığının genellikle 20 ila 30 C soğutulması gereklidir. Su, sodyum iyonu içerdiğinden dolayı üst solunum yolları ve akciğerin alerji ve kronik iltihaplarında inhalasyon-aerosol tedavisi olarak değerlendirilebilir. Bu endikasyonlar göz önüne alınarak çizilecek projede, Tıbbi Ekoloji ve Hidro-Klimatoloji Araştırma ve Uygulama Merkezimizin danışmanlığının yararlı olacağı kanısını saygıyla arz ederim. Prof.Dr.Nurten ÖZER Merkez Müdürü Belediyeye ait iki havuz ve konaklama tesisi de hizmete açıktır. Termal kaynaktan yararlanmak maksadıyla yapımına İl Özel İdaresince başlanan iki yıldızlı otel ve kür merkezinin inşaatı devam etmekte olup hamam bölümü, kadın ve erkeklere günübirlik olarak hizmet vermektedir. 24

26 Acısu: Kurşunlu İlçesi'nin 5 km. kuzeybatısında Hacımuslu Köyü yakınlarında olan Acısu İçmesi, geniş bir çayırlığın çeşitli yerlerinden kaynamaktadır. Bir bataklık oluşturan kaynaklardan toplam olarak saniyede 0.4 litre su çıkmaktadır. Sıcaklığı 15 C olan Acısu İçmesi tuzlu, bikarbonatlı, karbogazoz, demirli ve alkalik bir maden suyudur. Mide, bağırsak, karaciğer, safrakesesi, pankreas hastalıklarında yararlı etkisi olan su, kanda yedek alkaliyi yükseltir, asit baz dengesini düzenler, safra yollarında safra akımını artırıcı bir etki yapar ve safra bileşimini değiştirir. Sarılık hastalığı sonrasında kanda birikmiş bulunan safra pignentlerinin temizlenmesini de kolaylaştıran bu maden suyunun, karaciğerin bozulan fonksiyonlarını düzeltici tesiri vardır. Şıhlar Nezle (Nuzla) Suyu: Korgun İlçesi'ne bağlı Şıhlar (Karatepe) Köyü yakınlarındaki bir dere yatağının kenarındadır. Korgun'a 8, Merkez İlçe'ye 26 km. mesafede bulunan maden suyuna Çankırı-Ilgaz Karayolunun 23. km.'sinden ayrılan 3 km.'lik stabilize bir yolla ulaşılır. 12,0 C sıcaklığındaki suyun betonla çevrili bir çeşmesi bulunmaktadır. Soğuk, alkalik ve toprak alkalik, bikarbonatlı, karbogazoz bir içme suyu olan Şıhlar Nezle Suyu, İçme kürleri ile değerlendirilmektedir. Bozan Hamamı: Ilgaz İlçesi'nin 5 km. kuzeybatısında, Aşağı ve Yukarı Bozan köyleri arasındaki bu maden suyu üstü açık, çevresi kapalı iki ayrı havuzdan oluşmaktadır. Hamam olarak nitelendirilmesinin sebebi banyo olarak da kullanılması olan suyun sıcaklığı 16 C, debisi ise 0.5 litre/saniyedir. Alkalik ve toprak alkalik, karbogazoz, demir ve arsenikli, bikarbonatlı bir su olan Bozan Hamamı, banyo uygulamalarında cilt hastalıklarına, içmece olarak ise sindirim sistemi rahatsızlıklarına iyi gelmektedir. Kükürt Köyü Kaynağı: Atkaracalar ilçesinin 14 km. kuzeyindeki Kükürt Köyü'nde bulunan kaynaktan 19 C sıcaklığında saniyede 0.5 litre su çıkmaktadır. Alkalik ve toprak alkalik, karbogazoz özellikte olan maden suyunun yaydığı serbest kükürtlü hidrojen kokusu bir kilometre mesafeden hissedilebilmektedir. Kükürt Köyü Kaynaklarının sindirim sistemi rahatsızlıklarını iyileştirici etkisi vardır. Hışıldayık İçmesi: Kurşunlu İlçesi'ne 30 km. mesafede bulunan Melan (Soğanlı) Çayı kıyısında, kayaların arasında iki yerden çıkan maden suyu başıboş olarak dereye akmaktadır. Sıcaklığı ortalama 18 C olan su, bol miktarda gazlı, alkalik ve toprak alkalik, bikarbonatlıdır. Sindirim sistemi ve karaciğer rahatsızlıklarında yararları görülmektedir. Bayramören (Melan) İçmesi: Kurşunlu İlçesi'ne 20 km. mesafedeki maden suyu bir yamaçtan çıkmaktadır. Sıcaklığı 18 C olan suyun debisi ise 0.1 litre/saniyedir. Karbondioksit oranı oldukça yüksek, alkalik ve toprak alkalik, bikarbonatlı olan maden suyu, sülfat iyonu da içermesi sebebiyle acı bikarbonatlı sular grubuna da girmektedir. Bayramören İçmesi'nden mide, karaciğer, safrakesesi ve bağırsak rahatsızlıklarında yararlanılmaktadır. İÇMECELER Çankırı ili sağlık suları bakımından oldukça zengin bir çeşitlilik arzeder. Ancak, kapsamlı bir çalışmaya konu olmayan maden sularımızın bir kısmı halihazır durum itibariyle ekonomik görünmemekte, ekonomik görülenlerin çoğunluğunda ise herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Aşağıda, İlimizde bulunan içmecelerden önemli görülenler hakkında bilgiler verilmiştir. Kazancı Maden Suyu: Ilgaz-Kastamonu Devlet Karayolu'nun 12. km.'sindeki Kazancı Köyünün batısındaki bir çayırlıktan kaynamakta olan maden suyu, büyük bir tabii havuzda biriktikten sonra çayırda dağılmaktadır. Sıcaklığı ortalama olarak 15 C, debisi ise 5 litre/saniye olan maden suyunun litresinde 1 gr.'ın üzerinde karbondioksit bulunmaktadır. Alkalik ve toprak 25

27 alkalik, demirli, bikarbonatlı olan su, karaciğer, safra kesesi, pankreas, mide ve bağırsak hastalıklarında olumlu sonuçlar vermektedir. Ilısılık Maden Suyu: Ilgaz ilçesi'nin güneydoğusunda ilçeye 16 km. mesafedeki Ilısılık Köyü'nde bulunan kaynaktan 22.5 C sıcaklığında saniyede 0.05 litre su çıkmaktadır. Ekonomik değeri sınırlı olan su karbondioksitli, alkalik ve toprak alkalik, bikarbonatlıdır. İçme kürleri ile yararlanıldığı gibi banyo uygulamalarından da olumlu neticeler alındığı söylenilmektedir. Mide, karaciğer, bağırsak, safrakesesi rahatsızlıklarına iyi geldiği bilinmektedir. Yukarıda sayılanların dışında Şabanözü İlçesi'nde; akciğer, safra kesesi, idrar yolları, romatizma, kırıklar, mide ile böbrek taşı rahatsızlıklarına kullanılan Dede (Çapar) Maden Suyu, cilt hastalıklarına kullanılan Karakoçaş Ilıcası, Orta Ilçesi'nde; cilt hastalıklarına kullanılan Derebayındır Köyü Hışıldağı ve Maden Suyu, şifalı su olarak bilinen Kısaç ve Buğuören Maden Suları, Ilgaz İlçesi'nde; romatizma ve cilt rahatsızlıklarına kullanılan Ödemiş Kaynarcı Suyu, cilt hastalıklarına (uyuz) kullanılan Bozatlı Suyu, mide şişkinliklerinde kullanılan Yalaycık Maden Suyu, Korgun İlçesi'nde; şifalı su olarak bilinen Ildızım İçmesi, Yapraklı İlçesi'nde; şifalı su olarak bilinen Şahçuvaz Ilıcası ve doktorlarca böbrek taşı düşürmede önerilen Kullar Maden Suyu gibi içmece ve termal kaynaklar bulunmaktadır. B.2. Biyolojik Çe ş itlilik B.2.1. Ormanlar Son 20 yılın ormancılık faliyetleri dahilinde Ha. olan orman varlığı Ha. çıkmıştır ha. Karaçam, 5332 ha. Sarıçam, 2030 ha. Gürgen, ha. Meşe, 457 ha. Kavaklık alan mevcuttur. Bu konu ile ilgili F.1. bölümünde bilgiler mevcuttur. B B.2.2. Odun Ü r etimin e Ay r ı an Ta r ı m A l an la r ı Çay ı r v e Mera Çankırı ilinde çayır ve mera alanlarının toplamı ha dır. Bu alanın alt bölgelere göre dağılımı aşağıdaki grafikte verilmiştir. Ha 300, ,000 Grafik 21. Alt Bölgelere Göre Çayır Mera Alanlarının Dağılımı Çayır Mer'a Alanı Altbölge alanı 200, , ,000 50, Alt Bölgeler 26

28 Alt bölgelerin yüzölçümleriyle mera alanları karşılaştırıldığında, I. Alt bölgenin yüzölçümünün %19,5 ini mera, II.Alt bölgenin yüzölçümünün ise %30,21 i mera III.Alt bölgenin %44,66 sı mera ve IV.Alt bölgenin %58,11 i mera alanıdır. İlin çayır ve mera alanların tamamına yakını VII. sınıf araziler üzerinde bulunmaktadır. ( ha.) VI inci sınıf arazi üzerinde ha, IV inci sınıf arazi üzerinde ha, III üncü sınıf arazi üzerinde ha,ii inci sınıf arazi üzerinde ha, I inci sınıf arazi üzerinde 1125 ha ve V.sınıf arazi üzerinde 40 ha.mera alanı bulunmaktadır. Bu konu ile ilgili detaylı bilgi F.2. Bölüm ünde bulunm aktad ı r. B.2.3. B.2.4. Sul ak Alanl a r Çank ı r ı il s ı n ı rl ar ı içerisinde sulak alan bulunm amaktad ı r. Flora Endemik Bitkiler Artemisia spiccigera (Yavşan), Achillea biebersteini (Civanperçemi), Onopordum bracteatum (Kangal), Anthemis tinctoria var tinctoria (Papatya), Carduus nutans (Deve dikeni), Centaurea urviüei (Peygamber çiçeği), Trogopogonlongristis (Tekesakalı), taraxacum officinale (Karahindiba), LEGUMINOSAE, Astragalus microcephalus (Geven), Trigonella monspeliaca CRUCIFERAE Conringia perfoliaîa Erophiia verna ssp verna Alyssum murale var murela Isatis tinctoria ssp tomentella (Çivitotu), Sinapis arvensis (Hardalotu), Thlaspi peffoliatum SCROPHULLARIACEAE Verbascum glomeratum (Sığırkuyruğu), BORAGİNACEAE Echium itaiicum, Anchusa lepthophylla ssp lepthopylla CHENOPDİACEAE Nonea mucronata ssp mucronota Salsola stenoptera UMBELLİFERAE Eryngium campstre (Eşekdikeni), MALVACEAE, Malva neglecta (Ebegümeci), LILACEAE, Alium scordoprasum ssp rotundum (Yabani soğan), Muscari neglecîum (Arapsümbülü), LABİATAE Phlomis nissolii, Teucrium poium (Tüylü Kısa Mahmut) Zizphora tenuicr Lamium amplexicauie (Ballıbaba) Ajuga chamaepitys ssp chia, Marrubium parvifiorum ssp parviflorum, GERANIACEAE, Greanium rotundifolium (Turnagagası), GRAMINAE, Bromus tecîorum (Brom), Avena fatua (Deli yulaf), Poa bulbosa, E eh i n ar i a capitaîa, Triticum sativum (Buğday), Hordeum vulgare (Arpa), Cynadon dactylon (Domuz ayrığı), Secale cereale (Çavdar), Elymus elongatus (Ayrıkotu), RANUNCULACEAE, Adonis flammea (Kandamîası), Deiphinium peregrinum (Hezeran), Ranunculus arvensis (Düğünçiçeği), RUBIACEAE, Cruciata taurica, Gaiüum verurn, VALE R l AN AÇ EAE, Valerianella coronota (Taçlı kuzu gevreği), PLANTAGİNACEAE, Plantago majör (Sinir otu), OROBANCHACEAE, Orobanche alba (canavarotu), SALİCACEAE, Salix alba (GevreK Söğüt), Populus alba (Akkavak) B.2.5. Fauna Endemik Hayvanlar Yurmuşacaklar Lubbiricus (Toprak solucanı), Helix aspersa (Salyangoz), Jullus terresiris (Kırkayak) insecta (Böcekler) Muşça domestica (Kara sinek), Culex pipiens (Sivrisinek), Gryilus campentris (Siyah çekirge), Mantis religosa (Peygamber devesi), Coccinella septempunedata (7 noktalı gelinböceği), Malacosoma nemtria (Yüzük kelebeği), Lymantria dispus (Süger kelebeği), Hyponomenta malinellus (Ağ kurdu), Taumetopoa pyhyocampha (Çam kese kurdu), Apis melliphera (Bal arısı) Kertenkeleler Ophisops elegans (Tarla kertenkelesi) Lacerta parva (Cüce kertenkele) Lacerta saxicola (Kaya ketenkelesi) Typhlops vermicuiaris (Kör yılan) Anguis fragiiis (yılanırnst kertenlekele) 27

29 Coronella Caspius (Hazer yılanı) Hemidactylus turcicus (Geniş parmakı keler) Amfibitler (iki yaşamlılar) Bufo viridis (Gece kurbağası), Bufo bufo (Siğili! karakurbağaları), Rana dalmatina (Çevik kurbağa), Rana camerani (Şeritli kurbağa), Mamafia (Memeliler) Muş muscuius (Ev faresi), Rattus rattus (Siyah ev sıçanı), Apedomus mystacerus (Fare), Vulpes vulpes (Tilki), Canis lupus familiaris (köpek), Felis domestîca (Kedi), Sciurus vulgaris (Sincap), Lepus capensis (Tavşan), Aves (Kuşlar) Ciconia ciconia (Akleylek), Corvus corax (Karagarga), Coturnix coturnix (Bıldırcın), Cuculus canorus (Guguk kuşu), Deüchon urbica (Pencere kırlangıcı), Fringüla coelebs (İspinoz), Melanocorypha calandra (Boğmaklıtarla kuşu), Merops apister (An kuşu), Orioius oriolus (Sarı asma), Passer domesîicus (Ev serçesi), Pica pica (Saksağan), Picus viridis (Ağaçkakan), Scolopax rusticola (Çulluk), Columba livia (Kaya güvercini), Sirepîopeiia decaocta (Kumru), Strepîopeüa îurîur (Üveyik), Stumus vulgaris (Sığırcık), Turdus merfa (Karatavuk), Caprimulgus europeaus (Çobanaldatan). B.2.6. Milli Parkla r, Ta biat Park lar ı, Ta biat An ı t ı ve Ta b i at ı Ko ru ma Alan lar ı ve Di ğ er Ha ssa s Y ö r e le r B.3. Bu konu ile ilgili detayl ı bilgi F de m e vcuttur. To pr ak Toprak Yapısı Genellikle çıplak dağlar ve platolar ile kaplı Çankırı ili toprakları toprak erozyonu tehdidi altındadır.merkez,şabanözü,orta,çerkeş ve güneyde bulunan ilçelerde hektar civarındaki alanda şiddetli toprak erozyonu vardır. İlin ana toprak gurupları şunlardır : a)alüviyal Topraklar: Yüzey sularının tabanlarında yada etki alanlarında akarsularca taşınıp yığılmış genç sedimentler üzerinde yer alan düz yada düze yakın az eğimli yerlerdeki genç topraklardır.kızılırmak havzası, Devres Çayı çevresindeki ovalar,tatlıçay ın yatağı,melan Çayı çevresi ve Çerkeş ovaları bu topraklarla kaplıdır. b)kolüvyal Topraklar: Yüzeysel akımla yada derelerin kısa mesafelerden taşıyarak eğimin azaldığı yerlerde bıraktıklara maddelerle oluşmuş genç topraklardır.orta ilçesi ve çevresinde doğal eğimin %2 yi aştığı ovalık alanlar bu topraklarla kaplıdır. c)kestane Renkli Topraklar: Derinlikleri fazla çeşitli toprak katlarından oluşan yaşlı topraklardır.çerkeş ilçesinin batısı ve doğusu ile Kurşunlu nun güney kesimi dışındaki tüm yöreler bu topraklarla kaplıdır.doğal bitki örtüsü kısa ve uzun otlarla çalılardan ve seyrek ağaçlardan oluşmaktadır. d) Kahverengi Orman Toprakları: Genç topraklar ile yaşlı topraklar arasında kalan bu topraklar yüksek oranda kireç içeren ana maddeler üzerinde gelişmiştir.toprağın üst katı gözenekli ve kalıntılı bir yapıdadır.çerkeş in kuzeyinde kestane renkli topraklardan sonra başlayan alanlar ile ilin kuzeyinde kahverengi topraklardan sonra başlayan alanlar bu tür topraklarla kaplıdır.doğal bitki örtüsü kışın yaprağını döken ağaç ve çalılardır. 28

30 e) Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları: Toprağın üst katı iyi oluşmuş ve gözenekli bir yapı gösterir.minerallerden ayrı yada az karışmış durumda asit karakterli organik maddeler içerir.çerkeş ve Ilgaz ilçelerinin güneyi ile Orta ilçesinin batısı bu tür topraklar ile kaplıdır. f) Kahverengi Topraklar: Yaşlı topraklardır.şiddetli erozyon nedeni ile toprak katlarında yüksek miktarda kalsiyum birikmektedir.toprağın üst katı belirgin gözenekli yapıdadır.orta derecede organik madde içerir. Şabanözü ilçesi çevresi bu topraklarla kaplıdır.doğal bitki örtüsü kısa yada orta boylu otlar ve çayırlardır. Bu ana toprak gurupları dışında ilimiz topraklarının çeşitli yerlerine dağılmış durumda kumlu, çakıllı,molozlu,ırmak ve taşkın yatakları ile çıplak kayalıklar bulunmaktadır. İlde görülen iklim ve jeolojik yapı farklılıkları ile vejetasyondaki çeşitlilik değişik özelliklere sahip toprakların oluşumuna neden olmuştur. Grafik19.Arazi Kabiliyetleri Sınıfları ve Dağılımı(Ha) ,939 11,219 51,430 59,137 70,033 73, ,920 I II III IV V VI VII VIII SU YÜZEYLERİ Çankırı da I-IV. sınıf tarım arazileri ha olup, genelde tarım bu araziler üzerinde yapılmaktadır ha dan fazla alanı olan V-VIII. sınıf arazilerde de işlemeli tarım yapıldığı görülmektedir. Ancak bu araziler işlemeli tarıma uygun değildir. Tarım alanlarından sonra ikinci sırayı alan mer a alanları ve orman alanları II.,III.,VI. Ve VII.sınıf araziler üzerinde yoğunlaşmaktadır. Kullanma kabiliyet sınıfları sekiz adet olup, toprak zarar ve sınırlandırmaları I.sınıf dan VIII.sınıf a doğru giderek artmaktadır. SINIF - I: Topografya düz veya düze yakın (%0-2) dir. I. Sınıf arazilerin kapladığı alan ha olup il yüzölçümünün %6,9 unu teşkil etmektedir. I,. Sınıf arazilerin; %45 i alüvyal topraklar, %34 ünü kolüviyal topraklar, %2,9 unu kahverengi orman toprakları, %13 ünü kahverengi topraklar, %0,1 ni kireçsiz kahverengi topraklar, %0,03 ünü kırmızı kahverengi topraklar oluşturmaktadır.geriye kalan %4,97 lik kısmını da Hidromorfik Alüvyal ve Kestane rengi topraklar oluşturur. Bu arazinin %51 lik bölümünde kuru tarım, %44,3 lük bölümünde sulu tarım yapılmaktadır. Geriye kalan%4,7 lik bölüm ise çayır- mer a alanı,orman alanı ve diğer alanlardır. 29

31 SINIF- II: Toplam miktarı ha dır.bu arazilerin %7,6 sını -alüviyal topraklar, %25,26 sını kolüviyal topraklar, %14,87 sini kahverengi orman toprakları, %41,19 unu kahverengi topraklar,%1,6 sını Kireçsiz Kahverengi topraklar ve %9,8 lik kısmını ise diğer topraklar oluşturmaktadır. Bu arazilerin; %76,86 sında kuru tarım, %14,32 sinde sulu tarım yapılmaktadır. II inci sınıf arazilerin %6,3 ü çayır-mer a, %1 i orman funda arazisi ve 1,52 si tarım dışı arazidir. SINIF- III: III. sınıf araziler ha kapladığı alan ile ilin %9,4 ünü teşkil eder. Bu arazinin toprak gruplarına göre dağılımı ise %4,9 u alüviyal topraklar, %3,7 si kolüviyal topraklar, %33,58 i kahverengi orman toprakları, %51,70 i kahverengi toprak, %2,7 si kireçsiz kahverengi orman toprakları,geriye kalan %3,42 lik kısmı diğer toprak guruplarındandır. Bu alanların kullanım durumları ise şöyledir; %85,36 sı kuru tarım,% 5,5 i sulu tarım, %4.1 i çayır-mer a, %3,3 ü Orman-Funda ve %1.74 ü diğer kullanımlara sahiptir. SINIF- IV: IV sınıf araziler ilin ha alanı ile %9,9 luk bölümünü kaplamaktadır. IV üncü sınıf arazilerin toprak gruplarına göre dağılımı ise şöyledir; % 0,6 kolüviyal topraklar, %36,6 kahverengi orman toprakları, %4,4 kireçsiz kahverengi orman toprakları, %47,04 kahverengi topraklar, %0,5 kırmızı kahverengi topraklar,%2,5 Alüvyal topraklardan oluşmaktadır. Bu alanların kullanım durumları ise şöyledir; %77,95 lik bölümünde kuru tarım, %0,99 luk bölümünde sulu tarım, %7,2 lik bölümü çayır-mer a, %13.1 lik kısmı orman fundalık ve %0,76 lık kısmı ise diğer alanlardır. SINIF- V: 44 ha alanı ile ilin %0,006 sını kaplamaktadır. Bu topraklar Hidromorfik Alüvyal Topraklardır. SINIF- VI: ha alanı ile ilin %16 sını kaplar ve toprak gruplarına göre dağılımı ise %1,6 sı alüviyal topraklar, %0,27 si Kolüvyal topraklar,%0,39 u Tuzlu-Alkali topraklar,%50,44 ü Kahverengi Orman toprakları,%3,2 si Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları,%5,5 i Kestane Rengi Topraklar,%36.83 ü Kahverengi Topraklar,%1.26 sı Kireçsiz Kahverengi Topraklar ve %0,51 i diğer topraklar şeklindedir. Bu toprakların kullanım durumları ise şöyledir; %34.87 lik kısmında kuru tarım, %0,3 lük kısmında sulu tarım yapılmaktadır. Bu toprakların %42.18 i çayır-mer a, %21.75 i orman funda ve %0,9 u yerleşim alanı ve diğer şekillerde kullanılmaktadır. SINIF- VII: ha alanı ile ilin % 47,41 lik kısmını kaplar. Bu alanların toprak gruplarının dağılımı ise %0,01 i Kolüvyal,%0,03 ü Sarı-Kırmızı Podzolik,%0.89 u Gri-Kahverengi Podzolik,%50,86 sı Kahverengi Orman,%8,1 i Kireçsiz Kahverengi Orman,%3,5 i Kestane Rengi Orman,%33,79 u Kahverengi,%1,8 i Kireçsiz Kahverengi Topraklar ve %1,2 si Kırmızımsı Kahverengi Topraklar şeklindedir. 30

32 VII. sınıf toprak alanlarının; %1,3 ünde kuru tarım, %0,01 inde sulu tarım yapılmaktadır. VII inci sınıf arazilerin %56,38 i çayır-mera, %41,94 ü orman-funda arazisi ve %0,37 si diğer şekillerde kullanılmaktadır. SINIF- VIII: ha ile il topraklarının %1,5 ini oluşturur.bu toprakların %61,02 ile Irmak Taşkın Yatakları,%33,35 i Çıplak Kaya ve Molozlar,%3,4 ü Su Yüzeyi ve %2,5 ini Yoğun Yerleşim Alanları oluşturur. Orman ve fundalık alanlar ilin ha ını kaplar.orman-fundalık alanların %80,36 sı VII. sınıf arazilerde bulunmaktadır. Kullanılmayan ve Yerleşim alanları ise ilin ha lık kısmını kaplamaktadır. Bu alanların %5 i I inci sınıf arazilerde,%4,5 i II inci sınıf arazilerde, %6,9 u III üncü sınıf arazilerde,%3 ü IV.Sınıf arazilerde,%6.16 sı VI. Sınıf arazilerde,%8,1 i VII.Sınıf arazilerde,%66,34 ü VIII.Sınıf Arazilerde bulunmaktadır. Yerleşim alanlarının %19,58 lik kısmı tarıma elverişli alanlarda kurulmuştur. B.4. Su K a ynak lar ı B.4.1. İ çme Suyu Kaynaklar ı ve Barajlar İlimiz İç Anadolu bölgesinde yer aldığından tipik bir İç Anadolu iklimine sahiptir. Başlıca büyük akarsular; Kızılırmak nehri ve Devrez çayıdır. İlimiz engebeli bir araziye sahiptir. Su Kaynaklar ı Potansiyeli: -Yerüstü suyu (İl çıkışı toplam ort. akım) : hm3 / yıl -Kızılırmak Nehri : Devrez Çayı : 280 -Yeraltı Suyu (Toplam Emniyetli Rezerv) : 5 To pl am Su P ot a ns iy el i : hm 3 /y ı l -Doğal göl yüzeyleri : 67,5 ha -Baraj rezervuar yüzeyleri (Güldürcek barj.): 315,6 -Gölet rezervuar yüzeyleri : 58,5 - Ak ar s u yüze yl e r i : 4.373,6 -Kızılırmak Nehri : Devrez Çayı : Diğer yan dereler : 728,6 To pl am Su Yüze y i : 4.815,2 B.4.2. Çank ı r ı İ lindek i Barajlar: Ad ı : H acm i : S u lam a Sahas ı : 1 G ü ldürcek Baraj ı m ha Ye ralt ı Su Kaynaklar ı İlimizde yer altı su kaynakları toplam su potonsiyelinin 5 hm3 / yıl gibi küçük bir bölümünü oluşturmaktadır. Yukarıda belirtilen akarsu ve dere kenarlarına yakın yerlerde 1m ila 5m derinliklerinde yer altı suyuna rastlanmakta olup içmeye elverişli değildir. Alçak yerlerde rastlanan bu sular kuyu veya sondaj vurularak bahçe ve tarla sulamalarında kullanılmaktadır. Yüksek yerlerde ve yamaçlarda ise sızıntı sularına rastlanmaktadır. 31

33 B.4.3. Ak ar sular İl sınırları içindeki akarsuların en büyüğü, aynı zamanda ülkemizin en uzun nehri alan Kızılırmak tır. Kara ikliminin tüm özelliklerinin görüldüğü ilde, kar sularının akış miktarlarında meteorolojik değişimlere paralel olarak düzensizlik görülmekte, yazları bazı sularda azalma görülürken, irili ufaklı dere ve dere çaylarının tamamen kuruduğu görülmektedir. Bu durumun tersine ilkbahar ve sonbahar da ise dere ve çaylarda su miktarının artarak normal ortalamalarının üzerine çıktığı gözlemlenmektedir. Eskiden ciddi can ve mal kaybına yol açan taşkınların, son yıllarda alınan önlemler sayesinde tehlike oluşturmadığı bilinmektedir. Çankırı il sınırları içerisinde bulunan akarsuların en önemlisi Kızılırmak tır.toplam uzunluğu 1335 km olan ve 85 m3/sn lik debisi olan nehrin yaklaşık 41 km lik bölümü Çankırı sınırları içerisinde kalmakta ve geçtiği bölgedeki tarımsal araziyi sulamaktadır. Ankara nın Kızılcahamam ilçesinden doğarak Orta, Kurşunlu ve Ilgaz ın topraklarını sulayan Devrez çayı ise 211 km. uzunluğunda ve 8,9 m3/sn lik debiye sahiptir. Önemli bir kolu da kent merkezinden geçen tatlı cay olan acı çay, 96 km uzunluğunda olup sularının tuzlu olması sebebiyle yararlanılan bir akarsu değildir. Terme çayı yada kaynağındaki ismiyle Şabanözü çayı, Çankırı Ankara sınırlarını sulama tarıma uygun olan Uluçay, Kurşunlu ve Çerkeş ten gelen küçük çaylarla beslenmektedir. Oldukça hızlı akışı olan ve uluçay la birleşen Melan (Soğanlı) çayı ise ilerleyen kesimlerinde filyos ırmağına karışmaktadır. SULAMA DSİ Sulamaları Ön inceleme ve/veya master planı tamamlanan Acıçay Projesi Çerkeş - Hacılar Projesi ha ha. Küçük Su (gölet ve yerüstü sulama) Proj. Toplam ha. Planlaması Tamamlanan Küçük Su (gölet ve yerüstü sulama) Proj. Kesin Projesi Tamamlanan Kızılırmak Vadi Sulamaları (Proj.) Pompaj 7349 ha. Küçük Su (gölet ve yerüstü sulama) Proj. - İnşa Halinde Olan Akhasan Barajı Kızılırmak Vadi Sulamaları Proj. (Cazibe) Küçük Su (gölet ve yerüstü sulama) Proj ha ha. 191 ha. 32

34 Toplam ha Yılı Yatırım Programında Olan 2000 Yılı Devrez - Kızlar yolu Projesi ha. Küçük Su (gölet ve yerüstü sulama) Proj. 54 ha. Toplam işletmede Olan Büyük Su işleri Orta Güldürcek Sulaması Kızılırmak Sulaması (sağ sahil) Toplam 6200 ha ha ha. işletmede olan küçük su işleri (Gölet, Yerüstü Sulamaları) İl toplamı 782 ha ha. Diğer Sulamalar Sulama Kooperatifleri Sulamaları (YAS) KHGM'nin Kredi açarak yaptırdığı sulamalar KHGM Sulamaları (gölet, yerüstü sulamalar) Halk Sulamaları Diğer Sulamalar Toplamı 735 ha. 926 ha ha ha ha. İl Genel Sulamalar Toplamı ha. SULAMA AMAÇLI PROJELER Sulama Sahası Brüt (ha) Net (ha) AÇIKLAMA 1- Güldürcek Sulaması İşletmeye Alınmıştır 2- Kızılırmak Vadi Sulama İnşaatı Devam Ediyor 3- Akhasan Barajı İnşaatı Devam Ediyor 4- Kızlaryolu Barajı Yatırım Programında 5- Koyunbaba Barajı Planlama Kademesinde 6- Hacılar Barajı Master Plan Aşamasında 7- Hamzalı Barajı Planlama Kademesinde 8- Darkaya Barajı İstikşaf Kademesinde Çank ı r ı ili dahilinde büyük sulam a pr ojeleri ile ha. Arazi sulanabilecektir. 33

35 AKARSULAR AKARSUYUN ADI TOPLAM UZUNLUĞ U (Km) İL SINIRLARI İÇERİSİNDE Kİ UZUNLUĞU (Km) TOPLAM UZUNLUĞ A ORANI (%) DEBİSİ (nr/sn) İL SINIRLARI İÇİNDE BAŞLANGIÇ VE BİTİŞ NOKTALARI KOLU OLDUĞ U AKARS U ÖZELLİKLERİ Kızılırmak Çatalelma Köyü civarından Karaömer Köyüne kadar Kızdırmak Tımarlı Köyü civarında adet regülatör tamamlanmıştır. Acıçay Yapraklı ilçesin den Kızılırmak İlçesine ) 5 Tamamı il sınırlan içerisinde Devre z Çayı ,9 Orta İlçesi İncecik Köy. Den Ilgaz Çeltikçibaşt Köy kadar n Çarıkın ili orta ilçesinde bir adet baraj vardır. Ulusu Çayı Terme Çayı Gerede + Melan Çayı 89.6 Budakpınar Köyü ile Hamamlı arası Gerede Çayı Orta ilçesi Karaağaç yaylalanndan dede köy. Kadar Acıçay Tamamı il anrrlan içerisinde Tamamı il sınırlan içerisinde Şabanözü kuzeyinden sara çayı,gürneyinde şabanözü deresi. 3 daha sonra Karaçay, bjahacı civarında 34

36 B.4.4. G ö ll e r ve G ö l e tle r Çankırı sınırları içerisinde önemli göl bulunmamaktadır. Küçük ve orta ölçekli göller ise kışın su toplayan, yazın ise kuruyan göllerdir. İl sınırları içerisinde Kamış, Hacılar, Uzun, Bozkaya, Yayla, Hasır, Kürt, Pazar, Büyük, Dipsiz, Çöp, Bakkal, Gül, Suluk, Kadıgil isimlerinde toplan 15 göl bulunmaktadır. Çankırı da tarım ve hayvancılığa yönelik olarak yapılmış bulunan bazı göletlerin isimleri, hacimleri ve sulama sahaları Tablo 1 de gösterilmiştir. GÖLETLER GÖLET İ N ADI HACM İ (m 3 ) SULAMA SAHASI (H ekt a r) Eld i van Seyd iköyü Göleti Eld i van Karad e re Göleti Eld i van Sarayön ü Göleti Ş abanöz ü Göleti Ş abanöz ü Mart Göleti Ş abanöz ü Karaören Göleti Kur ş unlu Dumanl ı Gö let i Kur ş unlu Demir c iör e n Göleti Kur ş unlu Ta ş karavalar Göleti Ya p r a k l ı Gürgenlik Göleti

37 S. No Göletin Adı Tipi Amacı 1 Eldivan- Sarayköyü Gövde Yüksekliği Talvegden Temelden Dolgu Hacmi Depo Hacmi Aktif Hacim Sulama Alanı Brüt Net ha. Başlama Tarihi Bitiş Tarihi Kargir Sulama x 2 Eldivan-Karadere KD Sulama Şabanözü KD Sulama x 4 Şabanözü- Karaören HD Sulama Şabanözü-Mart HD Sulama OQO Yapraklı HD Sulama C x 7 Kurşun l u- Demirciöre n 8 Kurşunlu-Dumanlı KD g 10 Kurşunlu- Taşkaracalar Eldivan- Seydiköyü KD H.İç.ve Sul KD ÇANKIRI İLİ GÖLETLERİNİN KARAKTERİSTİK ÖZELLİKLERİ H. İçme suyu H. İç.ve Sul HD Sulama Korgun-Maruf KD Sulama Şabanözü-Ödek HD Sulama İŞ ARETLER KD Kil Çekirdekli (Zonlu) Dolgu H D Hom o jen Dolgu (x) İ ki nci biti ş rakaml ar ı göler yükseltm e tarihleri 36

38 GÖLÜN ADI YÜZÖLÇÜM Ü (Km 2 ) İL İÇERİSİNDE KALAN KISMIN YÜZÖLÇÜMÜ EN DERİN NOKTASI (m) DO Ğ AL GÖLLER DENİZDEN YÜKSEKLİĞ İ (m) PAFTA NO KOORDİNA T ÖZELLİKLERİ Kamış Gölü G30-al Atkaracalar Kızılibrik Köyü Hacılar Gölü G30-b Kurgun İlçesi korgun yaylası kuzeydoğusu Uzun Gölü G30-c Şabanözü Karnış KÖ}öi batisi Bozkara Gölü G30-b Kurşunlu Eskiahır Köyü güneyi Yayla Gölü G30-cl Kurşunlu Taşkaraealar beldesi güneydoğusu Hasır Gölü G30-cl Kurşunlu Taskaraoalar beldesi doğusu Kürt Gölü G30-cl Kurşunlu Taşkaracalar beldesi güneydoğusu Pazar Gölü :55 G30-c Korgıın Kayıçivi Köyü batısı Büyük Gölü G30-a Kurşunlu Dağtarla Köyü doğusu fidanlık Dipsiz Gölü G31-c Merkez Çivi Köyü Kuzeydoğusu Çöl Gölü G31-c Merkez Çivi Köyü Güneyi Bakkal Gölü G31-d Merkez De de Köyü Batısı Gül Gölü G31-dl Menfez Yenice Köyü Kuzeybatısı Sülük Gölü G30-al Kızıhımak Hacılar Köyü. Kuzeybatısı Kadıgil Gölü G30-a Atkaracalar Eyüpözü Köyünün batısı 37

39 B.5. B.5.1. Mineral Kaynaklar Sanayi Made nl eri Çankırı ilinin maden ve yer altı kaynakları açısından zengin bir kapasiteye sahip olduğu söylenemez, var olan madenlerin büyük bir kısmı ekonomik anlamda işletmeye uygun olmamakla birlikte işletilen madenler Çankırı ekonomisi için önem arz etmektedir. İldeki en önemli yer altı zenginliklerin başında tuz minerali gelmektedir. B.5.2. M e t a lik M a de nler Yapılan tetkikler neticesinde ilimizde metalik madenlere rastlanmamıştır. Yalnız MTA dan gelen bilgilere göre Bazı yörelerimizde bakır madenine raslanmış fakat az olduğundan her hangibir çalışma yapılmamıştır. Yapraklı (Geriş, Urvay), Şabanözü (Bakırlı) zuhurlan Tenor: % Cu Rezerv: Zuhur olduğu için rezerve yönelik çalışma yapılmamıştır B.5.3. Enerji Madenl eri Çankırı ilinde enerji madeni olarak yalnızca kömür çıkarılmaktadır (J Bölümüne bakınız) B.5.4. Ta ş Ocaklar ı N i z amnamesin e Tab i Olan Do ğ a l Malz emeler İl sınırları içerisinde mermer, traverten, alçı taşı, bentonit, çimento hammaddesi, diyatomit, kil, manyezit, perlit, astpest ve linyit gibi madenlere rastlanmaktadır. Bu konu ile ilgili ayrıntılı bilgi I.1.4. kısmında yeralmaktadır. K AYNAKLAR : - MTA Enstitüsü - DSİ. 52. Şube Müdürlüğü - Tarım İl Müdürlüğü 2004 yılı Tarım Masır Planı - Çankırı Orman İşletme Müdürlüğü - İl Meteoroloji Müdürlüğü 38

40 C.1. (C). HAVA (ATMOSFER VE İKLİM) İ k lim ve Hava Karadeniz iklim kuşağında İç Anadolu Bölgesine özgü kara iklimine geçiş kuşağında yer almasına rağmen Çankırı da genellikle İç Anadolu ya özgü iklim hüküm sürmektedir. Merkez, Ilgaz ve Yapraklı ilçelerinde ise kışlar soğuk, yazlar serin geçer. İlin en fazla yağış alan ilçesi Yapraklı dır. Hemen, hemen her mevsim yağışın görüldüğü ilde ortalama yıllık yağış miktarı kg/m2 arasında değişmektedir. C.1.1. C Do ğ al De ğ i ş ken l er Rüz gar Merkez ilçede egemen rüzgar yönü, toplam 2429 esme sayısıyla kuzeybatıdır. Bunu kuzey ve güneydoğu rüzgarları izlemektedir. İlde yıllık en hızlı rüzgar yönü kuzey ve hızı 1.1 m/sec. dir.

41

42 C Başınç C Nem C Sıcaklık C Buharlaşma 37

43 C C Yağışlar Yağmur ISTASYON ADI : CANKIRI AYLIK MAKSIMUM YAGIS (mm) YIL OCAK SUBA MART NISA MAYI HAZI TEMM AGUS EYLU EKIM KASI ARAL

44 NYI Nedir? Normalleştirilmiş Yağış İndeksi metodu, yağış eksikliğinin farklı zaman dilimleri (1,3, 6, 9,12, 24 ve 48 aylık) içerisindeki değişkenliğini dikkate alabilen bir kuraklık indeksidir. En az 30 yıl süreli periyotta aylık yağış dizileri hazırlanır. NYİ değerlerinin normalize edilmesi sonucu seçilen zaman dilimi içerisinde kurak ve nemli dönemler tespit edilir. Kuraklığın izlenmesi açısından yağıştaki eksikliğin farklı zaman dilimleri içinde kantitatif olarak ifade edilmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Yağış eksikliğinin farklı su kaynaklarına olan etkisinin ne kadar sürede hissedilebileceği mantığına göre, analizde 1,3, 6, 9, 12 ve 24 aylık zaman dilimleri seçilebilir. Örneğin aylık toplam yağışta meydana gelebilecek eksilme toprak nem düzeyine hemen etki ettiği halde yeraltı sularına, nehirlere, göllere daha geç etki eder.6,9 ve 12 aylık zaman dilimlerindeki bir kuraklık durumu akarsu ve göllere, 24 aylık dilimdeki kuraklık ise yer altı sularına etkisini izlemek bakımından tercih edilir. NYİ indeks değerleri NYT Değerleri Kuraklık Kategorisi 2 < Aşırı nemli 1.5 ile 1.99 Çok nemli 1.0 ile 1.49 Orta nemli O ile 0.99 Hafif Nemli O ile-0.99 Hafif kuraklık -l ile Orta derecede kuraklık ile Şiddetli kuraklık < Çok şiddetli kuraklık İndeksin sıfırın altına düştüğü ilk ay kuraklık başlangıcı olarak kabul edilirken indeksin pozitif değere yükseldiği ay kuraklığın bitimi olarak kabul edilmektedir. Örneğin Çankırı iline ait grafik haritalardan 3 aylıkta 1985 yılının 7. ayından 1986 yılının 12. ayına kadar kurak bir periyot yaşanmıştır. Bunun anlamı bahsi geçen tarım yılında tarım açısından kurak bir yıl yaşanmıştır diyebiliriz. Buna karşılık 1983 yılının 4. ayından 1984 yılı 7. ayma kadar devam eden nemli bir periyot vardır. 12 Aylık grafik haritada ise 1992 yılı 7. ayından 1995 yılı 6. ayına kadar kurak bir dönem yaşanmış ve muhtemelen bu dönemde akarsu ve göl sularında bir azalma olmuştur diyebiliriz. Buna karşılık 1995 yılının 6. ayından 2000 yılı 9. ayına kadar devam eden nemli dönem grafik haritalardan görülebilir.

45

46 C Kar, Dolu, Sis ve Kırağı AYLIK MAKSIMUM KAR ORTUSU (cm) YIL OCAK SUBA MART NISA MAYI HAZI TEMM AGUS EYLU EKIM KASI ARAL AYLIK ORTALAMA KAR ORTUSU (cm) YIL OCAK SUBA MART NISA MAYI HAZI TEMM AGUS EYLU EKIM KASI ARAL

47 1- YILLARA GÖRE DONLU GÜN SAYISI YIL/AY OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK ORTALAMA 18 14,2 9, ,75 2- YILLARA GÖRE DONLU GÜNÜN BAŞLAMA, BİTİŞ TARİHLERİ VE SICAKLIK DEĞERİ YIL/AY BAŞLAMA BİTİŞ BAŞLAMA EKİM BİTİŞ MART NİSAN MAYIS YILI GÜN SICAKLIK YILI GÜN SICAKLIK GÜN SICAKLIK GÜN SICAKLIK , , , , , , , , ORTALAMA , , , ,2 3- YILLARA GÖRE ŞİDDETLİ DONLU (-10.0 C NİNALTINDA) GÜN SAYISI YIL/AY OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK

48 ORTALAMA 8,3 1, ,5 4- YILLARA GÖRE KARLA ÖRTÜLÜ GÜN SAYISI YIL/AY OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK ORTALAMA 17,7 3, ,5 5- YILLARA GÖRE KIRAĞILI GÜN SAYISI YIL/AY OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK ORTALAMA 7,5 7,5 4,8 2, ,7 10,3 9,3 6- YILLARA GÖRE AÇIK GÜN SAYISI YIL/AY OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK ORTALAMA 3,2 4 5,8 5,6 8,6 12, ,8 12,6 12,4 11,8 5,5 55

49 7- YILLARA GÖRE KAPALI GÜN SAYISI YIL/AY OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK ORTALAMA , , YILLARA GÖRE AYLIK ORTALAMA 20cm TOPRAK SICAKLIĞI YIL/AY OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK ,7 1,8 9,4 12,5 20,3 24, ,4 21,4 16 7, ,3 2,2 5,2 12,2 22,4 26,9 29,4 28,7 22,6 16, ,4 3,7 10,6 14,6 18,1 26,3 31,6 29,8 24,8 16,2 7,7 2, ,7 1,8 9,4 12,5 20,3 24, ,4 21,4 16 7, ,3 2,2 5,2 12,2 22,4 26,9 29,4 28,7 22,6 16, ORTALAMA 1,6 2,1 7,8 13,7 20,0 25,1 30,1 28,5 22,8 15,7 7,15 1,85 56

50 C Seller İlimizde sel baskınına pek raslanlanmamaktadır, yalnız 1958 yılında Korgun ilçesi bölgesine yağan aşırı yağmurlar neticesi sel olayına maruz kalmıştır. O yılarda Çankırı ili Çankırı kalesinin eteklerinde kurulu olduğu için şehir pek zarar görmemiştir, ancak şu anda şehir merkezinin kurulu olduğu büyük postane, Türk telekom, Trafik Şube Müdürlüğü, tek, TMO ve şu anda Çankırı Valiliğinin bulunduğu yerler tamamen sular altında kalmıştı. C Kurakl ı k 1942 yılı haricinde kuraklık olmamıştır. C Mikr oklima Çankırı il sınırları içerisinde Mikroklima oluşturan özel alanlar bulunmamaktadır C.1.2. Ya pay Etm e nle r C Plan s ı z K e n t l e ş me Köyden kente olan göçler ve nufüs artışı şehrimizde plansız bir kentleşmeyide beraberinde getirmiştir. Ekonomik nedenlerle kırsal alanlarda kente gelenlerin sayısı nufüsün içinde önemli bir paya sahiptir. İlimizde 20 yıl önce bağ bahçe olarak değerlendirilen alanlar, kurulan yapı kooperatifler sayesinde apartmana dönüşmüştür. Şenrin tarım amaçlı kulanılan I ve II. Sınıf taban arazileri beton yığınlarıyla kaplanmıştır. C Ye ş il Alanlar ı n Az almas ı Çankırı ilinde kişi başına düşen yeşil alan il merkezinde 7 m 2 dir. Kentsel yeşil alan miktarı m 2 dir. Kent koşullarına uygun bitki türü ise iğne yapraklı ağaçlardan karaçam, sedir, yapraklı ağaçlardan Akçaağaç, akasya, badem, dişbudak, çınar, atkestanesi, ıhlamur, kavak, söğüt, cevizdir. Çankırı ilinde topraktaki tuz yoğunluğu oldukça fazladır, bu nedenle çevreye dikilen karaçam, sedir ve yapraklı ağaç fidanları belirli yaştan sonra köklerinin tuza rastlaması sonucu kurumaktadır. 70. yıl Cumhuriyet Ormanında yıllarında 180 Hektar saha, yıllarında Kale kırklar mevkiinde 435 hektar saha karaçam, sedir, badem, iğde fidanlarıyla ağaçlandırılmıştır, ancak fidanlar büyüdükçe kökler derine indikçe bu sahalarda kurumalar baş göstermiştir. C Is ı n m ada Ku llan ı lan Ya k ı tl ar İlimizde konut ve işyerlerinin ısıtılmasında yakıt olarak ithal kömür, odun, TÜPRAŞ 615 kalorifer yakıtı, motorin kullanılmaktadır. Şehrimizde doğal gaz yoktur, getirilmesi için çalışmalar hızla yürütülmektedir. Bakanlığımız genelge standartlarına uyan, Valiliğimizden izin alınan kömürlerin satışı serbesttir. Ayrıca Bakanlığımız genelgesi ile yasaklanan Petrokok kömürünün kullanımı ve satışı yasaklanmış olup İlimize girişi ve satışını önlemek amacıyla denetimlerimiz sürekli devam etmektedir. Kömür ticareti yapan mahrukatçı esnaflar Valiliğimizden izin almadan satış yapamamaktadır. Satışa sunulacak kömür, kömür satıcısının kömür ocağının bulunduğu ildeki Çevre ve Orman Müdürlüğü marifetiyle numune alınarak yaptırılacak analizin Mahalli Çevre Kurulumuz kararındaki kriterleri tutması, ayrıca boyut analizinin satış noktasında alınacak numunede yapılacak analiz sonrasında uygun kriterler tutturulduğunda satış yapmasına izin verilmektedir. Şehrimizde çoğunlukta ithal kömür kullanılmakta, ancak İlçe ve Köylerde yerli kömür ve odun yakılmakta; kısmen de 615 Kal-Yak kullanılmaktadır. Hava kalitesinin korunması amacıyla İlimizde tek cihazla sabit hava kalitesi ölçümü yapılmakta idi yılı itibariyle İl Sağlık Müdürlüğünün yarı otomatik cihazının yanı sıra İl Çevre ve Orman Müdürlüğü emrine Bakanlığımız tarafından verilen tam otomatik yeni bir Hava Kalitesi Ölçüm İstasyonu kurulmuştur kış döneminde iki cihazla sabit ölçümler yapılacaktır. Bu istasyonlardan alınan değerlere göre önlemler alınmaktadır. Çankırı kış dönemi itibariyle kullanılacak yakıt özellikleri açısından I. derece hava kirliliği olan iller arasında yer almaktadır. 57

51 C Endüstriy el Emisyonlar İlimizde üretim yapan Sanayi tesisleri aşağıya çıkarılmıştır TESİSLER Şirketin Adı Belgeler Sanayi İmalat LPG Kullanılan Enerji Cinsi (Yıllık Tüketim Miktarı) Doğa l Gaz Elektrik (Kwh) Diğer Arıtma Tesisi Biyolojik Kimyasal Tekel Tuz işletmesi Müdürlüğü GÖLBAŞI İNŞ. Malz. San. ve Tic. A..Ş. (Baldudak Alçı Fabrikası Ton - - FİLİZ Madencilik San. Ve Tic. Ltd. Şti Ton - - BETA Ben. San. Ve Tic. AŞ AKPER Madencilik İnş. ıah. Tic. Ltd Kg GÜNTAR Madencilik Turz. Dış Tic.San. A.Ş ÇANBENSAN, Çankırı Bentonit A. Ş ZİNClRCİOĞLU Un San. ve Tic. A. Ş AYTAÇ Dış Tic. San.Tic. A.Ş. + - Kg. ( Yimpaş Holding) + ÇAN -YEM, Çankırı Yem San Tic. A. Ş Kg. - - UNTAŞ, Gıda San. Tic. A.Ş. (Irmik-Makarna) Kg. - - EREN-UN, Makama, Bisk.,Yem San.Tic.A.Ş Lt - - TEKİNAK Gıda San. ve Tic. A.Ş Ton - - HELVACIOĞLU Gıda Sanayi Kg. - - BiRLiK GIDA Tic.San. A. Ş. + - MED-MAR Tuz Fabrikası ( SAF Tuz ) Kg Kg Ton - - ÇANEKMEKSAN, Çankırı Ekmek ve Unlu Mam. San. ve Tic. A.Ş Ton

52 BOYNER Tekstil San. ve Tic. A.Ş ton - - ÇAĞLAR Tarım Hayv. Ürünleri Tic. A.Ş ton - - ÇANKAPI, Orman Ürünleri Tic. ve San. A. Ş BULUTSAN İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. AKYAZI Römork ve Tanker Sanayi ( Enver ve Münir YELEKÇİ ) Sevindi Tar. Mak. San. ve Tic. A.Ş. FiLiZ Tarım Mak. İmalat Sanayi Ltd.Şti ton ton KAMAŞ Talaşlı -Talaşsız İmalat İnşaat Sanayi Ticaret Limited Şirketi TCDD Makas Fabrikası + + KRİKER Meta! San. ve Tic. Ltd-Şti ,7 ton MKEK Çansaş Çankırı Silah San. A.Ş. FİLİZ Çelik Mamulleri San.Tic. Ltd.Şti MEGASAN MedikalGaz Sistemleri ve Tıbbi Cihazlar San Ve Tic Ldt Şti Lt lt İlimizde Endüstriye Emisyon Kirliliği yapan kuruluşların sayıları azdır. Ancak alçı fabrikası, lastik kaplamacıları, bentonot sanayi endüstriyel kirliliğe neden olmaktadır. C Tr afikten Kaynaklanan E m isyon lar Bilindiği üzere motorlu taşıtlardan kaynaklanan Emisyonlar hava kirliliğinde önemli bir yer tutmaktadır. Egzozlardan yayılan CO, NO ve Hidrokarbonlar ve Pb emisyonlar hava kirliliğini oluşturmaktadır. Çankırı ilinde 2006 Aralık ayı sonu itibariyle trafiğe kayıtlı motorlu taşıtların miktarı aşağıya çıkarılmıştır. Daha geniş bilgi L kısmında yer almaktadır.

53 MOTOSİKLET OTOMOBİL ARAÇLAR ÇANKIRI MERKEZ BİR ÖNCEKİ AY SONU NORMAL PLAKALI ARAÇ ÖZEL PLAKALI ARAÇ RESMİ 36 0 HUSUSİ TİCARİ 0 TOPLAM RESMİ HUSUSİ TAKSİ TİCARİ DOLMUŞ 0 MİNİBÜS OTOBÜS KAMYONET KOMYON TRAKTÖR ÇEKİCİ ÖZEL AMAÇLI TAŞIT TANKER ARAZİ TAŞITI TOPLAM RESMİ 55 0 HUSUSİ TİCARİ TOPLAM RESMİ 65 0 HUSUSİ 25 0 TİCARİ TOPLAM RESMİ 95 0 HUSUSİ TİCARİ 16 0 TOPLAM RESMİ HUSUSİ TİCARİ TOPLAM RESMİ HUSUSİ TİCARİ 1 0 TOPLAM RESMİ 6 0 HUSUSİ 3 0 TİCARİ 43 0 TOPLAM 82 0 RESMİ 78 0 HUSUSİ 7 0 TİCARİ 7 0 TOPLAM 92 0 RESMİ 3 0 HUSUSİ 5 0 TİCARİ 11 0 TOPLAM 19 0 RESMİ 51 0 HUSUSİ 18 0 TİCARİ 6 0 TOPLAM 75 0 GENEL TOPLAM

54 60 C.2. Havay ı Kirletici Ga zl ar Ve Kaynak lar C.2.1. Kü kü rtdioksit Kon s an trasyonu ve Du man Sağlık İl Müdürlüğünden alınan verilere göre Çankırı ilinin yıllar ve aylara göre kükürtdioksit ölçüm oranları SO2 SO2 SO2 SO2 SO2 SO2 SO2 OCAK Ş UB AT MART N İ SAN M AYIS <10 <10 <10 HAZ İ RAN 0 <10 <10 <10 <10 <10 TEMMUZ - <10 <10 <10 <10 <10 A Ğ UST O S - <10 <10 <10 <10 <10 EYLÜL - <10 <10 <10 <10 <10 EK İ M KASIM ARALIK C.2.2. Partik ül M a dde Emi s yonl ar ı Sağlık İl Müdürlüğünden alınan verilere göre Çankırı ilinin yıllar ve aylara göre Partikül Madde Emisyonları ölçüm oranları PM PM PM76 PM PM PM PM OCAK Ş UB AT MART N İ SAN M AYIS HAZ İ RAN TEMMUZ A Ğ UST O S EYLÜL EK İ M KASIM ARALIK

55 C.2.3. Karbon monoksit E m isyon l ar ı İlimizde CO-CO2 ölçümleri egzoz emisyon ölçüm istasyonumuzda yapılmaktadır. Endüstriyel tesislerde CO-CO2 ölçümleri Çevre Koruma Vakfı tarafından alınan baca gazı analiz cihazı ile yapılmaktaydı; Ancak Vakfın kapatılmasından dolayı bu alanda bir çalışma yürütülememektedir. C.2.4. Ni tr oj e n Ok sit Emis yonl a r ı İlimizde NOX ölçümleri yapılmamaktadır. C.2.5. Hi dr okarbon ve Kur ş un Emisyon lar ı İlimizde Hidrokarbon ve kurşun emisyonu yapılmamaktadır. C.3. Atmosfe r ik Kirlilik C.3.1. Oz on Ta bakas ı n ı n İ ncelmesinin E t kileri Şehrimizde meydana gelen hava kirliliğinin ve sanayi türlerinde kullanılan yakıt cinslerinin ozon tabakasına hangi oranda zarar verdiği akademik bir çalışmayı gerektirdiğinden dolayı İlimizde böyle bir çalışmayla ilgili bilgi elde edilememiştir. C.3.2. Asit Ya ğ mur l ar ı n ı n Etkileri Asit yağmurlarının etkileri ve içeriği ile ilgili bilgi ve çalışma İlimizde bulunmamaktadır. C.4. Hava Kirleticilerin in Çevreye Olan Etkileri C.4.1. Do ğ a l Çevr ey e Ola n Etkileri Bilimsel bir çalışma yoktur, C Su Üz erin d eki E t kileri Bilimsel bir çalışma yoktur. C To prak Ü z erine E t kileri Bilimsel bir çalışma yoktur. C Flora ve Fauna Üz erind e ki Etkileri Hava kirliliğinin insan yaşamında görülen etkilen, hayvan ve bitkiler üzerinde de olmaktadır. Kirli hava bitkilerin solunum sırasında gözeneklerden içeri girerek fotosentezi yavaşlatır. Özellikle bu durum tarımsal bitkilerde olumsuzluklar yaratarak ürün kalitesi ve verimi düşürür. Örneğin, SO 2 çok etkilediği tarımsal bitkileri etkileyerek ağaç yapraklarında meydana gelen renk bozulmasına, bitkilerin kurumasına neden olur. C İ nsan Sa ğ l ı ğ ı Üz erindeki E t kileri İlimizde bilhassa kış aylarında, soba ve kaloriferlerin yandığı dönemlerde yoğun bir hava kirliliği yaşanmaktadır. Bu kentsel hava kirliliği genellikle üst solunum yolu, akciğer, sindirim sistemi, özellikle yaşlı ve çocuklarda rahatsızlıklara neden olmaktadır. C.4.2. Ya pay Çevr e y e(g ö r ü nt ü Ki rli li ğ i Üz erine) Etkileri Kirliliği oluşturan SO 2, CO 2 gibi gazların meydana getirdiği olumsuz etkiler Atmosferde meydana gelen konsantrasyonu, güneş ışınlarının çevreye etkisini değiştirir. Çevrenin normal hava koşullarını fiziksel ve kimyasal oranına etki ederek çevre yaşamını olumsuz olarak etkiler. Görüntü kirliliği üzerine bilimsel bir araştırma bulunmamakla birlikte eski yerleşim yerleri ve sit alanlarındaki tarihi yapıların restore edilmemesi nedeniyle görüntü kirliliği oluşturmaktadır. K AYNAKLAR - İ l M e te or o lo j i M ü d ü r lü ğ ü - İ l S a ğ l ı k Müdürlü ğ ü - İ l Em niyet Müdürlü ğ ü Tr afik Ş ube Müdürlü ğ ü Kay ı tla r ı ndan 61

56 D.1. D.1.1. (D) SU Su K a ynak lar ı n ı n Kulla n ı m ı Ye ralt ı Sular ı Çankırı ve çevresinde genel olarak sulama, sanayi ve içmeye yeterli miktarda yeraltısuyu taşıyan en önemli formasyon Tatlıçay, Acıçay ve Eldivan Çayı boyunca uzanan killi, kumlu ve çakıllı alüvyondur. Alüvyonun kalınlığı m arasında değişmektedir. Bölgenin yüksek kotlarında bulunan volkanik kayalar da az miktarda yerahısuyu taşımaktadır. Volkaniklerden çok sayıda küçük debisi (51/sn den küçük) kaynak, boşalmaktadır. Ofiyolitler ve Oligo-Miyosen yaşlı kızıl renkli formasyonlar yeterli yeraltısuyu taşımamaktadır. Bölgenin nispeten düşük kotlarında yer alan jipsler ise tuzluluk nedeniyle yeraltısuyu açısından olumsuzdur, Çankırı ve çevresinin yeraltısuyu durumu havza ölçeğinde aşağıda kısaca anlatılacaktır. Tatlıçay Havzası Handırı ve Korgunözü çaylarının Ayan köyü yakınında birleşmesiyle oluşan Tatlıçay'ın Çankırının güneyinde Acıçay ile birleşim yerine kadar olan havzadır. Bu havzanın yeraltısuyu potansiyelinin belirlenmesi amacıyla DSİ tarafından hidrojeolojik çalışmalar tamamlanmış olup değerlendirmeler ve rapor yazımı henüz tamamlanmamıştır. Tatlıçay havzasında vadiler boyunca m genişliğinde uzanan alüvyon bol yeraltısuyu taşımaktadır. Ayan, İçyenıce, Akçavakıf bölgesinde açılan. DSi kuyuları ve iller Bankası, kuyularından /sn verimler elde edilmiştir. Havzanın yeraltısuyu potansiyeli henüz belirlenmemiş olmasına rağmen sulama, içme ve diğer amaçlarla yapılan çekimleri karşılayabilecek miktardadır, Tatlıçay havzasında Korgunözü vadisinde su kalitesi genel olarak içmeye ve sulamaya uygun özelliktedir. Handın Çayının Aşağı Çavuş ve Yukarıçavuş köyleri ve mansap bölgesinde (Acıçay'a kadar) yeraltısulan tuzlu olduğundan genel olarak içmeye uygun kalitede değildir; ancak sulamaya uygun özelliktedir. Çankırı ve Korgun'un. içme suyu bu havzadaki kuyulardan ve kaynaklardan karşılanmaktadır. Ayrıca, havzanın, vadi kısmında DSl'nin Ayan-İçyenice Sulama Kooperatifi sahası ve şahıs arazilerinin büyük bir kısmı kuyulardan pompajla sulanmaktadır. Acıçay Havzası Bu havza Yapraklı ilçesi ile îkizören ve Yüklü köylerinden Çankırı'ya ve daha güneyde Terme Cayına kadar uzanan havzadır, Vadi boyunca uzanan killi, kumlu, çakıllı alüvyon yeraltısuyu taşımaktadır, îkizören-yüklü bölgesinden mansapta (İkizörenMen Acıçay'm Terme çayı ile birleşim yerine kadar) jipsli formasyonun yaygın olması nedeniyle yeratısularmda aşırı tuzluluk vardır. Bu bölgedeki yeraltısuları sulama ve içmeye uygun değildir. Eldivan Havzası Eldivan Ovasının içinde bulunduğu havzadır. Havza, Eldivan'dan Aşağıyanlar köyüne ve oradan da Acıçay'a kadar uzanır. Eldivan Ovasında genişleyen ve Aşağıyanlar bölgesinde daralan. alüvyon yeraltısuyu taşımaktadır. Eldivan ovasındaki yeraltı suları genel olarak içmeye ve sulamaya uygundur. Ancak Aşağıyanlar köyü çevresinde vadinin her iki yamaçlarında bulunan jipsler nedeniyle tuzlanma başlamakta, vadi boyunca Acıçay'a doğru yaklaşıldıkça tuzlamna artmakta; bu nedenle de su kalitesi bozulmaktadır. Kızılırmak ilçesine bağlı grup köylerin içmesuyu Eldivan Ovasından karşılanmaktadır. Ovada kısmen de olsa kuyulardan -sulama yapılmaktadır. D.1.2. Jeoter man Kaynaklar İlimiz Kurşunlu İlçesi Çavundur Mevkiinde jeotermal alan bulunmakta olup, alan üzerinde kurulan sosyal tesislerle sağlık turizmi açısından büyük önem arz etmektedir. D.1.3. Aka rsula r İ l s ı n ı rlar ı içindeki akars u lar ı n en büy ü ğ ü, a yn ı za m a nda ül k e m izin en uzu n n ehri olan K ı z ı l ı rm akt ı r. Kara ikl i m i nin tüm özellikler i nin görüldü ğ ü ilde, ka r sular ı n ı n ak ı ş mi k t ar l a r ı n d a m e teor ol oj ik de ğ i ş im lere para lel olara k düzens i zlik görülm ekte, yazlar ı ba z ı sularda azalm a görül ürken, irili ufa k l ı de re ve dere ça y lar ı n ı n t a ma me n ku ru du ğ u g ö r ü lm ekted ir. Bu dur um un tersi n e i l kba ha r ve so n b a h ar da ise dere ve ç a y lar d a su m i ktar ı n ı n artara k norm a l orta lam a lar ı n ı n üzerine ç ı kt ı ğ ı 62

57 göz lem l enm e ktedir. Eski de n ci dd i can v e m a l ka yb ı na yol açan ta ş k ı nlar ı n, son y ı ll ard a al ı n a n önlemler say e sinde teh l ik e olu ş tu rmad ı ğ ı bil i nm ekt e dir. Çank ı r ı il s ı n ı rla r ı içerisi n de b u l una n akars u lar ı n en önem lisi K ı z ı l ı rm ak t ı r. To plam u z un lu ğ u 1335 k m o l an v e 85 m 3 /s n li k de bisi ola n n e hri n ya kla ş ı k 41 km lik bölüm ü Çank ı r ı s ı n ı rl ar ı içerisinde ka lm akta ve geçti ğ i böl g edeki tar ı m sal araziyi sulam a ktad ı r. Anka ra n ı n K ı z ı lcaha m a m ilçesinden do ğ arak Orta, Kur ş u n l u ve Ilgaz ı n topra k lar ı n ı sula yan Devrez çay ı ise 211 km. uzun lu ğ u n d a ve 8, 9 m 3 /sn li k de bi ye sahi p ti r. Ö n em li b ir ko lu da ke nt m e rkezi nde n geçe n tatl ı ca y ola n ac ı çay, 96 km uzu n l u ğ und a olup sular ı n ı n t uz l u olm a s ı sebebiyle yararlan ı la n bir a k arsu de ğ il di r. Term e çay ı y a da ka y n a ğ ı nda k i ism i yle Ş a b an öz ü ça y ı, Ça nk ı r ı An kara s ı n ı rl ar ı n ı sulam a tar ı ma uy gun o l an Uluçay, Ku r ş un lu v e Çerk e ş te n g e len küç ü k ça ylarla besle n m e ktedir. Oldukça h ı zl ı ak ı ş ı o l an v e ul uça y l a bir l e ş en Melan (So ğ anl ı ) ça y ı ise i lerle ye n kesim leri nde fi l yos ı rm a ğ ı na k a r ı ş ma k t a d ı r. D.1.4. G ö ll e r, Göle tle r ve Re ze r v uar lar Çankırı da tarım ve hayvancılığa yönelik olarak yapılmış bulunan bazı göletlerin isimleri, hacimleri ve sulama sahaları Tablo 1'de gösterilmiştir. Göller ve göletler ile ilgili ayrıntılı bilgi B.4.4 maddesinde verilmiştir. GÖLETİN ADI HACMİ SULAMA SAHASI (m3) (hektar) Eldivan - Seydiköyü Göleti Eldivan - Karadere Göleti Eldivan - SaraykÖyü Göleti Şabanözü - Göleti Şabanözü - Mart Göleti Şabanözü - Karaören Göleti Kurşunlu - Dumanü Göleti Kurşunlu - Demîrciören Göleti Kurşunlu - Taşkaracalar Göleti Yapraklı - Gürgenlik Göleti D.1.5. D e niz l er Çankırı il sınırlarının denize kıyısı bulunmamaktadır. D.2. Do ğ al Drenaj Sistemleri TOPOGRAFİK YAPI VE DRENAJ DURUMU Bölgenin topografık yapısı, genel olarak güneyden kuzeye doğru yükselen, kuzeyden güneye doğru akan akarsuların oluşturduğu vadiler ve vadiler dışında oldukça engebeli, araziler şeklindedir. Bölgede yüzey suları güneyde Şabanözünden gelen Terme Çayı ile birleşen Acıçay ve onun kollan olan Eldivan Çayı ve Tatlıçay tarafından drene edilmekledir. Bölge, yüzeysuyu drenaj durumuna ve hidrojeolojik bütünlüğe göre Eldivan, Tatlıçay ve Acıçay havzası olmak üzere üç havza halinde incelenecektir, GENEL JEOLOJİ Genel olarak yüksek kotlarda Mesozoyik yaşlı ofıyolitler (özellikle Eldivan-Korgun arasında) ile volkanikler (özellikle Korgun-Ilgaz arasında) düşük kotlarda 0ligo_Miyosen yaşlı kızıl renkli kiltaşı, kum taşı ve çakıltaşlan ile bunların üzerinde bulunan jipsler yeralmaktadir. Jipsler Çankırı güneyinde oldukça yaygındır. Vadiler boyunca ise genellikle ince şeritler halinde killi, kumlu ve çakıllı alüvyon yeralmaktadır. HİDROJEOLOJİK DURUM Yeraltısuyu Taşıyan Formasyonlar Çankırı ve çevresinde genel olarak sulama, sanayi ve içmeye yeterli miktarda yeraltısuyu taşıyan en önemli formasyon Tatlıçay, Acıçay ve Eldivan Çayı boyunca uzanan killi, 63

58 kumlu ve çakıllı alüvyondur. Alüvyonun kalınlığı m arasında değişmektedir. Bölgenin yüksek kotlarında bulunan volkanik kayalar da az miktarda yeraltı suyu taşımaktadır. Volkaniklerden çok sayıda küçük debii (5 1 s den küçük) kaynak, boşalmaktadır. Ofiyolitler ve Oligo-Miyosen yaşlı kızıl renkli formasyonlar yeterli yeraltısuyu taşımamaktadır. Bölgenin nispeten düşük kotlarında yer alan jipsler ise tuzluluk nedeniyle yeraltısuyu açısından olumsuzdur, Çankırı ve çevresinin yeraltısuyu durumu havza ölçeğinde yukarıda (D.1.1) anlatılmıştır. D.3. Su K a ynak lar ı n ı n Kirlili ğ i ve Çevreye Etkileri D.3.1. Ye ralt ı Sular ı ve Kirlilik Bu konu ile ilgi li bilimsel ara ş t ı rm a b u lu nm am aktad ı r. D.3.2. Ak arsularda Kirlilik Akarsular ı m ı zda kirlilik görülmekle birlikte üzerinde çal ı ş ma yap ı lm am ı ş t ı r. D.3.3. Gölle r, Göletler ve Rez ervuarlarda Kirlilik Bu güne kadar kirlenm e tespit edilm e m i ş tir. D.3.4. De ni zl er de K i rli lik İ lim iz in d e n iz e k ı y ı s ı yotur. D.4. Su ve K ı y ı Yönetimi, St rateji ve Politikalar D.5. Su K a ynak lar ı nda Kirlilik Et kenleri D.5.1. Tu z l ulu k Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D.5.2. Z e hirli Gaz l ar Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D.5.3. Az ot ve F o sforun Yo l A ç t ı ğ ı Kirlilik Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D.5.4. A ğ ı r Metallar ve İ z El em entl er Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D.5.5. Z e hirli Organ ik Bile ş ik ler Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D.5.5. Si yanürler Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D Petr ol ve Tür e vleri Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D Polikloro Naft alinler ve Bifen i ller Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D Pestisitle r ve Su Kirlili ğ i Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D Gübreler ve Su Kirlili ğ i Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D Deterjanla r ve Su Kirlili ğ i Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D.5.6. Çöz ünmü ş Organ ik Madd eler Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D.5.7. Patojenl er Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D.5.8. Ask ı da Ka t ı Maddel er Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. D.5.9. Radyoaktif Kirlet iciler ve Su Kirlili ğ i Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. K AYNAKLAR : - DS İ 52. Ş ube Müdürlü ğ ü - YA Ş Bölge Müdürlü ğ ü A n kara 64

59 (E). TOPRAK VE ARAZİ KULLANIMI E.1. Genel To prak Ya p ı s ı Genellikle çıplak dağlar ve platolarla kaplı Çankırı ili topraklarını, tarımı kısıtlayan şiddetli erozyon tehdit etmektedir. İlin başlıca toprak türleri; alüvyal, kestane renkli, kahverengi orman ve kahverengi topraklardır. Yüzey sularının tabanlarında veya etki alanlarında akarsulara taşınıp yığılmış genç sedimentler üzerinde yer alan, düz veya düze yakın az eğimli yerlerdeki genç topraklar olan alüvyal topraklar; Orta ilçesi ve çevresinde yer almaktadır. Verimli olan bu topraklar, hertürlü tarıma elverişlidir. Ana maddesi kalkerden volkanik kayalara kadar değişen, kireç bakımından zengin maddeler, ayrışmış kalker, gnays, şist, bazalt ve diğer püskürüklerden oluşan kestane renkli topraklar, Kurşunlu ilçesinin güneyinde ve Çerkeş ilçesinin batısı ve doğusunda yer almaktadır. Doğal bitki örtüsü, kısa ve uzun otlaklar ve seyrek çalılardan oluşmaktadır. Çerkeş ilçesinin kuzeyinde, kestane renkli topraklardan sonra başlayan alanları kaplayan kahverengi orman topraklarının ana maddesi, kireç bakımından zengin kil taşları, mikaşistler ve gnaystır. Doğal bitki örtüsü, kışın yaprağını döken ağaç ve çalılardır. Ana maddesi Miyosen ve Pliyosen yaşlı, kumlu kiltaşı, kireçli kumlu killi veya çakıllı kütlelerden oluşan kireçsiz kahverengi orman topraklan, Çerkeş ve Ilgaz İlçelerinin güneyi ile Orta ilçesinin batısındaki alanları kaplamaktadır. Çankırı ili ve Şabanözü ilçesinin çevreleri ise kahverengi topraklar ile kaplıdır. Doğal bitki örtüsü kısa veya orta boylu otlar ve çayırlar olan bu ana maddesi, marn, killi şist ve kalker veya şist ara tabakalı kildir. E.2. To pr ak Kirli li ğ i Tarımsal alanda kullanılan pestisitler ve kimyasal gübreler, Türkiye genelinde olduğu gibi ilimizde de kullanılmakta ve önemli ölçüde toprak kirliliğine neden olmakta, diğer flora ve faunayı da olumsuz yönde etkilemektedir. Toprak kirliliğine neden olan faktörler arasında rüzgar ve yağış etkisi ile ağaçlandırma çalışmalarının yaygınlaştırılmaması sonucu ortaya çıkan erozyon, Türkiye genelinde olduğu gibi İlimizde de son yıllarda ağaçlandırmanın etkinleştirmesine rağmen İlimiz için de önemli bir çevre sorunudur. E.2.1. Kimyasal Kirlenme Gübrelerin toprakta birikimleri hakkında: İlimizde 20 adet sabit numune istasyonundan akarsu ve gölet gibi su kaynaklarında yapılan denetimlerle nitrat yönetmeliği gereğince tarımsal kaynaklı nitrat (NO3) izlenmesi amacıyla nitrat takibi yapılmaktadır. İstasyonlardaki nitrat miktarı 0,7 mg/lt ile 3,4 mg/lt arasında dağılım göstermekte olup istasyon başına ortalama 1,803 mg/lt olarak tespit edilmiştir. E Atmosferik Kirlen m e (Tarım İl Müdürlüğü kayıtlarında böyle bir çalışma bulunmamaktadır.) E At ı klardan Kirlenme Bi li msel bir çal ı ş m a yoktur. E.2.2. Mikr ob iyal Kirlen m e Köy yerleşim yerlerindeki foseptiklerin tarım alanları su ürünlerine zarar vermeyecek şekilde inşaa edilmesi amacıyla İl Müdürlüğümüz tarafından yer tespit çalışmaları yapılmaktadır. Nüfus yoğunluğunun düşük olması nedeniyle büyük çapta bir kirlilik söz konusu değildir. 65

60 E.3. Ara zi E.3.1. Araz i Va rl ı ğ ı E Araz i S ı n ı flar ı İlin toplam yüzölçümü ha olup, bunun ha ı tarım arazisi, ha ı çayır mera arazisi, ha orman arazisi ve ha diğer araziler olarak dağılım göstermektedir. Grafik:1 İl Arazisinin Niteliklerine Göre Dağılımı 8.0% 22.2% 37.8% Orm an Arazis i Tarım Arazis i Çayır-Mera Diğer 31.9% Grafik 1 den görüldüğü üzere Çankırı da çayır mera alanlarının oranı ve (%37,8), Orman alanlarının oranı Türkiye genelinin altındadır. Türkiye genelinde ise (Grafik 2) mera alanlarının oranı ile orman alanlarının oranı birbirine eşit olup %26 dır. Çankırı ilinde çayır mera ve Orman alanlarının fazlalığı hayvancılık için bir potansiyel olmakta, ancak güney kesimlerinde orman alanlarının azlığı yağış için kısıt teşkil etmekte ve erozyona neden olmaktadır. Arazilerin alt bölgeler bazında dağılımına baktığımızda ( Grafik 3) en fazla tarım arazisinin Grafik 2.Türkiye Genelinde Arazi Dağılımı %26 %13 %26 %35 Tarım Arazisi Çayır-Mera Orman ve Fundalık Diğer 1.Alt bölgede mera arazisinin 4. alt bölgede olduğu görülmektedir. Grafik 3. Çankırı Genelinde Alt Bölgelere göre arazi dağılımı Alt Bölge 2.Alt Bölge 3.Alt Bölge 4.Alt Bölge Orman Çayır Mera Tarım Alanı Tarım Dışı Arazi E Ku llan ma Duru mu Z İ RA İ KULANIM : ALAN (hektar) Hububat Nadas Ye m Bitkisi Ye m lik B a klagil Meyve, sebze, ba ğ Endü str i b i tk is i Ta r ı m a elveri ş l i ol up kull an ı lm ayan

61 G. Ta. Al (Ha ) Hub. Alanı Bak. Alanı 2568 San. Bitki Nadas Alanı 64209,6 Yumru Bitki Yem Bitki Sebze Alanı 6608,9 Meyve Alanı 1656,9 Bağ Alanı 664,6 T.E Kullanılmayan Arazi TARIM Kullanma. Alanı Çayır-Mera Orman Alanı Yerleşim Alanı Yüzölçümü İLÇELER ÇAYIR VE TARIM DIŞI TARIM ALANI ORMAN ALANI MER'A ARAZİ Oran Oran Oran Oran Miktarı Miktarı Miktarı Miktar (Ha) % (Ha) % (Ha) % ı (Ha) % Merkez , , , ,7 Atkaracalar , , , ,6 Bayramören , , , ,8 Çerkeş , , , ,7 Eldivan , , , ,1 Ilgaz , , , ,1 Kızılırmak ,4 0 0, , ,0 Korgun , , , ,0 Kurşunlu , , , ,9 Orta , , , ,5 Şabanözü , , , ,9 Yapraklı , , , ,2 İL TOPLAMI , , , ,6 67

62 E.3.2. Ara z i Pr oblemleri Çankırı'da tarıma yönelik ciddi potansiyel olmakla birlikte tarımsal alanların küçük parsellere bölünmüş olması, işletmelerin de buna bağlı olarak küçük olması île tarımsal alanların büyük bir kısmının meyilli bölgelerde bulunması, tarımı olumsuz yönde etkilemektedir. Diğer taraftan küçük arazi sahiplerinin modern tarım için gerekli olan modernizasyon ve mekanizasyona gidememesi sonucunda tarımdan arzu edilen sonuçlar alınmamaktadır. İlin tarımda kullanılan ha. arazi varlığı, toplam yüzölçümünün %31.9 unu oluşturmaktadır. İlimizde toprakları erozyon tehdidi altındadır. Kuzey ilçelerde taşlılık nispeten daha fazladır. Kızılırmak vadisinde toprak derinliği nispeten daha fazladır. Çankırı nın ekonomik yapısı ve tarım sektörü ve performansı önceki bölümlerde incelenmiştir. İlin profili ve tarımsal performansı incelenirken Çankırı ilinin problemleri de tanımlanmıştır. ZAYIF EROZYON ALANI (Ha) ORTA ŞİDDETLİ EROZYONA MARUZ ALAN (Ha) ŞİDDETLİ EROZYONA MARUZ ALAN (Ha) ÇOK ŞİDDETLİ EROZYONA MARUZ ALAN (Ha) TOPLAM EROZYONA MARUZ ALAN (Ha) ACIÇAY ÇERKEŞ HAV ÇORAKDER E KIZILIRMAK Y.DEVREZ MELAN ÇAYI Ş.ÖZÜ ÇAYI OVA ÇAY İL TOPLAMI İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2004 yılı verileri K AYNAKLAR : - Ç ank ı r ı Ta r ı m İ l Müd ü r l ü ğ ü - Ta r ı m Ma st ı r Pl an ı

63 (F). FLORA-FAUNA VE HASSAS YÖRELER F.1. F Ormanlar Ek osistem Ti pleri F Ormanlar ı n E kolojik Ya p ı s ı İlin güneyine doğru inildikçe bitki örtüsünde değişim ve zayıflama gözlemlenir. Yapılan son araştırmalarda 2-3 yüzyıl öncesine değin il topraklarının kimi tuzlu bölgeleri hariç olmak üzere ormanlarla kaplı olduğu belirlenmiştir. Ne var ki genellikle tarla açmak maksadıyla yapılan bilinçsiz kesimler, hayvan otlatmada ormanlardan yararlanılmak istenmesi, müdahale imkanı olmayan orman yangınları ve iklim değişiklikleri yüzünden ormanların büyük bir bölümü yok olmuştur. İlin bütün bu tahribattan sonra geriye kalan ormanları başta Ilgaz ilçesi olmak üzere Ovacık, Düvenlîk, Ilısılık, Yapraklı, Sarıkaya, Karakaya ve Erikli dağları ve çevresindedir. ildeki bitki örtüsünün üst florasını oluşturan iğne yapraklı ağaçlar, özellikle de karaçam, sarıçam, ardıç, meşe, ladin ve köknar gibi orman ağaçlarıyla ahlat ve kızılcık ağaçlandır. Bitki örtüsünün alt florasında ise hububat, yemlik ve yemeklik baklagiller ile ayrıkotu, devedikeni ve yumak gibi bitkiler bulunmaktadır. Ayrıca akarsular boyunca söğüt ve kavak ağaçlan ile zengin meyve bahçelerine de rastlanmaktadır. F İ lin Orman Envanteri Son 20 yılın ormancılık faliyetleri ile Ha. olan orman varlığı Ha. çıkmıştır. Çankırı Dahilindeki Ormanlık Alanların Dökümü İşletme Müdürlüğünün Adı Normal Koru (Hektar) Bozuk Koru (Hektr) Baltalık (Hektar) Ormanlık Alan (Hektar) Çankırı Orm.tşİ.M üd Ilgaz Orm. İşl.Müd Çerkeş Orm.lsi.Mud İl Toplamı Ağaç Türleri ve Yaylım Alanları Ağaç Türleri Kapladığı Alan Karaçam Sarıçam 5332 Gürgen 2030 Meşe Kavak 457

64 Türlerine Göre Orman Üretimi Ana Ürünler İkincil Ürünler Tomruk (m3) Maden Direği (m3) 3406 Tel Direği (m3) 169 Sanayi Odunu (m3) 159 Kağıt Odunu (m3) Lif Yonga (m3) Yakacak Odun (m3) 4828 Sırık (ster) 488 Çıra (kental) - Çubuk (ster) - Reçine (kg) - Şimşir (kg) - Defne yaprağı (kg) - Sığla Yağı (kg) - F Orman Va rl ı ğ ı n ı n Ya rarlar ı Akciğer görevi görerek havayı temizlemek Topraktaki su düzenini sağlamak Toprak yapısını iyileştirmek Toprağın taşınmasını önlemek İklimin düzenini sağlamak Yaban hayatını düzenlemek Stratejik öneme haiz olduklarından gizleme yapmak Sanayiye hammadde temin etmek Estetik güzellik sağlamak gibi azımsanamayacak kadar ve daha sayamadığımız bir çok yararı vardır. 69

65 F Orman Kadastro ve Mülkiyet Konular ı Orman Alanının Bulunduğu Yerleşim Merkezinin Otlatma Baskısı Toplam Altında Orman Bulunan Yıl Adı Alanı Orman (ha) Alanı (ha) Çankırı 2002 Orman İşletme Müdürlüğü Miktarı (ha) Kaybedilen Orman Alanının Ağaç Türü Ağaç Sayısı (Bin) Nedeni * Çankırı Orman İşletme Müdürlüğü 2004 Çankırı Orman İşletme Müdürlüğü Çk Çk F Çay ı r v e Mera la r Çankırı ilinde çayır ve mera alanlarının toplamı ha dır. Bu alanın alt bölgelere göre dağılımı aşağıdaki grafikte verilmiştir. Ha 300, ,000 Grafik 21. Alt Bölgelere Göre Çayır Mera Alanlarının Dağılımı Çayır Mer'a Alanı Altbölge alanı 200, , ,000 50, Alt Bölgeler Alt bölgelerin yüzölçümleriyle mera alanları karşılaştırıldığında, I. Alt bölgenin yüzölçümünün %19,5 ini mera, II.Alt bölgenin yüzölçümünün ise %30,21 i mera III.Alt bölgenin %44,66 sı mera ve IV.Alt bölgenin %58,11 i mera alanıdır. İlin çayır ve mera alanların tamamına yakını VII. sınıf araziler üzerinde bulunmaktadır. ( ha.) VI inci sınıf arazi üzerinde ha, IV inci sınıf arazi üzerinde ha, III üncü sınıf arazi üzerinde ha,ii inci sınıf arazi üzerinde ha, I inci sınıf arazi üzerinde 1125 ha ve V.sınıf arazi üzerinde 40 ha.mera alanı bulunmaktadır. 70

66 Çayır Mera Yem Bitkileri ve Hayvancılığı Geliştirme Projesi 1991 yılında 18 ilde başlayan proje tüm illerde uygulanır hale getirilmiş ve 2006 yılına kadar sürecektir. Projenin amacı yem bitkileri ekilişlerinin arttırılarak kaliteli kaba yem açığının giderilmesi ve meralar üzerindeki baskıyı azaltmak için silaj yapımını teşvik etmektir. Ayrıca ıslah programları ile kültür ırkı hayvancılığın teşvik edilecektir. Uygulama safhasında silaj makinesi alımı, boğa barınağı yapımı, damızlık boğa alımı, suni tohumlama uygulamaları ve yem bitkileri tohumu desteği yapılmaktadır. Mera Islahı ve Amenajman Projeleri Bu projelerle İllerde Mera Kanunu gereğince tespit ve tahdit işlemleri tamamlanmış olan meraların ıslah edilmesi amaçlanmıştır. Çankırı ilinde Bakırlı,Gündoğmuş ve Karaören de toplam dekar alanda mera ıslahı yapılması için programa alınıp gerekli çalışmalara rastlanmıştır. Yem Bitkileri ekilişlerinin artırılarak kaliteli kaba yem açığının giderilmesi ve meralar üzerindeki aşırı baskının azaltılmasına yönelik üretimin teşvik edilmesi;projede ihtiyaç duyulan Çayır Mera ve Yem Bitkileri tohumluğunun temin edilebilmesi;hayvancılığın yeşil ve sulu kaba yem ihtiyacını gidermek ve yıl boyu yeşil yem zincirinin kurulmasını temin etmek için slaj yapımının teşvik edilmesi;çayır Mera ve Yem Bitkilerinin hayvancılık için öneminin anlatılarak çiftçinin bilinçlendirilmesi ve yem bitkileri ve tohumlarının üretiminde son teknoloji ve alet ekipman kullanımının sağlanması için eğitim ve demonstrasyon çalışmalarının düzenlenmesi,bu faaliyetlerle ilgili özendirici ve teşvik edici girdilerin temin edilmesi amacıyla Çayır Mera Yem Bitkileri ve Hayvancılığı Geliştirme Projesi 1996 yılından beri ilimizde de uygulanmaktadır.proje 2000 yılında sona erecek olmasına karşın, yılları arasında uygulanmak üzere 5 yıl süreyle uzatılmış olup,adı Çayır Mera ve Yem Bitkileri Üretimini Geliştirme Projesi olarak değiştirilmiştir. ÇAYIR MERA ALANLARININ DAĞILIMI Çankırı ilinde çayır ve mera alanlarının toplamı ha dır. Bu alanın alt bölgelere göre dağılımı aşağıdaki grafikte verilmiştir Ha Grafik 21. Alt Bölgelere Göre Çayır Mera Alanlarının Dağılımı Çayır Mer'a Alanı Altbölge alanı Alt Bölgeler Alt bölgelerin yüzölçümleriyle mera alanları karşılaştırıldığında, I. Alt bölgenin yüzölçümünün %19,5 ini mera, II. Alt bölgenin yüzölçümünün ise %30,21 i mera III.Alt bölgenin %44,66 sı mera ve IV.Alt bölgenin %58,11 i mera alanıdır. 71

67 Çankırı İli Mera Ot Verimi Mera Alanı(ha) Kuru ot Verimi(kg/ha) Toplam Verim(Ton/Yıl) ,5 Grafik 22. Çayır ve Mer'aların Arazi Kabiliyet Sınıflamasına Göre Dağılımı (ha) İlin çayır ve mera alanların tamamına yakını VII. sınıf araziler üzerinde bulunmaktadır. ( ha.) VI inci sınıf arazi üzerinde ha, IV inci sınıf arazi üzerinde ha, III üncü sınıf arazi üzerinde ha,ii inci sınıf arazi üzerinde ha, I inci sınıf arazi üzerinde 1125 ha ve V.sınıf arazi üzerinde 40 ha.mera alanı bulunmaktadır. Ku llan ı m Amaçlar ı ve Ya ra rlar ı Son değerlendirmelerin ışığı altında yeryüzünde karaların yaklaşık yarısı mera kavramı içerisine alınmış ve bu alanlar artık tropik ormanlar gibi korunması gerekli, değerli doğa parçalan olarak kabul edilmeye başlanmıştır. Özellikle son yıl içerisinde bu derece önem kazanan bu alanların bilinen özellikleri yanında yeni özellikleri mî ortaya konulmuştur? Bu sorunun cevabı hayır olmaktadır. Ancak, tüm dünyadaki birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de meraların önemini anlamak, görmek, kabul etmek ve onları uygun şekilde kullanmak için önce bu alanları tahrip ve yok edercesine yanlış bir kullanım modelini bilinçsizce uygulamak aynen Amerika, Orta Asya, Avusturalya, Afrika ve Yakın Doğu ülkelerinin yıl öncesinde yaşadıkları gibi vazgeçilmez bir aşama olarak yaşanması, gerekli olmaktadır. Bu durum tarihsel bir olgu, evrim olarak değerlendirilmektedir. Çok değil yıl önceki tarih yıllarına gittiğimizde benzer yanlış mera ve toprak kullanımlarının Çin, Orta Asya, Yakın Doğu'daki birçok medeniyetin yok olmasına neden oluşunun incelenmesini tarihçilere bırakalım. Günümüze geldiğimizde, gelişmiş ülkelerin tamamında tüm toplum tarafından tarihden de ders alarak özellikle de çevre olgusu içerisinde daha iyi ve çabuk öğrenilen kabul edilen mera ve çayırların önemi, ülkemizde hala daha dar bir bilim ve teknik kadroların dışında esas kullanıcılar tarafından anlaşıldığı söylemek mümkün değildir. Bu nedenle bu konunun Özellikle teknik elemanlar tarafından çok iyi anlaşılarak çiftçilerimize, köylülerimize tüm toplumumuza anlatmaları, öğretmeleri ülkemiz geleceği açısından çok geç olmadan büyük bir önem taşımaktadır. Mera ve çayırların önemini öncelikle ana başlıklar halinde vermek gerekirse; 1. Biyolojik yaşam çemberinde, bitki (mera-çayır) temel öğedir. Biktisiz, insan ve hayvan yaşamı düşünülemez. 2. Hayvanlar için (yaban dahil) Önce yaşam alanı ve yem kaynağıdır. 72

68 3. Toprakların verimliliğini artırma ve muhafazası yönüyle; 4. Su kaynaklarının oluşumunu, gelişimini ve kalitesini etkilemeleri yönüyle; 5. Marjinal ekolojik alanlarda yetişmeleri, belli ekolojik koşullarda özellikle başka bitkisel üretimin modelinin mümkün olmadığı taban suyu çok yüksek deltalarda, ova larda ve yüksek, soğuk alanlarda vazgeçilmez özellikleri ile, 6. Yeryüzü ısınmasında, sera etkinliğinin azalmasmdaki etkin rolleri ile; 7. Kırsal kesimin yakacak ihtiyacına katkı sağlamaları yönüyle; 8. Biyolojik çeşitlilik, gen merkezi olma özellikleri, rekreasyonal özellikleri yönüyle; 9. Ve son olarak ekonomik değerleri, katkıları olarak sıralanabilir. Biyolojik Yaşam Çemberinde bitki (Mera-çayır) Temel Öğedir. Yeryüzündeki biotik faktörler içerisinde yalnız bitkiler anorganik özellikleri su, oksijen ve diğer bitki besin maddelerini gün ışığı ve klorofil yardımıyla özümleme (fotosentez) ile birleştiren ve organik yapıya çevirme yeteneğine sahiptir. Bu özellik ne insan nede diğer bir canlı olan hayvanda vardır. Bu nedenle, bitkiler öncelikle hayvanlar ve dolayısıyla insanlar için de yaşamsal öneme, değere sahiptir. Konu ile bağlantılı olarak bitkisel yaşamın olmadığı bir hayvansal yaşam dolayısı ile insan yaşamı düşünülemez. Mera ve Çayırların Bilinen En Önemli Yönü Tüm Hayvanlar Alemi İçin Ormanlar ile Beraber Öncelikle Yaşam Alanı ve Sonra Ağırlıklı Olarak Yem Kaynağı Olmasıdır. Yeni mera yasası özellikle ve öncelikli ilçeler ve iller bazında, sonrada bölgeler ve son olarakta ülke bazında çok iyi değerlendirilmesi gerekir. Çünkü, mera ve çayırların yalnız hayvan beslenmesi, bayanların yem ihtiyacının karşılanması yönüyle değerlendirmesi yeterli değildir. Özellikle il ve bölgeler bazında çayır-meraların doğru değerlendirmeleri o yörelerde uygulanacak hayvancılık geliştirme politikalarının oluşturulması ve farklılaşmasında çok önemli rol oynayacakür. Mera ve çayır alanlarının öncelikli olarak tüm ülke ve illerimizde aşağıdaki Türkiye Bölgeleri örneğine uygun olarak yapılacak çalışmalar ile önemi diğer faktörlerinde göz önünde tutulmasıyla iyi anlaşılmalıdır. Bu değerlendirmelerde de yem kaynaklarının artık yalnız yaş ve kuru ot değerleri değil, hayvan beslenmesi açısından nıetobolik enerji değerleri (joule veya kalori) ile sindirilebilir protein değerleri de iyi bilinip incelenmelidir. Dikkat edilirse meralarda genelde kültür sığırlarının yararlanmadığı varsayımdan hareket edilerek mera alanlarımızdan ortalama bir otlatma mevsiminde yaklaşık milyon B.B.H.B yararlandığı ve bu dönemde meralarında ortalama 12 milyon ton kuru ot üretim kapasitesi gösterdiği hesaplanmıştır. Bu değer yulara, özellikle de bölgeler bazında yağışlara bağlı olarak = 20 artış veya azalış gösterebileceğide yapılan tahminler içerisinde değerlerdirilmelidir. B.B.H.B'nin (500 kg) günlük orta kaliteli kg kuru ota ihtiyaç olduğu varsayımından ayda kg, altı ayda kg toplam kuru ota ihtiyacı vardır. Buna göre, merada otlayan hayvanlarımızın milyon ton arasındaki toplam kuru ot ihtiyacının yaklaşık % arasındaki bölümü bu dönemde mera alanlarından karşılayabilmektedir. Tabii bu ülke bazında yapılan değerlendirmeler ortalaması olup, bölgeler bazında Önemli değişimler, iller bazında ise çok farklı değerler ortaya çıkabilir. Bu dönemde Üretilen toplam mera yeminin ME (Metabolik enerji) değeri mmcal, sindirilebilir protein değeri ise ton olarak hesaplanmıştır. Aynı dönem için hesaplanan ihtiyaçlar ise mmcal ile ton SP'dir. Dolayısı ile meralarımız otlatma mevsimi içerisinde üretmiş olduğu otun ME değeri ihtiyacın neredeyse % 90'lık bölümünü karşıladığı görülürken, SP ihtiyacında ise % arasında karşılaması söz konusudur. Bu durum, meralarımızın çok kısa bir yeşil yem periyodu olduğu ve botanik kompozisyonda buğdaygil yem bitkilerinin çok ağırlıklı, baklagil yem bitkileri oranlarının ise çok düşük olduğunun ifadesidir. Mera ıslah çalışmalarında bu iki nokta üzerinde özellikle durulması gereken önemli hususlar olarakta önem kazanmaktadır. Çayır alanları ülkemizde maalesef en ihmal edilmiş ve genellikle de çok yanlış bir kullanım modeli ile mevcut potansiyel veriminin ancak % 30-40'ınm kullanıldığı çok önemli ot üretim alanlarıdır. Yaklaşık, ha alan ile toplam yem bitkileri üretim alanından daha geniş olan bu alanlar maalesef hayan beslemede mal sahipleri tarafından da yeterince değerlendirilip kıy metle ndirilmemektedir. 73

69 Yaptığımız incelemelerde, çayırlarımızın ortalama kuru ot verimleri tüm yanlış kullanım modeline rağmen hektara 2-3 ton kadardır. Çayır alanlarımızın yaklaşık % 90'dan fazlası Orta- Geçit ve Doğu Anadolu Bölgelerinde bulunmaktadır. Ayrıca, Özellikle tüm Karadeniz Bölgesi'nin yüksek yaylaları ile Doğu Anadolu Bölgesi'nin yaylarında gerektiğinde çayır olarak kullanılan geniş alanların da bulunduğu bilinmektedir. Bu alanlardan elde edilen toplam milyon ton kaliteli kuru ot kışlık yem kaynağı olarak, tüm yem bitkileri ekim alanlarımızdan elde edilen miktara yakın değerler olup, bu nedenle özellikle çayır alanlarının yoğun olduğu illerde mera yasası ile ilgili çalışmalarda üzerinde önemli durulması gereklidir. Çayır alanlarından elde edilen yaklaşık l milyon ton kuru otun içerdiği yaklaşık tonluk sindirilebilir protein miktarının da hayvanlarımız kış beslenmesinde çok önemli bir yeri olduğu unutulmamalıdır. Mera ve çayır alanlarımızın şimdiye kadar açıklanan bugünkü üretim kapasiteleri göz önüne alındığında beraberce ülke hayvancılığımızda çok önemli bir yeri vardır. Ancak bilinmesi gereken en önemli husus, mera ve çayırlarımızın bugünkü üretim, verim kapasiteleri kesinlikle üretim potansiyellerinin bir göstergesi olarak kabul edilmemelidir. Yıllardır süren yanlış kullanım, yönetim modeli ile yaylalarımız dışındaki meralarımız minimum verim ve kalite düzeye gelecek şekilde dejenere edilmiştir. Yeni mera yasası ile mera alanlarından yararlanma mera yönetimi biliminin öngördüğü şekilde gerçekliştirilebilirse önümüzdeki yıl içerisinde, meralarımız üretim kapasitelerinin bugünkü değerlerinin en az 3-4 katı artarak beklenilen fonksiyonları tam olarak gösterebileceklerdir. Mera Alanlarımızın Toprak Verîmllîliğini Artırma ve Muhafazası Yönüyle Önemi. Mera ve çayırlar, vejetasyon oluşum modeli içerisinde ekolojik faktörlere bağlı olarak çalı ve orman vejetasyonları temel taşıdır. Yeryüzünde tarla ve diğer bahçe kültürleri yapılan toprakların da % 80'lik bölümünü mera ve çayırların bozulması ile oluşturulmuştur. Ülkemizde de 'li yıllarda 44 milyon hektar civarında bulunan ana vejetasyon özelliğindeki mera-çayır alanı sürülerek, bozularak bugünkü tarım topraklarımızın temelini oluşturmuşlardır. Normal olarak iyi bir mera-çayır amenajmanmda, vejetasyonda yer alan çok farklı özellikteki bitkilerin her yıl çok farklı toprak derinliklerini kökleri ile işlemeleri ve artıkların toprakta mikroorganizma aktivitesine ve humus oluşturmaya katkıları ile toprakların fiziksel ve kimyasal gelişmesine, verimliliğine etkileri çok açık olarak görülür. Ayrıca, özellikle meralarda otlatılmadan kalan bitkilerin toprak üstü aksamının artıkları ve yine hayvanların artıkları ile toprak yapısına üsten yapılan katkılar ile toprak verimliliğine olumlu etkileri diğer kültürlerden çok farklıdır. Mera alanlarının en önemli yönlerinden biride toprak muhafazası, erozyona karşı çok etkili koruyucu Özellikte olmasıdır. Ancak, bu olgu ülkemiz için çoğu mera alanlarımızın yanlış kullanımı nedeniyle tamamen tersine yani, erezyonun artırıcı özellik gösterdiğini aşağıdaki noktaların irdelenmesi ile daha İyi anlaşılacaktır. 1. Ülke meralarının yaklaşık %90'ı V-VII sınıf topraklar üzerinde bulunmaktadır. 2. Ayrıca, çalılık-fundalık arazi olarak İstatistiklerde yer alan 7-8 milyon hektar ara zinin çok büyük bir bölümü hazine arazisi olup, ancak geniş ölçüde mera olarak kulla nılan bu arazilerinde %90'dan fazlası V-VII sınıf topraklar Üzerindedir. Bu iki farklı arazi kullanım şeklinin (otlak ve çalı-funda) yoğunlaştığı V ve VII sınıf topraklarının Özellikleri öncelikle %15'in üzerinde eğime sahip olmaları, sığ ve taşlı topraklar özel liği göstermesidir. 3. Meralarımızın çok büyük bir bölümünde bitki ile kaplı alan değerleri % ile %30 arasında olup, çok büyük bir bölümü çıplak toprak olan meralarımızın erezyon ön lemede en etkin faktör olan bitki örtüsüne yeterli düzeyde sahip olmaması, bu alanların ülkemizde erezyonun tehlikesinin en geniş ve yoğun görüldüğü ana merkez durumuna getirmiştir. 4. Yanlış mera yönetimleri özellikle erken ve ağır otlatma nedeniyle mevcut mera topraklarının sıkışmasına ve ayrıca özellikle ağır otlatma nedeniyle de vejetasyonda ye teri sayıda ve yükseklikte bitki örtüsü kalmadığı için de erezyonu artırıcı Özellikler gös termektedir. 74

70 Çok genel olarak açıklanan bu hususların ışığı altında ülkemiz meraları, meraların genelde toprak muhafaza, erezon yönüyle çok etkili engelleyici özellikteki fonksiyonlarını göstermediği gibi, artırıcı, hızlandırıcı özelliktedir. Bu konu çok daha detaylı olarak çevre bölümünde incelenecektir. Bugün yapılan son hesaplamalarda ülke topraklarında görülen yıllık 1.5 milyar ton toprak kaybının ana merkezinin yeterli bitki örtüsüne sahip olmayan eğimli mera alanları olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle yeni mera yasası uygulamaları ile bu gidişi tersine çevirerek ülkemizdeki erozyon tehlikesinin önlenmesi gereklidir. Su Kaynaklarının Oluşumunu, Gelişmesini ve Kalitesinin Etkilemeleri Yönüyle Önemi 21. Yüzyılda suyun insan yaşamı için ne kadar önemli olduğu hususunun burada detayına inme gereği yoktur. Ancak, su ve su kaynaklarının oluşumuna ve gelişmesine mera alanlarının katkılarının ve etkilerinin önemini kısaca anlatılması, açıklanması gerekir. Ülkemize düşün toplam yağışın (510 milyon m 3 ) çok önemli bir bölümü 186 milyon m 3 'ü yüzey akışa geçmek suretiyle baraj ve özellikle akarsular vasıtasıyla denizlere ulaşmaktadır. Bu yüzey akışa geçen yağışların çok önemli bir bölümü eğimli tarım alanları ile özellikle mera alanlarının bulunduğu havzalardan akıp gitmektedir. Mera alanlarından, meraların bulunduğu mikro ve makro üst havzalardan yüzey akışı ile başka havzalara veya denizlere ulaşan her damla su öncelikle; meranın ot veriminin azalmasına, kalitesinin düşmesine, çevresindeki tarım alanlarının verimlerinin azalmasına, yine çevresindeki yerleşim ve sanayi alanlarının su ihtiyaçlarının çok daha pahalı yöntemler ile karşılanmasına neden olmaktadır. Mera alanlarında su muhafaza ve yüzey akışını önleme uygulamaları yalnız suyun yerinde tutulması toprak ve su kayıplarını engelleme amacını içermez, özellikle ülkemizde merada otlayan hayvanların su ihtiyaçlarının makul bir uzaklıktaki su kaynaklarından düzenli sağlama gibi çok önemli bir sorunun çözümü için de gereklidir. Marjinal Ekolojik Alanlarda Maximum Yarar Sağlar Çayır-mera vejetasyon oluşumu yakından incelendiğinde, çok farklı özellikteki ekolojik alanlarda değişik mera-çayır tiplerinin yeryüzü coğrafyasında yer aldığını görüyoruz. Absolut-mecburi-mutlak mera ve çayır vejetasyonlarının, hemen denizlerin kıyısındaki deltalarda, çukur ovalarda, çok fazla kil ihtiva eden taban güç işlenen topraklarda, çok kısa vejetasyon periyodu olan 2000 metrenin üstü yüksekliklerde, yıllık ortalama sıcaklığın 5 "C'nin altındaki soğuk alanlarda ve devamlı yağış alan ortamlarda oluşarak bu alanlardan yüksek ekonomik verim elde etme olanağı sağlamaktadır. Mera ve çayır vejetasyonlarının ekolojik koşullara bu mükemmel uyumun çoğu zaman gözardı edilmektedir. Yeryüzünün Isınmasında Sera Etkisinin Azalmasmdaki Etkin Rolleri Yeryüzünde mera-çayır kavramı içerisinde alınan yaklaşık 7 milyar hektar civarındaki bu bitkisel üretim alanlarının geliştirilmesi ile ortamdaki artan CO 2 miktarının azaltılması yönündeki etkin rolü tüm dünya bilim adamları tarafından çok iyi gözlenmiştir. Bu doğa parçalarının potansiyel verim kapasitelerine çoğu alanlarda hala ulaşılmamış olması nedeniyle yeryüzünde halen sürekli artış gösteren ppm üzerindeki CO 2 düzeyinin ortaya çıkardığı sera etkisinin, çok daha fazla CO 2 kullanım potansiyeli olan çayır-mera alanlarındaki özümleme ile azaltılması hiç de ihmal edilecek bir husus olmadığı açıktır. Kırsal Kesimin Yakacak İhtiyacına Katkı Sağlaması Yönüyle Ülkemizde Ege, Akdeniz Özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesinde mera alanları çalılıkfundalık alanları iç içe girmiş özellikte olup, bu alanlar şimdiye kadar Tarım ve Orman teşkilatları tarafından da ciddi bir otlatma, yakacak sağlayan alanlar olarak ciddi bir amenajman programı içerisinde incelenmiştir. Orman teşkilatı tarafından çoğu bu tip alanlar yalnız otlatmadan korunmak suretiyle enerji ormanı adı altında değerlendirilmekte ancak, bu geniş alanlar aynı zamanda otlatma amacıyla Özellikle sığır ve koyunlar tarafından kullanılma özelliğindedir. Üzerinde hiç çalışma yapılmamış olan bu özellikteki alanların yeni mera yasası ve ormancılar ile mutlaka geliştirilerek daha rasyonel kullanılabilir hale getirilme planları yapılmalıdır. Özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesindeki meşeliklerde yapılan İncelemelerde, odun üretimi 7-9 kat, ot üretimi uygun amenajman ile yıllık 6-7 kat, artırmak mümkün olmuştur. Biyolojik Çeşitlilik, Gen Merkezi Olma Özelliği ve Rekreasyonal Kullanım Yönüyle Biyolojik çeşitlilik kavramıda özellikle son yıldan beri etkin bir şekilde kullanılmaya ve değeri anlaşılmaya başlanılmıştır. Ülkelerin sahip oldukları birçok tarih ve doğa zenginlikleri arasında biyolojik çeşitliliği de büyük Önem kazanmıştır. 75

71 Ülkemiz, çok farklı özellikteki coğrafi ve ekolojik bölgelere çok dar bir alanda sahip olmasına rağmen, şimdiye kadar yapılan araştırmalarda Avrupa veya Kuzey Amerika kıtalarındaki toplam bitki türü sayısına yakın bitki türüne sahiptir. Şimdiye kadar saptanan yaklaşık, 9000 adet bitki türü sayısının önemli bir bölümü mera alanlarında saptanmıştır. Ancak, hemen belirtmekte de yarar vardır ki, ülkemiz mera alanları daha ekolojik ve sosyolojik yönden geniş çaplı ciddi bir taramadan geçirilmemiştir. Önümüzdeki yıllarda bu konuda yapılacak çalışmalar ile daha çok sayıda yeni bitki türünün biyolojik zenginliğimize ilave olacaktır. Ülkemiz, bulunduğu coğrafi konum itibariyle de yer yüzündeki 7-9 arasındaki bitkisel gen merkezi Özelliğindeki alanların 3-4'nün kesiştiği özel bir merkez durumundadır Birçok meyve ve sebze türleri yanında önemli tarla bitkilerinin çok çeşitli buğday türleri, mercimet, nohut, fiğler, lüfenler, üçgüller, bakla, fasulye, yonca, korunga ve buğdaygil yem bitkilerinin gen merkezi durumundadır. Dolayısıyla, özellikle anılan bitkilerin ıslah çalışmalarında bu kaynaklardan yararlanmada büyük kolaylık sağlamaktır. Ülkemiz mera ve çayır alanları ayrıca ciddi anlamda halkımız tarafından Avrupa ve Amerika'da olduğu gibi rekreasyonal amaçlar doğrultusunda yoğun bir şekilde kullanılmamaktadır. Yaban yaşamın mera alanlarından çok düşük oranda yararlandığı, erozyon, su ve toprak kirliliği nedeniyle balıkçılığın yeterli gelişmediği bu alanlar üzerinde multidisip-liner bazda kullanım hakkı olan çevrede yaşayanlar en ufak bir talepte bulunmamaktadırlar. Halen Karadeniz'in belli yaylalarında-yayla turizmi ve rekresayonal yararlanma söz konusu olup ancak, bu alanlarda ciddi bir mera-çayır yönetimi ile beraber gerçek rekreasyonal hizmet yoktur. Ekonomik Değerleri, Katkıları Yönüyle Özellikle mera alanlarında otlatılmanın, hayvan beslemesinin diğer yan açık-kapalı ahırlarda değişik şekilde beslemeye karşın göstermiş olduğu üstünlük tüm dünya'da açık olarak anlaşılmıştır. Bugün tüm Avrupa süt ve besi hayvanlarının neredeyse tamamının yaşam ile verim paylarının önemli bir bölümünü meralardan sağlamaktadır. Aynı durum, özellikle Amerika'da ve Kanada'da bilhassa besi hayvanları öncelikle mera döneminde yoğun ve ekonomik olarak mera alanlarından yararlanmaktadır. Ülkemizde meralardan yararlanmanın ekonomik sonuçlan hakkında araştırmalar yapılmamıştır. Ancak, mera alanlarından her yıl elde edilen toplam kuru otun ekonomik değeri yaninda bu ot ile sağlanan canlı ağırlık artışı ve süt üretiminde analizi iyi yapılırsa; mer 1 alanlarının yıllık tarım ekonomisine katkıları net olarak hesaplanabilir. Yeterli otun bulunduğu mera alanlarından ortalama canlı ağırlığı kg olan hayvanların günlük gr canlı ağırlık artışı sağlayabildiği saptanmıştır. Meraların ülke ve tarım ekonomisine yapmış oldukları et, süt, deri, bal ve yavru gibi direkt ekonomik katkılar yanında iyi bir mera alanının toprak erozyonunun önlenme-sindeki etkisi, su kaynaklarının gelişimindeki etkileri, temiz ve sağlıklı bir doğa ortamının insan ve havyan sağlığı yönüyle olumlu etkileri çok iyi incelenerek ekonomik yönden önemleri ortaya konulmalıdır. Ancak, meralar üzerinde şimdiye kadar anılan bu konularda maalesef yeterli düzeyde araştırmalar ve uygulamalar yapılamamıştır. Bu yeni mera yasası ve bunun getirdiği zorunlu uygulamalar ile geçte olsa bu alanların tanınmasına, değerlerinin anlaşılmasına öncelikle siz değerli Ziraat Mühendisleri tarafından başlanılacak ve sizlerin çevrenize yayacağınız ışıklar ile önümüzdeki yıllarda bu eşsiz özellikteki doğa parçalan emeklerinin karşılığını fazlasıyla topluma verecektir. Son olarak şimdiye kadar açıklanan hususların ışığı altında; mera ve çayırların genel özellikleri kısaca aşağıdaki şekilde özetlenebilir. - Sürekli üretim potansiyeli olan alanlardır. - Uygun bir yönetim planı ile her türlü ve farklı ekolojik koşulda devamlı bir verim ve kalite artışı gerçekleştirilebilir. - Vejetasyonda çok farklı bitki türlerini içermesi stabilkesinin ve dinamizminin temelini teşkil eder. - Artan nüfus yoğunluğuna ve değişen tarımsal üretim modellerine bağlı olarak marjinal sınırlarına çekilmemiş mera ve çayır alanları insanoğlunun geleceğinin temi natı, sigortasıdır. 76

72 F Sul ak Alanl a r Bu Başlıkla ilgili ayrıntılı bilgi F.4. bölümünde verilmiştir. F. 2. Flora F H a bit at ve To pl ul ukl ar ı Bu konu ile ilgili bilgi edinileme mi ş tir. F Türler ve Populasyonlar ı Karadeniz iklim kuşağından Orta Anadolu iklim kuşağına geçiş şeridinde yer alan Çankırı'da kuzeyden güneye doğru inildikçe bitki örtüsünde yoksullaşma görülmektedir. Elverişsiz iklim koşulları, orman yangınları, düzensiz kesimler ve otlatma gibi nedenlerle ormanlık alanların büyük bir bölümü yol olmuş veya verimsizleşmiştir. Kuzeyde genellikle iğne yapraklı ağaçlardan oluşan orman ve koruluklar, güneyde ise yükseklere doğru doğru yer yer örmen kalıntıları yer almaktadır. İlin güney ve güney batısında geniş alanlarda stepler mevcuttur. Bu alanlarda akarsular boyunca yer yer kavak ve söğütlerden oluşan ağaçlık alanlara rastlanmaktadır İldeki ormanlar Ilgaz, Ovacık, Düvenlik, Eldivan, Ilısılık Yapraklı, Sarıkaya, Karakaya ve Erikli Dağları ve çevresindeki alanlarda yer alır. Başlıca ağaç türleri çam,köknar, ardıç, kayın ve meşedir: Ayrıca vadi tabanlarında kavak ve söğüt ağaçlan yanında zengin meyve ve sebze bahçelikleri de yer almaktadır. Diğer Türler: COMPOSSTAE Artemisia spiccigera (Yavşan), Achillea biebersteini (Civanperçemi), Onopordum bracteatum (Kangal), Anthemis tinctoria var tinctoria (Papatya), Carduus nutans (Deve dikeni), Centaurea urviüei (Peygamber çiçeği), Trogopogonlongristis (Tekesakalı), taraxacum officinale (Karahindiba), LEGUMINOSAE, Astragalus microcephalus (Geven), Trigonella monspeliaca CRUCIFERAE Conringia perfoliaîa Erophiia verna ssp verna Alyssum murale var murela Isatis tinctoria ssp tomentella (Çivitotu), Sinapis arvensis (Hardalotu), Thlaspi peffoliatum SCROPHULLARIACEAE Verbascum glomeratum (Sığırkuyruğu), BORAGİNACEAE Echium itaiicum, Anchusa lepthophylla ssp lepthopylla CHENOPDİACEAE Nonea mucronata ssp mucronota Salsola stenoptera UMBELLİFERAE Eryngium campstre (Eşekdikeni), MALVACEAE, Malva neglecta (Ebegümeci), LILACEAE, Alium scordoprasum ssp rotundum (Yabani soğan), Muscari neglecîum (Arapsümbülü), LABİATAE Phlomis nissolii, Teucrium poium (Tüylü Kısa Mahmut) Zizphora tenuicr Lamium amplexicauie (Ballıbaba) Ajuga chamaepitys ssp chia, Marrubium parvifiorum ssp parviflorum, GERANIACEAE, Greanium rotundifolium (Turnagagası), GRAMINAE, Bromus tecîorum (Brom), Avena fatua (Deli yulaf), Poa bulbosa, E eh i n ar i a capitaîa, Triticum sativum (Buğday), Hordeum vulgare (Arpa), Cynadon dactylon (Domuz ayrığı), Secale cereale (Çavdar), Elymus elongatus (Ayrıkotu), RANUNCULACEAE, Adonis flammea (Kandamîası), Deiphinium peregrinum (Hezeran), Ranunculus arvensis (Düğünçiçeği), RUBIACEAE, Cruciata taurica, Gaiüum verurn, VALE R l AN AÇ EAE, Valerianella coronota (Taçlı kuzu gevreği), PLANTAGİNACEAE, Plantago majör (Sinir otu), OROBANCHACEAE, Orobanche alba (canavarotu), SALİCACEAE, Salix alba (GevreK Söğüt), Populus alba (Akkavak) F. 3. F a u n a F H a bit at ve To pl ul ukl ar Bu konu ile ilgili F bölüm ünde detayl ı olar ak aç ı kla n m ı ş t ı r. F Türler ve Populasyonlar ı Ka ra sa l T ü rler ve P o pulasyon lar ı Çankırı ilinde başlıca av hayvanları; kurt, tilki, tavşan ve sincaptır. Merkez ilçe ve Yapraklı ilçesinin dağlık kesimlerinde de yer yer ayılara rastlanmaktadır. İldeki çay ve derelerde 77

73 ise sazan ve alabalık gibi balık türleri vardır. Başta Kızılırmak'ın suladığı ilin güneydoğu bölümleri olmak üzere ilin hemen her yerinde bol miktarda görülen yaban domuzlarının sayısı yeterince mücadele edilemediğinden gün geçtikçe artmaktadır. Uzun yıllar düzenli olarak mücadele edilemediği için sayılarında oldukça artış görülen yaban domuzlan ile son yıllarda yapılan etkin mücadeleler sonucu, tarım ürünlerine zarar veren bu hayvan türünde belirli bir azalma sağlanmıştır. Diğer Türler Yurmuşakcaklar Lubbiricus (Toprak solucanı) Helix aspersa (Salyangoz) Jullus terresiris (Kırkayak) insecta (Böcekler) Muşça domestica (Kara sinek) Culex pipiens (Sivrisinek) Gryilus campentris (Siyah çekirge) Mantis religosa (Peygamber devesi) Coccinella septempunedata (7 noktalı gelinböceği) Malacosoma nemtria (Yüzük kelebeği) Lymantria dispus (Süger kelebeği) Hyponomenta malinellus (Ağ kurdu) Taumetopoa pyhyocampha (Çam kese kurdu) Apis melliphera (Bal arısı) Kertenkeleler Ophisops elegans (Tarla kertenkelesi) Lacerta parva (Cüce kertenkele) Lacerta saxicola (Kaya ketenkelesi) Typhlops vermicuiaris (Kör yılan) Anguis fragiiis (yılanırnst kertenlekele) Coronella Caspius (Hazer yılanı) Hemidactylus turcicus (Geniş parmakı keler) Amfibiler (iki yaşamlılar) Bufo viridis (Gece kurbağası) Bufo bufo (Siğili! karakurbağaları) Rana dalmatina (Çevik kurbağa) Rana camerani (Şeritli kurbağa) Mamafia (Memeliler) Muş muscuius (Ev faresi) Rattus rattus (Siyah ev sıçanı) Apedomus mystacerus (Fare) Vulpes vulpes (Tilki) Canis lupus familiaris (köpek) Felis domestîca (Kedi) Sciurus vulgaris (Sincap) Lepus capensis (Tavşan) Aves (Kuşlar) Ciconia ciconia (Akleylek) Corvus corax (Karagarga) Coturnix coturnix (Bıldırcın) Cuculus canorus (Guguk kuşu) Deüchon urbica (Pencere kırlangıcı) Fringüla coelebs (İspinoz) Melanocorypha calandra (Boğmaklıtarla kuşu) Merops apister (An kuşu) Orioius oriolus (Sarı asma) Passer domesîicus (Ev serçesi) 78

74 Pica pica (Saksağan) Picus viridis (Ağaçkakan) Sco!opax rusticola (Çulluk) Columba livia (Kaya güvercini) Sirepîopeiia decaocta (Kumru) Strepîopeüa îurîur (Üveyik) Stumus vulgaris (Sığırcık) Turdus merfa (Karatavuk) Caprimulgus europeaus (Çobanaldatan) F.3.3. F F Hayvan Yaşama Hakları Evcil Hayvanlar Sahipli Hayvanlar F Sahipli hayvanlar hakkında bilgi edinilememiştir. İl düzeyinde 7 adet ev ve süs hayvanı satış yeri bulunmaktadır. Bu satış yerlerinde akvaryum hayvanlarının satışı gerçekleştirilmektedir. Talep olması durumunda ise kedi ve köpek satışı yapılmaktadır. F Çankırı Belediye Başkanlığının sahipsiz hayvanlar için yapmış oldukları barınakta 20 adet sokak köpeği bulunmaktadır. F Nesli tehlike altında olan ve olması muhtemel olan evcil hayvanlar İlimizde nesli tehlike altında olan hayvan cinsi bulunmamaktadır. F Hayvan Hakları İhlalleri İlimizde önemli derecede hayvan hakları ihlalleri görülmemektedir. Kaçak ve usulsüz avcılığı önlemek amacıyla, Merkez Av Komisyonu Kararları ve 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu ile ilgili olarak sık, sık kontroller yapılmaktadır yılı içerisinde, 4915 Sayılı Kara Avcılığı Kanununa muhalefetten 46 avcı hakkında işlem yapılmıştır. F Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü Kuruluşlarla İşbirliği İlimizdeki sokak hayvanları ile ilgili çalışmalar, Valiliğimiz ve Belediye koordinasyonunda yürütülmektedir. Üç ayda bir toplanan Hayvanları Koruma Kurulu Toplantılarında bu konu ile ilgili ilimizdeki sorunlar ve çözümleri görüşülmekte; ilgili çalışmalar gerçekleştirilmektedir. F Sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen Milli Paklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat Koruma Alanları Ilgaz Dağı Milli Parkı Milli Parklar; Bilimsel ve estetik bakımından, milli ve milletlerarası ender bulunan tabii ve kültürel kaynak değerleri ile koruma, dinlenme ve turizm alanlarına sahip tabiat parçalarıdır. Ilgaz Dağı Milli Parkı, Batı Karadeniz Bölgesi nde, Çankırı ve Kastamonu il sınırları içerisinde yer almakta olup; 1088,61 Ha ( bu alanın 353,5 Ha lık kısmı Çankırı il sınırları içerisinde kalmaktadır) alanı kapsamaktadır tarihinde milli park olarak ilan edilmiştir. Milli Parka park içerisinden geçen Çankırı- Kastamonu Devlet karayolu ile ulaşılır. Milli park Kastamonu ya 45 km, Çankırı ya 80 km, Ankara ya ise 200 km uzaklıktadır. Ilgaz Dağı Milli Parkı, başta Ankara olmak üzere, ülkemizde de giderek artan rekreasyonel gereksinimi büyük ölçüde karşılayabilecek önemli bir merkezdir. Mevcut hizmetleri içerisinde en önemli kaynağı kış sporlarıdır. Bu nedenle kış aylarında yoğun bir ziyaretçi potansiyeli vardır. Milli parka gelen ziyaretçilerin yeme, içme ve konaklama gibi ihtiyaçlarını karşılayabilecek tesisler mevcuttur.

75 Tabiat Anıtları Paşasultan Çamı Tabiat Anıtı Adı : Paşasultan Çamı (Pinus Nigra - Karaçam) Yeri : Çankırı İli, Orta İlçesi, Yenice Köyü, Paşasultan Mevkii Yaşı : Tahmini 400 yıllık Boyu : 15 m Çapı : 131 cm Türbe Çamı Tabiat Anıtı Adı : Türbe Çamı (Pinus Nigra A.- Karaçam) Yeri : Çankırı İli, Eldivan İlçesi, Hisarcık- Hisarcıkkayı-Büyükhacıbey Köyü, İldivan Dağı Mevkii Yaşı : Tahmini yıllık Boyu : 13 m Çapı : 120 cm

76 Dokuz Kardeşler Çamı Tabiat Anıtı Adı : Dokuz Kardeşler Çamı Yeri : Çankırı İli,Çerkeş İlçesi Yaşı : Tahmini 200 yıllık. Boyu : 25 m Çapı : 280 cm Kocameşe Tabiat Anıtı Adı : Koca Meşe (Quercus robur L.-Saplı Meşe) Yeri : Çankırı İli Yapraklı İlçesinin Karacaözü Köyü Yaşı : Tahmini 400 yıllık Boyu : 12 m Çapı : 449 cm Özelliği : Üç ayrı gövdenin birbirine kaynaması ile oluşan birleşik gövdeli

77 Demir Meşe Tabiat Anıtı Adı : Demir Meşe (Quercus robur- Saplı Meşe) Yeri : Çankırı İli, Eldivan İlçesi, Küçük Hacıbey Köyü Köyaltı mevkiinde Yaşı :Tahmini yıllık Boyu : 13 m Çapı : 198 cm dir. Tabiat Parkları Tabiatı Koruma Alanları Orman İçi Dinlenme Yerleri 6- Kenbağ Mesire Yeri Kenbağ Fidanlığı bitişiğinde bulunmakta olup, Çankırı merkeze 7 km mesafede ve 36 hektar alanı kapsamakta olup B Tipi mesire yeri olarak 2004 yılında tescili yapılmıştır. Mesire yerinde halen çalışmalar devam etmekte olup, 2007 yılı temmuz ayında halkımızın hizmetine açılması planlanmaktadır.

78 8- Hazım Dağlı Mesire Yeri (Yüklüköy Yaylası Mesire Yeri) Yapraklı İlçesinde 89 hektar alanı kapsamakta olup, A tipi mesire yeri olarak 2004 yılında tescili yapılmıştır. Piknik, çadırlı kamp, doğa yürüyüşü, manzara seyir imkânlarını halkımıza sunacak bir mesire yeridir. Hazım Dağlı Mesire Yerinde çalışmalar devam etmekte olup, 2007 yılı temmuz ayında halkımızın hizmetine açılması planlanmaktadır.

79 Tabiat Parkları Tabiatı Koruma Alanları Orman İçi Dinlenme Yerleri İl Sınırları içerisinde önemli orman içi dinlenme tesisleri 1 Ilgaz Kırkpınar yaylası Orman içi tatbikat alanı 2 Ilgaz Kadın çayırı Orman içi mesire yeri

80 3 Çerkeş Orman içi mesire alanı 7 hektar 4 Çerkeş Fidanlık Mühendisliği Fidanlık sahası mesire yeri 25 hektar 5 Eldivan Şahintepesi mesire yeri 10 hektar yıl Mesire Yeri, İl Müdürlüğümüz Kenbağı Fidanlığı bitişiğinde bulunmakta Çankırı merkeze 7 km mesafede ve 36 hektar alanı kapsamakta olup B tipi olarak 2004 yılında tescili yapılmıştır. 7 Yapraklı Yaylası 8 Yüklü Köy Yaylası; Yapraklı ilçesinde olup 89 ha. dır. Piknik, Çadırlı Kamp, Traking, Manzara Seyir

81 F YABAN HAYVANI YERLEŞTİRME SAHALARI Kınalı Keklik (Alectoris chukar) Yerleştirilen Sahalar: 2006 yılında kınalı keklik salımı yapılmamıştır yılında Ilgaz İlçesinde; 2005 yılında Bayramören ve Eldivan İlçelerinde kınalı keklik salımı gerçekleştirilmiştir. Yaban hayvanı yerleştirilen sahalar 3 yıl, gerekli görülmesi halinde ise 5 yıl koruma altına alınarak ava kapalı saha ilan edilir. İlçesi Mevkii Yerleştirilen Keklik Sayısı Sahanın Sınırları Kuzeyi Doğusu Güneyi Batısı Sahanın Doğal Yapısı Sahanın Büyüklüğü İlçesi Mevkii Yerleştirilen Keklik Sayısı Sahanın Sınırları Kuzeyi Doğusu Güneyi Batısı Sahanın Doğal Yapısı Sahanın Büyüklüğü İlçesi Mevkii Yerleştirilen Keklik Sayısı Sahanın Sınırları Kuzeyi Doğusu Güneyi Batısı Sahanın Doğal Yapısı : Bayramören : Elmacık Mevkii : 100 dişi 100 erkek : Karakuzu Yaylası yol ayırımından O.İ.M. Yangın Gözetleme ve Akseki Köyüne uzanan sırt yolu : Bayramören-Oymaağaç-Akseki Köy Yolu : Melen Deresi : Bayramören-Beyköy-Sarıkaya ve Karakuzu Yaylasına uzanan köy yolu : Sahanın içerisinde Akseki Köyü ve Sarıkaya Köyüne ait tarım alanları mevcut olup, sahanın genel ormanlık durumu BM-E ve BM karakterindedir. : 1600 Ha : Eldivan : Ortayaka Mevkii : 160 dişi 140 erkek : Kurucagöl Dere-Oğalyolu Tepe-Kavaklıgeçit Tepeleri- Tavşancıl Tepe-Çukuröz-Akçalı Köy yolu : Akçalıklar-Çiftlikköy-Seydiköy-Eski Şabanözü Yolu : Eski Şabanözü Yolu-Ankara Caddesi Sr.-Mayha T.-Kamış Yolu Sr.-Sırıklı Tepe : Sırıklı T.-Çalılıyer T.-Küçükörencik Mevkii-Göçyolu T.- Kurucagöl Dere : Devlet ormanı olup, Çka, BÇkM-E, Çkc1, Çkc2, Çkcd1, Çkcd2 rumuzlu meşcereler vardır. Ayrıca bodur ardıç, böğürtlen, kızamık çalısı, kuşburnu, alıç, geven ve otsu bitkiler mevcuttur. : 4422 Ha : Ilgaz : Sarımeşe Tepe Mevkii : 100 dişi 100 erkek : Bozan- Serçeler Köy Yolu ve oradan okçular köyüne uzanan hat : Ilgaz- Belsöğüt- Bozan Köy Yolu : E-80 Devlet Karayolu : Okçular- Ödemiş- Çaltıpınar Köy Yolu ve oradan E-80 Devlet Karayoluna uzanan hat : Sahanın 400 hektarlık kısmı ağaçlandırma sahası, E80 Karayoluna bitişik alanlar tarım arazisi, sahanın diğer kısımları ise OT, BÇK, E, BM-E ve BM karakterindedir.

82

83 F Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. Maddesinin a-tanımlar Bendinin ve 5. Alt Bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı Olarak Tanımlama ve Aynı Kanun İle 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) İlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar Sıra No İ l ç e Arkeolojik Sit Tarihi Sit Kentsel Sit Doğal Sit Cami Tekke Türbe Mezarlık Medrese Köprü Han Hamam Çeşme- Çamaşırhane Şifahane Diğer Dini- Kültürel Sivil Mimarlık Örneği İdari Yapılar TOPLAM 1 Merkez Atkaracalar Bayramören Çerkeş Eldivan Ilgaz Kızılırmak Korgun Kurşunlu Orta Şabanözü Yapraklı T o p l a m (*)Kaynak: Çankırı Müze Müdürlüğü 85

84 BAYRAMÖREN KÖPRÜSÜ Köprü Bayramören İlçesinde eski kent yerleşimi ile melan çayının karşı yakasında bulunan bostan ve bağlara ulaşabilmek için batıdan doğuya akan suyun üzerine güney kuzey istikametinde kurulmuştur. Köprü iki açıklıklı üç taş ayak üzerine mevcut su seviyesinden 9 metre yükseklikte ahşap olarak kurulmuştur. Köprü Osmanlı Devletinin Anadolu da özendiği ve dikkatle takip ettiği ulaşım politikasının izlerini taşımakla beraber, yörenin dağlık ve sık ormanlık olması yüzünden ayakları taş üzeri ahşapla geçirilmiş ve üstü çatı ile kapatılmıştır. Köprüde oluşan bozukluklar neticesinde Çankırı Valiliğince Kurulun gün ve 7326 sayılı kararı ile onarımına başlanmış ve onarım tarihinde tamamlanmıştır. Söz konusu köprü Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu nun gün ve 3774 sayılı kararı ile tescil edilmiştir. Köprünün hangi tarihte yapıldığı bilinmemekle birlikte yapı tekniğinden kullanılan malzemeden ve işçiliğinden çağdaşlaşma yapıldığında Genç Osmanlı Döneminde yapılmış olabileceği kanısına varılmaktadır. ÇANKIRI İLİNDE TESCİLLİ KAYA MEZARLARI 1- Ilgaz İndağı Kaya Mezarları 2- Orta Sakaeli Kaya Mezarları 3- İlimiz Merkez Kale altı Kaya Mezarları (Nekropol) Bu kaya mezarları M.Ö. VI. yy da kullanıldığı sanılmaktadır. Çünkü o dönemlerde Frig medeniyeti bu tür kaya mezarlarını kullanmaktaydı. Bu gelenek daha sonra Roma ve bir kolu olan Galat dönemlerinde de kullanılması sürmüştür. ÇANKIRI İLİNDE TESCİLSİZ KAYA MEZARLARI 1- Merkez Beştut Köyü Kaya Mezarları 2 -Kurşunlu Kızılca Köyü Kaya Mezarları Araştırma yapıldığı takdirde daha birçok kaya mezarı tespit etmek mümkün olacaktır. Zira Çankırı İlinin arazi yapısı bu tür mezarların yapılmasına uygunluk teşkil etmektedir. Ta rih i Sit Arkeolojik S i t Arkeolojik Sit Alanları: 1- Güveytepesi höyüğü Merkez 2- Ünür Höyüğü ve Nekropoi Alanı Merkez 3- Alacat Külîepe Hö. Nekro A. Merkez 4- Baisbağı Sarici M.Hö. ve Nekro A. Merkez 5- Sakaeli Arkeo. ve Doğal sit aians Orta 6- Eldivan Höyüğü Eldivan 7- Çankırı Kalesi Merkez 8- Çankırı Kalesi Nekro. Alanı Merkez 9- Safman Höyüğü Ilgaz 10- Çeltikbaşı Köyü Höyüğü Ilgaz 11- Bölüktepe Höyüğü Ilgaz 12- Böfüktepe "B" Tümüiüsü Ilgaz 13- Kurnalar Köyü Yerleşim Alanı Ilgaz 14- Korgun Aiavı Arkeo. Sit Alanı Korgun 15- İkizören Nekropol ve Yerleşim Alanı Yapraklı 16- İkizören Nekropoi ve Yerleşim Alanı Yapraklı 86

85 D o ğ al Sit Doğal Sit Alanları: Orta Sakaeli Köyü Doğal Sit ve Arkeoloji Alanı F F Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri İatihsal ve Üreme Sahaları DKMP Mühendisliğimizin faaliyet alanlarında mevcut değildir. 4/9/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17 nci ve 1/7/1999 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Yönetmelikle Değişik 18.,19., ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar F F F F /11/1986 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması YÖnetmeliği'nin 49. Maddesinde Tanımlanan "Hassas Kirlenme Bölgeleri" 2872 Sayılı Çevre Kanunu'nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından "Özel Çevre Koruma Bölgeleri" Olarak Tespit ve İlan Edilen Alanlar 2960 Sayılı Boğaziçi Kammıı'na Göre Koruma Altına Alman Alanlar 6831 Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler Orman l ar Ormanların Ekolojik Yapısı İlin güneyine doğru inildikçe bitki örtüsünde değişim ve zayıflama gözlemlenir. Yapılan son araştırmalarda 2-3 yüzyıl öncesine değin il topraklarının kimi tuzlu bölgeleri hariç olmak üzere ormanlarla kaplı olduğu belirlenmiştir. Ne var ki genellikle tarla açmak maksadıyla yapılan bilinçsiz kesimler, hayvan otlatmada ormanlardan yararlanılmak istenmesi, müdahale imkanı olmayan orman yangınları ve iklim değişiklikleri yüzünden ormanların büyük bir bölümü yok olmuştur. İlin bütün bu tahribattan sonra geriye kalan ormanları başta Ilgaz ilçesi olmak üzere Ovacık, Düvenlîk, Ilısılık, Yapraklı, Sarıkaya, Karakaya ve Erikli dağları ve çevresindedir. ildeki bitki örtüsünün üst florasını oluşturan iğne yapraklı ağaçlar, özellikle de karaçam, sarıçam, ardıç, meşe, ladin ve köknar gibi orman ağaçlarıyla ahlat ve kızılcık ağaçlandır. Bitki örtüsünün alt florasında ise hububat, yemlik ve yemeklik baklagiller ile ayrıkotu, devedikeni ve yumak gibi bitkiler bulunmaktadır. Ayrıca akarsular boyunca söğüt ve kavak ağaçlan ile zengin meyve bahçelerine de rastlanmaktadır. Bölg en in Or ma n E n van te r i Son 20 yılın ormancılık faliyetleri ile Ha. olan orman varlığı Ha. çıkmıştır. Çankırı Dahilindeki Ormanlık Alanların Dökümü Bozuk Normal İşletme Koru Koru Müdürlüğünün Adı (Hektar (Hektar) ) Çankırı Orm.tşİ.M üd Baltalık (Hektar) - Ormanlık Alan (Hektar) Ilgaz Orm. İşl.Müd Çerkeş Orm.lsi.Mud İl Toplamı

86 Ağaç Türleri ve Yaylım Alanları Ağaç Türleri Karaçam Sarıçam 5332 Gürgen 2030 Meşe Kavak 457 Kapladığı Alan F F F F F.4.2. F F F F F.4.2.2,3. F F Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar 3573 Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşıl attır il mas ı Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar 4342 Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Sulak Alanların Korunması YönetmeliğF'nde Belirtilen Alanlar Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar (**) 20/2/1984 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Avrupa'nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi" (BERN Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlardan "Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları"nda Belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, "Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları" 12/6/1981 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Akdeniz'in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi" (Barcelona Sözleşmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar 23/10/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazetede Yayımlanan "Akdeniz'de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol" Gereği Ülkemizde "Özel Koruma Alanı" Olarak Belirlenmiş Alanlar 13/9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği Seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı Tarafından Yayımlanmış Olan "Akdeniz'de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit" Listesinde Yer Alan Alanlar Cenova Deklerasyonu'nun 17. Maddesinde Yer Alan "Akdeniz'e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin" Yaşama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar 14/2/1983 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesinin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan "Kültürel Miras" ve "Doğal Miras" Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar 17/05/1994 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete'de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren "Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi" (RAMSAR Sözleşmesi) Uyarınca Koruma Altına Alınmış Alanlar 88

87 F.4.3. Korunması Gereken Alanlar (***) F F F F F F Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tesbit Edilen ve Yapılaşma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rf zerv Alanları, Jeoternıal Alanlar Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, Yağışa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf İle, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, Başta Su Kuşları Olmak Üzere Canlıların Yaşama Ortamı Olarak Önem Taşıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler İle Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden İtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler Göller, Akarsular, Yer altı suyu İşletme Sahaları Bilimsel Araştırmalar İçin Önem Arzeden ve/veya Nesli Tehlikeye Düşmüş veya Düşebilir Türler ve Ülkemiz İçin Endemik Olan Türlerin Yaşama Ortamı Olan Alanlar, Biyosfer Rezervi, Biyotoplar, Biyogenetik Rezerv Alanları, Benzersiz Özelliklerdeki Jeolojik ve Jeomorfolojik Oluşumların Bulunduğu Alanlar Mesire Yerleri; 6831 Sayılı Orman Kanununa Tabi Alanlarda Halkın Rekrasyonel Kullanımını Düzenleyip, Kullanımının Doğal Yapının Tahribine Neden Olmadan Yönlendirilmesini Sağlamak Üzere Ayrılan Alanlar *Hassas Yöreler Kapsamına Giren F.4 Bölümdeki Alanlar İçin İstenen Bilgiler 1. Alanın Resmi Adı 2. Coğrafi Konumu ve Koordinatları (Rakım vb. bilgiler dahil) 3.Alanı 3.1. Toplam Alan (km 2 ) 3.2. Kara Yüzeyi (km 2 ) 3.3. Su Yüzeyi (km 2 ) 3.4. Kıyı Uzunluğu (m) 3. Alanın Açıklamalı Tanıtımı 4. Çok kısa olacak şekilde koruma alanın içinde bulunduğu biyo-coğrafik bölgenin tanımı, karakteristik özellikleri ile ilgili bilgilere yer verilecektir. 5. Yasal Konumu Hangi tarihte yasal koruma alanı olarak ilan edildiği ile mevzuatı" hakkında bilgi verilecektir. 6. Yerleşimler ve Nüfusları Bölgedeki yerleşimler ve nüfus dağılımları ile alanı ziyaret eden insan sayısı hakkında bilgi verilecektir. 7. Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarmsel Özellikler 8.Fiziksel Özellikler (Karasal-Denizsel) 89

88 8.1. İklim Özellikleri 8.2. Jeomorfoloji (Topografya vb. morfolojik özellikler) v 8.3. Jeoloji (Varsa sedimantoloji ile ilgili bilgiler de dahil) 8.4. Hidroloji-Hidrojeoloji (Yerüstü ve yeraltı suları, varsa jeotermal kaynaklar da dahil) 8.5.Toprak Yapısı 8.6. Flora ve Fauna (Karasal, denizsel ve iç sular kapsamında, özellikleri, endemik ve tehdit altındaki) 9. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu (Tanm-envanter ve mülkiyet bilgileri varsa dahil, turizm, rekreasyon, ulaşım ve altyapı, vb.) 10. Mevcut Sorunlar (Hassas Bölgenin Doğal Yapıdan Uzaklaştığı Alanlar, vb.) K AYNAKLAR : - Ta r ı m ve Köy İş l e ri Ba ka nl ı ğ ı Mera K a nunu E ğ itim ve uygulam a el kitab ı 1 - Ankara Çank ı r ı O r m a n İş letm e Müdürlü ğ ü - Ankara üniver si tesi Ça nk ı r ı O r m a n Fakültesi 90

89 ( G ). TURİZM G.1. Yörenin Turistik Değerleri G.1.1. Yörenin Doğal Değerleri G Konum Kastamonu-Çankırı Ilgaz Kış Sporları Turizm Merkezi nin işaretlendiği 1/ ölçekli kroki ile Çankırı - Ilgaz Kadın Çayırı - Yıldıztepe Turizm Merkezi işaretlendiği 1/ ölçekli harita ektedir. G Fiziki Özellikleri DAĞLAR Ilgaz İlçesi'nin kuzeyinde yükselen Ilgaz Dağları, eteklerinden doruğa doğru sarıçam, karaçam ve köknar ağaçlarının hakim olduğu yer yer sık bir bitki örtüsü ile kaplıdır. Bu orman örtüsü ve saha oldukça zengin orman altı bitkileriyle desteklenmektedir. Orman altı bitki örtüsü içerisinde özellikle yabani orkideler dikkat çekmektedir. Yurdumuzda yetişen orkide çeşitlerinin çoğu, mevsimine göre görülebilmekte ancak, salep elde etmek maksadıyla yumrularının toplaması, bu nadide bitkinin geleceğini tehdit etmektedir. Ilgaz Dağları'nın yıl boyu akışlı suları ve zengin bitki örtüsünün oluşturduğu şartlar, aşırı avlanmaya rağmen nesillerini devam ettiren geyik, karaca, ayı, yaban domuzu, kurt, tilki, tavşan, keklik gibi yabani hayvanlara uygun yaşama ortamı oluşturmaktadır. Zengin bitki örtüsü ve içinde barındırdığı yaban hayatı ile kış sporları imkanları göz önüne alınarak Çankırı ve Kastamonu il sınırları içerisinde yer alan hektarlık kısmı Milli Park olarak ayrılmıştır. Milli Parkın bir kısmı ise mevcut potansiyelin planlı bir şekilde turizme kazandırılabilmesi maksadıyla 1997 yılında Bakanlar Kurulumuzca Kış Sporları Turizm Merkezi ilan edilmiştir. Turizm merkezinin planlama çalışmaları Bakanlığımızca tamamlanarak tasdik edilmek üzere Bayındırlık ve İskan Bakanlığına gönderilmiştir. Planlama çalışmalarının sonuçlanmasıyla birlikte yatırımcılara açılacak olan Ilgaz Dağının yerli ve yabancı turizm bakımından cazibe merkezi olacağı umulmaktadır. Ilgaz Dağı Doruk Mevkii: Ilgaz a 23, Kastamonu ya 40, Çankırı ya 71, Ankara ya 203, İstanbul a ise 475 km uzaklıkta bulunan Ilgaz Dağı Doruk Mevkiine, İstanbul u Karadeniz e ve Doğu Anadolu ya bağlayan E-80 Karayolu üzerindeki Ilgaz İlçemizden Kastamonu ya ayrılan 23 km lik yolla ulaşılabilir. En yakın havaalanı olan Ankara Esenboğa ya 189 km. mesafede bulunan Doruk Mevkii, tabii güzelliği ve yaban hayatının zenginliği yanı sıra, kış sporları imkanlarıyla özellikle, kış döneminde yoğun ziyaretçi çekmektedir. Çankırı il sınırları içerisinde bulunan Ilgaz Doruk Oteli'nde konaklama imkanlarıyla birlikte kayakçılar için mekanik tesisler ve pistler mevcuttur. Kastamonu'ya ait kuzey yamaçlarda Gençlik ve Spor İl Müdürlüğü'ne ait mekanik tesisler ve pistler ile konaklama tesisleri bulunmaktadır. Aynı tepenin güney ve kuzey yamaçlarında yer alan ve birbirlerine çok yakın olan tesisler, Milli Park sınırları içerisinde kalmakta ve iki ilin insanlarının yanı sıra, başta Ankara olmak üzere çevre illerden gelenlere de hizmet vermektedir. Turizm merkezinin planlama çalışmaları Bakanlığımızca tamamlanarak tasdik edilmek üzere Bayındırlık ve İskan Bakanlığına gönderilmiştir. Planlama çalışmalarının sonuçlanmasıyla birlikte yatırımcılara açılacak olan Ilgaz Dağının yerli ve yabancı turizm bakımından cazibe merkezi olacağı umulmaktadır. 91

90 TERMAL KAYNAKLAR Çavundur Termal Kaynağı ve Kaplıca Tesisleri: Kurşunlu İlçesi Çavundur Beldesi nde bulunan termal kaynaktan 54 C sıcaklıkta 47 litre/saniye su çıkmaktadır. Belde'ye ve Gerede- Samsun (E 80) Devlet Karayolu'na 1.5, Kurşunlu'ya 9, Çankırı'ya ise 90 km. mesafede olan kaynak çevresinde, Çankırı Özel İdaresine ait iki adet modern havuzlu hamamı bulunan 38 oda ve 76 yataklı tesisin yanı sıra Belde Belediyesi tarafından işletilen iki adet açık havuz ile 100 yataklı bir konaklama ünitesi ve 20 yataklı özel bir pansiyon bulunmaktadır. Yol, su, elektrik ve telefonu bulunan termal kaynağın hemen yakınından Çankırı-Zonguldak Demiryolu geçmekte ve aynı yerde yolcu trenleri durmaktadır. Termal suyun fiziki ve kimyevi analizleri SSYB Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı laboratuarlarında yapılmış olup tıbbi değeri ile ilgili olarak Valiliğimizin başvurusu üzerine, İstanbul Üniversitesi Tıbbi Ekoloji ve Hidro-Klimatoloji Araştırma ve Uygulama Merkezi tarafından tarih ve 97/90 sayılı aşağıdaki rapor düzenlenmiştir. Göndermiş olduğunuz, Sağlık Bakanlığı Çevre Sağlığı Müdürlüğünce düzenlenen Çankırı, Kurşunlu İlçesi, Çavundur Beldesi Kaplıca Maden Suyuna ait fiziksel ve kimyasal analiz sonuçları Araştırma Merkezimizce değerlendirilmiştir. Raporun içeriğine göre kaplıca suyu sodyum bikarbonatlı, hipertermal, hipotonik bir özellik taşımaktadır. Maden suyunun bizden talep edilen tıbbi yönden değerlendirilmesi ise şöyledir; Doğal sıcaklığı nedeniyle tüm ağrılı hastalarda kullanılabilmesi söz konusudur. Ancak uygulamaların banyo ve hareketsiz uygulamalı türleri için C'a kadar, hareketli havuzlar için C'a kadar soğutulması gerekmektedir. Bu suretle, her türlü romatizmal hastalıkların kronik dönemleri, ameliyat ve travma sekellerinde yararlı olacaktır. Alkalik özelliğine bağlı olarak, içme kürleri şeklinde değerlendirilmesi halinde karaciğer, safrakesesi ve safra yolları yetmezliklerinde kullanılabilecektir. Sarılık sonrası bozulan karaciğer fonksiyon testlerinin düzeltilmesi amacı ile, pankreasla ilgili kronik hastalıklarda, Diabetes Mellitus ve Gut hastalığında yararlı olabilir. Kronik mide ve bağırsak iltihapları, böbrek ve idrar yolları kronik iltihaplarında, böbrek taşı oluşumunu engellemek için içme kürleri şeklinde değerlendirilebilir. Ancak içme kürleri için suyun sıcaklığının genellikle 20 ila 30 C soğutulması gereklidir. Su, sodyum iyonu içerdiğinden dolayı üst solunum yolları ve akciğerin alerji ve kronik iltihaplarında inhalasyon-aerosol tedavisi olarak değerlendirilebilir. Bu endikasyonlar göz önüne alınarak çizilecek projede, Tıbbi Ekoloji ve Hidro-Klimatoloji Araştırma ve Uygulama Merkezimizin danışmanlığının yararlı olacağı kanısını saygıyla arz ederim. Prof.Dr.Nurten ÖZER Merkez Müdürü Belediyeye ait iki havuz ve konaklama tesisi de hizmete açıktır. Termal kaynaktan yararlanmak maksadıyla yapımına İl Özel İdaresince başlanan iki yıldızlı otel ve kür merkezinin inşaatı devam etmekte olup hamam bölümü, kadın ve erkeklere günübirlik olarak hizmet vermektedir. Acısu: Kurşunlu İlçesi'nin 5 km. kuzeybatısında Hacımuslu Köyü yakınlarında olan Acısu İçmesi, geniş bir çayırlığın çeşitli yerlerinden kaynamaktadır. Bir bataklık oluşturan kaynaklardan toplam olarak saniyede 0.4 litre su çıkmaktadır. Sıcaklığı 15 C olan Acısu İçmesi tuzlu, bikarbonatlı, karbogazoz, demirli ve alkalik bir maden suyudur. 92

91 Mide, bağırsak, karaciğer, safrakesesi, pankreas hastalıklarında yararlı etkisi olan su, kanda yedek alkaliyi yükseltir, asit baz dengesini düzenler, safra yollarında safra akımını artırıcı bir etki yapar ve safra bileşimini değiştirir. Sarılık hastalığı sonrasında kanda birikmiş bulunan safra pignentlerinin temizlenmesini de kolaylaştıran bu maden suyunun, karaciğerin bozulan fonksiyonlarını düzeltici tesiri vardır. Şıhlar Nezle (Nuzla) Suyu: Korgun İlçesi'ne bağlı Şıhlar (Karatepe) Köyü yakınlarındaki bir dere yatağının kenarındadır. Korgun'a 8, Merkez İlçe'ye 26 km. mesafede bulunan maden suyuna Çankırı-Ilgaz Karayolunun 23. km.'sinden ayrılan 3 km.'lik stabilize bir yolla ulaşılır. 12,0 C sıcaklığındaki suyun betonla çevrili bir çeşmesi bulunmaktadır. Soğuk, alkalik ve toprak alkalik, bikarbonatlı, karbogazoz bir içme suyu olan Şıhlar Nezle Suyu, İçme kürleri ile değerlendirilmektedir. Bozan Hamamı: Ilgaz İlçesi'nin 5 km. kuzeybatısında, Aşağı ve Yukarı Bozan köyleri arasındaki bu maden suyu üstü açık, çevresi kapalı iki ayrı havuzdan oluşmaktadır. Hamam olarak nitelendirilmesinin sebebi banyo olarak da kullanılması olan suyun sıcaklığı 16 C, debisi ise 0.5 litre/saniyedir. Alkalik ve toprak alkalik, karbogazoz, demir ve arsenikli, bikarbonatlı bir su olan Bozan Hamamı, banyo uygulamalarında cilt hastalıklarına, içmece olarak ise sindirim sistemi rahatsızlıklarına iyi gelmektedir. Kükürt Köyü Kaynağı: Atkaracalar ilçesinin 14 km. kuzeyindeki Kükürt Köyü'nde bulunan kaynaktan 19 C sıcaklığında saniyede 0.5 litre su çıkmaktadır. Alkalik ve toprak alkalik, karbogazoz özellikte olan maden suyunun yaydığı serbest kükürtlü hidrojen kokusu bir kilometre mesafeden hissedilebilmektedir. Kükürt Köyü Kaynaklarının sindirim sistemi rahatsızlıklarını iyileştirici etkisi vardır. Hışıldayık İçmesi: Kurşunlu İlçesi'ne 30 km. mesafede bulunan Melan (Soğanlı) Çayı kıyısında, kayaların arasında iki yerden çıkan maden suyu başıboş olarak dereye akmaktadır. Sıcaklığı ortalama 18 C olan su, bol miktarda gazlı, alkalik ve toprak alkalik, bikarbonatlıdır. Sindirim sistemi ve karaciğer rahatsızlıklarında yararları görülmektedir. Bayramören (Melan) İçmesi: Kurşunlu İlçesi'ne 20 km. mesafedeki maden suyu bir yamaçtan çıkmaktadır. Sıcaklığı 18 C olan suyun debisi ise 0.1 litre/saniyedir. Karbondioksit oranı oldukça yüksek, alkalik ve toprak alkalik, bikarbonatlı olan maden suyu, sülfat iyonu da içermesi sebebiyle acı bikarbonatlı sular grubuna da girmektedir. Bayramören İçmesi'nden mide, karaciğer, safrakesesi ve bağırsak rahatsızlıklarında yararlanılmaktadır. İÇMECELER Çankırı ili sağlık suları bakımından oldukça zengin bir çeşitlilik arzeder. Ancak, kapsamlı bir çalışmaya konu olmayan maden sularımızın bir kısmı halihazır durum itibariyle ekonomik görünmemekte, ekonomik görülenlerin çoğunluğunda ise herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Kazancı Maden Suyu: Ilgaz-Kastamonu Devlet Karayolu'nun 12. km.'sindeki Kazancı Köyünün batısındaki bir çayırlıktan kaynamakta olan maden suyu, büyük bir tabii havuzda biriktikten sonra çayırda dağılmaktadır. Sıcaklığı ortalama olarak 15 C, debisi ise 5 litre/saniye olan maden suyunun litresinde 1 gr.'ın üzerinde karbondioksit bulunmaktadır. Alkalik ve toprak alkalik, demirli, bikarbonatlı olan su, karaciğer, safra kesesi, pankreas, mide ve bağırsak hastalıklarında olumlu sonuçlar vermektedir. Ilısılık Maden Suyu: Ilgaz ilçesi'nin güneydoğusunda ilçeye 16 km. mesafedeki Ilısılık Köyü'nde bulunan kaynaktan 22.5 C sıcaklığında saniyede 0.05 litre su çıkmaktadır. Ekonomik değeri sınırlı olan su karbondioksitli, alkalik ve toprak alkalik, bikarbonatlıdır. İçme kürleri ile yararlanıldığı gibi banyo uygulamalarından da olumlu neticeler alındığı söylenilmektedir. Mide, karaciğer, bağırsak, safrakesesi rahatsızlıklarına iyi geldiği bilinmektedir. 93

92 Yukarıda sayılanların dışında Şabanözü İlçesi'nde; akciğer, safra kesesi, idrar yolları, romatizma, kırıklar, mide ile böbrek taşı rahatsızlıklarına kullanılan Dede (Çapar) Maden Suyu, cilt hastalıklarına kullanılan Karakoçaş Ilıcası, Orta Ilçesi'nde; cilt hastalıklarına kullanılan Derebayındır Köyü Hışıldağı ve Maden Suyu, şifalı su olarak bilinen Kısaç ve Buğuören Maden Suları, Ilgaz İlçesi'nde; romatizma ve cilt rahatsızlıklarına kullanılan Ödemiş Kaynarcı Suyu, cilt hastalıklarına (uyuz) kullanılan Bozatlı Suyu, mide şişkinliklerinde kullanılan Yalaycık Maden Suyu, Korgun İlçesi'nde; şifalı su olarak bilinen Ildızım İçmesi, Yapraklı İlçesi'nde; şifalı su olarak bilinen Şahçuvaz Ilıcası ve doktorlarca böbrek taşı düşürmede önerilen Kullar Maden Suyu gibi içmece ve termal kaynaklar bulunmaktadır. G.1.2. Kültürel Değerler İl genelinde bulunan 230 adet kültür varlığının dağılımı Ek-3 de gösterilmiştir. Genel olarak Roma ve Bizans Dönemlerine tarihlendirilen ve Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü 'nce değişik zamanlarda tescili yapılan Arkeolojik Alanlar ile bilinen orijinal isimleri, Merkez İlçe'den başlayarak aşağıya çıkartılmıştır. Merkez : Çorak yerler Miyosen Çökelleri, Garnizon Şehitliği, Alaçat Köyü Kültepe Antik Yerleşimi ve Nekropol Alanı, Balıbağ Köyü Sarıiçi Mevkii (Eski Tunç Devri M.Ö ), Güveytepesi Höyüğü, Kentsel Sit Alanı, Ünür Köyü Höyüğü ve Nekropol Alanı, İnandıktepe Höyüğü ve Antik Yerleşimi. Çerkeş Eldivan : Yoncalı köyü Höyüktepe Yamaç Yerleşmesi, Yakuplar Köyü Kaya Mezarları. : İlçe Merkezi'nin kuzeyinde Eldivan Höyüğü. Ilgaz : Cendere Köyü Salman Höyük, Bölüktepe Höyük ve Tümülüsü, İnköy Kaya Mezarları, Kurmalar Köyü Yerleşimi Kurşunlu: Köprülü ve Köyü civarında Yedi Kapılar kaya mezarları. Orta : Kalfat Beldesi çevresinde Asmaca Yerleşimi ve Nekropol Alanı, Ağıllar Gölet Mevkii Yerleşim Alanı, Sekmenin ve Ağaçini Kaya Yerleşimi, Höyük ve Nekropol Alanı. Yapraklı : İkizören Roma Nekropolü ve Kale. Yukarıda sayılanların dışında Çerkeş İlçesi Meydan Köyü çevrelerinde antik yerleşim izlerine rastlanılmıştır. Müzemizde adet arkeolojik, adet Etnografik, adet Sikke olmak üzere toplam adet eser bulunmaktadır. Merkez ilçe Yapraklı yolu üzerinde bulunan alanda Çankırı Müzesi ile Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi arasında ortaklaşa yürütülen bilimsel içerikli kazı çalışmaları 1997 yılından beri sürdürülmektedir. Geç Miyosen omurgalı fosil yataklarından olan ve oldukça zengin bir faunaya sahip olan alanda günümüzden 8 milyon yıl önce yaşamış hayvan fosilleri (tek tırnaklılar, çift tırnaklılar, hortumlular ve maymunlar) bulunmuştur. Özellikle yapılan kazılarda nadir olarak rastlanan Hominoid fosilleri ilk kez bu lokaliteden çıkarılmıştır. Kazılarda açığa çıkarılan fosiller Çankırı Müzesinin bir bölümünde oluşturulan seksiyonda sergilenmektedir. 94

93 Çankırı Folkloru: Aslında çok geniş bir araştırma ve inceleme konusu olan Çankırı Folkloru'nu biz burada kısaca ve ana hatlarıyla ele alacağız. Bu konudaki müstakil eserleri de, yeni yetişen Çankırı evlatlarının mutlaka verecekleri inancını taşımak istiyoruz. Aksi takdirde, kendilerinden evvelki neslin işlemiş oldukları hatayı devam ettirmek gibi büyük bir vebali omuzlamış olacaklarını zannediyoruz. Genel bilgiler vermek bakımından Çankırı folklorunda etkili bir rolü bulunan gelenek ve görenekleri tanıtmak yerinde olacaktır. Çankırı halkının yaşayışı ve dünyası hakkında öğrenmek istediklerimizin hemen tamamı merkez ilçe hayatından uzak kalmış olan köy ve kasabalarında daha geniş ve daha canlı bir şekilde görülebilmektedir. Çankırı, değişen her türlü hayat şartları ve tarzına rağmen, gelenek ve göreneklerinden "öz olarak" çok şey kaybetmeyen nadir bir ilimizdir. Nitekim, yavuklusuna (nişanlısına) kenarı işlemeli mendil gönderen genç kızları kalmamış olsa bile, aynı kızları ve kadınları yolda yürürken hala erkeklerin önünden geçmezler. Çünkü sımsıkı ve hem de farkında olmadan, yürekten bağlı oldukları açıkça görülen "töre"ye aykırı bilirler erkek önünden geçmeyi... Yine aynı şekilde, davullu-zurnalı, üç gün üç gece yapılan düğünlerin yerini, belediye nikah salonu veya düğün salonu törenleri almışsa da gerdeğe giren güveyi yumruklanır ve az önce sağdıçlar tarafından camiden (yatsı namazından) getirilmiştir. Gelinlerin kına gecesi kınaları yakılır ve kına gecesi oyunlarında mutlaka bindallı veya üçetek giyilir. Bütün bu ve buna benzer hususlar, Çankırı'da gelenek ve göreneklerin "öz olarak" değil, şekil olarak bazı zaruri değişmelere uğradığını göstermektedir. Her sene kış mevsiminde büyük yaran sohbetleri ve hemen her düğünde, "baş donanması" merasimleri de gençler arasında uygulanmakta ve öz haliyle yaşatılmaktadır. Çankırı'da diğer illerimizde hemen hiç rastlanmayan bir husus daha vardır ki o da, gençlerin büyük bir çoğunluğunun, mahalli halk oyunlarını oynayabilmeleri, saz çalıp türkülerini aslına uygun tarzda söyleyebilmesidir. Mahalli halkoyunları, çeşitli okullarda kurulan ekiplerce yaşatılmakta, halk eğitimi kurslarında da bu oyunlar öğretilerek canlılığı muhafaza edilmektedir. Hele Eldivan İlçesindeki düğünlerde kurulan Seymen Alayı aslından hiçbir şey kaybetmeden güzel bir gelenek olarak yaşatılmaktadır. Yine Eldivan ilçesinde yapılan eğlencelerde ve düğünlerde kukla gösterileri, kayda değer bir başka numunedir. Çankırı Düğünleri: Günümüz Çankırı'sında köy ve kasabalarında çok önemli değişikliklere uğratılmamış düğün adetleri hakkında derli toplu bilgileri Merhum Hacı Şeyhoğlu Hasan Üçok un, 1930, 1931, 1932 yıllarında Çankırı'da neşredilmiş ve Duygu Gazetelerindeki tefrika edilmiş yazılarından öğrenebilmekteyiz. Bu kaynaktan öğrendiklerimizi, günümüz Çankırı'sında yaşayan düğün adetlerinin şekli ile yer yer mukayese ederek sunacağız. Aslında elli sene önce kaydedilen düğün adetleri ile bugünün Çankırı'sında yaşayan adetler, genel hatları ile birbirlerinin aynısıdır. Lakin, bilhassa para yönü ağır basan ve aşırı masrafı gerektiren motiflerin, zaruri olarak terkedilmiş olduğu da bir gerçektir. Düğünlerde İlk Teşebbüs: Evlenme çağına gelen Çankırılı delikanlının anası, oğlu için aradığı münasip gelin adayını bulunca, bu durumu kocasına iletir. Bugün de aynı durum geçerli olmakla birlikte, daha çok oğlan bulduğu kızı anasına, anası da kocasına anlatmaktadır. Bunun üzerine, kızın kendisi ve ailesi hakkında lüzumlu araştırmalar yapılır, bilgiler toplanır. Kız, yapılan 95

94 araştırmalar neticesinde ahlaken, bilgi ve beceriklilik bakımından münasip görülürse dünürlüğe karar verilir. Köy ve kasabalarda bu durum geçerli ise de, şehir merkezinde kız ve oğlanın tanışarak anlaşarak evlenmelerine daha sık rastlanmaktadır. Daha sonra, araya bir aracı konarak kızın anasına haber verilir. Kız anası da kocasına söyler, ağabeyi varsa onun da görüşü alınır, durum oğlan tarafına haber verilir. Bunun üzerine, kız tarafı ilk olarak normal bir masrafla alınabilecek takı ve eşyaların listesini oğlan tarafına duyurur. Eskiden bu listede beş adet beşibiyerde kulplu altın, iki çift elmas küpe, iki elmas yüzük, iki elmas iğne, iki çift gümüş nalin, iki gümüş kemer, iki kaftan, iki Bağdat dokuması ipek çarşaf, iki hamam takımı, iki çift potin kalüş yer almakta idiyse de, bugün bunların çoğu istenmemektedir. İstenilenler sadece nişan yüzüğü, bilezik ve kolye ile altın zincir gibi takılar ve eşyalar olmaktadır. Diğer istekler, daha sonra belirlenmektedir. İstekler, oğlanın ailesi tarafından da kabul edilmişse söz kesilmiş demektir. Nişan Töreni: Oğlan evi tarafından kabul edilerek alınan eşya ve takılar, kız evine gönderildikten sonra bir Cuma günü nişan yapılır. Nişan günü, oğlan tarafının kadın ve kızları ile bir de defçi davet edilir. Defçi çalmağa başlar. Her iki tarafın davet edilen kadınları oyun ve eğlencelerini birkaç saat kadar sürdürdükten sonra, ortaya bir kat elbiselik kumaş serilir. Bu kumaş, oğlan evi tarafından getirilen ziynet eşyaları ile birlikte, gelin kıza elbiselik olarak getirilmiştir. Gelin olacak kız içeriye girince, elebaşılık eden kadınlar "Allah aşkına maşallah deyiniz, nazar değmesin diye ihtarda bulunurlar. Gelin kız, yerde serili kumaşın üzerine gelip ayakta durur. Getirilen yüzük parmağına takılır. Diğer mücevherler de elbisesi üzerine iliştirilir. Bunlardan sonra gelin kız, önce oğlan tarafının (annesinden başlamak üzere) ellerini öper. El öpme sırasında, getirilen özel hediyeler de takılır. Şimdi ise (daha çok şehir merkezinde) bu nişan merasimi, oğlan ile kızın, davet edilen her iki taraf akrabaları huzurunda ve kız evinde, birbirine kırmızı bir kurdele ile bağlamış nişan yüzüklerinin, hatırı sayılır bir akraba veya eş-dost tarafından takılması şeklinde yerine getirilmektedir. Nişan merasimindeki eğlence ve hediye vermeler de, bu esnada yapılmaktadır. Şerbet İçilmesi: Genelde kısmi değişikliğe uğramasına rağmen, şerbet içilmesi de şu şekilde olur: Kadınlar tarafından nişan töreni yapılmadan bir iki gün evvel ailenin durumuna göre erkekler tarafından da tören yapılır. Törende dualar okunur ve şerbetler içilir. Şerbet içme adeti sadece kadınlar arasında yapılmaktadır ve özellikle "darısı başına olsun" dilekleriyle, genç kızlara içirilmektedir. Kadın ve erkekler arasında bu şekilde nişan töreni tamamlandıktan sonra, kız oğlan tarafına geçmiş sayılırdı ve bugünden başlamak üzere oğlan anasına gelinlik etmeğe başlardı. Gelinlik etmekten maksat, gelin olan kızın kaynana ve kayın babasına kat iyyen yüksek sesle söz söylememesidir. Mecburi bir durum olursa, çok hafif bir sesle konuşabilmesiydi. Gelin kız her nerede oğlan tarafından bir kadınla karşılaşsa, onların ellerini öper. Yanlarında hiç kimseyle konuşup eğlenemez... Aksi takdirde, gelin hakkında hiçte hoş olmayan (arsızlığına, yüzsüzlüğüne yorumlanan ) dedikodular bir anda yaygınlaşır. Ancak, gelinlik etme adeti günümüz Çankırı'sında genellikle kasaba ve köylerinde bu şekildedir. Merkezde ise gelin kızlar sözlüsü veya nişanlısı ile el ele-kol kola gezebilmekte, eğlenebilmektedir. Nikah Töreni Veya Düğün (Dün): Çankırı'da nikah töreni yahut düğün, eskiden şu şekilde yapılmaktaydı: Mahalle bekçisinden, imamından, muhtarından başlayarak diğer yetkililere bahşiş ve harçlar verildikten sonra, mahalle imamına hitaben izinname çıkartılırdı. 96

95 İzinname"de "... mahallesi imamı efendi, badesselam inha olunurki... nam bikri ile evlenmesine canib-i şer'i şerifeden izn-i şer'i lahık olundu vesselam.." tarzında beyan bulunurdu, izinnamede, "Mihr-i müeccel" ve "mehr-i muaccel" diye tespit edilmiş iki yer bulunurdu. "Mihr-i müeccel" nikah bedeli, "mehr-i muaccel" de erkeğin vakti olmayıp ta geline ait mücevheratı ve diğer eşyaları ileriki bir zamanda yapılmak üzere adet ve miktarının bedeli demekti. Bu durumları beyan eden hususlar, izinnamedeki tespit edilen yerlere yazılırdı. Ölüm veyahut başka bir surette ayrılık vaki olur ise izinnamedeki yazılı hususlar, kadının hakkı olarak gerekirse mahkeme hükmü ile alınırdı. İzinnameler, mahalle imamları tarafından muhafaza edilerek saklanırdı. Nikah duasına mahallenin ulema ve diğer sayılır kişileri davet edilirdi. Kızın bir vekil iki şahidi, oğlanın da aynı şekilde bir vekil, iki şahidi davetliler arasında bulunurdu. Nikaha başlanmadan önce imam efendi tarafından, yapılacak veya yazılacak bir şey olup olmadığı sorulur, varsa şayet, yapılır veya yazılırdı. Nikah miktarına gelince, öteden beri nikah miktarı pazarlık suretiyle yapılması adet idi. Bu pazarlığın uzaması ne kadar çok olursa, o kadar da sevabı olduğuna inanılırdı. İmam Efendi meclisin ortasına oturur, sağ tarafına oğlanın, sol tarafına da kızın vekil ve şahitleri oturur, kız tarafına hitaben "İsteyiniz bakalım.." derdi. Bu şekilde kız tarafı ile oğlan tarafı arasında, imam efendi hakemliğinde sürüp giden pazarlık sonucunda bir bedel tespit edilirdi. Miktarın tespitinden sonra nikahın aile kuruluşunda esas olduğunu beyan eden bir Hadis-i Şerif okunur herkes diz çöker, ellerini açık olarak dizlerinin üstüne koyarlardı. Yalnız imam efendi elinin birisini kapalı olarak dizinin üstüne koyardı. Sebebi ise nikah esnasında oğlan evinin düşmanları büyü yapılabilir düşüncesiydi. İmam oğlanın vekiline hitaben üç defa: "-Allah'ın emriyle, Peygamberin kavliyle, filanın kızı filan hanımı, kendi tarafından vekaleten filan efendiye asaleten alıverdin mi?..." diye sorardı. Oğlanın vekili ise "Alıverdim" diye cevap verirdi. İmam efendi de, bunun üzerine "Ben de akdi nikah eyledim." deyip elini açar ve uzunca bir dua okurdu. Daha sonra orada bulunanlara şerbet verilir, artan şerbet de uygun görülen yerlere gönderilirdi. Kız tarafı da bir tepsi baklava ve hediye ile karşılıkta bulunurdu. Kurban bayramlarında arife günü kız evine kurban göndermek adetten idi. Buna da, kız tarafı baklava ve diğer hediyelerle karşılık verirdi. Bugün: Çankırı'daki nikah ve düğün adetlerinin yarım asır önceki durumuna karşılık, bu adetlerin pek çok yönü, günümüzde bazı değişikliklere uğramıştır. Bu değişikliklerin en önemli sebebi, hiç şüphesiz ki, artan ihtiyaçlar karşısında Çankırı insanının içinde bulunduğu maddi imkansızlıklar olmalıdır. Çünkü bugünkü düğünlerde Çankırı insanı, daha çok ucuz ve külfetsiz olan ama öze bağlı adetler oluşturmuş, pahalı ve çok masraf gerektiren motif ve unsurları terk etmek durumunda kalmıştır. Günümüz Çankırı'sında nikah akdi, resmi ve imam nikahı olmak üzere iki ayrı safhada yapılmaktadır. Resmi nikah, daha çok düğün merasimi ile birlikte yapılmaktadır. Ekonomik zorluklar ve bir de zamandan tasarruf etme kaygısının tabii bir neticesi olarak düğün merasimi şekline dönüştürülmüş olan resmi nikah (belediye nikahı) işlemi, genellikle Belediye Nikah Salonu veya benzeri bir yerde yapılmaktadır. Belediye Evlendirme Memurluğu tarafından tayin edilen gün ve saatte, nikah salonunda "nikah ve düğün merasimleri" yapılacağı, matbu halde bastırılan davetiyelerle eş-dost ve akrabalara önceden duyurulur. Davetliler, nikah saatinden dakika önce salona gelerek yerlerini alırlar. Hemen ardından da damat tarafından gelin, salona getirilir. Gelinle damat, nikah saatine kadar 97

96 bir süre, davetlilerin bulunduğu salondan ayrı bir odada bekletilir ve nikah esnasında yapacakları işler hakkında, nikah memuru tarafından kısa bilgiler verilir. Nikah memuru ile gelinle damat tarafının şahitleri salondaki masada yerlerini aldıktan sonra, gelin ve damat kol kola salona girerler. Salondaki davetliler, ayağa kalkarlar ve gelinle damadı alkışlarlar. Masaya vardıklarında önce gelin, şahidinin karşısındaki sandalyesine oturur, damat da kendi şahidinin karşısına oturur. Belediye nikah memuru, varsa tebrik ve telgrafları okur. Ardından da, Medeni Kanun'un ilgili maddesine göre Belediye Başkanınca kendisine verilen yetkiye dayanarak nikahlarını kıyacağını yüksek sesle duyurur ve önce kıza, sonra da oğlana ayrı ayrı; "-Filan kızı filan... falan oğlu falanı kocalığa kabul ediyor musun?", "-Filan oğlu filan... falan kızı falanı, eş olarak kabul ediyor musun?.." diye sorar. Kız ve oğlan yüksek sesle "evet" dedikten sonra, önce kız, ardından da oğlan, deftere imza atarlar. Şahitler de imza attıktan sonra, evlendirme memuru her ikisini de yüksek sesle "karıkoca" ilan eder. Bunun üzerine damat, kızın ayağına basarak duvağını açar. Davetliler alkışlarlar... Nikah tamam olduktan sonra, gelinle damat, salonun çıkış kapısında durarak, davetlilerin tebriklerini kabul ederler. Davetlilerin tebrik işi bittikten sonra, kız ve oğlan tarafı, hep birlikte hatıra fotoğrafları çektirirler. Bu iş de tamam olunca konvoy halinde şehir dolaşılarak oğlan evine ulaşılır. İmam Nikahı: Dini nikah da denilen imam nikahı, ya resmi nikahtan veya gerdeğe girmeden hemen önce yapılır. Bu nikah işleminde, eskiden olduğu gibi izinnameler yoksa da, imam tarafından kız ve oğlan ailesinin verdikleri bilgilere göre tespit ederek bir kağıda kaydedilen "mihr-i müeccel" ve "mehr-i muaccel" vardır. Günümüz Çankırı'sında dini nikah, kızla oğlanın birbirlerini görmelerinde bir mahzur bulunmamasını sağlamak için nişandan hemen sonra da yapılmaktadır. Yine bugünkü Çankırı'da düğün merasimlerinin bir başka bölümü daha vardır: Resmi nikah ile birlikte düğün salonunda yapılanların haricinde, üç gün önceden kız ve oğlan evlerindeki şenliklerdir bu bölüm... Bu şenlikler genellikle Cuma günü kadınlar arasında başlar. Kına gecesi ve son günün gündüzüne kadar devam eder. Kız evinde şenlikten sonra kadınlar arasında mevlid okutulur. Kına gecesinde oğlan evinde ise, "Baş Donanması" yapılır. Baş Donanma: Bu adet, eskiden daha teferruatlı ve geniş bir şekilde yapılmakta iken, bugün tam olarak uygulanamamaktadır. Çünkü gerek ekonomik zorluklar ve gerekse gelenek ve göreneklere karşı yeni nesillerde bir umursamazlık görülmektedir. Öyle ki, ekonomik durumu yerinde olmayan aileler, külfetli olduğu için her yönüyle mükemmel ve geleneklere-göreneklere uygun bir düğün yapamadığı gibi, durumu yerinde olan zenginler ise, düğünlerini balolarla yapmayı tercih eder olmuşlardır. Fakat her şeye rağmen yine de, "Çankırı'nın köklü zengin aileleri" düğünlerini geleneklere mümkün olduğunca riayet ederek icra etmeğe gayret ve titizlik gösterirler. Gönümüz Çankırı'sında Başdonanması, genel olarak Yaran Sohbetleri'ndeki şenlik vb. oyunlarla renklendirilen bir hal almıştır. Bu da her yıl kış mevsiminde yapılması gereken ama çeşitli sebeplerden dolayı ihmal edilen Yaran Sohbetleri'ne, yeni nesillerin özleminden kaynaklanıyor olsa gerek... 98

97 Oğlan evinde baş donanması yapılırken, kız evinde de kına yakılır. Kına Yakma: Oğlan evinde baş donanma yapıldığı saatlerde kız evinde kına yakılma şöyle olur: Kız evi yakınları yatsı namazından evvel gelerek kız evinin büyük olan odasında belli bir yere otururlar. Oğlan evi tarafından gelenler ise ayrı oturur. Defçi kadınlarla birlikte türkü söyleyenler de bulunur. Yatsı vakti sonunda oğlan tarafından olan kadınlar, oğlan evinde toplanır. Toplu halde kız evine giderler. Oğlan tarafından giden kadınlar, çok süslü giyinmeye itina gösterirler. Bu kadınlardan ikisi, ellerinde tepsiler içinde her çeşit kuru yemiş ile birlikte kınayı da götürürler. Eskiden bu gidiş, özel bir tören şeklinde idi ise de, şimdilerde gayet sadeleştirilmiş ve normal hale getirilmiştir. Kına gecesinde eski adetlerden kalanlar, çerez yemek, oynamak ve kına yakmak üzere çok az sayılacak motiflerdir. Havai fişekler atılması ve oldukça yüklü miktarda para masrafını gerektiren diğer motiflere de rastlanılmaktadır. Oyunlar oynandıktan, çerezler yendikten sonra yaşlı ve becerikli kadınlar, dua ve ilahiler okuyarak, gelini evin ortasına oturturlar ve törenle kınasını yakarlar. Daha sonra oğlan evinden gelen kadınlar evlerine giderler. Kız evinde kalan gelin kızın arkadaşları, ona arkadaşlık ederek sohbet ederler. Gelin Çıkarma: Çankırı'da gelin çıkarma adedi, geçmiş yıllardaki duruma bakarak, günümüzde bir hayli değişikliliklere uğramıştır. Diğer gelenek, görenek ve adetlerde olduğu gibi, masraftan kaçmak ve günün icaplarına aslını bozmadan uyabilmek kaygısı ile uğratılan bu değişik gelin çıkartma adetlerinin dün ve bu günkü hâlleri şu şekildedir. Kına gecesinin ertesi günü, gelin çıkartma merasimi yapılır. Sabahleyin erkenden, oğlan evinin her tarafı temizlenir. Eski tantana, şaşaa yerine bir sükunet çökerdi. Oda tarafında, güveyi ile yanına gelen bir kaç genç arkadaşından başka kimse kalmazdı. Davullar bir yandan ağır ve dertli havalar çalarken, öte yandan da kuşluk vakti (öğleye doğru) güveyinin gireceği hamam temizlenerek hazırlanırdı. Hamamda saz takımı şen havalar çalar ve aynı zamanda güveyi ile arkadaşları hamama giderlerdi. Öğle ezanı okunduğu zaman, bir gün öncesinden okuyucular vasıtasıyla yapılan davetler üzerine oğlan evi tarafı oğlan evinin önünde, kız evi tarafı da kız evi önünde toplanırdı. Oğlan evi tarafından bindirilen kadar süvarinin (atlının) önünde davullar zurnalar çalar, köçekler oynayarak kafile (gelin alayı) yola çıkardı. Daha önceden çeyizi götürülen katırların iki katı süslenmiş hayvanlar, kafileyi takip ederdi. Sağdıç ta aynı şekilde süslü bir ata bindirilir ve gelin getirmek için hazırlanan arabalar, arkalarında yüzlerce seyirci ve davetli ile kız evine giderlerdi. Kız evine varmadan yolda sancakların önü kalabalık olurdu bazen Çankırı cadde ve sokaklarına sığmaz hale gelirlerdi. Bu şekilde kız evi önüne varırlardı. Kız evi önünde toplanan kalabalığa, kız evi tarafından şerbetler dağıtılırdı. Kuşak Bağlama: Gelin, babası evinden çıkarken, avluda en yakın akrabalar ve bir de hoca bulunurdu. Gelini avlu ortasına dikerler, en yakın akrabasından ve zenginlerden birisi, gelinin beline bir kuşak veya gümüş kemer bağlardı, gelinin beline kuşak bağlayan kişi, kendi kesesine göre, gelinin cebine para da koyardı. Orada bulunan hoca dua eder, duasından sonra gelin orada bulunanların elini öperdi. Gelin, yüzü peçeli ve çarşaflı olduğu halde, bineceği ata (veya arabaya) kadar iki tarafına kilimler gerilerek, kimseye gösterilmeden götürülürdü. Gelin, en yakın ve yaşlı akrabasından iki hanımla birlikte arabasına biner, diğer arabalara da diğer kadınlar binerlerdi. 99

98 Gelin tarafının çeyizi, oğlan tarafının hazırladığı çeyizle aynı kıymette olurdu. Her iki tarafın çeyizlerinin yüklenmesi için kadar katır hazırlanırdı. Bazen süslü bir rahlenin üzerine Kur'an konur ve sırmalı örtülerle örtülürdü. Bu rahle ön tarafta ve başta götürüldü ki, gelin kızın okuma bildiğine işaret gösterilirdi. Çeyiz, her katırın üzerine telli oda takımları, kilimler, halılar örtülmek suretiyle yüklenir ve herkesin gözleri kamaştırılmak istenirdi. Gelini taşıyan vasıtalar, at, tahterevan, tatar arabası, lando veya yaylı arabalar gibi vasıtalar idi. Bu halde kafile (düğün alayı) giderken mezarlık civarına gelince dururlar ve davul zurnalar susturulur Fatihalar okunurdu. Yastık Götürmek: Gelin çeyizi yükletildiği ve gelin alayı hareket ettiği sırada gençlerden birisi bir köşe yastığını kaçırıp hamama götürürdü. Güveyi, yastığı götüren gence bahşiş verir ki, bu bahşiş gelinin evden çıkartıldığı, ve yola koyulduğu haberinin bahşişidir. Gelin alayı şehrin merkez mahalle ve caddelerinden geçerler. Alay geçerken önlerine ipler gerilir ve düğün sahibinden bahşişler alınır. Bu şekilde gelin, yeni evine getirilir. Oğlan evinin büyükleri ve yakın akrabaları yanlarında bir imam ile evin önünde beklerler. Gelin eve girince dua edilir. Gelin, önce kayınbabasının ve büyüklerinin ellerini öper, kayınbabası ve akrabaları, gelinin başına kuru yemişle karışık bozuk para serperler. Bu paralar oradaki çocuklar tarafından kapışılır ki, uğur ve bereket sayılmaktadır. Gelin, hazır edilen odaya alınır. Güveyi Girişi : Gelin, oğlan evine geldikten bir kaç saat sonra, kız evi tarafından hazırlanan baklava ve etli yiyecekler getirilir. Bunları getirenlere de bahşişler verilir. Bu yiyecekler sadece gelin ile damat beye aittir. Hamamdan çıkarılan damat, yatsı namazına camiye götürülür. Namaz çıkışında, eve bir haberci gönderilir (Çok önceleri bu haber, fişek atılarak duyurulurmuş). Gelin odasına iki bardak şerbet hazırlanır. Gelin hanım, duvağı örtülü halde, odanın bir tarafına dikilir. Orta yerde bir yatak, bir tarafa da seccadeler serilir. Oda ortasına serilen bu yatak, gündüz kim serdi ise o kişi tarafından kaldırılır. Güveyi kapıya geldiğinde, imam dua eder. Güveyi yaşlıların elini öper. Bu sırada kapı açılır ve güveyi süratle içeri girer. Çünkü gençler tarafından güveyinin sırtına yumruk vurmak adettir. Güveyi acele davranmazsa epeyce yumruk yer. Güveyi gelinin bulunduğu odaya girer. Orada gelinle birlikte bekleyen (gelin yalnız beklerse, al basar diye inanılır) yenge, gelinin duvağını açar ve ikisini el ele tutuşturarak çıkar. Güveyi ve gelin, ilk önce seccadenin başına giderek iki rekat hacet namazı kılarlar. O gece edilen duaların mutlaka kabul olunduğuna itikat edilir. Namaz kılınıp, dualar edildikten sonra kalkarlar. Oğlan bir köşeye oturur, kızı da yanına alır. Kıza bir kaç soru sorar. Kız cevap vermez. Oğlan, önceden hazırladığı söyletmeliği (elmas veya altın yüzük vb) verir. Bunu verince kız da konuşmağa başlar. Güveyi daha sonra gelinden su ister. Gelin, önceden hazırlamış olduğu şerbetleri verir ve birlikte içerler ki içilen bu şerbet ağız tatlılığına, yani tatlı dilli ve güler yüzlü olmağa işaret sayılır. Sonra kız evinden gönderilen yiyecekler yenilir... ÇANKIRI DÜĞÜNLERİNDE SÖYLENEN TÜRKÜLERDEN ÖRNEKLER Bayrak Kaldırma Havası: Çankırı köylerinde, düğün evinin önünde bayrak dikme adeti vardı. Buna, "Bayrak Kaldırma" denilirdi. Bayrak kaldırılırken, davul-zurna ile şu türkü çağrılırdı: 100

99 Dan yüzüne dan yüzüne Vurdum dilberin dizine Çayırda bostan bozuyor Öksüzler bakar gözüne Dan uykusu tatlı olur Kaldırırlar akşam seni Öğle işi firkatli olur Yıldırırlar akşam seni Halay Çekme Havası: Çankırı köylerinde on beş-yirmi genç yahut orta yaşlı grubu, el ele tutuşarak bir yarım halka (hilal) oluştururlar. Halkanın her iki başında bulunanlar, ellerinde mendil yahut birer çevre sallar ve çalınan havanın ahengine uygun olarak ağır ağır dönmeğe başlarlar. Davul ve zurna bu yarım dairenin ortasında durur ve genellikle şu havayı çalar. Sarı kavun dilimi Nitdin oğlan gülünü Gülünü elinden alan Bulsunlar Allah ından Aman aman sarı kız Yatamam ben yalınız Gidiyorum Çorum'a Bir taş değdi koluna Kolum sarılmak ister Yarin ince beline Aman aman sarı kız Yatamam ben yalınız "Aman aman" nakaratına gelince, baştakiler daireden ayrılarak iki ellerinde mendiller olduğu halde hoplamağa başlarlar. Buna göre diğerleri de hoplaya hoplaya çevirirler. Oyundan sonra halay başı olan, davulcuya bahşiş verir. Gelin Havası: Gelin, güveyi evine götürülürken, davul-zurna şu havayı çalar: Karacamın taburunu bozmuşlar Bozluğun dağını ne çok gezmişler Karacamı sinesinden üzmüşler Karacam karacam aslan karacam Anan yasdık koysun yaslan karacam Karamandır her kardeşim karaman Bekar olsam gitse canım aramam Ben illerin evlerinde duramam Karacam karacam aslan karacam Anan yasdık koysun yaslan karacam Bu türkü uzun bir bozlaktan kalmış iki parça olup hikaye ettiği hadisenin; "bir kızı seven iki erkekten birisinin gelini götürürken diğeri tarafından saldırıya uğrayarak Karaca denilen damadın göğsünden vurulmak suretiyle gelinin kaçırıldığını" anlattığı, Hacı Şeyhoğlu Hasan Üçok derlemesinde bahsedilmektedir. 101

100 Tan Havası: Tan havası, Sabah Namazı'ndan yarım saat evvel düğün evinin en yüksek odasında çalınır. Ne kadar davul zurna varsa bu havaya katılırdı. Bir kasaba halkını derin uykusundan kaldıran bu hava çalınırken de şu türkü söylenirdi: Gel felek gurbette alma canımı Duyar düşmanlarım şadıgam olur Yıkıp viran etme mamur hanemi Yuvada yavrular perişan olur Gülüşan beylerinin gülü solarmı Bozulmuş bağlara bülbül konarmı Evveli ağlayan sonra gülermi Düşürdün dillere felek sen beni Feleğin elinden çektiğim neler Ayrılır ateşi bağrımı deler Eşinden ayrılmış gurbete salar Düşürdün dillere felek sen beni Gelin Övme Türküsü: Gelin, güveyi evine getirildiğinde, önceden hazırlanan odanın kapısına telli-duvaklı olarak dikilir. Defçi kadınlar da gelini övmeğe başlarlar. Ve şu türküyü söylerler: Hoş geldin allı gelin Sefa geldin pullu gelin Haçan gelin haçan gelin Evlere güller saçan gelin Oğlumuzu alıp kaçan gelin Hoş geldin allı gelin Sefa geldin pullu gelin Gelinimiz gelir güle güle Nur doğdu birden bire Kayın ana iyi dilekler dile Çok şükür geldi gelinimiz Şen oldu evimiz gönlümüz Gelin hanım evinden ağlayarak çıktı, Annesinin ciğerini dağlayarak çıktı Güveyi beğ de yollara düştü Hoş geldin allı gelin Sefa geldin pullu gelin Defçi kadınlar bu sefer de kaynana karşısına geçerek şu türküyü söylerler: Güveyi beğin annesi annesi Ellerinde güller kokası Gelin hanıma iyi günler veresi Çok şükür geldi gelinimiz Şen oldu evimiz gönlümüz Oğlan bizim kız bizim Gelin hanım iki gözüm 102

101 Kulağında kalsın sözüm Çok şükür geldi gelinimiz Şen oldu evimiz gönlümüz Benin ağam kadı ile müderris Kayık gelse Üsküdar'a gideriz Gelse bile kötüleri nideriz O yavrunun düğmeleri çiziktir Feslikan'a ben atımı bağladım Yar gelip geçtikçe gönlüm eğledim Ben o yara sabah selam yolladım O yavrunun düğmeleri bir sıra A kız biz gidelim kayrı Mısır'a Kavağın dibine gülük bastırdım Ben o zeybeği ağam diye astırdım Basaksız evlere basak yaptırdım Hayatsız evlere hayat yaptırdım Kuru kavak çinip çinip çiniler Kız göğsünde memelerin iniler O yavrunun düğmeleri bir sıra A kız biz gidelim gayrı Mısır'a Türkünün sonunda da güya kaynana söylemiş gibi şunu derler: Evimin sıçanı geldi Sırrım açanın geldi Gündüz yazup Gece okuyanım geldi Gelin Almaya Giderken Hendekten sesini aldım Başından fesini aldım Koca köyün içinde Beğendim seni aldın Amanın güzelim bize gel Allar, allar giy de bize gel Şu dağlar çiçeklendi (A kız) yareler pürçeklendi Çek bayraktar bayrağı Ayrılık gerçeklendi Amanın güzelin bize gel Allar, allar giy de bize gel Karşıdaki gök ekin 103

102 Aldırdım elimdekin Her soran benzin sorar Hiç sormaz kalbimdekin Amanın güzelim bize gel Allar, allar giy de bize gel Şu dağlar meşe dağlar Anam köşede ağlar Yari bana vermezler (A kızlar) ateş düşeni dağlar Amanın güzelim bize gel Allar, allar giy de bize gel Kına Yakarken Söylenen Türkü Hani bu kızın anası Elinde mumlar yanası Allah muradını veresi A kızım kınan kutlu olsun Vardığın yerler şen olsun Küçük dayın atın yeder Büyüğü yanında gider O da babasına bedel A kızım kınan kutlu olsun Vardığın yerler şen olsun Esvap yülüğün ak taşlar Yiyip içtiğin ocaklar Gölgelenip geçtiğin ağaçlar A kızım kınan kutlu olsun Vardığın yerler şen olsun Bir elinde tava sapı Bir elinde helva topu Bu da öküzün hakkı A kızım kınan kutlu olsun Vardığın evler şen olsun Diğer Düğün Türkülerinden Örnekler Şu dağın başında vatanım yurdum Kadir Mevlam bize eylesin yardım Bir değil, beş değil, on değil derdim Açıldı yareler uç verdi gayri Her sabah her akşam okunur ezan İki ayağım tutmaz odamda gezem Katibim yok benim mektubun yazan 104

103 Gel otur yanıma illere karşı Şen olsun sevdiğim gezdiğin çarşı Ya ben ağlamayayım kimler ağlasın Şu deli gönlümü kimler eğlesin Karşı ki bağlara üzüm deveği Ne sen gelin oldum ben güveyi Sağ olup gelirsem bir gün yurduma Sen gelin olursun ben de güveyi Evlerine varamadım köpekten Telli uçkur çezemedim ipekten Akşam sabah yapışırım bilekten Ben bu derdin hangisine yanayım Evleri olsa da yüksek olmasa Ayrılık olsa da ölüm olmasa Yarin yolladığı güller solmasa Ben bu derdin hangisine yanayım Karşıdan karşıya el etme yarim Seni görmeyeli nice oldu halim Genç yaşımda beni bitirdin zalim Ben bu derdin hangisine yanayım Şu dağın başında bir tutam çiçek Ne kadar söylesem o kadar gerçek İnanmazsan kadı ef, beni yemine çek Yarim gözü yaşlı yemini bilmez Aman Allah ben bu derdi nideyim Genç yaşımda dağlara mı gideyim SÜNNET DÜĞÜNLERİ Müslüman olan her ailenin, erkek çocuğu sahibi olduktan sonra ilk telaşı, çocuklarını sünnet ettirmek, kaygısıdır. Bu hal ve kaygı, İslami bir adet olarak yaşanmaktadır. Çankırı'da yaşayan sünnet adetleri, bundan yarım asır öncesinde çok büyük masrafla yapılan ve debdebesi bol düğünler şeklindeydi. Büyük oranda şekil değişikliğine uğratılmış ve mümkün olduğu kadar az masrafla hatta her ailenin kendi maddi durumuna göre yaptığı sünnet düğünleri günümüzde şöyle cereyan eder: Düğün Başlangıcı: Çankırı'da sünnet düğünleri genellikle sonbahar mevsiminde yapılır. Çünkü bu mevsim, her aile için bir çok telaşın son bulduğu ve her şeyin bol olduğu bir mevsimdir. Düğün öncesinde, sünnet olacak çocukları için evlerde birer yatak (Karyola veya somya) süslü olarak hazırlanır. Çocuk tek ise tek yatak, bir kaç tane ise bir karyolaya üç dört çocuk yatırılır. Ev, bir bayram yeri gibi süslenir. Sünnet edilecek çocuk için hazırlanan düğüne, matbu olarak yapılmış davetiyeler ile eş dost ve akrabalar çağrılır. Davetlilere pilav, ayran asıl olmak üzere, ailenin durumuna göre yemek ziyafeti verilir. Yemekten sonra mevlid okutulur, ilahiler söylenir. Çocuklar ise, alınlarında "maşallah" yazılı ve özel olarak hazırlanmış sünnet elbiseleri giydirilmiş vaziyette, arabalarla şehirde gezdirilir. Ki bu hal çocuğu sünnet olmağa iyice alıştırır, ısıtır diye kabul edilmektedir. 105

104 Sünnet Olmak: Sünnet olacak çocuklar, evde hazır bulunan sünnetçi önüne getirilince, hafızlar tarafından "aşr-ı şerif" okunur, fatihalar da okunduktan sonra, ilahiler başlar. Bir yandan da dışarıda davul zurna veyahut başka çalgılar varsa çalmaya devam eder. Bu esnada çocuk veya çocuklar sünnet edilir. Çocuk ağlamaya başlarsa, hemen açılan ağzına bir parmak bal sürülür (bu eskiden yapılmakta idi ki şimdilerde yapıldığına pek rastlanmıyor). Kısaca anlatmaya çalıştığımız sünnet düğünleri, genel olarak Türkiye'nin bir çok yerinde benzer adetlerle yapılır. Çankırı'ya has olan sünnet düğünü motifi ve unsurları ise, yukarıda izah ettiğimiz şekildedir. Bu arada şunu da hatırlatalım ki, diğer sahalarda olduğu gibi sünnet düğünlerinde de temel değişiklik, fazla masraftan kaçınıldığından kaynaklanan şekli değişikliklerdir. YARAN SOHBETLERİ Çankırı Yaran'ını yani sohbet alemlerini anlatmaya geçmeden önce, bu sosyal müessese ile irtibatı olduğu bilinen Ahilik müessesesinden birazcık bahsetmenin yerinde olacağını zannediyoruz. İnsanların birbirlerine kuvvetle itimat etmeleri ve birbirlerini dil, din, ırk ve mezhep ayrımı gözetmeksizin sadece "kul", "insan" oldukları için sevmeleri gibi temel kaidelere dayanan Ahiliğin, pek çok bakımdan Çankırı Yaranı ile alâkalı olduğu bilinir. Şöyle ki; Ahiliğin, bilinen altı şartı vardır. Bu altı şart, "açık" ve "kapalı" olmak üzere ikiye ayrılır. Açık olması gereken "alın, kalp ve kapı" dır. Ki, alın açıklığından, başkalarının yanında yüz karası bulunmamak, kalp açıklığından her insana sevgi beslemek, kapı açıklığından da kendisine yardım istemeye gelen ve muhtaç olan herkese kapısını açık tutmak kasdedilir. Kapalı olması gerekenler ise "el, dil ve bel "dır. El'in kapalı olmasından kasıt, hiç kimsenin hak ve hukukuna tecavüz etmemek, dil'in kapalı olmasından kasıt, hiç bir kul hakkında kötü söz söylememek, dedikodu yapmamak, bel'in kapalı olmasından kasıt ise, hiçbir ferdin namusuna tecavüz etmemektir. Dil konusunda ayrıca, "sır saklamanın da şart olduğu" kastedilmektedir. Ahilik-Yaran: Ahilik-yaran müesseselerinin aralarındaki en açık ve sağlam birlik, şüphesiz ki "dil" kapalılığı şartıdır. Bunun yanında el ve bel kapalılığı ile açık olması gereken alın, kalp ve kapı açıklığı şartları da birbirleri ile olan sıkı bağını ortaya kaymaktadır. Ki, Yaran teşkilatını anlattığımızda bu durum daha iyi anlaşılacaktır. Burada hemen şu netice açığa çıkıyor ki, Ahilik teşkilatı içinde, "feta"lar yani genç ahilerin yetiştirilmesinde esnaf teşkilatları gündüz vazifesini yerine getirirken sohbet teşkilatı yaran ile de mensuplarının gece hayatlarına olan hakimiyetini koruyordu. Yani yaran da esnaf teşkilatları gibi ahilik müessesesi içinde ele alınabilir. Çankırı sohbet alemleri, yalnız Türkiye içinde değil, bütün dünya için oldukça ilginç bir sosyal müessesedir. Bu sohbetlerde ahlaka aykırı hiçbir unsur bulunmamaktadır. Yukarıda bahsettiğimiz üzere Ahilik, erlik esaslarına dayanan bir müessese idi. Bunun için her ahinin sofrası, eli ve kapısı açık, gözü, dili ve beli kapalı olması kesin şart idi. Ki bu esaslardan ilham alarak teşekkül ettirildiğine inandığımız Çankırı Yaran Sohbetlerine katılan yaranın da bu şartları taşıdığını biliyoruz. Çankırı Yaran Sohbetleri geçmiş dönemlerde bir terbiye ve edip ocağı olarak vazife görmekte idi. Anne ve babalar erkek çocuklarını terbiye edilmelerini edep ve erkan öğrenmelerini sağlamak için yaran sohbetlerine gönderirlerdi. Bunun için Çankırı'da hala söylenen Dede Korkut'a ait bir atasözü vardır. 106

105 "Oğlan babadan öğrenir sohbet gezmeyi, Kız anadan öğrenir sofra düzmeyi Sohbet Odaları: Çankırı yaran sohbetinin özel bir odası bulunur ve odaların planı tipik Çankırı mahalli ev mimarisi özelliğini taşımaktadır. Sohbet odasının tavanı işlemeli, şerbetlikleri sanat eseri olur. Sohbet odasına daracık bir koridordan geçilerek girilir. Oda, uzunca ve büyük bir salon halindedir. Sohbet odasına girilen kapının tam karşısında ocak bulunur. Ocağın üst tarafında şerbetlik denilen ve lambaların konulduğu yer vardır. Ocağın karşı tarafında ve koridorun solunda ikinci şerbetlik vardır.buraya da yine lamba ve sigara ile içerisinde sigaraların yakılması için ateş bulunan küçük bir mangal konulur. Sohbet odasının sağında bir basamakla çıkılan "şahnişin" yahut "şahinci" denilen ve üzerinde makatlar (sedir) bulunan özel bir yer vardır. Burada çalgıcılar oturur. Odanın sol yanı sedirle döşenmiştir.üst tarafında ise çok sayıda lamba, süslü tabak ve sahan gibi eşyaların konulmasına müsait özel bir yer bulunur. Görüldüğü gibi Çankırılılar sohbet odalarının oldukça süslü ve sanatlı bir şekilde döşenmesine özel itina göstermektedirler. Sohbet odalarının zevkli ve sanatkarane inşası yanında buralarda yapılan sohbet alemleri de tam bir zevk ve sanat şaheserleridir zaten. Sohbet odasında 20-30, hatta 50 kadar gaz lambası yanar ve oda gözleri kamaştıracak derecede aydınlık tutulurdu.şimdilerde aynı aydınlık, lamba yerine ampullerle sağlanmaktadır. Sohbetlere katılanlar, sohbete gelirken en temiz, en güzel elbiselerini giyerler. Her yer son derecede temiz olur. Ocak gürül gürül yanar. Ocağın sağ ve sol taraflarına yere "sevai-kutnu" minderler konulur ve buralara büyük ve küçük başağalar oturur. Sohbet odası, göze hitaben zengin ve çok çeşitli unsurları taşıyan sanat şaheseri durumundadır. Sohbete İlk Teşebbüs: Çankırı sohbetleri, mutlaka kış mevsiminde yapılır. Soğuk kış aylarında sohbet tertip etmek isteyen birkaç arkadaş bir araya gelirler ve bir sohbet alemi (teşkilatı) kurmak için sözleşirler. Bu arkadaşların hepsi aynı yaşta olurlar. Sohbetler, her yılın kış mevsiminde ve Aralık ayının 15'inde başlamak kaydı ile mevsim boyunca devam eder. Bir araya gelip teşkilatı kurmayı kararlaştıranlar, ilk önce Büyük Başağa ile küçük Başağa ve Yaran Kahyası'nı seçerler. Seçilen bu sohbet idarecilerinin onayı alınarak ta, diğer yaran ve bir de çavuş seçilir. Daha sonra çalgıcılar, sohbette yenilecek yemekler, yakılacak ışıklar tespit edilir. Yaran sayısı çavuş ve çalgıcılar hariç olmak üzere toplam 24 kişidir. Ki, bu sayının, 24 Oğuz Boyu'nu temsil ettiği söylenmektedir. Yaran'ın Vazifeleri: Sohbet teşkilatına katılacak olan herkese "yaran" denilir. Bunlar da üç yaş kısmına ayrılır. Bir kısmı yaşlarındaki gençlerden, bir kısmı yaşlarındakilerden, diğer kısmı da biraz daha yaşlılardan teşekkül eder. Son kısmı oluşturanların sayısı ise 5-6 kişiyi geçmez. Bunların vazifesi Büyük ve Küçük Başağaların gözcülüğünü yapmak olup, gençlerin başıboşluğuna meydan verilmemesini sağlamak ve her iki yaş grubunu da idare etmektir.yani bunların vazifeleri bir bakıma sohbet meclisinin müşavere üyeleri olmaktır. Çünkü Başağalar meclisin işleyişini ellerinde tuttuklarından, birazcık baskı gösteren davranışları eğer gençlerin 107

106 tahammül gücünün sınırını aşacak şekilde ise, son yaş grubuna dahil olanlar böyle durumlara müdahalede bulunabilirler. Buna rağmen, hiçbir yarandan da farkları yoktur. Mecliste otururken yaş sırası esas olduğundan, yaşlılar Başağaların etrafında bulunurlar, en gençleri de en aşağıda oturur. Her yaran diğer yaranın gözcüsü, hepsinin baş gözcüsü de Başağadır. Yaranın bir "Yolsuz" durumu görülünce, suçlu olana ihtar ve tembih görevi Büyük ve Küçük Başağa nındır. Eğer aksaklığı onlar görmezse, ihtar ve tembih görevi çavuşa düşer. Ve bu ihtarlara itaat etmek şarttır. Aksi taktirde ceza verilir. Yaran, mümkün olduğu kadar arkadaşlarının ceza almasını gerektirecek hareketlerden kaçınır. Hatta yarandan birisinin bir kabahat işlediğini bir diğeri görse bile Başağaların bu durumu görmemesi için elden gelen fedakarlık gösterilir. Çünkü cemiyet içinde ceza görmek çok ağır bir durumdur. Öyleki; bazı suçların cezası memleketten sürülmeye kadar vardırılır. Küçük Başağa, sohbetin güzel idaresine ve çalgıcıların yaranı şenlendirmek için her türlü maharetine, hal ve hareketine dikkat eder. Ocak sahipleri (sohbetin kurulduğu evin sahibi) ocak yaktıkları günün (sohbetin başladığı) akşamı, çalgıcılara yemek verir. Küçük Başağa akşama bir saat kala, yanında çavuş ve ocak sahibi olduğu halde eve gelir, noksanları tespit eder, gider. Akşam yemeğinde sadece ocak sahipleri bulunur. Yarandan ne bir kişi ve ne de başağalar bulunur. Şayet bulunacak olur iseler, ocak sahibi ve yemeğe gelenler de "erkan" edilir. Çünkü eşitliğin ihmal edilmemesi gerekir. İlk Adap: Ocak olduğu gece bütün yaran akşam ezanından bir saat sonraya kadar sohbet yapılacak eve gelmeye mecburdur. Eğer mazereti varsa biraz geç gelmesi gerekirse mutlaka Başağalardan birisine (genellikle Küçük Başağaya) bildirmesi lazımdır. Küçük Başağa yaranın hepsinden önce gelir ve yaran gelmeden bir kere daha eksiklikleri kontrol eder, varsa şayet,tamamlar. Her şey tamam olunca da köşesine diz çöküp oturur. Bu sırada çalgıcılar Çuhacıoğlu Peşrevi denilen peşrevi çalmaya başlarlar ki bu peşrev saatlerce de sürebilir. Peşrev çalınırken, yaran da yavaş yavaş gelmeye başlar. Yaranın geldiğini ocak sahibi veya çavuş, "Başağam, yaran geliyor.." diye yüksek sesle haber verir. Kapıdan içeriye giren her yaran, odanın ortasında ve odada bulunan herkese, sağ elini göğsüne koymak suretiyle "selamünaleyküm diye yüksek sesle selam verir. Büyük Başağa da, aleykümselam karşılığı ile selamını alır. Yeni gelen yaran, boş bulduğu sedir veya minderlerden birine iki dizi üzerine oturur. Odaya Giriş: Yaran ilk defa içeriye girerken başağalar dahil olmak üzere, bütün yaran ayağa kalkar. Yaranın toplu halde içeri girmesi caiz değildir. Her yaran geldikçe biraz bekler, kapıyı vurur, içeriye haber verilir, ayağa kalkış ve selamlaşmadan sonra yerine oturur. En son yaran geldiğinde bile içerideki bütün yaran aynı şekilde ayağa kalkıp selamlaşırlar. Her yaran bu şekilde içeri girip oturduktan sonra, önce Büyük Başağa sonra da Küçük Başağa tarafındakiler ayrı ayrı merhaba...efendi ağa.. derler. Bu merhabalar da sağ eller sol göğüs üzerine konularak yapılır. Gelen her yarana hemen bir kahve bir sigara ikram edilir. Kahve sigara ikramını yapan ocak sahibi veya çavuş, bu işi yaparken sol dizini yere koyup oturur vaziyeti alır Bu esnada bir başka yaran daha gelmiş ise, ayağa kalkmak gerektiğinden hemen iki kahve fincanı ve sigarayı yere koymak şarttır. Elinde kahve veya sigara ile ayağa kalkmak yasaktır. Bu şekilde bütün yaranın gelip yerini alması bir saat kadar sürer. Bu süre içinde herkes iki dizi üzerine oturur ve sakin bir şekilde peşrevi dinler, asla konuşmazlar. Yaranın sonu gelip, herkes tamam olduğu zaman Küçük Başağa Büyük Başağaya "başağam yaran tamam olmuştur" diye bağırarak haber verir. Her iki başağa arasındaki ocak devamlı surette yanar ve güğümler kaynar. 108

107 Yaranın sayısına göre ocak sahibi tarafından fincan bulunması gerektiği için herkesin kahvesi aynı anda pişirilir, önce Büyük Başağaya sonra Küçük Başağaya ve sonra da Büyük ve Küçük Başağa tarafındaki yarana verilir. Bu kahve çalgıcılara verilmez. Kahve dağıtımı herkese yapıldıktan sonra bu durumu gözleyen Büyük Başağa fincanını ağzına götürür ve içmeye başlar. Dağıtım işleri tamamlanıncaya kadar kimse kahvesini içmez. Büyük Başağayı takiben Küçük Başağa ve sıra ile sağ ve sol taraftakiler birbirlerini takiben kahvesini içmeye başlarlar. Kahve içimi tamamlandıktan sonra yine aynı şekilde evvela Büyük ve Küçük Başağalar, sonra sağ ve sol taraftaki yaranlar fincanları iade ederler. Bu iş de yarım saat kadar sürer. Oturma Adabı: Kahve içildikten beş on dakika sonra küçük başağa büyük başağaya "Başağam, müsaade buyurunuz da biraz dizimizi kaldıralım" der ve Büyük Başağa da "münasiptir" diyerek sağ dizini kaldırır. Onu takiben Küçük Başağa ve sağ-sol taraftakiler ancak sağ dizlerini kaldırabilirler. Biraz sonra aynı şekilde sol dizleri için izin alınır ve sağ diz indirilip sol diz kaldırmaya müsaade edilir. Otururken ayak uzatmak, arkadaşına arkasını dönüp oturmak, bağdaş kurmak kesinlikle yasaktır.yalnız, yoruldukça dizlerini veya yerlerini değiştirebilirler. Fakat yer değiştirmek için de her halükarda dışarıya çıkıp tekrar içeriye girerek boş bulduğu yere oturabilirler. Dışarı çıkmadan yer değiştirmek olmayacağı gibi çıkarken de arka arkaya çıkmak şarttır. Oturma merasimi sona erdiğinde, sazlar da peşrevi değiştirirler. Fasılalar başlar. Yaran içinde eğer musiki bilen varsa, bunların bir kaçına küçük başağa işaret eder, onlarda aynı merasimle dışarıya çıkarlar, tekrar gelir ve çalgıcıların oturduğu şahnişine geçerler. Şahnişinde oturmak birazcık serbest olduğu için bağdaş bile kurulabilir. Yaranın da katılması ile saz heyeti (eskiden gırnata, santur, keman, oniki telli saz, darbuka sonraları ut) tamam olur. Çalgıcıların sohbetine devamı süresi içinde para ile çalmak üzere sadece sohbet için seçilirler. Çalgıcılar o gece kesinlikle bir başka yere gidemezler. Şahnişine geçen yaranlar ancak ses çıkaran aletlerden zili, defi, kaşık, zilli maşa gibi aletlerini çalabilirler. Yarandan hiçbirisi, çalgıcıların sazlarını bilseler dahi çalmağa izin alamazlar. Çünkü kesin surette yasaktır. İlk Fasıl: Ses çıkaran çalgılardan çalmak üzere şahnişine geçen yaranın da katılması ile tamam olan çalgı takımı ilk olarak "akşam oldu" gibi çok gürültülü bir şarkıyı çalmaya başlar. Devam ile "Yüzüğümün allı pullu kaşı var", "Evlerinin önü çepçevre avlu", "Aşkın çakmağını sineme çaldın", "Sabahın seher vaktinde görebilsem yarimi", "Girdim yarin bahçesine", "Kalk gidelim Karataşa Üzüme gibi türküler söylenir. Bu şarkı ve türküler gibi mahalli ve milli havalar, hemen hemen bir saat sürer. Bu esnada da ocak sahibinin ahbaplarından ve dostlarından oluşan misafirler de gelmeye başlar. Gelen misafirler şayet sohbet adap ve erkanını bilirse münasebetsiz durumlara rastlanmaz. Ocak sahibi tarafından başağaya haber verilerek veya başağa tarafından bizzat davet edilen bu misafirler iki kısımdır. Bir kısmı sadece kahve içmeğe davet edilir. Diğer bir kısmı ise sabah vaktine iki-üç saat kala yenilen yemeğe kadar ağırlanırlar. Misafirler: Misafirlerin sayısı sınırlı değildir. Ocak sahibi istediği kadar davet edebilir. Ama çoğunun gelmediği bilinir. Misafir sohbet yerine geldiğinde, dışarıda bulunanlarca çavuşa yahut ocak sahiplerinden birisine haber iletilir. Haberi olan içeri girer ve büyük Başağaya hitaben ve herkesin duyacağı şekilde "Başağa misafir geliyor" diye haber verir ve hemen misafirin yeri hazırlanır. Şayet misafirin oturacağı bir yer yoksa, yarandan bir kaçı dışarıya çıkarılır. Misafir odaya girişte, herkese hitaben, elini göğsüne koyarak "selamünaleyküm" diye selam verir. Bu sırada bütün yaran ayağa kalkar ve sadece yaranbaşı "aleykümselam" diye selamı alır. Misafir boş bir yere oturur. Hemen büyük başağa ve sonra küçük başağa tarafından başlayarak sağ ve sol taraftakiler sıra ile "merhaba" derler. Ardından, hemen sigara ve kahve ikram edilir. Yaran dan birisi misafiri hemen söze tutar, misafirin sohbet odasındaki noksan vaziyetleri tespit 109

108 etmesine fırsat vermez. Şayet misafir, kazara tanımadığı birisinin yanına oturmuş ise o kişi hemen kalkıp dışarı çıkar. Tanıdığı birisi gelip oturur ve lafa tutar. Misafir öyle meşgul edilir ki bir yandan sazların türlü nağmeleri, bir yandan edilen lafların etkisiyle misafir ayrıldığı zaman bir tatlı hayalden öte hiçbir şey hatırlayamaz. "Kalk Git" Kahvesi: Saz faslı devam ederken, bitiş zamanını yaranbaşı veya küçük başağanın verdiği bir işaret tayin eder. Ve hemen misafire "kalk git kahvesi" denilen kahve verilir. Misafir kahvesini içince kalkar ve merasimle uğurlanır. Eğer misafir kahveyi içince kalkmaz ise, bu defa küllü bir kahve verilir. Kül boğazını gıcıklayacağı ve öksürteceği için, öksüren bir kimse de cemiyet içinde duramayacağından mecburen kalkar. Daha da gitmez ise misafirin ayakkabıları önüne getirilir. Şayet yine kalkmayı akıl etmez direnir ise kolundan tutup kapı dışarı edilir. Misafir eğer hürmet gösterilen bir zat ise saz takımı uğurlama sırasında "Cezayir Marşı nı çalar. Orta Oyunları: Kahve misafirleri uğurlandıktan sonra kapılar kilitlenir, kapı dışına asılmış olan fenerler içeri alınır (şimdi dışarıdaki lambalar söndürülür) artık misafir kabul edilmez ve orta oyunları başlar Orta oyunlarına "yemek misafirleri" de katılabilir. Bu oyunların başlıcaları şunlardır. 1- Tura oyunu 2- Şildir şip 3- Yüksük oyunu 4- Samıt (samut, samt) oyunu Tura oyunu oynanırken, önce bir tura yapılır, Büyük Başağının önüne konulur. Büyük Başağa bir beyit söyleyerek Küçük Başağanın ellerine turayı hafif hafif vurur. Küçük Başağa da aynı şekilde yaranın en yaşlısına vurur ve bu şekilde seslice beyitler ve o anda düzülen tekerlemeler söylenerek devam eder. Bu şekilde vakit geçerken bir el şamdanına mum dikilir ve orta yere konulur. Herkes bu mumun etrafına halka olur diz üstü oturur. Ebe ne yaparsa herkes aynısını yapmaya mecburdur. Oyun yanıltma ve şaşırtmalar üzerine kurulmuştur. Yanılan veya ebenin yaptığını yapamayanlar cezalandırılır. Cezaların mahiyeti de genellikle kalkıp oynamaktan ibarettir. Bu sebeple sohbet yaranı mahalli oyunları bilmek zorundadır. Bu mecburiyet sebebiyle Çankırı mahalli oyunlarının herkes tarafından bilinerek yaşatılması sağlanmaktadır. Ceza alanların oynamaları bütün yaranın yanılması tamamlanınca başlar. Oyunlar tamamen mahalli oyunlardır. Bazıları şunlardır. "Kömür gözlüm "Mahi" "Genç Osman" "Kavağın dalın budadım yoluna canlar adadım"... gibi. Oynamalar tamam olunca tekrar oturulur ve oyunlara devam edilir. En önemli oyunlardan birisi hiç şüphesiz ki "Şildir şıp" oyunudur. Yine aynı derecede önemli olan diğer oyun ise "Samut" oyunudur ki bu oyuna girenler kayıtsız şartsız ebeye iradelerini teslim ederler. Ebe ne yaparsa aynısını yaparlar. Oyuncular birbirlerini çok şiddetli tokatlarlar. Hatta soyunup bir don ile kaldıkları olur. Yüzlerine karalar çalarlar. Soğuk kış gecelerinde kar altında kalırlar, eksi derecede soğuk sulara girerler, yıkanırlar, sırtlarına buzlar yüklerler. Bu halde iken diğer sohbet ocaklarına giderler. Samut oyunu birkaç saat devam edebilmektedir. Yüzük oyunu, diğerlerine nazaran daha tipik bir özellik taşır. Yaran bu oyunda iki tarafa ayrılır. Bir tarafa Büyük Başağa, diğer tarafa da Küçük Başağa başkanlık eder. Ortaya 11 parça mendil atılır. İyi yüzük saklayanlardan birisi bir tarafın önünde yüzüğü saklar. Sakladığı mendil ya ilk defada yahut en son kaldırılmalıdır. Yüzüğü saklayanda maharet olduğu kadar, bulabilende de üstün bir zeka ve dikkat gerekir. Oyun, ellibir sayısında biter. Fakat saatlerce devam eder. Bir tarafın sayısı 26'yi geçince, öbür tarafa hücuma geçer. Hücum edenlerin eziyeti çok olur. 110

109 Oyunlardan Sonra: Bu oyunlardan sonra Küçük Başağanın teklifi ile herkes yerine oturur, kahveler içilir. Bu esnada yarandan sesi güzel olanlar sadece saz ve tef eşliliğinde genellikle Mısır'ın Napolyon tarafından işgalini anlatan tarihi türkü, Sivastopol, Osmanlı-Rus Harbi, Kozanoğlu, Şam Hadisesi, 1312 Yunan Seferi, Sultan Aziz'e ait türküler ve Köroğlu gibi ezgiler söylerler. Bazen de kalın sesli bir yaran ile ince sesli bir yaran tarafından Arzu ile Kamber de söylenir. Artık sabah yaklaşmak üzeredir. Ve son fasıl da saba makamında yapılır. Bu fasıl gazel, beyit koşma, kalenderi ve müstezatlardan ibarettir. Daha sonra yemek hazırlanmış olduğu için Küçük Başağa Büyük Başağaya yemeğin hazır olduğunu yüksek sesle duyurur. Merasimle eller yıkanır, sofra bezleri serilir ve herkes sofraya oturur. Yemekten önce gelmiş geçmiş yaranların ruhları için "fatiha" okunur. Yemekte pilav ortaya konulduğu zaman büyük Başağa çavuşa "Yollumuz yolsuzumuz var mı?" diye sorar. Çavuş da Adettir başağam. diye cevap verir. Bazen suçlunun önüne pilav içine kaşık dikilir. Suçlu bu vaziyet karşısında zor dakikalar yaşar. Yemek bittikten sonra tekrar aynı merasim ile eller yıkanır, herkes yerine oturur. Kahveler pişerken, yaranın en yaşlısı herkese bir yemek ismi verir. Sonra Büyük Başağa bu isimleri söyleyerek sahiplerini kaldırır, oturtur. Sonunda birisi Büyük Başağanın yemek ismini söyler. Büyük Başağa da "Bütün yarana kalktım" diyerek herkesi ayağa kaldırır, sonra oturtur. Bu böyle bir kaç defa tekrar eder ve böylece yemeğin hazmı yapılmış olur. Arap Verme Usulü: Sohbette zilli maşa ile tefin ismi "Arap'tır. Bunlar, ortalığa, yani herkese aittir. Ocak kimde ise, yani sohbetin yapılacağı oda sırası kimde ise bunlar bütün hafta boyunca onda kalır. Çavuş, elinde uzun bir şamdan ile öne dikilir, Büyük Başağanın önüne gelir. 12 telli saz, gırnata, keman, tef, zilli maşa ve kaşıktan oluşan saz takımı çalıp söylemeye başlar: Fakirim geldi meydane Elinde gül dane dane Başağam izin kime İç ağam afiyet olsun Sohbetin mübarek olsun Yeniçeri yeniçeri Belinde gümüş hançeri... Ağa al arabı gir içeri İç ağam afiyet olşsun Paşam sohbetin mübarek olsun Başına bağlıyor astar Başağam cemalin göster Yaran sohbetin ister İç ağam afiyet olsun Paşam sohbetin mübarek olsun Kalk gidelim bizim bağa Selam verelim sağa sola Yaran başı, izin kime? İç ağam afiyet olsun Et padişahım sohbetin kutlu olsun 111

110 Ardından, yarandan sırasını geçiren ile, sırası gelen ocak sahipleri Küçük Başağanın önüne gelince bir halka çevirerek otururlar. İki de kahve pişer. Şamdan da ortaya konulur (şimdi şamdan yoktur). Hep bir ağızdan şunlar söylenir. Hacı hacı canım hacı yar malım yar Başındadır altın tacı ah ağam ah Sohbet tatlı sonu acı İç paşam sohbetin şen olsun "İç paşam" derken kahve yeni ocak sahibine uzatılır, geri çekilir, sonra tekrar uzatılır verilir. Arkasından, sohbetin eziyeti ve ağır olduğuna dikkat çekilen nasihatleri dile getiren ezgiler okunur. Burada yemeklerin çok nefis olması gerektiğine dikkat çekilir. Bir sonraki ocağı yakacak olan ev sahibine arap verilir ve bunların iyi muhafaza edilmesini nasihat eden şu türkü söylenir. Arap seni gezdirirler areyi areyi Yazarlar aklar üstüne karayı... ağa yaptı savdı sırayı Et paşam sohbetin sırandan kalma Arap seni beslesinler bal ile Dört yanını sarsınlar gül ile Edep ile erkan ile yol ile Et paşam sohbetin, sırandan kalma Çavuş ağa davet eder getirir Kadir mevlam eksiğini yetiri Başağalar her işleri bitirir Et paşam sohbetin, sırandan kalma Bu esnada kahveler verilir. En son olarak ta şu beyit söylenir: Git çarşuya yağın acısın alma Akşama kadayıf geceye helva.. Bütün bu deyişler ile ocak sahibine vazifeleri teker teker sıralanmış ve sayılmıştır. Evinin sağlam olması, baş ağaların her türlü zorlukları halletmesi, edep erkan dairesinde ocakların yakılması, hatta pilav yağının bile acı olmaması gerektiğini sıkı sıkı tembihlemiştir. Muhakeme Usulleri: Çalgıcılar da dahil olmak üzere yemek misafirleri giderler. Bunları küçük Başağa kapıya kadar uğurlar. Odada yarandan ve çavuştan başka kimse kalmaz. Perdeler iner, kapılar kilitlenir, hatta dinleyen var mıdır diye dışarısı iyice gözetlenir. Çünkü artık yaranın "sır" saatleri başlamıştır. Muhakemenin son derece gizli tutulmasına bilhassa dikkat edilir. Daha beş on dakika önce neşeli kahkahalar atılan sohbet odasına ani bir sakinlik ve sessizlik çöker. Suçluların benizleri uçmuş haldedir. Şayet o hafta hiç suçlu (yolsuz) yok ise bir aşr-ı şerif okunur, gelmiş geçmiş yaranın ruhlarına fatiha çekilir. Geçen bir hafta içinde yarandan birisi hata işlemiş ise (mesela sarhoşluk, fahişeye gitmek, arkadaşlarına karşı edepsiz davranışta bulunmak... gibi) bunu bilen gören varsa muhatap olan var ise hemen ayağa kalkar. Arkası kapıya yüzü ocağa dönük olarak kapıya gider, sonra gelir ve Büyük Başağaya eğilerek selam verir. İki diz üzerine çöker, meydanda oturur. 112

111 Büyük Başağa: "-Ne dileğin var... ağa?" diye sorar. O da "... ağadan davacıyım " der demez, adı anılan hemen ayağa kalkar ve evvelki yaptığı hareketlerin aynısını tekrarlayarak, davacının sol tarafına iki diz üzerine oturur. Davacı olan şahıs davasını açıklar. Gerekirse şahitler dinlenir. Suç sabit olduğu takdirde, Büyük Başağaya hitaben "-başağa, ne diyorsunuz" diye sorar.küçük Başağa da "-Madem ki bu işi... ağa yapmış yolsuzdur ve erkanı lazım gelir" diye mütalaasını açıklar. Büyük Başağa, önce kendi tarafındakilere, sonra da Küçük Başağa tarafındakilere sorar. Kimisi lehte, kimisi aleyhte iddia ve beyanı onayladıktan sonra, ekseriyetle veya ittifak ile yargılanan şahsın masumiyetine veya mahkumiyetine karar verilir. Hüküm Büyük Başağa tarafından ilgiliye yolsuzluğunuz görülmemiştir veya "... sen bu işi işlediğinden dolayı erkansın.." diye tebliğ edilir. Karar kesin olup itiraz söz konusu değildir. Davacı kalkar evvelki yerine, yolsuz çıkan da şahnişine oturur. Yolsuz çıkanın dostlarından birisi şahnişine geçerek "Yolun açmaya beni vekil ettin mi?" diye sorar O da "Vekilimsin" der. Vekil de evvelkilerin merasimini aynen tekrar ederek, Başağanın huzuruna diz çöker oturur: "-Başağa... ağanın yolunu açacağım.. Her ne emrederseniz yapacağım" der. Başağa da Küçük Başağaya "... ağanın yolunu açalım, filan gün bütün yaranı hamama götürsün, tıraş ettirsin, hamamda yağlı yedirsin, çalgı getirsin, akşam da evine götürsün.. Yarana takım yemeği yedirsin, gece yemeği de versin..." diyerek çok ağır bir ceza hükmü verir. Yapmazsa şayet, sohbetten ihraç memleketten ihraçtan daha ağır bir cezadır. Çünkü "sen iyi bir adam olsaydın, sohbetten kovulmazdın" şeklinde insanın değerlendirmesi yapılır... Hatta, bu yüzden memleketi kendi isteğiyle terk edip gitmek zorunda kalanların bile olduğu anlatılır. Öyle ki bu tür cezaların getirdiği sosyal bir nizam ahengi vardır ve her yaranın en ufak bir kötülük yapmaktan daima kaçınır. Şayet elinde olmayarak yapmış olsa dahi, sohbete intikal etmemesine azami dikkat gösterirler. Şayet, cezalının cezası hafif ise Küçük Başağa: "-Başağa, hamamı bağışlayınız" ricasında bulunur. O da etrafına danışır ve uzun süren mütalaadan sonra ceza, bir defaya mahsus olmak üzere affedilirdi. Şayet suçlu biraz serkeş ise yolunu açmazlar; ta ki yolunu açıncaya kadar ne dava eder, ne de kendisinden dava olunur ne de müzakereye iştirak ederdi. Her müzakerede yaran diz çöktüğü zaman bu da şahnişine geçer, yalnızca muhakemeyi dinler. Eskiden yolu açılıncaya kadar ocak ta vermezler, ocağa da davet edilmezmiş... Başağaların Muhakemesi: Başağaların erkanı, çok zaman yaran üzerindeki hak riyasetini hakkıyla yerine getirememesinden, yaranın herhangi bir ferdinin şerefine lakayt kalmasından, yani yaranın ilk gelişinde ayağa kalkmamak, "merhaba" dememek, umum kahvelerini yaranın tamamı almadan içmek, yarana karşı dürüst hareket etmemek, misafirlere kayıtsız kalmak gibi hallerinden kaynaklanır. Eğer Başağalar dan birisi yolsuzluk yapar ise, hakkında aynı şekilde dava açılır. Aynı akıbetler Başağalar için de geçerli olur. Mahkemede tarafsız hareket etmezlerse, yahut müşterek suç sahibi bulunursa, her ikisine de dava açılır. Bu davayı aralarında reissiz hallederler. Eğer yaran hükmüne başağalar itiraz ederlerse, o sırada memlekette kaç tane yaran varsa, bunların en yaşlı Büyük Başağalarına, mahkum başağalar yaranın haksızlığından dava ederler. Böyle davalarda başağaların ikisinin de mahkum olması şarttır. Yalnız, Küçük Başağa ise Büyük Başağa; Büyük Başağa ise, Küçük Başağa dışarıya duyurmaksızın davayı halleder. 113

112 Dava olunan başağa o sene ne kadar sohbet varsa onların büyük ve küçük başağalarını bir yerde toplar, mahkum başağaların yaranına haber gönderirler. Onlardan davacılarla beraber 7-8 yaran da dinleyici sıfatı ile beklerler. Mahkum başağalar dertlerini yeni heyete arz eder, onlar da olayı tetkik ederler. Yaran yolsuz ise yaranın tamamı, yaranın tamamı haklı ise başağalar yolsuz çıkar (erkan ederler). Bu erkanı mahkum başağalar kabul ederler ise taraflarından vekil gönderirler. Bu vekillerin taahhütleri ile yaranın yeniden hükmedeceği cezayı gelecek ocağa kadar yerine getirirler. Sonra da sohbet mevkilerine geçer otururlar. Davalı başağalar müşterek başağaların verdiği hükmü kabul etmezlerse, Esnaf teşkilatının reisi olan Ahi Baba'ya müracaat ederler idi. Ahi Baba'nın verdiği hüküm kati ve hüküm de "yollu" yahut "yolsuz" diye neticelenirdi. Şimdilerde Ahi Baba olmadığı için davalar bu derece uzatılmamaktadır. Yarandan Evlenenler Olur İse: Yarandan birisi evleniyorsa, baş donanma gecenin canlılığı, güveyi gezdirmesi yarana aittir. Düğün yanaştığı vakit evlenen zengin ise yaran ve evlenen fazla masraf eder. Başdonanması gecesi hizmet ve damadı eğlendirmek yarana ait olduğundan, gerek başağalar, gerek yaran canı gönülden çalışır, her hizmeti hallederler. 25 kişilik yaran ekibi, kayıtsız şartsız damadın emrindedir. Baş donanma gecesi sabaha kadar yaran ayrılmaz, ertesi gün hamamda yine aynı şekilde beraberdirler. Hamamdan sonra da beraber gezerler, gerdeğe kadar ayrılmazlar. Başağaların Ocak Yakması: Başağaların yaran üzerindeki fiili tesirleri sohbetin bitimine kadar devam ettiği gibi bazen de senelerce sürer. Haklarında ömür boyu bir hürmet beslenir. 25 kişilik yaran heyetinden ikisi başağalığa, ikisi başağa yamaklığına, üçü çalgıya ayrılır ki son beşi ocak yakmaz. Sadece çalgıcıların ücretini öderler. Çalgıcılar sohbet sonuna kadar tutulur. Yedi kişi bu şekilde ayrılınca, geriye kalan on sekiz kişi dokuz hafta, iki hafta da başağalarınki olmak üzere sohbet onbir hafta devam etmiş olur. Küçük Başağanın sırası gelince: Küçük Başağaya ocak yakma sırası gelince, bütün yaranı hamama götürmek, tıraş ettirmek, hamamda yağlı yedirmek, çalgı ile gezdirmek, akşam ve gece takım yemeği vermek şarttır. Önceden aralarında "fazla masraf yaptırmamak" sözü verilmiş ise, o gün öteden beri oturdukları yerde toplanırlar. Tıraş olurlar, hamam ve diğer masraflar yapılmaz. Büyük kısmı mor fesleri üzerine allı yemeni sararlar. Al renkli kumaşlardan mintan giyerler. Bellerine de Acem ve Trablus şalvarı sararlar. Bacaklarında zıpka, sırtlarında cepken olduğu halde ikişer ikişer dizilerek yollarını çarşıya tesadüf ettirmek suretiyle "Kuşhaneye" çıkarlar. Orada gırnata ile şen havalar çalıp, türküler çağırarak eğlenirler ve daha sonra ocak evine gelirler. Sıra Büyük Başağada ise: Büyük Başağaların ocağında da aynı hareketler yapılır. Küçük Başağa ne yaptı ise Büyük Başağa da bunun iki mislini yapar. Sona Doğru: Sıra küçük Başağaya gelince, dava usulleri kalkar. Artık cezalar yoktur. Fakat üç ay devamlı bir harekete alışmış olan bir şahıs tabi ki bir günde huyunu değiştiremeyeceğinden, dışarıya karşı mahcup olmamak için bu üç aylık disiplinin tesiri tabii bir müddet daha muhafaza ederler. Artık kendilerine serbestlik verilmiş iken dahi eski disiplini bozamazlar, bozmak isteyen olsa bile hemen önüne geçerler. O gecelerde birbirlerine karşı daha şen ve bağlı bulunurlar. Son Geceleri, Veda: Sohbetin son gecesi olan Büyük Başağanın ocağında aynı tertip üzerinde hareket edilir, gece yemeğinden sonra (bu yemek hemen hemen sabah ezanına yakın verilir) misafir kalmaz. Sadece yaran ve çalgıcılar kalır. O sırada herkes ayağa kalkar. Sazlar Cezayir 114

113 Marşı'nı vurur. Bu marş Çankırı'da hüzün ve matem ifade eder. Ayrılık gecesi olduğu için yaranda bir hüzün başlar. Marşı ayakta dinlerler. Bu sırada Küçük Başağa yerinden ayrılarak Büyük Başağanın önüne çöker. İki elini öper. Büyük Başağa da onu alnından öperek kucaklaşırlar. Küçük Başağa yerine çekilir. Büyük ve küçük Başağa tarafındaki yaran sıra ile büyük ve küçük başağaların elini öper ve kucaklaşırlar. Sonra birbirlerini öperek kucaklaşır veda merasimi yaparlar. Cezayir Marşı'nın hüzünlü havasının uyandırdığı ve ayrılığın verdiği tesirle zayıf kalpli olanlar ağlamaya başlarlar. Bunu takiben, hepsi birden ağlamaya başlarlar. Sohbetin Son Buluşu: Doksan gün gibi uzun bir müddet başağaların baba şefkati ile yaranı idare etmeleri ve yaranın kardeş muhabbeti, gece-gündüz bir arada bulunmaları ruhlara derin tesirler bırakacağı için bu ayrılık herhalde matem havası içinde gerçekleşir. Bu şekilde veda merasimi biter bitmez doksan gün hizmetlerinde bulunan çavuşağa gelir, cümlesinin ellerini öper. Çalgı da marşı keser ve sıraya girerler. Başağa birer kahve ısmarlar. Sohbet esnasında geçirdikleri günleri anmakla, sağ olurlarsa gelecek sene yine bu şekilde sohbet yiyeceklerini ve şimdiye kadar olduğu gibi, bundan sonra birbirleriyle kardaş gibi görüşüp sevişmelerini ve birbirlerinden dava esnasında kırılanlar var ise haklarını helal etmelerini isterler. Bu nasihat devresini de takiben, bir Aşr-ı Şerif okunur, "Fatiha" çekildikten sonra, sohbet son bulur. MAHALLİ EL SANATLARI İl genelinde el sanatları açısından en önemli faaliyet, hanımların çeyiz hazırlamaya yönelik çalışmalarıdır. Halk Eğitim Merkezleri tarafından yaygın olarak açılan kurslara çok sayıda katılım olmakta ve bu kurslara devam eden hanımlar, kendilerinin ve yakın çevrelerinin ihtiyaçlarını hazırlamaktadırlar. Halk Eğitim Müdürlüğümüz öğretmen ve öğrencileri ülke genelinde her yıl yapılan yarışmalarda özellikle Beyaz İş-Nakış dalında olmak üzere değişik kategorilerde dereceye girmekte ve ödüller almakta, ilimizi en iyi şekilde temsil etmektedirler. Çeyize yönelik el sanatları dışında hanımlarca günlük kullanıma yönelik olarak kazak, çorap ve eldiven gibi giyecek eşyaları da örülmektedir. Erkekler tarafından yapılan el sanatları arasında bitkilerin gövde ve dallarından üretilen bir kısım ziraat aletleri ile meyve ve sebze naklinde kullanılan sepetler ile bazı ev ve mutfak malzemeleri bulunmaktadır. Fındık, söğüt, kavak ve tavşan çakıldağı gibi bitkilerin ince ve uzun sürgünleri ile incecik çam tahtaları kullanılarak belli ölçülerde örülen sepetler yöreye has hey, hey yavrusu, teskere, kavsara gibi isimlerle anılmakta olup iki hey dolusu ürünü bir yük,iki hey yavrusunun ürünü ise bir tay şeklinde ifade edilmektedir. MAHALLİ MUTFAK Çankırı yöresinde geleneksel beslenme biçimi etkinliğini sürdürmektedir. Yöre insanının beslenme alışkanlıklarında Orta Anadolu özellikleri görülür. Beslenmenin temelinde buğday ve buğday ürünleri bulunmaktadır. Tarhana, bulgur, keşkek, yarma, erişte vb. yiyecekleri ev ekonomisi çerçevesinde yöre halkı kendisi üretir. Anadolu'nun pek çok yerinde olduğu gibi kimi yiyecek maddeleri kurutulmak, salamura yapılmak, turşu kurularak ve diğer bası usûllerle kışa hazırlanır. Kıyma, kavurma, sucuk gibi etlikler, kurutulmuş fasulye, patlıcan, biber gibi sebzeler, konserveler, değişik meyvelerden reçeller bunlar arasındadır. Hamura çeşitli maddeler katılarak sacda, yağda, fırında ve tencerede pişirilerek çok sayıda yemek yapılmaktadır. Tava çöreği, yazma çöreği, bükme, gözleme, cızlama, tatar böreği, iri hamur, mantı, pıhtı, çullama bunların başlıcalarıdır. Tarhana, toyga, şaştımaşı, tutmaç, yarma, 115

114 dene, cümcük gibi çorbalarda ana madde buğday ürünleridir. Yaş ve kuru sebzeler beslenmede ikinci sırayı alır. Hayvani besin tüketimi sınırlıdır. Kentsel alanlarda hazır yiyecekleri kullanma alışkanlıkları gelişmekle birlikte evde hazırlanan geleneksel yiyeceklerin ucuza gelmesi ile dağıtım ağının hazır yiyecekleri bütün yerleşme birimlerine ulaştıracak düzeyde olmaması da durumu etkilemektedir. Aşağıda yöremize ait bazı yiyeceklerle ilgili bilgiler verilmiştir. Yâran Güveci: 2 kg kuzu eti güveç kabında kendi suyuyla pişirilir, 3 baş soğan, iki baş sarımsak, 5 adet sivri biber, yarım kg domates ince doğranarak, baharat (karabiber, pulbiber, kimyon), tuz ve bir kaşık salçayla birlikte ete ilave edilir. Doğranarak ayrı bir kapta kızartılan 1 kg patlıcan, güveç kabındaki malzeme ile bir sıra malzeme, bir sıra patlıcan şeklinde yerleştirilir. Üzeri domates ve biberle süslenerek üç bardak su konulmak suretiyle fırına sürülür ve yarım saat pişirilir. Bütün Et: 2,5 kg keçi eti yıkanarak orta boy parçalara ayrılır. Bir kaşık tereyağ veya margarinle tencerede biraz çevrilir, etin miktarına göre 1-2 litre sıcak su ve 1 kaşık salça ilave edilir, 7 baş orta büyüklükte soğan bütün olarak etlerin arasına yerleştirilir. Pişen etler tek tek ayrı bir tencereye yerleştirilir, tel süzgeçten geçirilen et suyu ve tuz ilave edilerek bir taşım kaynatılır. Bir çay kaşığı baharat (yeni bahar) ilave edilerek servis yapılır. Mantı: 2,5 bardak un, bir yumurta ve yeteri miktar tuz konularak katı bir hamur elde edilir. Büyükçe pazılanarak dinlenmeye bırakılır. 200 gr kıymaya, ince kıyılmış yarım demet maydanoz ve 1 adet soğan tuz, karabiber ve nane eklenir ve yoğrularak iç malzemesi elde edilir. Pazılar un yardımıyla 2 mm kalınlığında açılır. Enine ve boyuna 2 cm aralıklarla kesilerek ortaya çıkan karelerin içine bir miktar malzeme konulmak suretiyle kapatılır. Kızgın fırında beş dakika bekletilerek kaynamış tuzlu suya atılmak suretiyle pişirilir. Süzgeçle ayrı bir kaba alınan yemek üzerine sarımsaklı yoğurt ilave edilir. Yağ, salça, biber ve nane ile yapılan karışım üzerine dökülerek servis yapılır. Bazlama: Mayalı hamurdan yapılan ekmek çeşididir. Un, ev mayası, kaynatılmış veya suyu çıkartılmış patates ezmesi bir miktar yoğurt ve tuz kullanılan bazlamanın yapılışı ise şöyledir. Elenen un yekpare ağaç gövdesinden oyulmuş tekne içine konulur. Teknenin boş bırakılan kısmına ev mayası, patates ezmesi, yoğurt ve tuz ilave edilerek hamur yoğrulur. Katı olması durumunda su ilave edilerek kulak memesi yumuşaklığına gelinceye kadar yoğurma işlemine devam edilir. Mayası gelmesi için üstü örtülmek suretiyle bir saat kadar bekletilen hamur büyük pazılar halinde tekneden alınarak el yaslağacı (el yaslı ağacı) kullanılarak açılır. Bir örtü üzerine alınan açılmış hamurlar üzeri örtülerek bir müddet daha bekletilir. Küllenmiş kızgın sac üzerinde pişirilen hamurlar soğuduktan sonra kullanılır. Yağlı Gözleme: Un, su ve tuz ile maya katılarak elde edilen hamur mayası gelinceye kadar bekletilir. Küçük pazılar alınarak ince olarak açılır ve sac üzerinde pişirilir. Üzerlerine yağ sürülerek üst üste konulan ekmekler sıcak olarak servis yapılır. Katmerli: Un ılık suda içine maya konularak hamur yapılır. Üzeri iyice örtülerek dinlenmeye bırakılan hamur, mayası gelince avuç içi büyüklüğünde pazılanır. Oklağaç (ince ve uzun oklava) yardımıyla kalınca açılan hamur içine sıvı yağ sürülerek katlanır. Araları yağlanarak birkaç kat yapılan hamur tekrar normal kalınlıkta açılır ve kızgın sac üzerine alınır. Pişerken de tekrar yağlanan ekmek hafif soğutularak servis yapılır. Tarhana Çorbası: İki çeşit tarhana yapılmaktadır. a. Un Tarhanası: Koyuca yapılan ayran, ekşimesi için biraz ısıtılarak un ve tuz katılmak suretiyle katı bir hamur elde edilir. Bir hafta kadar bekleyen hamur, sabah güneş doğmadan önce 116

115 küçük parçalar halinde temiz örtülere dökülür. Güneşle birlikte tavlanan hamurlar un haline gelinceye kadar ufalanır. Güneşte iyice kurutulan tarhana temiz bez torbalarda muhafaza edilir. Pişirilmesi: Malzeme olarak l kepçe tarhana, l kaşık yağ, l kaşık salça, biraz kıyma ve tuz kullanılır. Tarhana birkaç saat önce soğuk su ile ıslatılır ve arada karıştırılarak suyu emmesi sağlanır. Yağ ve kıyma birlikte kavrulur, üzerine salça ilave edilerek bir süre daha kavrulan malzemelere ıslanan tarhana ve su ilave edilerek topak olmaması için kaynayıncaya kadar karıştırmaya devam edilir. Gerektiği kadar tuz konulur ve koyu sarı bir renk alıncaya kadar kaynatılır. Tereyağı ve kuru nane kızartılarak üzerine dökülür ve servis yapılır. b. Katıklı Tarhana: Domates, kuru soğan, biber salçası, dere otu gibi malzemeler ince ince doğranarak karıştırılır, birlikte haşlanır. Soğuduktan sonra un tarhanası gibi yapılır ve pişirilir. Tarhana çorbası kış dönemleri ile Ramazan aylarının vazgeçilmez birinci yiyeceğidir. Özellikle Ramazanlarda içine ıslatılmış kuru bakla ilave edilerek yenmesi çorbaya ayrı bir lezzet katar. Keşkek: Beyazlaşıncaya kadar dibekte dövülen buğdaya keşkek denilmektedir. Tereyağı ile kavrulan etin üzerine su, tuz ve keşkek konularak karıştırılmadan fırına verilerek pişirilir. Mıkla: Tereyağı ile kıyma kavrulur, içine ince doğranmış kuru soğan eklenerek kavurmaya devam edilir. Baharat ve tuz katılarak kısık ateşte pişirilir. Pişen et göz göz açılarak buralara yumurta kırılır. Başka bir kapta eritilen tereyağı sıcak olarak üzerine dökülür ve kapak örtülerek bir süre daha pişirilir. Ateşten indirilen yemek servise hazırdır. Tutmaç: Yarım kg un, yeteri kadar su ve tuz katılarak hamur yapılır. Üçe ayrılan hamur pazilenerek oklava aracılığı ile açılır ve 5 mm 2 büyüklüğünde kesilir. Suyuyla bekleyen haşlanmış mercimeğin üzerine dökülerek iki taşım kaynatılır. Soğumaya bırakılan yemeğin üzerine, içine iki diş sarımsağın dövüldüğü bulamaç halindeki süzme yoğurt dökülerek karıştırılır. Yağ, salça, kıyma ve kuru nane ile yapılan sos dökülerek servis yapılır. Bamya: Kaynar su ile ıslatılan kuru çiçek bamyanın salya yapmaması için ıslama suyuna biraz tuz katılır. Bamyalar dizgi ipinden çıkartılarak gerekli temizlik yapılır. Aynı tencerede ince kıyılmış soğan, yağ ve salça konularak kavrulur, üzerine pişmiş kuşbaşı et ilave edilir ve biraz daha karıştırılarak kaynamış su konulur. Tencerenin kapağı kapatılarak kısık ateşte pişmeye bırakılır. Pişerken tuzu katılır. Serviste arzuya göre limon bulundurulur. Yumurta Tatlısı: 12 adet yumurta sarısı ve beyazı ayrılarak farklı kaplara konulur. Yumurtanın beyazı kar rengini alacak şekilde çırpılır ve koyulaştırılır. Yumurtanın sarısı da ayrı bir kapta iyice çırpılır ve yumurtanın beyazına katılır. 2 kaşık un irmiği ilave edilerek karıştırılır. Yağlanmış kalıplara dökülerek önceden kızdırılmış fırına sürülür. 150 C de 35 dakika pişirilir ve soğutmaya bekletilir. Bir tencereye 4.5 su bardağı su konur ve kaynatılır. Kaynadıktan sonra 5 su bardağı şeker ilave edilir. Koyuluncaya kadar kaynatılır. Şerbet soğutulmaya alınır. Tatlıya şerbet ılık olarak ilave edilir ve servise sunulur. Hoşmerim: Tavanın içine 500 gram tereyağı konulur ve eritilir. 500 gr. un ilave edilerek pembeleşinceye kadar kavrulur. İçine kaynatılmış yarım bardak sıcak su ve 1 kahve kaşığı tuz konularak bir iki defa çevrilir. Ocaktan indirilerek servis tabağına konur ve soğutulur. Üzerine 1,5 su bardağı bal dökülerek servise sunulur. YEREL ETKİNLİKLER Ahilik Kültür Haftası (Ekim ayı) : Türk milletinin ahlaki, iktisadi ve sosyal düzenini sağlayan tarihi unsurlardan biri olan Ahilik Kültürünün toplumumuzun yapısına olan etkilerinin incelenmesi, açıklanması, tanıtılması, canlılığını koruyarak devamlılığının sağlanması ve yaşatılması amacıyla İl Kutlama Komitesi tarafından 14 yıldan beri düzenlenmektedir. 117

116 Atatürk'ün Çankırı'ya Gelişi Ve Karatekin Festivali (Ağustos ayı ikinci yarısı): İlimizin tanıtılması, Atatürk'ün anılması, halkımıza kültür ve sanat etkinlikleri sunulması amacıyla Valiliğimiz ve Belediye Başkanlığımız tarafından düzenlenen festival süreklilik kazanamamıştır. Atkaracalar Geleneksel Yayla Festivali (Haziran ayı) : İlçe halkı, çevre ilçelerin halkı ve ilçe dışında yaşayan insanların kaynaşmasını ve ilçenin tanıtımını sağlamak için Kaymakamlık ve Belediye Başkanlığı tarafından geleneksel olarak 1994 yılından beri düzenlenmektedir. Çavundur Kaplıca Festivali (Eylül ayı ilk haftası) : Kurşunlu Çavundur Belediyesi tarafından ilk defa 2000 yılı Ekim ayında gerçekleştirilen şenliğin amacı Sağlık Turizmi açısından önemli bir konuma sahip kaplıcanın tanıtılmasıdır. Çerkeş Kültür ve Hayvancılık Festivali (Ağustos ayı): Bölgesel kültürün, tarihsel ve turistik değerlerin tanıtılması, bölge ekonomisini oluşturan hayvancılığın geliştirilmesi ve ürünlerinin tanıtılması amacıyla Çerkeş Kültür ve Hayvancılık Festivali Tertip Komitesi Başkanlığı tarafından 8 yıldan beri düzenlenmektedir. Eldivan Kiraz Festivali ve Geleneksel Yağlı Güreşler (Haziran ayı ikinci yarısı): Tabii güzelliklerinin yanı sıra kiraz üretimi ile de meşhur olan Eldivan İlçemizde, geçmişte yapılan Kiraz Bayramı geleneğinin yeniden canlandırılması yolunda Kaymakamlık ve Belediye Başkanlığı'nın gayretli ve uyumlu çalışmalarıyla 1992 ve 1993 yıllarında düzenlenen festival geleneksel olarak devam ettirilmektedir. Cuma günü başlayan etkinlikte birinci gün Hacı Murad-ı Veli anılmakta, ikinci gün kiraz yarışmaları, mahalli ve milli oyunlar, gençlik ve halk konserleri, sergiler, THK tarafından paraşüt atlayışları gerçekleştirilmekte, üçüncü gün ise milli düzeyde yağlı pehlivan güreşleri yapılmaktadır. Ilgaz Dağı Kültür ve Turizm Festivali (Temmuz ayı ilk haftası): Ilgaz Dağının sunduğu kış turizmi imkanları, yayla ve mesire yerleri ile keşfedilmeyi bekleyen enfes güzellikleri tanıtmak amacıyla ilk olarak 2001 yılında Kaymakamlıkça düzenlenen festival etkinlikleri içerisinde tarihi ve tabii güzellikleri ile dikkat çeken yerlerin ziyaret edilmesi, spor karşılaşmaları, müzik şöleni, halkoyunları gösterileri, yarışmalar ve misafirlere mahalli yiyeceklerin ikramı yer almaktadır. Kızılırmak Kavun Festivali (Ağustos ayı son haftası) : Kızılırmak yöresinin ve kavununun yurt çapında tanıtımının yapılması amacıyla 1993 yılından beri Kaymakamlık ve Belediye Başkanlığının işbirliğiyle geleneksel olarak düzenlenen festivalde kavun teşvik müsabakası, cirit oyunları, müzik şöleni ve halk oyunları gibi aktiviteler gerçekleştirilmektedir. Maruf Köyü Yağlı Pehlivan Güreşleri (Temmuz ayı ): Korgun İlçesi'ne bağlı Maruf Köyünde Köy Geliştirme Derneği ve Muhtarlık tarafından 1991 yılından beri milli düzeyde organize edilmektedir. Halkın eskiden düğünler ve özel günlerde yapılan güreşlere olan özlemini gidermek ile köyü tanıtmak ve gelişmesine katkıda bulunmak amacıyla organize edilmektedir. Şabanözü Geleneksel Kültür-Sanat Festivali (Temmuz ayı ilk haftası): 1960 yılından beri düzenlenen yağlı pehlivan güreşleri 1975 yılından itibaren Belediye Başkanlığı tarafından organize edilmeye başlanmıştır yılından itibaren 1. Sınıf Organizasyon olarak ananevi özellik kazanan güreşler milli düzeyde bütün pehlivanlara açık olarak yapılmaktadır. Geleneksel Yapraklı Yayla Festivali Kültür Ve Sanat Şöleni (Haziran ayı birinci haftası): 1965 yılından beri Belediye Başkanlığının desteğiyle Gençlik ve Spor Kulübü tarafından tarihi panayır yerinde milli düzeyde ananevi yağlı pehlivan güreşleri düzenlenmektedir. İlçeyi tanıtmak, gelenekleri yaşatmak ve ilçe ekonomisine katkıda bulunmak amacıyla düzenlenen 118

117 güreşlerin 1994 yılından itibaren farklı etkinliklerle zenginleştirilerek organize edilmesi planlanmaktadır. G.2. Turizm Çeşitleri DOĞA VE YEŞİL TURİZMİ Çankırı Kalesi: Geçmiş yıllarda çevre düzenlemesi yapılarak ağaçlandırılan Kale ılık bahar ve sıcak yaz günlerinde halkımızın rağbet ettiği güzel bir mesire yeri ve ziyaretgahtır. Çankırı Fatihi Karatekin Bey in Türbesi'nin de bulunması kalenin önemini artırmaktadır. Çankırı'nın tamamına hakim bir tepe üzerinde olan Kale'de elektrik, su, telefon, mescit, otopark umumi tuvalet ile oturma yerleri mevcut olup araç ile çıkılabilmektedir. Karaköprü Bahçeleri: Merkez İlçe'nin kuzeybatısında Tatlı Çay'ın her iki yanında bulunan bahçeler, şehrin güneyinde bulunan Feslikan Bahçeleri'yle birlikte Çankırı'nın akciğeri niteliğindedir. Yakın geçmişte sadece yazlık olarak kullanılan köşkleri, envai türlü yeşillikleri, mümbit toprağı ve zengin sosyal hayatıyla Çankırılı'nın vazgeçilmez alışkanlıklarından olan bahçelerde, günümüzde çoğunlukla yılın tamamında oturulmakta ve alışkanlıkların devamı olarak sebze ve meyve üretimi sürdürülmektedir. Feslikan Bahçeleri kadar şanssız olmayan ve henüz iskana açılmamış olan bahçeler, özellikle yazın hafta sonlarında eş, dost ve yakınlar için sakin bir liman olma özelliğini sürdürmektedir. Orman Fidanlığı Mesire Yeri: Merkez İlçenin kuzeybatısında şehre 5 km. mesafede bulunan Orman Fidanlığı bünyesindeki mesire yerine Çankırı-Kastamonu yoluyla ulaşılmaktadır. Masabank tipinde oturma yerleri, kameriyeler, ocaklıklar, çeşmeler, umumi tuvalet, jetonlu telefon ve elektriğin bulunduğu mesire yeri ve çevresi, çoğunluğu çam olmak üzere değişik ağaç ve süs bitkileriyle yeşillendirilmiştir. Eldivan İlçesi ve Bülbül Pınarı Mesire Yeri: İl Merkezi'ne 20 km. mesafedeki Eldivan İlçesi, nadide tabii güzelliklere ve günübirlik imkanlara sahip bir yerleşim yeridir. Eldivan Dağı'nın İlçe'ye bakan tarafları çoğunlukla çam olmak üzere meşe, yabani fındık, dağ kavağı ağaçlarıyla ve zengin bir orman altı bitki örtüsüyle kaplıdır. Kiraz meyvesi üretimi ile de meşhur olan Eldivan'a ulaşım, 08:00-20:00 saatleri arasında karşılıklı olarak çalışan Belediye otobüsleriyle sağlanmaktadır. İlçe Merkezi'ne 5 km. mesafede bulunan Bülbül Pınarı Orman İçi Mesire Yeri'ne asfalt bir yolla ulaşılmaktadır. Bahar ve yaz günlerinde yoğun bir ziyaretçi akınına uğrayan mesire yeri geniş bir alana yayılmış olup, masabank tipinde oturma yerleri, ocaklıklar, çeşmeler, umumi tuvaletler, büfe, yağmur barınağı, seyir teras ve kulesi, otopark, çocuk parkı, telefon ile 7 yataklı bungalov tipi bir dinlenme evi bulunmaktadır. Giriş ücretlidir. İlçede, Bülbül Pınarı Mesire Yeri'nin dışında Karadere ve Saray Göletleri çevreleri ile orman içindeki çeşme ve su kaynakları civarında da çok sayıda piknik ye kamp yapmaya elverişli alan mevcuttur. Günübirlik ziyaretçiler her türlü ihtiyaçlarını İlçeden karşılayabilirler. Kadın Çayırı Mesire Yeri: Ilgaz'a 20, Çankırı'ya 70, Kastamonu'ya 30 km. mesafede bulunan Kadın Çayırı Orman İçi Mesire Yeri'ne, Ilgaz-Kastamonu Devlet Karayolu'nun 13. km.'sinden doğuya ayrılan 7 km.'lik asfalt bir yolla ulaşılmaktadır. Ilgaz Orman İşletme Müdürlüğü tarafından 10 hektarlık bir alanda düzenlenmiş olan mesire yerinde, günübirlik ziyaretçilerin ihtiyaçlarını karşılayacak masabank türü oturma yerleri, ocaklıklar, çeşme ve tuvaletler bulunmaktadır. Şimdiye kadar yeşili ile ünlenen kadınçayırı nın beyazı ile kayak ve kış sporları için uygun bir alan olduğu uzman raporlarında da yeralmıştır. Derbent Şehitliği ve Mesire Yeri: Ilgaz'a 24, Çankırı'ya 74 km. mesafede yer alan mesire yeri Ilgaz-Kastamonu Devlet Karayolu kenarındadır. 5 hektarlık alana sahip olan mesire yerinde

118 oda 42 yatak kapasiteli bir motel yer almakta, kış sporu yapmak isteyenlerin yanısıra özel arabalarıyla seyahat edenlerce kısa süreli dinlenmeler için de tercih edilmektedir. Masabank türü oturma yerleri, ocaklıklar, çeşmeleri ve tuvaleti mevcuttur. Sarıçam, karaçam ve köknar ağaçlarıyla kaplı olan mesire yerinde elektrik ve telefon imkanları da mevcuttur. Çerkeş Orman Fidanlığı Mesire Yeri: İlçe Merkezine 3.5 km. mesafedeki Orman Fidanlık Müdürlüğü sahasında bulunan bataklık ve sazlık alan değerlendirilerek halkın piknik yapabileceği şekilde düzenlenmiştir. Değişik bitki çeşitleri ile yeşillendirilen mesire yerinde gökkuşağı alabalığı ve aynalı sazan balığı da yetiştirilen dört adet suni gölün yanı sıra masabank tipi oturma yerleri, ocaklıklar, çeşmeler, çocuk parkı, umumi tuvalet ile içinde etnoğrafik eserlerin de sergilendiği bir misafirhane binası bulunmaktadır. Ziyaretçilerin ücretsiz olarak girebildikleri mesire yerinde bulunan göllerde sportif olta balıkçılığı yapılabilmektedir. Seybeli (Işık Dağı) Orman İçi Mesire Yeri: Çerkeş-Kızılcahamam (Ankara) Karayolu üzerinde bulunan mesire yeri Çerkeş İlçesi'ne 20 km. mesafededir. Işık Dağı'nın kuzey yamaçlarında yer alan mesire yerinde masabank tipi oturma yerleri, ocaklıklar, çeşmeler, yağmur barınağı, otopark ve umumi tuvalet mevcuttur. Çerkeş-Kızılcahamam Karayolu mesire yerinin içinden geçmektedir. Yukarıda sayılanların dışında Orta, Kurşunlu ve Ilgaz İlçeleri'nden geçen Devrez Çayı, Çerkeş ve Bayramören İlçeleri'nden geçen Soğanlı Çayı ile Kızılırmak İlçesi nden geçen Kızılırmak kıyılarında, Şabanözü İlçesi Karaören Göleti ile Güdüllü, Çivitçi ve Bayramyeri Bahçelerinde, Kurşunlu İlçesi Büyükgöl yöresinde, Merkez İlçe Apsarı Göleti çevresinde, Orta ilçesi Güldürcek Barajı civarında günübirlik ziyaretler için uygun yerler bulunmaktadır. KIŞ TURİZMİ Kastamonu Çankırı Ilgaz Kış Sporları Turizm Merkezi 2600 m.ye ulaşan Ilgaz Sıradağları üzerinde Çankırı ve Kastamonu il sınırları içerisinde bulunan Ilgaz Kış Sporları Turizm Merkezi Ilgaz Dağı Milli Parkı içerisinde yer alır. Kış turizminin yanı sıra, sahip olduğu doğal güzellikleri ile dört mevsim turizme elverişli olan alan turizme kazandırılabilmesi maksadıyla 1997 yılında Bakanlar Kurulumuzca Kış Sporları Turizm Merkezi ilan edilmiştir. Ulaşım: Ilgaz a 23, Kastamonu ya 40, Çankırı ya 71, Ankara ya 203, İstanbul a ise 475 km uzaklıkta bulunan Kayak Merkezine, İstanbul u Karadeniz e ve Doğu Anadolu ya bağlayan E- 80 Karayolu üzerindeki Ilgaz İlçemizden Kastamonu ya ayrılan 23 km lik yolla ulaşılabilir. Merkeze en yakın havaalanı 186 km. uzaklıktaki Ankara Esenboğa Havaalanıdır. Şehir merkezinden ve Ilgaz İlçemizden kayak tesislerine tur otobüsleri ve özel araçlarla ulaşmak mümkündür. Coğrafya: İç Anadolu Bölgesinin karasal ikliminden Karadeniz in yağışlı iklimine geçiş özelliklerine sahip olan bölgede hakim rüzgar kuzey-kuzeybatı yönlerindendir. Kayak mevsimi Aralık ayında başlayıp Nisan ayına kadar sürer. Kar kalınlığı cm.dir. Kayak pistleri m. rakımlar arasında uzanmaktadır. Konaklama ve Diğer Hizmetler: Kayak Merkezinde 1 tanesi Çankırı sınırları içinde olmak üzere 3 adet konaklama tesisi bulunmakta, kamu kuruluşlarına ait de dört adet tesis yer almaktadır. Tesislerde kış sporlarına yönelik malzeme ve eğitim hizmetleri de sunulmaktadır. Mekanik Tesisler ve Pistler: Turizm Merkezinde mekanik tesis olarak; 700 m. uzunluğunda ve 700 kişi/saat kapasiteli bir adet çift iskemleli telesiyej ile 950 m. uzunluğunda 1000 kişi/saat kapasiteli 1 adet teleski bulunmaktadır Merkezdeki özel otele ait 300 m. uzunluğunda 1 adet de babylift mevcuttur. 120

119 Çankırı - Ilgaz Kadın Çayırı - Yıldıztepe Turizm Merkezi İç Anadolu yu Batı Karadeniz e bağlayan, Çankırı-Ilgaz sınırları içerisinde bulunan Ilgaz Kadın Çayırı-Yıldıztepe Turizm Merkezi, Kış turizminin yanı sıra, turizm, trekking, dağcılık, kamp ve eğitim imkanı ile dört mevsim turizme elverişli olan alan Bakanlar Kurulunca 1 Eylül 2005 tarihinde Turizm Merkezi ilan edilmiştir Ulaşım: Ilgaz a 20, Çankırı ya 70, Ankara ya 200, İstanbul a ise 467 km mesafedeki Turizm Merkezine Ilgaz-Kastamonu karayolunun 13. kilometresinden doğuya ayrılan 7 kilometrelik bir yolla ulaşılmaktadır. Merkeze en yakın havaalanı 186 km. uzaklıktaki Ankara Esenboğa havaalanıdır. Şehir merkezinden kayak tesislerine tur otobüsleri ve özel araçlarla ulaşmak mümkündür. Coğrafya: İç Anadolu Bölgesinin karasal ikliminden Karadeniz in yağışlı iklimine geçiş özelliklerine sahip olan bölgede hakim rüzgar kuzey-kuzeybatı yönlerindendir. Kayak mevsimi Aralık ayında başlayıp Nisan ayına kadar sürer. Kar kalınlığı cm.dir. Kayak pistleri m. rakımlar arasında uzanmaktadır. Konaklama ve Diğer Hizmetler: Kayak Merkezinde 60 yataklı nitelikli bir adet konaklama tesisi bulunmaktadır. Tesiste konaklamanın dışında kayak dersi ve kayak malzemeleri hizmetleri sunulmaktadır. Ilgaz Dağı Doruk mevkisinde bulunan 107 yataklı konaklama tesisi Yıldıztepe Turizm Merkezine 17 km. uzaklıkta bulunmaktadır. Mekanik Tesisler ve Pistler: Turizm merkezinde halen m uzunluğunda 2 adet babylift bulunmaktadır. Planlanan 10 adet pist tamamlandığında toplam 20 km.lik pist uzunluğuna ulaşılacaktır. İlk piste ait 1245 m.lik telesiyej hattının ihalesi Valiliğimizce gerçekleştirilmiştir. SAĞLIK TURİZMİ Çavundur Termal Kaynağı ve Kaplıca Tesisleri: Kurşunlu İlçesi Çavundur Beldesi nde bulunan termal kaynaktan 54 C sıcaklıkta 47 litre/saniye su çıkmaktadır. Belde'ye ve Gerede- Samsun (E 80) Devlet Karayolu'na 1.5, Kurşunlu'ya 9, Çankırı'ya ise 90 km. mesafede olan kaynak çevresinde, Çankırı Özel İdaresine ait iki adet modern havuzlu hamamı bulunan 38 oda ve 76 yataklı tesisin yanı sıra Belde Belediyesi tarafından işletilen iki adet açık havuz ile 100 yataklı bir konaklama ünitesi ve 20 yataklı özel bir pansiyon bulunmaktadır. Yol, su, elektrik ve telefonu bulunan termal kaynağın hemen yakınından Çankırı-Zonguldak Demiryolu geçmekte ve aynı yerde yolcu trenleri durmaktadır. Termal suyun fiziki ve kimyevi analizleri SSYB Hıfzısıhha Merkezi Başkanlığı laboratuarlarında yapılmış olup tıbbi değeri ile ilgili olarak Valiliğimizin başvurusu üzerine, İstanbul Üniversitesi Tıbbi Ekoloji ve Hidro-Klimatoloji Araştırma ve Uygulama Merkezi tarafından tarih ve 97/90 sayılı rapor düzenlenmiştir. AV ve YABAN HAYATI Kara Avcılığı: İç Anadolu ile Batı Karadeniz geçiş kuşağında yer alan İlimiz iki bölgenin karakteristik özelliklerini bünyesinde barındırmakta, Kızılırmak vadisinde hasat mevsimi yaşanırken Ilgaz Dağları nda kış varlığını devam ettirebilmektedir. İlimiz birbirine paralel olarak uzanan Köroğlu ve Ilgazlar olmak üzere iki önemli dağ silsilesine sahip olup bu yükseltiler üzerinde sarıçamdan köknara, ıhlamurdan fındığa, dağ kavağından 121

120 meşeye kadar pek çok ağaç türüne, yüzlerce otsu bitki arasında lale, orkide, dağ gülü vb. nadide endemik türlere rastlanmaktadır. İlimiz genelinde Orman Bakanlığı Merkez Av Komisyonu kararları çerçevesinde tavşan, tilki, yaban domuzu, keklik, bıldırcın, yaban ördeği, kurt, çakal avı yapılabilmektedir. Sportif Olta Balıkçılığı: İl genelindeki Kızılırmak, Soğanlı, Devrez ve Terme çayı gibi akarsularımız ile hemen hemen her ilçede bulunan göl ve göletlerimizde alabalık, yayın, aynalı sazan, levrek, çay balığı ve tatlı su kefalı gibi balık çeşitleri bulunmakta olup kurallarına uyulmak şartıyla sportif olta balıkçılığı yapmak mümkündür MAĞARA TURİZMİ TUZ MAĞARASI İlimizin doğal turizm değerleri arasında önemli bir yer sahip yaklaşık 5000 yıldır yararlanıldığı tahmin edilen yurdumuzun en büyük kaya tuzu rezervlerinin bulunduğu mağaradır. Merkez İlçe'nin doğusunda yaklaşık 20 km. mesafede bulunan Tuz Mağarası, kaya tuzu yataklarının işletilmesi maksadıyla açılmış olup bugün nispeten dar girişinin devamında modern karayolu tünellerini andıran birçok galeriden meydana gelmiş büyük bir mağaradır. Yer yer tuzdan bembeyaz sarkıt ve dikitlerin bulunduğu mağarada Tekel tarafından yapılan kaya tuzu üretimi şu anda özel sektöre devredilmiştir. İlimizde bulunan tuz fabrikalarında işlenen kaya tuzu, mutfak ve sofralarımızda yer almaktadır. Gerekli incelemeler yapılabildiği takdirde özellikle astım hastaları için yararlı olabilecek bir ortama sahip olan mağara turizm açısından da önemli bir potansiyele sahiptir. Burada çeşitli dönemlere ait heykellerden oluşan art kristal galerilerinin yapılması düşünülmektedir. İNANÇ TURİZMİ CAMİLER-MEDRESELER İmaret Camii: Kitabesinden 1397 M. yılında Candaroğlu Kasım Bey tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Mimari bakımdan özelliği olmayan yapı moloz taştan yapılmıştır yılında onarılmıştır. Kesme taştan olan minaresi, yıkılma tehlikesi geçirmesi üzerine geçmiş yıllarda sökülmüştür. Cami'nin haziresinde, Kasım Bey ve eşi olan Çelebi Mehmet in kızı Sultan Hatun un kabirleri bulunmaktadır. Büyük (Sultan Süleyman) Camii: Mimar Sinan Döneni yapılarından olan Camii, Kanuni Sultan Süleyman'ın emri ile Sadık Kalfa tarafından inşa edilmiştir. Sülüs Hat'la yazılı Kitabesinde; "Buyurdu yapmağa isna yılında Bunu Sultan Süleyman tali-ül hayr Münadi görecek hayretle hatmin Didi tarihi ya cami-ul hayr" dörtlüğü yazılıdır yılında başlayan inşaatın 1558 yılında tamamlandığı bilinmekle birlikte neden bu kadar uzun sürdüğü konusunda bilgi bulunmamaktadır. Kare planlı olan Cami üzerinde ortada bir büyük tam kubbe ile bu kubbenin dört tarafında birer yarım kubbe bulunmaktadır. Bu kubbeler dört paye ve duvarlar arasındaki kemerlere oturmaktadır. Duvarları ve minaresi kesme taş, kubbe üstleri kurşunla kaplıdır. Cami'nin içi rokoko üslubu ile süslenmiş, bunların araları hat örnekleriyle bezenmiştir. Mihrab istalaktidlidir, zengin 122

121 bir görünümü vardır. Minber'i taştan yapılmıştır. Kürsüsü köşeli ve gövdesi yuvarlaktır. Kapı söveleri mermer olup kemerleri kilit taşı, içleri oluklu konsol halinde çıkarılmıştır. Son cemaat yeri, dört sütuna dayanan üç kubbe ile örtülü ve iki tarafında istalaktidli mihrap nişleri bulunmaktadır. Merkez İlçe Mimar Sinan Mahallesinde bulunan Cami 1992 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore ettirilmiştir. Ali Bey Camii: Merkez İlçe Ali Bey Mahallesi'ndedir. Kitabesinden 1609 yılında yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Büyük Cami den sonra ikinci taş yapıdır. Mihrap ve mimberi alçıdan ve süslemesizdir. Minarenin gövdesi tuğla, kaidesi kesme taştandır. İlk yapının tamamen yıkılarak sonradan yeniden yapıldığı bilinen Cami, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore ettirilmiştir. Yeni Camii: Merkez İlçe'de Mimar Sinan Mahallesi'ndedir yılında Hacı Mehmet tarafından yaptırılmıştır. Çok yalın, mescit planlı bir yapıdır. Duvarları moloz taş, çatı ahşap ve kiremit örtülüdür. Mirahor Camii: 1797 yılında Tüfekçibaşı İsmail Ağa tarafından yaptırılan Cami, Merkez İlçe'de Karatekin Mahallesi'ndedir. Mihrap ve mimberi süslemesiz, çatı ahşap ve kiremit örtülüdür. Karadayı Köyü Camii: Merkez ilçe Karadayı köyünde bulunan cami Osmanlı Dönemine ait olup güneydoğu duvarında 1237 H. (1821 M.) tarihi yer alır. Boyuna dikdörtgen planlı ahşap tavanlı kiremit çatılıdır. Gölez Köyü Eski Camii: Eldivan İlçesi Gölez Köyü'nde bulunan; giriş kapısı üzerindeki taş kitabesi silindiğinden yapılış tarihi bilinememektedir. Kare planlı ve pandantif geçişli kubbe ile örtülü iken kubbesinin yıkılması üzerine ahşap çatı ile kapatılmıştır. Son cemaat yerinin yıkılması sebebiyle giriş kapısının eşiği yukarıda kalmıştır. Minare, kuzeybatı köşede, kare kaideli, silindirik gövdeli ve pabuçluktan yukarısı yıkıktır. Duvarlar kireç taşı, doğu cephede bulunan pencerelerin korkulukları taştandır. Mihrabı taştan ve kavsarası dört sıra mukarnaslıdır. Niş kısmında geometrik desenler, ilk mukarnas dizisinde rozetler görülür. Yapı halen metruk durumdadır. Dalkoz Köyü Aşağı Mahalle Camii: Bayramören İlçesi'nde bulunan; 19. Yüzyıl ortalarında Alaybeyli Ali Ağa tarafından yaptırılmıştır. Yapı, boyuna dikdörtgen planlı ve bağdadi kubbelidir. Kubbe dıştan alaturka kiremit kaplı çatı ile örtülüdür. Son cemaat yeri ile kıble cephesine bitişik minare 1966 yılında yapılmıştır. Ören Köyü Camii: Çerkeş İlçesi'nde bulunan; 17. yüzyılın ilk yarısında IV.Murat ın lalası Mirza Bey tarafından yaptırılmıştır. Dışa taşkın su basmanı üzerine kare planlı ve tek kubbelidir. Son cemaat yeri 1944 yılında yıkılmış, köy halkınca yapıya uyumsuz şekilde yenilenmiştir. Duvarlar kesme taştan, yer yer devşirme taş ve tuğla da kullanılmıştır. Vakıflar Genel Müdürlüğünce 1958 yılında onarılmış ve minaresi yenilenmiştir. Karamürsel Köyü Camii: Kızılırmak İlçesi'nde bulunan; Vakfiyesine göre 1879 yılında yapılmıştır. Dışa taşkın su basmanı üzerine ahşap tavanlı ve kiremit çatılıdır. Duvarlar kum taşından örülmüştür. Son cemaat yerinin üst katı 1984 yılında camekanla kapatılmıştır. Minaresi yoktur. Kitabesine göre 1839 yılında inşa edilmiş olan Sakarca Köyü Camii, 19. Yüzyıl eseri olan Kızılırmak Merkez Camii ve mermer kitabesi okunamadığı için yapılış tarihi bilinemeyen Yukarı Alagöz Köyü Camii, Karamürsel Köyü Camii ile benzer özellikleri taşımakta olup aynı tip malzeme ile yapılmışlardır. Doğu Mahallesi Camii: Korgun İlçesi'nde bulunan; Muhtemelen 19. Yüzyıl yapısı olan cami kare planlı ve bağdadi kubbelidir. Son cemaat yeri ve minaresi bulunmayan caminin duvar ve kubbesindeki kalem işleri Tosyalı Ali Usta tarafından yapılmıştır. 123

122 Pazar Camii: Kurşunlu İlçe Merkezi'ndedir. Camii 15. yüzyılda, minare, kitabesine göre 1717 yılında inşa edilmiştir yılında son cemaat yeri yıkılan cami 1982 yılında tamamen restore edilmiştir. Kare planlı ana mekan, sekizgen kasnağa oturan tuğladan basık bir kubbeyle örtülüdür. Mihrap, istalaktidlidir. Minarenin kaidesi kesme taştan, çok köşeli gövdesi tuğladandır. Cami yakınında kesme taştan tek gözlü bir köprü yer almaktadır. Dumanlı Beldesi Camii: Kurşunlu İlçesi'ne bağlı beldede bulunan; Minare kaidesindeki kitabeye göre cami 18. yüzyılda Şaban Ağa tarafından yaptırılmıştır. Batı cephe giriş kapısı iç alınlığındaki kitabeye göre de 1897 yılında Sultan Abdülmecit adına, zamanın Çerkeş Kadısı Tosyalızade Ali Vefa Efendi tarafından onarımı yaptırılmıştır. Yapı kare planlı ve bağdadi kubbelidir. Doğu ve batı cephelerinde yer alan iki ayrı kapıdan girilir. Duvarlar kesme taştan örülmüş, kıble cephesinde yer alan bir madalyon içinde Sultan Abdülmecit in Tuğrası bulunur. İçteki kalem işleri Tosyalı Usta tarafından yapılmıştır. Taşkaracalar Beldesi Camii: Kurşunlu İlçesi'ne bağlı beldede bulunan; Cami, minare kitabesine göre 1611 yılında inşa edilmiştir. Yapı boyuna dikdörtgen planlı, ahşap tavanlı, alaturka kiremit çatılı ve moloz taş duvar örgülü olup, ahşap tavanı cevizdendir. Tavanın ortasında yer alan altı kollu Mühr-ü Süleyman motifi sedeflerle işlenmiştir. Canbazzade Ahmet Efendi Camii: Orta ilçesinde bulunan cami 1802 yılında Canbazzade Ahmet Efendi tarafından yaptırılmıştır. Kare planlı caminin üst örtüsü sekizgen kasnak üzerine düz ahşap tavanlı ve dıştan kiremit çatılıdır. Dodurga Beldesi Camii: Orta ilçesi Dodurga beldesindedir. Mihrap yönünde uzunlamasına planlıdır. Düz ahşap tavan ve kiremit çatılıdır. Ortada ahşap göbek ve tavanı dolaşan yazı şeridi dikkati çeker. Yakınındaki çeşmeden sadece kitabe kalmıştır. Kitabe tarihi 1271 H. (1854 M.) olduğuna göre cami de bu dönemde inşa edilmiş olmalıdır. Bayındır Köyü Camii: Orta ilçesi Bayındır köyündedir. Ortaköylü Mustafa Usta tarafından 1307 H. (1889 M.) yılında yapılmıştır. Kare planlı üzeri sekizgen yüksek kasnaklı çatıyla örtülüdür. Kadınlar mahfelinden ahşap merdivenlerle çıkılan ve yüksek kasnakta yer alan galeri kısmı yapıyı çepeçevre dolanmaktadır. Yukarı (Ulu) Camii: Şabanözü ilçesi Sağlık Mahallesindedir. İlk örneklerini XIII. Yüzyılda gördüğümüz Beylikler Döneminde de yapımı yaygınlaşan ahşap direkli camilerdendir. Caminin orijinal harimi mihrap yönünde uzunlamasına planlı ve üç sahınlıdır. Kuzey güney yönünde atılmış kirişler mihrap yönüne dik, her birinde üç adet iki sıra ahşap sütun tarafından taşınır. Kirişler üzerinde konsollar yer alır. Konsollar üzerinde yer alan kirişler üzerinde ise doğu batı yönünde atılmış ahşap direkler tavanı oluşturmaktadır. Orta sahın diğer sahınlara göre daha yüksektir yılında son cemaat kısmına ikinci bir ibadet kısmı eklenmiştir. MEDRESELER Osmanlı Döneminde her yerde olduğu gibi, Çankırı'da da ilme ve okumaya çok önem verilmiş ve birçok medrese kurulmuştur. Merkez İlçe'de Büyük Cami, İmaret, Alibey, Kirmanoğlu, Karataş, Buğdaypazarı Camilerinin etrafında sıralanan medreselerle Orta, Kurşunlu, Çerkeş, Eskipazar ve Yapraklı İlçelerinde kurulan medreselerden çok sayıda öğrenci yetişmiştir. Bugün Büyük Cami'nin doğusunda bulunan 17. yüzyıldan kalma Çivitçioğlu Medresesi ile Buğday Pazarı Cami'sinin bahçesinde yer alan Buğday Pazarı Medreseleri restore edilerek hizmetlerini sürdürmektedir. Merkez İlçe'de bulunan bu ilim yuvaları ilginç mimarileri ile dikkat çekmektedir. 124

123 TÜRBELER Emir Karatekin Bey Türbesi: Çankırı Kalesi'nin içindedir. Danişmentliler Dönemi (14. Yüzyıl) eserlerinden olup tuğla ve moloz taştan yalın bir yapıdır. İçinde Karatekin Bey ve çocuklarına ait dört adet sanduka bulunmaktadır. Mimari özelliğinden ziyade Çankırı Fatihi Karatekin Bey'in türbesi olduğu için önem arz etmekte ve ziyaretçi çekmektedir. Şeyh Mehdi Türbesi: Merkez ilçede Karataş Mahallesi Kayabaşı Mevkiindedir. Yapı olarak mimari bir değer taşımamakla birlikte Çankırı nın ilk fethinde bulunduğu bilinen Şeyh Mehdi nin kabri olduğu için manevi değeri vardır. Şeyh Mehdi nin doğum yeri ve tarihi bilinmemekte, 1272 M. yılında vefat ettiği, türbenin ise 1272 yılında yapıldığı vakfiyelerden anlaşılmaktadır. Hoşislamlar Türbesi : Atkaracalar İlçesi güneyinde, Dumanlı Dağları'nın eteklerinde olan türbe, ilçeye 3 km. mesafededir. 10 dönüm alana sahip olan Türbenin çevresinde cami, misafirhane, yemekhane, umumi tuvalet ile iki adet çeşme bulunmaktadır. Bütün yapılar yenidir. Türbe'de medfun bulunan Pir Hamza Sultan'ın, Fatih Sultan Mehmet Dönemi'nde Horasan'dan geldiği ve civarda dağınık olarak yaşayan müslümanlar için merkezi yerde bir cuma mescidi inşa ettirdiği bilinmektedir. Bugün Atkaracalar İlçesi'nin ortasında kalan mescidin zamanla yıkılması üzerine, halk tarafından yerine büyük bir cami yapılmıştır. Türbe, özellikle yaz döneminde çok sayıda ziyaretçi çekmektedir. Pir-i Sanî Türbesi: Çerkeş İlçesi'nde bulunan Türbenin 18. yüzyılda yapıldığı bilinmektedir. Aynı adı taşıyan mescidin içinde bulunan Türbe, moloz taştan 5X5 metrekare ölçülerinde kubbeli bir yapıdır. Pir-i Sani olarak anılan Zat Çerkeşli Hacı Mustafa Efendi olup Halveti Tarikatı Şabaniye Kolunun büyüklerindendir. Meşhur Alimlerden Kuşadalı İbrahim Efendi'nin hocasının hocası olduğu, 1813 yılında Çerkeş'te vefat ettiği, Şabaniye Kolu'nun büyüğü Kastamonu'da medfun bulunan Şeyh Şaban-ı Veli'den sonra geldiği için Pir-i Sani olarak anıldığı bilinmektedir. Hacı Murad-ı Velî Türbe ve Camii: Eldivan İlçesi'ne bağlı Seydiköy'ünde bulunan eser, moloz taştan yapılmış, yalın, ahşap çatılıdır. Cami ve türbe içice aynı yapı altındadır. İnşa kitabeleri bulunmadığından yapılış tarihleri bilinememektedir. Hacı Murad-ı Veli nin ölüm tarihi 1207 olduğuna göre türbe bu tarihten sonra yapılmış, daha sonra cami ilave edilmiş olmalıdır. Çeşitli dönemlerde yapılan bakım ve onarımlarla bugünkü şeklini almıştır. Cami, boyuna dikdörtgen planlı, düz ahşap tavanlı, türbe kısmının üzerini de kapatacak biçimde alaturka kiremit kaplı çatılıdır. İç duvarlarda yer alan kalem işleri Tosyalı Ali Usta tarafından 1951 yılında yapılmıştır. Güneybatı köşede tuğladan sekiz sıra kirpi saçaklı pah yer alır. Cami doğu duvarına bitişik türbenin kare planlı ve ahşap tavanlı ön mekanında Hacı Murad-ı Veli nin oğlu ve kızlarının sandukası ile yörede kutsal sayılan iki göktaşı bulunur. Hacı Murad-ı Veli nin kabrinin bulunduğu asıl türbe kare planlı ve tromp geçişli kubbe ile örtülüdür. Mimari olarak büyük bir özelliği bulunmamakla birlikte Horasan Erenleri'nden olan Hacı Murad-ı Veli'nin Türbe'si olması sebebiyle önem arz etmekte ve çok sayıda ziyaretçi çekmekte, özellikle yaz aylarında adak kurbanı kesmek isteyen vatandaşlarca tercih edilmektedir. Fethiye Türbesi: Yapraklı İlçesinde bulunan; Halen şahıs mülkiyetinde olan yapı muhtemelen 17. Yüzyıl eseridir. İki katlı ve kare planlı yapının alt katında türbe, üst katında ise kütüphane bulunmaktadır. Türbenin üzeri doğu-batı doğrultusunda beşik tonozla örtülüdür. Kütüphaneye, kuzey cephesindeki giriş kapısının kapalı olması sebebiyle güney cepheye bitişik eve açılan pencereden girilmektedir. Üzeri tromp geçişli tuğla kubbe ile örtülüdür. Kubbe, dıştan sekizgen kasnaklı ve alaturka kiremit kaplı çatı ile örtülüdür. 125

124 KÜLTÜR TURİZMİ KAYA MEZARLARI Beşdut Kaya Mezarları: Merkeze bağlı Beşdut Köyü'nde derenin iki yanındaki kayalara oyulmuştur. Bir tanesi sütunlu, diğeri sütunsuzdur. Sütunlu mezar 10 m. eninde 2 m. yüksekliğin dedir. Yuvarlak gövdeli sütunlar kaidesizdir. Giriş kare biçimindedir. Duvarlar ve tavan düzgündür. Sütunsuz mezar sütunlu mezarın hemen yanında 8X10 m. ölçülerindedir. Dörtgen biçimi girişten mezar odasına geçilmektedir. Duvarlar ve tavan düzgündür. M.Ö. 6. yüzyıldan kaldığı sanılmaktadır. Yörede bunların dışında benzer kaya mezarları da bulunmaktadır. İndağı Kaya Mezarları ve Salman Höyük: Ilgaz ilçesinin güneydoğusunda Çankırı- Kastamonu yolunun kenarında bulunan höyüğün yüksekliği m. ve tepesi düzdür. Çevresinde bulunan tarım arazilerindeki çalışmalar ve kaçak kazılar sonucunda yüzeye yayılmış pişmiş topraktan mamul parçalardan, yoğun Bizans ve Roma dönemi yerleşiminin çok daha eski çağlara uzandığı tahmin edilmektedir. Bölgedeki anıtsal yapılar Devrez Çayının güneyinde ve Çankırı Kastamonu yolunun solunda kayalık, yüksekçe bir tepenin doğuya bakan yamaçlarındadır. Burada çok sayıda ve insan eliyle oyulmuş mağaralar, kaya mezarları, kaya kilisesi olabileceği tahmin edilen tapınak ve amacı tam olarak bilinemeyen oyuklar bulunmakta olup burasının; dini törenlerin yapıldığı ve muhtemelen höyükle bağlantılı kutsal kabul edilen mekanlardan olduğu tahmin edilmektedir. Kaya tapınakları, ulaşım yollarının geçtiği sarp ve dar geçitlere, kervanların talancılardan korunması ile dua ve ibadet etmek amacıyla yapılmakta idi. İndağı Kaya mezarlarına ulaşım için 2000 yılında yol açılarak, açılan yol asfaltlanmıştır. Ayrıca çevre düzenlemesi ve aydınlatma çalışmalarıyla kaya mezarlarına çekicilik kazandırılmıştır. Sakaeli Kaya Mezarları ve Peri Bacası Oluşumları: Genel olarak Roma ve Bizans Dönemlerine ait olduğu tahmin edilen mezarlar, köyün sırtını yasladığı tepenin güneyde dik inen yamaçlarında yer almaktadır. Çakıl taşlı tortul kaya özelliği taşıyan tepenin yüzeyindeki oyukların yere yakın olanları köy halkı tarafından önü kapatılmak suretiyle değişik maksatlarla kullanılmaktadır. Çeşitli yükseklik ve genişlikteki oyuklar; tek, birbirine geçişli, basamakla inilen iki odalı bölmeli, aydınlatma pencereli özellikler göstermektedir. Kare, dikdörtgen planlı, düz kubbe ve semerdam tavanlıdırlar. Duvarlara açılmış küçüklü büyüklü nişler mezar odası ve ikamet amaçlı olarak kullanılmıştır. Bir kısmının girişleri kemerli ve içlerinde ölü sedirleri mevcuttur. 1.5x1.5 ile 10.0x10.0 m arasında değişen taban ölçüleri, m arasında değişen tavan yüksekliklerine sahiptirler. Oyuklar arasında 27 basamakla inilen bir sulu in bulunmaktadır Devrez Çayının akıntısı istikametinde köye 2 km. mesafedeki Gelin Kayası mevkiinde peri bacası oluşumları ve aralarındaki kaya mezarları ilginç görünümler oluşturmaktadır. Çankırı Kalesi: Şehrin kuzeyinde küçük bir tepe üzerinde kurulmuştur. Romalılar, Bizanslılar, Danişmentliler, Selçuklular ve Osmanlılar dönemlerinde sağlamlığıyla ünlü olan kale geçen yüzyıla kadar iskan edilmiş olup yapıdan zamanımıza birkaç sur kalıntısından başka bir şey kalmamıştır. Dörtgen planlı olan kalenin surları moloz taş ve tuğla karışımıdır. Eteklerinde bulunan dereden itibaren yüksekliği 150 m. kadardır. Kale içinde Roma Dönemi'nden kalma kaya mezarı, iskan kalıntıları ve pişmiş toprak kap parçaları ile Çankırı Fatihi Emir Karatekin Bey'in türbesi bulunmaktadır. Geçmiş yıllarda ağaçlandırılan Kale, ziyaretgah ve mesire yeri olarak kullanılmaktadır. Saat Kulesi: Merkez İlçe Mimar Sinan Mahallesi'nde bulunan dört cepheli yapı Osmanlı dönemi eserlerindendir. Cemaleddin Ferruh Darülhadisi (Taş Mescit): Çankırı'da Selçuklular Dönemi'nden kalma en önemli yapıdır. Cemaleddin Ferruh Şifahanesi ve Darülhadisi olarak birbirine bitişik inşaa edilen 126

125 bu iki yapı, mimarlık tarihi bakımından olduğu gibi plastik sanatlar açısından da ilgi odağı niteliğindedir. Günümüze kadar ulaşan kitabelerinden anlaşıldığına göre Şifahane, Keyhüsrev Oğlu l.alaeddin Keykubat zamanında Atabey Cemaleddin Ferruh tarafından 1235 M. (Hicri 633 Muharrem) yılında yaptırılmıştır. Bundan yedi yıl sonra M. (Hicri 640) yılında Şifahanenin önüne bir Darülhadis ekleten Cemaleddin Ferruh, bu yapılarıyla Çankırı'da ilginç sağlık kurumlarından birisinin kurucusu olmuştur. Bu iki yapıdan, halk arasında Taş Mescit olarak tanınan Mescit ve Cemaleddin Ferruh'un Türbesi bulunan Darülhadis kısmı, bütünüyle günümüze ulaşmıştır. Şifahane kısmı ise tamamen yok olmuş durumdadır. Tekkelerin kapatılması kararına kadar bir süre Mevlevihane olarak ta görev yapan Şifahanenin yıkılmasına, moloz taştan yapılmış olması ve arazinin durumunun sebep olduğu sanılmaktadır. Buna karşılık olarak ön tarafa yedi yıl sonra yapılan Darülhadis, iki katlı olarak kesme taştan yapılmış, dışardan iki duvar ve bir köşe kulesiyle desteklenmiştir. Bu yapıların bir diğer önemi de, yapı üzerinde yer alan iki adet figürlü parçadan gelmektedir. Bunlardan biri sürekli yayınlara konu olmuş, devamlı olarak üzerinde durulmuştur. Boyutları1.0X 0.25 m. olan bu kabartmanın özelliği, gövdeleri birbirine dolanan iki ejder (yılan) motifidir. Ejderlerin başları karşılıklı gelecek şekilde biçimlendirilmiştir. Günümüzde "Tıp Sembolü" olarak kullanılmaktadır. Halk arasında su içen yılan olarak da adlandırılan ikinci parça ise, diğeri gibi alçak kabartma olarak biçimlendirilmemiş olup başlı başına bir heykel görünümü verilmiştir. Darülhadis'te kullanılan gözenekli taştan yapılmış olan parça, kupa şeklinde olup gövdesine bir yılan sarılmakta ve üst kısımda uzantı yaparak sonuçlanmaktadır. Bu motif de günümüzde "Eczacılık Sembolü" olarak kullanılmaktadır. G.3. Turistik Altyapı İşletmeye Açık Turizm Belgeli Konaklama Tesisleri Tesis Adı Statüsü Kapasitesi Adresi Telefon Faks BÜYÜK ÇANKIRI OTELİ Turizm İşletmesi Belgeli, 3 yıldız 45 oda, 93 yatak A. Halik Renda Mah ÇANKIRI SİM PRESTIGE OTELİ Turizm İşletmesi Belgeli, 2 yıldız 48 oda, 84 yatak Atatürk Bulvarı No: ÇANKIRI ULAŞIM VE ALTYAPI İlde ulaşım iki anayol ağı ve bunlara bağlı yollarla dikkat çeker. Kuzey-güney yönünde İç Anadolu yu Karadeniz e bağlayan Ankara-Çankırı-Kastamonu-İnebolu yolu, batı-doğu yönünde Çerkeş-Ilgaz yönünde yer alan ve Çankırı İl sınırları içinde 95 Km.lik bir uzunluğa sahip E-80 yoludur. Çankırı Merkezinin muhtelif merkezlere olan mesafeleri şu şekildedir. 127

126 Çankırı İle Bazı İl Merkezleri Mesafe Cetveli Ulaşım Noktaları Mesafe (Km) Çankırı-Kastamonu 114 Çankırı-Ankara 131 Çankırı-Çorum 156 Çankırı-Bolu 235 Çankırı-Zonguldak 312 Çankırı-İstanbul 497 Çankırı-İzmir 711 Çankırı-Adana 576 Çankırı-Karabük 195 Demiryoluna 1931 de kavuşan Çankırı da yol Germece-Çankırı İl Merkezi Alpsarı-Demirçevre- Göllüce-Sumucak-Kurşunlu-Atkaracalar-Çerkeş-Kurtçimeni-İsmetpaşa-Ortaköy-Eskipazar güzergahlarını takip eder. İlimizde mevcut bulunan 1 otogardan Ankara ya her saat İstanbul a ise günübirlik otobüs seferleri düzenlenmektedir. Tren garından ise pazartesi-çarşamba-cuma günleri Ankara ya, salı-perşembe- cumartesi günleri Zonguldak a seferler düzenlenmektedir. G.4. Turist Sayısı 2004 yılı içerisinde Ilgaz ilçesi Doruk Otel de 20 Alman turist 40 geceleme, 2 İngiliz turist 4 geceleme olmak üzere toplam 22 turist 44 geceleme yapmıştır. G.5. Turizm Ekonomisi İl merkezinde 45 oda 93 yataklı 3 yıldızlı Büyük Çankırı Oteli ile 48 oda 84 yatak kapasiteli 2 yıldızlı Sim Prestige Oteli bulunmaktadır. Ilgaz İlçemizde 51 oda 107 yatak kapasiteli Ilgaz Dağı Doruk Mevkiinde Kış Turizmine hitap eden Ilgaz Doruk Oteli, Ilgaz-Kadınçayırı Yıldıztepe de 22 oda 80 yatak kapasiteli Çayıroba Tesisi ile Kurşunlu İlçemiz Çavundur Beldesinde 38 oda 76 yatak kapasiteli Çavundur Termal Tesisleri bulunmaktadır. İlde turistik tesis statüsünde değerlendirilebilecek toplam tesis sayısı 5, oda sayısı 204 ve yatak sayısı 440 dır. Bu rakamlar Türkiye ortalamasının çok altında bulunmaktadır. Dolayısıyla İl de turizm potansiyeli bulunmakla birlikte turizm ekonomisi istenilen düzeye ulaşamamıştır. G.6. Turizm Çevre İlişkisi İlde bulunan sanayi tesislerinin Türkiye ortalamasının çok çok altında bulunması nedeniyle sanayiden kaynaklanan su, toprak, gürültü ve hava kirliliği gibi bir sorun bulunmamaktadır. Turizme yönelik örf ve adetlerden kaynaklanan her hangi bir olumsuzluk bulunmamaktadır. YAYLA TURİZMİ Yapraklı Büyük Yayla: Merkez ilçe'ye 30 km mesafede bulunan Yapraklı İlçesi, Büyük Yayla Mevkisi ile İlimiz turizm potansiyeli içerisinde özel bir öneme sahiptir. 128

127 İlçe'nin kuzeyinde yer alan Yapraklı Dağları üzerinde çok geniş bir alana yayılmış olan m. rakımlı Büyük Yayla, yer yer yoğunlaşan sarıçam, karaçam, köknar, ardıç ağaçları ve zengin bir orman altı bitki örtüsü ile kaplıdır. Ağaçlıklar arasında otlak olarak kullanılan dağ çayırları ile kaplı boşluklar yer almaktadır. İlçeye 8 km. mesafeden itibaren başlayan ve 13. km.'de yayla evleri bununan Büyük Yayla, asfalt yol, elektrik ve su dışında herhangi bir altyapıya sahip değildir. Halihazır durumuyla günübirlik ziyaretlerin dışında atlı ve yaya yürüyüş, bisikletle dolaşım, manzara seyri, kamping ve karavan ile fotosafari gibi turizm türleri için çok elverişli olan yayla, kara avcılığı için de son derece zengin bir potansiyele sahiptir. Kırkpınar ve Bozan Yaylaları: Ilgaz'a 20, Çankırı'ya 70 km. mesafede bulunan Kırkpınar Yaylası'na Ilgaz-Kastamonu Karayolu"nun 10. km. sinde Yalaycık Köyü'nden (Akaryakıt istasyonunun bitişiğinden) batıya ayrılan 10 km.'lik asfalt bir yolla ulaşılmaktadır. Programlı bir ulaşımı bulunmayan yaylaya özel araçlarla gidilebilmektedir m rakıma sahip yaylada yazın kullanılan 32 adet yayla evinin yanı sıra 130x350 m ebatlarında bir de gölet bulunmakta olup etrafı, sarıçam, karaçam, köknar ağaçları ve çayırlıklarla çevrilidir. Kolay ulaşımı, nefis manzarası, temiz havası, göleti ve bol su kaynaklarıyla günübirlik piknik dışında atlı ve yaya yürüyüş, manzara seyri, kamping, karavan, yamaç paraşütü, sportif olta balıkçılığı gibi turizm türlerine son derece elverişlidir. Kırkpınar Yaylası'na 2 km. mesafede bulunan Serçeler ve Bozan Yaylaları da aynı özelliklere sahiptir. İlde bulunan yaylalar genel olarak yörede yaşayan insanlara hitap ettiğinden turizmden kaynaklanan çevreye yönelik olumsuz bir etkisi bulunmamaktadır. K AYNAKLAR : - İ l Tu r iz m ve Kült ür M ü dürl ü ğ ü 2004 Ç a nk ı r ı 129

128 ( H ) TARIM VE HAYVANCILIK H.1. Genel Ta r ı msal Ya p ı İlin toplam yüzölçümü ha olup, bunun ha ı tarım arazisi, ha ı çayır mera arazisi, ha orman arazisi ve 19,253 ha diğer araziler olarak dağılım göstermektedir. Çankırı da çayır mera alanlarının oranı ve (%37,8), Orman alanlarının oranı Türkiye genelinin üzerindedir (%27.7). Türkiye genelinde ise (Grafik 2) mera alanlarının oranı ile orman alanlarının oranı birbirine eşit olup %26 dır. Çankırı ilinde çayır mera ve Orman alanlarının fazlalığı hayvancılık için bir potansiyel olmakta, ancak güney kesimlerinde orman alanlarının azlığı yağış için kısıt teşkil etmekte ve erozyona neden olmaktadır. Arazilerin alt bölgeler bazında dağılımına baktığımızda ( Grafik 3) en fazla tarım arazisinin 1.Alt bölgede mera arazisinin 4. alt bölgede olduğu görülmektedir. Çankırı Genelinde Alt Bölgelere göre arazi dağılımı H.2. Ta r ı ms al Üret i m Çankırı ta hektar tarım arazisi mevcut olup bunun %45 inde hububat tarımı yapılmaktadır. Tablo 13 de tarım arazilerinin kullanım durumuna göre dağılımları verilmiştir. Bu tabloda dikkat çeken bir husus kullanılmayan tarım arazilerinin oranının %12.4 gibi yüksek bir rakam olmasıdır. Nadas arazilerinin oranı da yüksek olup % 27.4 dür. Tarım Arazilerinin Dağılımı ARAZİNİN CİNSİ Hububat Arazisi Nadas Arazisi Yem Bitkileri Endüstri Bitkileri Yemeklik Baklagiller Sebzelik,Meyvelik,Bağ Kullanılmayan Tarım Arazisi Toplam Tarım Arazisi MİKTARI (ha) TARIM ARAZİSİNE ORANI % , , , , , , , Türkiye genelinde tarla bitkileri içerisinde en fazla (%74,8) hububat tarımı yapılmaktadır. Çankırı ili hububat ekim alanı bakımından ha ekili araziye sahiptir. Çankırı genelinde hububat üretimi içinde ekim alanı en fazla olan buğdaydır. Daha sonra arpa gelmektedir. Alt bölgeler bazında karşılaştırma yapıldığında I. alt bölge buğday ekim alanları bakımından en fazla paya sahiptir. IV. alt bölge ise ikinci sırada gelmektedir. 130

129 Sulanan Arazi Çiftçi Sulaması D.S.İ. Sulaması Köy Hizmetleri Sulaması Ha Ha Ha Toplam Sulanan Arazi ( * ) Sulanabilir Arazi Toplam Sulanabilir Arazi Ha Ha Ha H.2.1. H H Bitkisel Ür etim Ta rla Bitkileri Bu ğ daygiller Ürün Üretim (ton) I.alt bölge II.alt bölge III.alt bölge IV.alt bölge Toplam Buğday Arpa Yulaf Çavdar Alt bölgeler bazında karşılaştırma yapıldığında il genelinde toplam buğday üretiminin %57,3 ünu gerçekleştiren I. alt bölgedir. Bunu %18,61 le IV. alt bölge takip etmektedir. III.alt bölgenin payı %7,5 ve II. Alt bölgenin buğday üretim payı ise %16,46 dır. Arpa üretiminde ise %54,24 lük payla I.alt bölge ilk sırada yer almaktadır. IV. alt bölge %23,80 lik payla 2.sıradadır. II. ve III. alt bölgeler sırasıyla üretimin %17,08 ve %4,86 sını gerçekleştirmektedirler. Yulaf üretiminin tamamı I.alt bölgede (%100) gerçekleştirilmiştir. Çavdar üretiminin tamamı %100 ü IV. alt bölgede yapılmaktadır. H Baklagiller İlimizde iç piyasaya yönelik üretim yapılmaktadır. Halk pazarlarında yemeklik olarak tüketilmektedir. Tahıllarla birlikte münavebeye girmektedir. Baklagil adı Üretim alanı (Ha) Üretim Miktarı (Ton) Nohut Fasülye Yeşil Mercimek ,6 Kırmızı Mercimek TOPLAM ,6 131

130 Bölge 2.Bölge 3.Bölge 4.Bölge Buğday Arpa Yulaf Çavdar H Ye m Bitkileri Yem Bitkileri Üretimi Üretim (ton) Ürün I.alt bölge II.alt bölge III.alt bölge IV.alt bölge Toplam Yonca* Korunga* S.Mısır Fiğ (dane) TOPLAM *kuru ot olarak hesaplanmıştır. Yem bitkileri üretim miktarları alt bölgeler bazında karşılaştırıldığında yonca üretimi il genelinde toplam ton üretilmiş olup, bunun %31,39 luk kısmını I.alt bölge gerçekleştirmiştir. II.alt bölgenin üretimdeki payı %30,08 dir. III. ve IV. alt bölgelerin üretimdeki payları sırasıyla %12,77 ve %25,74 dür. Korunga il genelinde ton üretilmiş olup, en fazla üretim yapan alt bölge %60,58 lik payla IV. alt bölgedir. II. alt bölge üretimin %28,68 ini gerçekleştirmiştir.iii. ve I. alt bölgelerin üretimdeki payları sırasıyla %8,37 ve %2,36 dır. Silajlık mısır il genelinde 3835 ton üretilmiş olup, üretimde %73,27 lik pay ile I. alt bölge ilk sırayı almaktadır. II. alt bölgenin üretimdeki payı ise %15,12 dir. III. alt bölge üretimin %4,3 lük kısmını, IV. alt bölgede silajlık mısır üretiminin % 7,30 luk kısmını karşılamaktadır. Dane fiğ üretiminin %35.79 u II inci alt bölgede, %35,77 si IV. Alt bölgede,%18,13 ü I.alt bölgede,%10,30 u III. Alt bölgede yapılmaktadır. 132

131 Baklagiller Ekim Alanlarının Alt BölgelereGöre Dağılımı Alt Bölgeler Nohut K.Fasulye Mercimek Türkiye genelinde tarla bitkileri içerisinde baklagil tarımının payı %10,6 dır. İl genelinde ise bu oran %1,8 dir. Baklagiller içerisinde en az üretim alanına sahip olan yeşil mercimektir. Kuru fasulye üretimi ise II.alt bölgede yoğunlaşmıştır. I. alt bölge en fazla nohut ekim alanının olduğu alt bölgedir. Baklagil Üretimi Ürün Üretim (ton) I.alt bölge II.alt bölge III.alt bölge IV.alt bölge Toplam Y.Mercimek Nohut K.Fasulye Yeşil mercimek üretiminin %52 si II.alt bölgede,%48 i I. Alt bölgede gerçekleştirilmektedir. III. ve IV. Alt bölgelerde Yeşil Mercimek üretimi yapılmamaktadır. Nohut üretiminde alt bölgeler bazında karşılaştırma yapıldığında I. alt bölge %55,56 lık payla birinci sırayı almaktadır. %23,60 la II. alt bölge ikinci,%18,76 lık payla III. alt bölge üçüncü ve %2,00 le IV. alt bölge dördüncü sırada üretim gerçekleştirmektedir. Kuru fasulye üretiminin büyük bölümünü %55,73 lük payla II. alt bölge gerçekleştirmektedir. %30,28 la I. alt bölge ikinci sırada üretim yapmaktadır. III. ve IV. alt bölgenin üretimi diğer bölgelere kıyasla oldukça düşük kalmaktadır. Baklagil üretimi ağırlıklı olarak I.ve II. alt bölgelerde gerçekleşmektedir. H Endüstriyel Bitkiler Grafik 9. Endüstri Bitkilerinin Üretimlerinin Alt Bölgelere Göre Dağılımı Alt Bölgeler Patates Ş.Pancarı Ayçiçeği 133

132 Türkiye genelinde endüstri bitkilerinin tarla bitkileri içerisindeki payı ekilen alan olarak %7,6 dır. Çankırı İli genelinde tarla bitkileri ekiliş alanı içerisinde endüstri bitkilerinin payı ise %3,96 dır. Alt bölgeler bazında karşılaştırma yapıldığında endüstri bitkilerinden şeker pancarı ekiminin I.alt bölgede yoğunlaştığı görülmektedir. Patates ekim alanlarında ise II. ve I. alt bölgelerde yoğunluk görülmekte,bunu sırasıyla IV.ve III. alt bölgeler izlemektedir. Ayçiçeği üretim alanları III.zon da ve I.zon da yoğunlaşmakla birlikte çok az bir alanda üretim yapılmaktadır. Ürün A.Çiçeği Patates Ş.Pancarı I. alt bölge II. alt bölge Ekilen Alan (Hektar) III. alt bölge IV. alt bölge Toplam Tablo 15 de de görüldüğü gibi Çankırı da Şeker Pancarı üretim alanı diğer ürünlere göre düşüktür. Bunun nedenleri; uygun toprak yapısının azlığı, sulanabilir tarım alanlarının azlığı ve iklim şartlarıdır. Üretim alanının tamamına yakını (%75,14) I.alt bölgede yapılmaktadır. Patates üretimi tüm alt bölgelerde yapılmakla birlikte en fazla üretim I. alt bölgededir(%39,00). Bunu %26,18 ile II. alt bölge izlemektedir. IV. alt bölgedeki üretim payı %23,12,III. alt bölgenin üretimdeki payı ise %11,70 dir. Şeker pancarı üretiminde I. alt bölge %75,14 lük payla ilk sırada yer almaktadır. İkinci sırada %18,85 lik payla II. alt bölge gelmektedir. Bunu %6 lık payla III.alt bölge izlemektedir. IV.alt bölgede ise Şeker Pancarı üretimi yapılmamaktadır. H H Bahçe B i tkileri Meyve Üretimi MEYVELER TOPLAM MEYVE VEREN AĞAÇ SAYISI ÜRETİM (TON) Armut , ,4 Ayva ,0 843,0 Elma , ,3 Erik ,6 İğde Kayısı ,8 Kızılcık ,6 Kiraz Şeftali Vişne ,7 Zerdali Badem ,7 Ceviz ,6 Dut ,7 Çilek 0,5 Hek. 5 Üzüm 468,6 Hek. 1212,9 Türkiye genelinde meyve üretimi yapılan alanlar tarım alanlarının %5 ini oluşturmaktadır. Çankırı da ise bu oran %4 dür. İlde genel olarak vişne, 134

133 elma,armut,kiraz,ayva,ceviz ve kayısı üretimi yapılmaktadır. İlde vişne,elma ve ceviz yetiştiriciliğinin geliştirilmesi için uygun potansiyel vardır. Tablodan da izlenebileceği gibi meyve üretimi daha çok öz tüketime yönelik olarak yapılmaktadır.2001 yılı verilerine göre İl genelinde meyve veren ağaç sayısı adet olup bu meyve ağaçlarından toplam olarak ton/yıl meyve üretimi yapılmıştır. Meyve üretimi daha çok III. ve I.alt bölgelerde yoğunlaşmıştır.meyve vermeyen yaştaki ağaç sayısı ise dır.meyvecilik daha çok tahıl üretimi ve hayvan yetiştiriciliğinin yanında ek gelir getirici ve aile ihtiyacını karşılamaya yönelik bir uğraş olarak yapılmaktadır. İlimizde Meyvecilik yeterince gelişmiş olup, hektar kapama meyve bahçesi vardır. Mevcut ağaçtan elma üretimi ton, ağaçtan armut üretimi ton, ağaçtan kiraz üretimi ton, ağaçtan ceviz üretimi 603 tondur. H Sebz e Ür etimi Türkiye genelinde tarım alanlarının %3 ün de sebze üretimi yapılırken, Çankırı da sebze SEBZE ÜRÜNLERİ EKİM YAPILAN ALAN ÜRETİM (Ha (TON) Beyaz Lahana Kırmızı Lahana Kıvırcık Marul Göbekli Marul 52,4 287 Ispanak Pırasa Maydonoz Tere 4 32 Nane 7 28 Sakız Kabağı Bal Kabağı Hıyar Patlıcan Bamya 0,5 4 Domates S. Biber D. Biber Karpuz Kavun T. Fasulye T. Barbunya T. Sarımsak 8 43,5 K. Soğan Havuç 9 92 Bayır Turpu 8 68 Kırmızı Turp 5 50 tarımı yapılan alan %2,9 da kalmaktadır. Sebze tarımının gelişmesini engelleyen en büyük faktör iklim kısıtlıdır. Sebze üretimi daha çok öz tüketime yönelik yapılmaktadır yılı verilerine göre İl genelinde hektar sebze ekim alanında ton sebze üretimi gerçekleştirilmiştir. Sebze üretimi de meyve üretimi gibi daha çok ek gelir getirici ve öz tüketim amacıyla yapılmaktadır. H Süs B i tkileri İlimizde profesyonel ve ticari amaçlı süs bitkisi yetiştiriciliği yapılmamakla birlikte sadece kendi ihtiyaçlarını karşılamak amaçlı belediye ve Tarım Meslek Lisesi küçük çapta üretim yapmaktadır. 135

134 H.2.2. H Hayvan sal Üretim Büyü kba ş Hayvanc ı l ı k Büyükbaş Hayvan Varlığı Çankırı İlinde 2001 yılı itibariyle B.Baş hayvan varlığı adettir. Türkiye genelinde mevcut B.Baş hayvan sayısı adet olup bu rakamın %0,99 u Çankırı da bulunmaktadır.çankırı da son üç yılda toplam sığır varlığında %16,4 oranında bir azalma görülmektedir.kültür ırkı ve melez sığırların toplamı,toplam sığır mevcudu içindeki oranı %59,9 u bulmuştur. Grafik:11. Büyükbaş Hayvan Varlığı 21% 40% 8% 31% I. Zon II.Zon III. Zon IV. Zon Grafik 11 den de anlaşılacağı gibi Çankırı nın IV. alt bölgesi olan Kurşunlu, Atkaracalar, Orta, Çerkeş bölgesinde hayvan yetiştiriciliği yüksek oranda yapılmaktadır. IV. Alt bölgeyi sırasıyla II. (Ilgaz-Şabanözü-Yapraklı-Bayramören), I. ( Merkez-Kızılırmak), III (Eldivan- Korgun) alt bölgeleri izlemektedir SAF KÜLTÜR MELEZ YERLİ MANDA 0 1.ALT BÖL. 2.ALT BÖL. 3.ALT BÖL. 4.ALT BÖL. Grafikten de izlenebileceği gibi saf ve kültür melezi hayvan sayısının en yüksek olduğu alt bölge II.alt bölge ve IV.alt bölgelerdir. 136

135 HAYVAN CİNSİ Hayvan Sayısı SIĞIR KÜLTÜR 7372 MELEZ YERLİ TOPLAM MANDA 2604 Yıllar İtibariyle Suni Tohumlama Gerçekleşmesi. YILLAR PROĞRAM GERÇEKLEŞME % ,380 17, ,390 8, ,565 9, ,000 10,335 60, ,000 11,677 77, ,000 11,963 79, ,000 9, Çankırı İli sığır populasyonun genetik kalitesinin yükseltilmesi amacıyla Tarım ve Köyişleri Bakanlığı (TKB) İl Müdürlüğü personelince bedelsiz yürütülen sun i tohumlama çalışmaları 1995 yılında yapılan yasal değişiklik sonucunda bedelli hale dönüştürülmüş böylece özel sektör kuruluşları için de çekici hale getirilmiştir Yılı itibariyle 17 seyyar ekiple 294 köyde Anadolu Alacası, Anadolu Esmer, Simental ve Charolaise ırkı tohumlaması yapılmış ve 9881 inek tohumlanmıştır. Yıllar itibariyle yapılan hayvan ıslah çalışmalarının doğrultusunda Çankırı ilinin büyükbaş hayvan populasyonundaki genotip değişimin sağlanmasında başarılı olunduğu aşağıdaki tabloda görülmektedir. Büyükbaş Hayvan Popülasyonundaki Genotip Değişimi. YILLAR KÜLTÜR MELEZ YERLİ MANDA Çankırı ilinde manda sayısı 2001 yılı verilerine göre adet olup Türkiye genelinde olduğu gibi Çankırı da da manda sayısında düşüş görülmektedir. 137

136 Sığır Eti ve Süt Türkiye de sığır eti üretimi yetersiz ve iç Pazar ithalat yasağı ve/veya yüksek gümrük tarifesi (%235) ile dış rekabete karşı korunduğu için tüketici fiyatları yüksek ve kişi başına et tüketimi oldukça yetersizdir. Büyük baş hayvan envanterinde azalma devam etmektedir, ancak hayvan mevcudunun genetik kalitesinin iyileştirilmesi (melezleme ve saf ırk) ile bakım ve besleme tekniğindeki ilerleme hayvan başına et ve süt veriminde artış sağlamıştır ve bu yolla hayvan sayısındaki azalma verimlilik yoluyla dengelenebilmiştir. Ancak ulaşılan verimlilik düzeyi AB ve ABD de ulaşılmış olan verimlilik düzeyinden oldukça düşüktür. Türkiye de hayvan başına et verimi ABD den 2 kat ve süt verimi 2,5 kat daha düşüktür. Türkiye de üretilen sütün kalitesi de AB normlarına göre oldukça düşüktür. Gelecek on yıllık dönemde sığır eti üretimi artmaya devam edecektir, ancak üretimdeki artış talep artışının gerisinde kalacağı için sığır eti ithalatı 2004 yılından sonra 100 bin tonu geçecek ve dönem sonunda 323 bin tona ulaşacaktır (Tablo 21). İthalat miktarındaki büyük sıçramaya rağmen 2010 yılında kişi başına 13,3 kg/yıl sığır eti tüketilecektir. Türkiye de 2010 yılında ulaşılacak tüketim miktarı gelişmiş ve orta gelirli ülkelerin oldukça gerisinde kalacaktır. Nitekim Arjantin de kişi başına sığır eti tüketimi 60 kg/yıl dır. Diğer orta gelirli bir ülke olan Brezilya da ise kişi başına yılda 35 kg sığır ve 24 kg tavuk eti tüketilmektedir yılında Türkiye de kişi başına sığır eti tüketiminin 20 kg seviyesine ulaşması için yaklaşık 1482 bin ton et tüketilmesi gerekir. Oysa Türkiye de 2010 yılında 676 bin ton sığır eti üretilebilecektir. Tahmin edilen üretim kişi başına 20 kg/yıl tüketimin ancak %45 ini karşılayabilir. Türkiye de gelir dağılımının bozukluğuna bağlı olarak özellikle et ve diğer hayvansal ürün tüketiminde dengesiz bir dağılım olduğu dikkate alınırsa 2010 yılında bile Türkiye de hayvansal et tüketiminde tam olarak gıda emniyetine ulaşılamayacağı görülmektedir. Türkiye de kişi başına toplam süt tüketimi (süt eşdeğeri olarak) gelişmiş ülkelerin çok gerisinde değildir. Ancak kişi başına taze ve pastörize süt tüketimi gelişmiş ülkelerden düşüktür. Türkiye de süt üretiminin yaklaşık %90 ı inek sütüdür. Projeksiyon çalışmaları gelecek on yıllık dönemde inek başına verimlilik artışından dolayı süt üretiminde artışın devam edeceğini ve Türkiye nin süt üretiminin büyük oranda süt talebini karşılayacağını göstermektedir. Türkiye de büyükbaş hayvancılığın gelişmesinin önündeki en önemli engellerden biri işletme ölçeklerinin küçük olmasıdır. Küçük işletmeler üretim maliyetini düşürmede ve hayvanlarını pazarlamada büyük işletmeler kadar başarılı olamamaktadır. Çıktı (et ve süt), yem ve diğer üretim girdilerinin fiyatlarındaki istikrarsızlık da bir başka önemli sorundur. Grafik 23 çiftçi eline geçen inek ve koyun sütü fiyatlarındaki dalgalanmayı göstermektedir. Hayvan envanterinin genetik kalitesinin göreceli olarak düşük olması hayvan başına et ve süt veriminin yükseltilmesinde ciddi bir engeldir. Büyükbaş sığır besiciliği ve süt sığırcılığı büyük şehir yakınlarında yeterli ve kaliteli kaba yem üretmeden yapılmaktadır. Bu tür işletmeler üretim maliyetini düşürmedikleri gibi, yerleşim ve su havzalarında ciddi çevre riskleri de yaratmaktadır. İşletmelerin besleme ve bakım konularında teknik bilgi eksikliği vardır. 4,0 3,5 G r af i k 23. Ü r et i ci E l i n e G eçen R eel S ü t Fi ya t l ar ý ( 1968=10 0) TL /K G koy u n süt ü Ýn ek sü t ü 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 138

137 Hayvancılıkla ilgili teşviklerin verilmesinde mutlaka verimliliğin artırılmasını, yem maliyetini düşürmesini ve işletme ölçeklerinin büyümesini de göz önünde bulundurmalıdır. Örneğin, damızlık ithalatı ve yem bitkileri üretim desteği işletme ölçeğini büyütmeyi de hedeflemelidir. Yem ve üretici et fiyat paritesinde istikrar sağlanmalıdır. Bunun için arpa, yağlı tohum küspeleri ve mısır fiyatları ile karkas et ve süt fiyatları arasındaki pariteleri bozacak destekleme fiyatları ve tarife ayarlamalarına izin verilmemelidir. Hayvan envanterinin genetik kalitesi hızla iyileştirilmelidir. Damızlık düve ithalatı, melezleme ve suni tohumlama çalışmaları ile kaliteli kaba yem ve silajlık mısır üretimi teşvikleri kesintisiz devam ettirilmelidir. Süt pazarında istikrarı sağlayacak çözümler araştırılmalıdır. Süt talebini artırmaya yönelik kampanyalar üretici fiyatlarını artıracağı için süt reklam ve kampanyaları hayvancılık için ciddi bir teşvik olarak dikkate alınmalıdır. Sütün beslenmedeki önemi toplumun tüm kesimlerine en etkin şekilde anlatılmalı ve okul sütü uygulaması başlatılmalıdır. Süt kampanyalarının maliyetine artan talepten yarar sağlayacak tüm kesimlerin (süt sanayi, yem sanayi, veteriner ilaç sanayi gibi) katkıda bulunması sağlanmalıdır. Fakirlik sınırları altında yaşayan kesimlere gıda yardım programı altında süt yardımı yapılabilir. H Küçü kba ş Hayvanc ı l ı k Küçükbaş Hayvan Varlığı 2001 yılı T.K.B.İl Müdürlüğü verilerine göre Çankırı da küçükbaş hayvan varlığı adettir. Aynı yıl için Türkiye küçükbaş hayvan varlığının toplamı ise adet olup, Çankırı nın bu rakamdaki payı %0,3 dür Çankırı İli Alt Bölgelere göre Küçükbaş Hayvan varlığı Koyun T.Keçisi K.Keçisi Alt Böl. 2.Alt Böl. 3.Alt Böl. 4.Alt Böl. Grafik 14.Alt Bölgelere Göre Küçükbaş hayvan dağılımı 33% 10% 27% 30% 1.Alt Böl. 2.Alt Böl. 3.Alt Böl. 4.Alt Böl. I.II.ve IV. alt bölgede küçükbaş hayvan varlığının III. alt bölgeye oranla yüksek olduğu grafik 17 ve 18 den görülmektedir. Çankırı ilinde yetiştirilen koyunların %97,7 den fazlasını yerli koyun ırkı olan Akkaraman, keçilerin ise %88,95 ini Tiftik Keçisi, %11,05 ini Kıl Keçisi oluşturmaktadır. 139

138 DİE verileri son on yıllık dönemde Türkiye geneli küçükbaş hayvan varlığında (koyun %27.4; kıl keçisi %22,4 ) önemli ölçüde azalma olduğunu göstermektedir. Grafik 15 de Türkiye genelindeki bu azalışın Çankırı genelinde yılları arasında daha yüksek oranlarda (koyunda %42,42, Tiftik keçisinde %34,47 ) gerçekleştiğini göstermektedir. Buna karşılık Kıl Keçisi sayısında %74,37 lik bir artış olmuştur Yılları arası Koyun ve Keçi(Tiftik+Kıl)Değişimi Koyun Keçi Son yıllarda küçükbaş hayvan populasyonunda meydana gelen hızlı azalma; meraya olan baskının azalması nedeniyle mevcut populasyon için mera olanaklarının belli ölçüde de olsa iyileşmesi sonucunu doğurmuştur. Bu durum sektörde pazara yönelik hayvansal üretimin artacağı beklentisini doğurmaktadır. Bu artış gerçekleştiğinde ıslah çalışmalarına olan talebin artması beklenebilir. Çankırı ilinde Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Fonu (SYDF) ve TKB kaynaklı projelerle damızlık koyun ve koç dağıtımı yapılarak, eldeki mevcut koyun ırkının daha yüksek verimli ırklara dönüşümü teşvik edilmektedir. Koyun Eti 1980 li yılların başlarında Türkiye genelinde 50 milyon baş olan koyun sayısı, 1990 lı yıllarda hızla azalarak 29 milyon başa kadar gerilemiştir. Yapılan projeksiyon çalışmaları gelecek on yıllık dönemde koyun eti üretiminde büyük bir artışın gerçekleşmeyeceğini göstermektedir (Tablo 21). Çünkü koyun sayısındaki azalmaya rağmen, koyun karkas veriminde dikkate değer bir yükselme beklenmemektedir. Mevcut eğilime göre, 2010 yılında Türkiye yıllık ortalama 308 bin ton koyun eti üretecek ve 80 bin ton civarlarında koyun eti ithalatı yapacaktır. Kişi başına yıllık tüketim ise 5,3 kg olacaktır. Koyun sayısında ve koyun eti üretimindeki azalmanın en önemli sebeplerinden biri 1990 lı yıllarda terör sebebiyle doğu ve güneydoğu Anadolu bölgesinde uygulanan yayla yasağıdır. Terörle mücadelede kazanılan başarı ve bölgede sağlanan güven ortamı koyunculuğun gerileme eğiliminden tekrar artış eğilimine geçmesi için gerekli ortamı hazırlamıştır. Ancak mera sistemine dayalı koyunculuğun tekrar canlanması için en önemli kısıtlardan biri çoban bulmadaki zorluktur. Bölgede canlı hayvan pazarlamasında zaman zaman büyük darboğazlar yaşanmaktadır. Kuraklığın şiddetli olduğu ve çok şiddetli kış beklentisinin olduğu yıllarda yem darboğazı nedeniyle canlı hayvan pazarlarına getirilen hayvan sayısında aşırı artışlar olmakta ve üretici hayvanlarını peşin para almadan satmak durumunda kalmaktadır. Yetiştiriciler zaman zaman sattıkları hayvanların paralarını dahi alamamaktadır. Koyunculukta diğer bir sorun hayvan başına karkas veriminin düşük olmasıdır. Besiye alınan koyunlarda çok aşırı yağlanma olmasından dolayı kuzu kesimleri tercih edilmektedir. Çünkü tüketici yağlı koyun etini tercih etmemektedir. Besiye alınan hayvanlardaki aşırı yağlanma hayvanın genetik yapısı, besleme tekniği ve yem kalitesinden kaynaklanmaktadır. Eğer çobanlık için sosyal güvenlik garantisi veya desteği (bağ-kur a üye yapılması ve primlerin devlet tarafından ödenmesi gibi) sağlanırsa koyunculuk yeniden canlanabilir. Çünkü doğu bölgesinde meraya dayalı koyun yetiştiriciliği potansiyeli çok yüksektir. Besi koyunlarında aşırı yağlanmayı önlemek için melezleme, bakım ve besleme konularında araştırmalar yapılmalıdır. Ekstrem dönemlerde (kurak ve şiddetli kış) doğu bölgesinde yem açığını giderecek 140

139 çözümler geliştirilmelidir. Büyükbaş hayvancılıkta olduğu gibi koyun eti/yem paritesinde büyük dalgalanmaların oluşması önlenmelidir. Canlı hayvan pazarlarının altyapısı modernleştirilmeli (ahır, mezbaha, yem tedariki, haberleşme, nakliye hizmetleri), pazarda her gün arz-talep durumuna göre kalite bazında tek bir fiyat belirlemeli ve pazarda alım yapacak kişi ve kuruluşlar bir emniyet havuzunda para bloke etmelidir. Pazarda malını satan üretici parasını tahsil etmede hiç bir riskle karşılaşmamalıdır. Hayvansal Ürünler Arz ve Talep Projeksiyonu (Bin Ton) Tavuk Eti Üretimi Tavuk Eti Talebi Kişi Başına Tüketim 12,97 14,55 (Kg) 10,35 9,92 10,43 10,99 11,39 11,76 12,25 13,78 15,35 Yumurta Üretimi Yumurta Talebi Kişi Başına Tüketim 11,23 11,47 (Kg) 10,51 9,99 10,33 10,47 10,70 10,89 11,03 11,30 11,63 Sığır Eti Üretimi Sığır Eti Talebi Sığır Eti İthalatı Kişi Başına Tüketim 12,57 13,20 (Kg) 9,13 9,53 9,82 10,30 10,91 11,64 12,31 12,75 13,71 Koyun Eti Üretimi Koyun Eti Talebi Koyun Eti İthalatı Kişi Başına Tüketim 4,99 5,10 (Kg) 4,09 4,13 4,19 4,38 4,56 4,78 4,97 4,96 5,25 Milyon Ton Süt Üretimi 10,5 10,7 10,9 11,0 11,2 11,3 11,5 11,7 11,8 11,9 12,1 Süt Talebi 10,6 10,7 10,9 11,1 11,2 11,4 11,5 11,7 11,8 12,0 12,1 Süt Eşdeğeri İthalat 0,083 0,058 0,052 0,051 0,049 0,047 0,046 0,045 0,043 0,040 0,038 Kişi Başına Tüketim (Kg) Kaynak:Koç ve Arkadaşları TEAE,2001. Çankırı da Et ve Et Ürünleri Pazarlaması Türkiye de halen hayvan ve hayvansal ürünler pazarlamasında aracı sayısı çok, aynı zamanda pazarlama prodüktivitesi düşüktür. Üretici ile tüketici arasında sayıları bazen 5-6 yı bulan genelde 3-4 arasında değişen pazarlama organları bulunmaktadır Kasaplık hayvan ve et pazarlaması Türkiye de çeşitli ölçekteki yerleşim yerleri itibariyle farklılıklar göstermektedir. Kırsal alanda kasaplık hayvan ve et pazarlamasında üretici-köy kasabı ve tüketiciden oluşan çok kısa bir zincir bulunduğu görülür. Ancak buna rağmen tüketici için etin fiyatı ucuz değildir. Çünkü tüketici sayısının azlığı ve alım gücü yetersizliği perakendeci kasaba yoğun bir iş olanağı sağlamamaktadır. Bu nedenle pazarlama maliyeti yani perakendeci kasap marjı yüksektir. Diğer taraftan bu kesimde maliyet azaltıcı bir faktör olan sakatat ekonomik şekilde değerlendirilememektedir. Çankırı da büyük ölçüde öz tüketime yönelik olarak üretilen hububatın yanında ağırlıklı iktisadi faaliyet hayvancılıktır. Çankırı da et üretimi ilin hayvancılık potansiyelini göstermekten uzaktır. Zira Türkiye nin çeşitli yörelerinden işletmeci ve tacirlerin ihtiyaçları için Çankırı kaynağına başvurdukları bilinmektedir. 141

140 Yılları Arasında Türkiye ve Çankırı Et Üretimi YILLAR ÇANKIRI Miktar (Ton) TÜRKİYE Miktar(Ton) Çankırı ın Üretimdeki Payı (%) , , , Çankırı da 1999 yılında toplam 7615 ton,2000 yılında 6438 ton ve 2001 yılında 6142 ton Et Üretimi gerçekleşmiştir.ilimizde Büyükbaş ve Küçükbaş hayvan sayısı giderek azalmaktadır.bunun nedeni girdi fiyatlarının yüksekliği ve pazarlama güçlüğüdür.bu kısıtlardan dolayı Türkiye genelinde olduğu gibi Çankırı da da Et üretiminde düşüşler görülmektedir. Çankırı da hayvan besiciliği özellikle kurban bayramında İstanbul, Ankara vb. İllerde satılmak üzere yapılmaktadır. Besicilik için hayvanlar, çiftçilerden veya hayvan pazarından temin edilmektedir. Çankırı da Merkez, Çerkeş, Eldivan, Ilgaz, Kızılırmak, Kurşunlu, Orta ve Şabanözü ilçelerinde canlı hayvan pazarları mevcuttur. Bu pazarlardan özellikle Çerkeş ilçesindeki AYTAÇ Et Entegre tesislerine canlı hayvan alınmaktadır yılında Çankırı / Çerkeş te kurulan Aytaç Et Entegre Tesisleri,Avrupa nın en büyük Entegre Et Tesisidir. Tam m 2 lik bir alan üzerinde yer alan tesisin kalitesi,1999 yılında uluslar arası İSO 9001 Kalite Sistem Belgesi ile onaylanmıştır. Çerkeş te bulunan Aytaç Et Entegre Tesisleri doğrudan çiftçiden ve besi işletmelerinden canlı hayvan alarak kesilen hayvanların etleri kullanılmaktadır. Yine kasaplar da doğrudan çiftçiden aldığı hayvanı keserek pazarlamaktadır. Hayvancılık alanında dikkate değer bir noktada, hayvan varlıklarıyla elde edilen et ve deri üretimi arasındaki uyumsuzluktur. Bunun en önemli sebebi, büyük ve küçük baş hayvanın kesiminin bir kısmının il dışında yapılmasıdır. Bu alanda kaçak kesim yapılması da söz konusu olabilir. İlimizde 2001 yılı verilerine göre Dericilikle uğraşan imalathaneler bulunmamaktadır. Çerkeş ilçesindeki Aytaç Et Entegre Tesislerinde ton/ay büyükbaş-küçükbaş hayvan kesim ve işleme kapasitesi vardır.ayrıca tesis adet hindi, adet tavuk işleme kapasitesine sahiptir. Canlı hayvanların yem İhtiyacı büyük oranda Çankırı/Çerkeş te kurulu bulunan Aytaç Yem Fabrikasından karşılanmaktadır.bu fabrika m 2 lik alan üzerinde, m 2 lik kapalı alanda hizmet vermektedir.işletmenin kapasitesi ton/yıldır.aytaç Çerkeş Yem Fabrikası nda yem üretiminin yanı sıra, çiftçilere ve hayvan yetiştiricilerine,bilimsel Beslenme Yöntemlerinin öğretilmesi konusunda da destek sağlanmaktadır. Çankırı da Süt Fiyatları ve Pazarlaması Sütün sanayiye ulaşmadan çiğ olarak tüketiciye ulaştığı pazarlama zincirinde süt üreticisi-toplayıcıları-sokak sütçüsü gibi aracılar bulunmaktadır. Çoğu zaman üretici aynı zamanda sokak sütçüsü görevini de yerine getirip sütü tüketiciye ulaştırmaktadır. Sütün işlenip çeşitli süt mamulleri olarak tüketiciye ulaştırıldığı durumda ise üreticiden çıkan süt, toplayıcısanayi-toptancı ve perakendeciden oluşan bir pazarlama zinciri ile pazarlanmaktadır. Sütün kooperatiflere ait tesislerde işlendiği durumda süt, köy toplayıcıları yanında doğrudan kooperatif üyesi üreticiden de temin edilmektedir. Çankırı İlinde süt ve süt mamullerinin ambalajlama eksikliği nedeniyle daha çok dışarıdan gelen ürünler pazar bulmaktadır. Üretilen süt peynir, yoğurt vb. şekilde aile içinde tüketilmekte, ihtiyaç fazlası il içinde yerel pazarlarda satılmakta yada İstanbul ve Ankara daki akrabalara gönderilmektedir. Çankırı da sadece 1996 yılında kurulan Aytaç Süt Fabrikası m 2 lik kapalı alanda hizmet vermektedir.yıllık süt işleme kapasitesi ton olan fabrikada Aytaç markalı tereyağı,kaşar,lor peyniri üretimi yapılmaktadır.fabrika, Çankırı yöresinin ve çevre illerin sütlerini işlemektedir. 142

141 Tablo Yılları ArasındaTürkiye ve Çankırı Süt Üretimi YILLAR Çankırı Miktar (Ton) Türkiye Miktar (Ton) Çankırı İlinin Payı(%) , , , , ,99 İlimizde 1998 yılında ton,1999 yılında ton,2000 yılında ton ve 2001 yılında ton süt üretimi gerçekleşmiştir.görüldüğü gibi,çankırı ilinde son yıllarda büyükbaş ve küçükbaş hayvan sayısı azaldığından süt üretimi de düşüş göstermektedir. Çankırı da Süt Üretimi Türkiye ortalamasının çok altındadır. H Kü mes Hayvan c ı l ı ğ ı ( Kanatl ı Üretim) Kanatlı Hayvan Varlığı Tavukçuluk sektörü Türkiye de 1960 lı yıllardan sonra hızlı ve sürekli bir büyüme göstermiştir. Bu büyümede sektöre yapılan büyük yatırımlar kadar sektörün mukayeseli avantajları da rol oynamıştır. Tavukçuluğun bu avantajlarından yararlanılarak geliştirilmesi yeni istihdam olanaklarının yaratılması yoluyla ekonomik, köyden kente göçün azaltılması yoluyla da sosyal yararlar sağlayacaktır Yılı itibariyle Çankırı da adet tavuk, adet hindi,6.205 adet ördek,4.644 adet kazbulunmaktadır. İlde 2001 sonu itibariyle 29,406,500 adet Tavuk Yumurtası üretilmiştir. Et ve Yumurta tavukçuluğu tüm ülkemizde olduğu gibi son yıllarda gelişme göstermiştir. Hindi, kaz, ördek küçük çapta iç pazara yönelik yetiştirilmektedir. HİNDİ TAVUK ÖRDEK 5390 KAZ 3860 Çankırı ilinde ticari olarak et ve yumurta üretimi yapan işletme sayısı ve kapasiteleri aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. Et ve Yumurta Üretimi Yapan İşletme Sayısı ve Kapasiteleri İşletme Cinsi İşletme Sayısı Kapasite Mev. Kapasite Yumurtacı Broiler Damızlık Tavuk Kuluçhane Deve Kuşu TOPLAM

142 Grafik 16.Alt Bölgelere Göre Kanatlı Hayvan Dağılımı Alt Böl. 2.Alt Böl. 3.Alt Böl. 4.Alt Böl. Broiler Yumurtacı Diğerleri H Su Ürün leri Su Ürünleri Üretimi İlimizde Ilgaz ilçesinde 5 ton /yıl kapasiteli, Bayramören ilçesinde 20 ton/yıl kapasiteli, Çerkeş ilçesinde 10 ton/yıl kapasiteli (Orman Bakanlığı na ait) ve Ilgaz ilçesi Yeşil Dumlupınar beldesinde 17 ton/yıl kapasiteli Alabalık Üretim ve Yetiştirme Tesisleri bulunmaktadır. Ayrıca Orta ilçesi Güldürcek Baraj gölünde Kayıören Köyü Su Ürünleri Kooperatifi kiralama şeklinde üretim yapmaktadır. Çankırı da su ürünleri üretimi bakımından önemli bir potansiyel bulunmaktadır.ilde bulunan doğal göller kışın su toplayan,yazın suları çekilen küçük göller olduklarından balıklandırma ve yetiştiricilik için uygun değillerdir. Kızılırmak, Melan çayı, Devres, Terme çayı, Acı çay, Tatlı çay ve Çerkeş çayı önemli akarsulardır. Bu akarsularda doğal olarak Sazan, Alabalık, Yayın familyasına ait balıklar bulunmaktadır. Bu akarsular ile bunların üzerinde kurulan baraj ve göletlerde yürütülen suni balıklandırma çalışmaları ile tatlı su balıkçılığının geliştirilmesine olumlu etki yapmaktadır. Tablo:48 İlde 2001 Yılında Balıklandırılan Kaynaklar İLÇESİ KAYNAĞIN ADI MİKTARI(Adet) CİNSİ ELDİVAN Karadere-Seydi Göleti Aynalı Sazan ILGAZ Kırkpınar Göleti Aynalı Sazan Kuyupınar 1-2 Göleti 5000 Aynalı Sazan KORGUN Maruf-Kayıçivi Göleti Aynalı Sazan ŞABANÖZÜ Gümerdiğin 1-2 Göleti Aynalı Sazan ATKARACALAR Yakalı Göleti Aynalı Sazan KURŞUNLU Büyükgöl-Kurtgölü Aynalı Sazan ORTA Güldürcek-Yenice Aynalı Sazan Sancar-Kalfat- Karaağaç 5000 Aynalı Sazan Kanlıca-Sakarcaören 2000 Aynalı Sazan H Kürk Hayvanc ı l ı ğ ı İ lim izde kürk hayvanc ı l ı ğ ı yapa n i ş l et m e ve kur ulu ş bulunm am aktad ı r. H Arıcılık ve İpekböceği Yetiştiriciliği Kovan Varlığı 2001 yılı verilerine göre Çankırı ilinde 997'si ilkel kovan 'si fenni kovan olmak üzere toplam adet kovan bulunmaktadır. Hem kovan sayısı hem de bal üretim miktarı bakımından Çankırı ilinin Türkiye içerisindeki payı %1 dir. Çankırı da kovan başına düşen bal üretim miktarı Türkiye ortalamasının altında olup,11,5 kg dır. Grafik 17'de de görüldüğü gibi kovan sayısı II. alt bölge olan Ilgaz-Şabanözü-Yapraklı- Bayramören alt bölgesinde ve IV. Alt bölge olan Kurşunlu-Orta-Çerkeş-Atkaracalar alt bölgesinde en yüksektir.(i.alt Bölge:İlkel Kovan:229,Fenni Kovan:5.730, II.Alt Bölge:İlkel 144

143 Kovan:550,Fenni Kovan:16.350, III.Alt Bölge:İlkel Kovan:200,Fenni Kovan:4.840, IV.Alt Bölge:İlkel Kovan:18,Fenni KOVAN:15.130) Grafik 17.Çankırı İli'nin Alt bölgeler bazında Arı Kovan dağılımı Alt Bölgeler İLKEL KOVAN FENNİ KOVAN Çankırı ili zengin nektar kaynaklarına sahiptir ve üretilen balın kalitesi yüksektir,bu nedenle Çankırı balı pazarda yüksek fiyatla satılmaktadır. Özellikle II. Ve IV. Alt bölgeler göçer arıcılar için de cazip hale gelmiştir yılından bugüne verimde önemli bir değişim gözlenmemiş olmakla birlikte, özellikle yerel yönetimler ve diğer kaynakların arıcılığı teşvik etme çabaları fenni kovan sayısının artmasına sebep olmuştur. Türkiye ve Çankırı da Bal Üretiminin Gelişimi ve Üretim Trendi Grafik 18 de döneminde Türkiye nin bal üretimindeki gelişme görülmektedir yılında 25 bin ton civarında olan üretim 1998 yılında 70 bin tona yaklaşmıştır. İncelenen döneminde üretimdeki yıllık ortalama artış hızı %5 in biraz üzerinde gerçekleşmiştir. Son 10 yıllık dönemde üretimdeki yıllık ortalama artış hızı ise %4.3 olmuştur. Grafik döneminde üretici eline geçen bal fiyatındaki reel eğilimi göstermektedir. Fiyat süzme ve petekli bal fiyatlarının aritmetik ortalamasıdır. Grafikten görüldüğü gibi üretici bal fiyatı reel olarak artış trendini sürdürmektedir. Fiyatın bu eğilimi arz artışının talep artışından daha az olduğunu göstermektedir. Tersi durumda fiyatın reel olarak azalması beklenirdi. Bal Üretim Tahmini (Büyüme Modeli: ) ln Q = T ( 68.7 ) ( 4.3) R 2 = 0.70, F = 18.2, D.W = 1.64 Eşitlikte,Q bal üretimi ve T trendi (t1=1980) göstermektedir. 145

144 (Ton) Grafik 18. Türkiye'de Bal Üretimi 22.0 Grafik 25. Türk iye'de Üretici Eline Geçen Reel Bal Fiyatları (1968=100) Türkiye önemli miktarda bal ihracatı da yapmaktadır. Nitekim Türkiye 1997 yılında 8.5, 1998 yılında 5.6 ve 1999 yılında 5.9 bin ton bal ihracatı yapmıştır. Bal Çankırı ilinde kırsal kesimde bir çok hanenin önemli geçim kaynaklarından biridir. Çankırı nın her ilçesinde bal üretimi yapılmaktadır. Ancak Zara ilçesinde üretilen bal Zara balı olarak isim yapmıştır. Çankırı da yılları arasında üretilen bal Türkiye bal üretiminin yaklaşık %1 ini karşılamaktadır. Türkiye ve Çankırı İlinde Bal Üretimi Yıllar Türkiye Çankırı Çankırı nınpayı (%) ,9 1, ,9 0, , , , , , , ,89 146

145 Çankırı ilinde 1999 yılında 188 ton,2000 yılında 516 ton ve 2001 yılında 74.4 ton bal üretimi gerçekleşmiştir.ilimizde 2001 yılı itibariyle adet Fenni Kovan,997 adet Eski Kovan bulunmaktadır. Çankırı mastır plan çalışmasında bal üretimi ve pazarlaması dikkate alınması gereken önemli bir faaliyet alanıdır. Mastır planının hazırlanmasında yardımcı bilgiler ve projeksiyon için temel katsayılara (gelir esnekliği) ihtiyaç vardır. Bu amaca yardımcı olmak için Türkiye de bal tüketim ve talep durumu analiz edilmiş ve sonuçlar aşağıda verilmiştir. Türkiye de Hanelerin Bal Tüketimi ve Gıda Harcamaları İçinde Balın Payı (1994 Tüketim Anketi Sonuçları) 1.%20 2.%20 3.%20 4.%20 5.%20 Ort. Kır Hane Başına Tüketim (Kg/Yıl) 0,97 1,13 3,02 2,63 3,81 2,31 Hane Genişliği 3,4 4,5 4,8 5,2 5,6 4,7 Gıda Harcaması İçinde Balın Payı 0,004 0,003 0,010 0,005 0,006 0,006 Toplam Harcama İçinde Gıdanın Payı 0,56 0,52 0,51 0,47 0,36 0,45 Kent Hane Başına Tüketim (Kg/Yıl) 0,57 1,28 2,03 2,48 3,5 1,97 Hane Genişliği 3,8 4,2 4,3 4,5 4,5 4,3 Gıda Harcaması İçinde Balın Payı 0,003 0,004 0,005 0,006 0,006 0,005 Toplam Harcama İçinde Gıdanın Payı 0,45 0,41 0,36 0,32 0,22 0,31 Türkiye Hane Başına Tüketim (Kg/Yıl) 0,75 1,41 2,37 2,61 3,46 2,12 Hane Genişliği 3,7 4,5 4,6 4,7 4,8 4,5 Gıda Harcaması İçinde Balın Payı 0,003 0,004 0,007 0,006 0,006 0,005 Toplam Harcama İçinde Gıdanın Payı 0,51 0,47 0,42 0,37 0,26 0,36 Tablo 29 dan görüldüğü gibi, hane başına yıllık bal tüketimi kırsal kesimde 2.3 Kg, kentsel kesimde 2.0 Kg ve Türkiye ortalaması olarak ise 2.1 Kg dır. Görüldüğü gibi hane başına bal tüketimi kırsal kesimde kentsel kesimden daha yüksektir. Ancak gelir grupları dikkate alındığında tüketim yüksek gelir gruplarında düşük gelir gruplarına göre daha yüksektir. Bu durum gelir artığında tüketimin artacağını göstermektedir hane halkı tüketim anketi verileri kullanılarak yapılan talep çalışmasında bal için gelir esnekliği 0.97 ve fiyat talep esnekliği 0.47 olarak tahmin edilmiştir. Tablo 26 bal için gelecek on yıllık talep projeksiyonu göstermektedir. Projeksiyon için baz yılı tüketimi kişi başına 1 Kg olarak kabul edilmiştir yılı istatistikleri Türkiye de bal üretiminin 68 bin ton olduğunu göstermektedir. Türkiye de Bal Talep Projeksiyonu ( ) Yıl Talep Arz Arz fazlası , , , , , , , , , , Kaynak: TEAE Tarımsal Ürün Projeksiyonları (2001). Bal tüketimini artırıcı kampanyalar ve reklam programları aracılığıyla bal talebini daha fazla artırmak olasıdır. Tarımın bir parçası olan ve kırsal kesimde topraksız kişiler için önemli bir 147

146 istihdam alanı olan bal üretimi teşvik edilebilir. Ancak üretim artışına paralel olarak bal talebini artırıcı ve pazarlamasını geliştirici önlemlerde alınmalıdır. Türkiye de Bal Üretim Trendi ln Q = T ( 230.5) (13.38 ) R 2 = 0.92, F = 178.9, D.W = 1.84 Eşitlikte, Q Türkiye deki bal üretimini T zaman trendini göstermektedir. Model tahmin sonuçlarına göre Türkiye de döneminde bal üretimi yıllık ortalama olarak %5.1 büyüme göstermiştir. Çankırı da üretilen bal ambalajlama sorunu nedeniyle perakende satış noktalarında pazarlanamamaktadır. Balın satışı genellikle İstanbul ve Ankara da yaşayan akrabalar aracılığıyla yapılmaktadır İyi ve etkin bir pazarlama organizasyonu tüketici talep ve tercihlerini üretim kesimine eksiksiz ulaştırabilmelidir.pazarlamadan beklenen etkinliğin sağlanabilmesi aynı zamanda üretici örgütlenmesi ile yakından ilgilidir. Çankırı İlinde üretici örgütlenmesinin yetersizliği verim ve kaliteyi artırmakta önemli bir sorun olarak durmaktadır. Hayvancılıkta üretimin örgütlenmesinden amaç; üretimde bulunan işletmelerin ekonomik açıdan gelişmelerini sağlamak, geçimini bu alandan temin eden kesimin sosyal ve ekonomik refahını artırmaktır. Çankırı İlinde pazarlama açısından en büyük sorun örgütlenmenin olmayışıdır. Ekonomik örgütlenmede kooperatifler, kooperatif şirketler, şirketler ya da üretici birliklerinden her hangi biri tercih edilebilir. Önemli olan bu oluşumlarda üretim alt sektörleri itibariyle ihtisaslaşmanın ön planda tutulmasıdır. H.3. Or gan ik Ta r ı m İlimizde 2 kontrol ve sertifikasyon kuruluşu faaliyet göstermektedir. Bu firmalar 1189 çiftçi ile sözleşme yaparak organik ürün toplayıcılığı yapmaktadırlar. Elma, armut ve erik ürünleri toplanmaktadır. Organik tarım eğitim çalışmaları devam etmektedir. H. 4. Ta r ı ms al İş le t me l er İlde adet tarım işletmesi mevcuttur. İl de tarım işletmeleri genellikle bitkisel ve hayvansal üretimi birlikte yapmakta olup ve bu işletmelerin oranı da %83,5 i bulmaktadır. Bu işletmeleri sırasıyla %16 la yalnızca bitkisel üretim yapan işletmeler ve %0,5 le yalnızca hayvansal üretim yapan işletmeler izlemektedir. ( Grafik 6) Grafik:6 16,0% 0,5% Yalnız Bitkisel Yalnız Hayvansal Bitkisel ve Hayvansal 83,5% 148

147 da >500 <10da 8% 0% 6% da 12% da 10% da 19% Kaynak: Genel Tarım Sayımı,1991,DİE da 14% da 31% <10da da da da da da da >500 Tablo 11.Tarımda İşletme Büyüklüğü ve Arazi Edinim Biçimi Arazi Büyüklüğü (Da.) Arazisi olmayan İşletm e Sayısı Arazi (da) Yalnız Kendi Arazisini İşleyenler Başkasından Arazi Tutup Başkasına Arazi Vermeyenler Kendi Arazisi Olmayan İşletmeler Kiracı Ortakçı A B A B A B A B ve üstü Toplam Kaynak: DİE 2000 Tarım Sayımı A-İşletme Sayısı B- Arazi Miktarı(da) Tabloda görüldüğü gibi adet işletme yalnız kendi arazilerini işlemektedir. Bu şekilde işlenen arazi da. dır. 954 adet işletme ise başkasına ait da lık araziyi işletmektedir. Tablodan da görüldüğü gibi dikkat çeken nokta, kendi arazisinin yanında başkasından arazi kiralayıp işleten işletmelerin geniş bir arazi büyüklüğünde faaliyetlerini sürdürmeleridir. 149

148 1991 genel tarım sayımı hane halkı araştırma sonuçlarına göre Çankırı ilinde da arazi yaklaşık adet parça sayısından oluşmaktadır. Türkiye genelinde olduğu gibi Çankırı ilindeki tarım işletmeleri, hızlı nüfus artışı ve artan nüfusun tarım dışı sektörde istihdam edilmesi zorunluluğuna karşılık, bu sektörlerde iş gücü talebinin nüfus artışına uygun düzeyde artırılamaması; tarımın gelişim hızının nüfus artışını karşılamada yetersiz kalması ve miras yoluyla arazilerin bölünmesi gibi nedenlerle giderek küçülmüştür. H.4.1. Ka mu İş letmeleri H.4.2. Öz el İş letmeler H.5. Ta r ı msal Faaliyetler H.5.1. Pestisit Kullan ı m ı Çank ı r ı Ta r ı m İ l Müdürlü ğ ta r a f ı ndan yürütülm ekte olan tar ı m zararl ı lar ı yla m ücad eled e ön em li m e safeler al ı nm ı ş olup, halen ba ş ta k ı m ı l, süne ya ba nc ı o t o l m a k üzere ziraat ı ol ums u z et ki le ye n t ü m et menler le mücadele s ü r d ür ül me kt edir. PEST İ S İ T M İ KTARI TÜRÜ İ nsektisit 8.072,5 kg 7.031,95 lt Fungusit kg 12.5 lt Herbisit kg lt Akarisit 40 kg lt Fum ugant kg Rodentisit 119 kg Fi ş ekler 3990 Adet H.5.2. Gübr e Ku llan ı m ı İlde gübre üreten fabrika bulunmamaktadır. Gübre ihtiyacı kooperatifler ve ilde bulunan gübre bayilerinden temin edilmektedir. İlde 2001 yılı itibariyle gübre tüketimi ton olarak gerçekleşmiştir.gübre çeşitleri üzerinden D.A.P.(%18-46) Gübresi tonla ilde en çok kullanılan gübre durumundadır İlimizde N (azot) lu gübrelerin kullanımı yaygındır. Bunun yanında kompoze ve fosforlu gübrelerde kullanılmaktadır. Potasyumlu gübre kullanımı çok azdır. Yaprak gübreleri yaygın değildir. Toprakta birikimleri hakkında: İlimizde 20 adet sabit numune istasyonundan akarsu ve gölet gibi su kaynaklarında yapılan denetimlerle nitrat yönetmeliği gereğince tarımsal kaynaklı nitrat (NO3) izlenmesi amacıyla nitrat takibi yapılmaktadır. İstasyonlardaki nitrat miktarı 0,7 mg/lt ile 3,4 mg/lt arasında dağılım göstermekte olup istasyon başına ortalama 1,803 mg/lt olarak tespit edilmiştir. 150

149 Yılları Arasında İl Sınırları İçinde Kullanılmakta Olan Ticari Gübre Cinslerinin Yıllık Tüketim Miktarı Yıl Ticari Gübre Cinsinin Adı Kullanılan Miktarı (Ton) A.Sülfat %21 89 ton A.Nitrat % ton A.Nitrat % ton Üre % ton D.A.P ton ton Zn 2527 ton ton ton POT.SÜL. 0.8 ton Pot.Nitrat 0.6 ton M.A.P ton A.Sülfat %21 A.Nitrat %26 A.Nitrat %33 Üre %46 D.A.P Zn A.Sülfat %21 A.Nitrat %26 A.Nitrat %33 Üre %46 D.A.P Zn N.S.P ton 2951 ton 4681 ton 3479 ton 6503 ton 3271 ton 2553 ton 22 ton 426 ton 1.30 ton 1339 ton 5181 ton 3968 ton 6361 ton 2569 ton 3688 ton 104 ton Kullanıldığı Alan (ha) Farklı farklı alanlarda kullanıldığı için alan hacmi hesaplanamıyor. Farklı farklı alanlarda kullanıldığı için alan hacmi hesaplanamıyor. Farklı farklı alanlarda kullanıldığı için alan hacmi hesaplanamıyor. H.5.3. Toprak Kullanımı Tarımsal faaliyetlerde toprak kaybını azalmak amacıyla yayım çalışmalarında bu konu üzerinde önemle durulmaktadır. Tarım tekniği, ekilecek ürünler, arazinin vasfına uygun olarak kullanılması gibi konular üzerinde durulmaktadır. K AYNAKLAR - Çank ı r ı Ta r ı m İ l Müdürlü ğ ü Ta r ı m Mast ı r Pla n ı 151

150 (I). MADENCİLİK I.1. Made n Kanununa Ta bi Olan Madenler ve Ta ş Ocak lar ı Niz a m n amesine Ta bi Olan Do ğ al Malzemeler I.1.1. Sanayi Madenleri I.1.2. Meta lik Mad e nler Yapraklı (Geriş, Urvay), Şabanözü (Bakırlı) zuhurlan Tenor: % Cu Rezerv: Zuhur olduğu için rezerve yönelik çalışma yapılmamıştır I.1.3. Enerji Madenl eri I.1.4. Ta ş Ocaklar ı N i z amnamesin e Tab i Olan Do ğ a l Malz emeler ASBEST ( Asb ) Şabanözü (Gümerdiğin, Akkaya Köyleri) Yatağı Tenör: % 1-30 Asbest Lif boyu mm Rezerv: ton mümkün olup yataklardan geçmiş yıllarda üretim yapılmıştır. BAKIR ( Cu ) Yapraklı (Geriş, Urvay), Şabanözü (Bakırlı) zuhurları Tenör: % Cu Rezerv: Zuhur BENTONİT ( Ben ) Şabanözü (Çaparkayı, Hançılı Köyleri), Eldivan (Küçük Hacıbey), Kurşunlu (Beşpınar), Ilgaz (Kızılibrik), Çerkeş (Bayındır) Yatakları Kalite: Sondaj, döküm kumu ve ağartma toprağı Rezerv: Ülkemizin önemli bentonit yataklarının bulunduğu Çankırı' da 2 milyon ton civarında görünür Yatakların birçoğu işletilmiş yada halen işletilmektedir. ÇİMENTO HAMMADDELERİ ( Çmh ) Kurşunlu-Ilgaz Tenör: - Rezerv: Birkaç milyon ton kireçtaşı DİYATOMİT ( Diy ) Çerkeş (Akhasan), Orta (Karaağaç, Baştağ) Yatakları Tenör: % SiO2 Rezerv: ton görünür, ton muhtemel, ton mümkün olup Akhasan yatağı işletilmektedir. DOLOMİT ( Dol ) Eskipazar-Sofular Yatağı Tenör: % MgO ve % CaO Rezerv: ton görünür+muhtemel KAYA TUZU ( Na ) Merkez-Ballıbağ Köyü Yatağı Tenör: % 88 NaCl Rezerv: ton görünür + muhtemel rezerv vardır. Yatak Tekel tarafından işletilmektedir. 152

151 KİL ( Kil ) Orta-Sakarcaören Sahası Tenör: % Al 2 O 3 Rezerv: ton jeolojik Korgun-Maruf Köy Yatağı Tenör: % Al 2 O 3, % 5 Fe 2 O 3 Rezerv: ton jeolojik MANGANEZ ( Mn ) Devres, Ilgaz Yatağı Tenör: % MnO 2 Rezerv: 300 ton mümkün olup Ilgaz yatağından geçmiş yıllarda 300 ton cevher üretilmiştir. MANYEZİT ( Mag ) Ilgaz Bölgesi: Tenör: % MgO Rezerv: ton görünür, ton muhtemell MERMER ( Mr ) Kurşunlu-Sarıalan Köyü-ÇANKIRI SERPANTİN Kalite: Hakim renk tonu yeşil manyezit dolgulu çatlakları vardır. Sertliği 4-6, yoğunluğu 2.64 g/cm 3, porozitesi % 3.15 Rezerv: m 3 jeolojik Ayrıca ÇÖL BEJİ, FOSİLLİ BEJ, BREŞİK mermerler ile ESKİPAZAR TRAVERTENİ, ÇANKIRI DİYORİTİ diğer bilinen mermerlerdir. PERLİT ( Per ) Orta (Kalfat, Eriklibel, Asarözü, Ovacıközü, Salur K., Karagöl, Yeniyayla) Yatakları Kalite: Orta ve düşük Rezerv: ton görünür REFRAKTER KİL ( Rkil ) Korgun Yatağı Tenör: Refrakter Rezerv: TALK ( Talk ) Merkez (Dünek), Ilgaz zuhurları Tenör: - Rezerv: I.2. I.3. I.4. I ton mümkün Zuhur Madencilik Faaliyetlerinin Ya p ı ld ı ğ ı Yerlerin Özellik l eri Cevher Zenginle ş tirme Madencilik Faa liyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri Made nci lik Faal i y etleri Sonucunda Arazi Kaza n ı m Amac ı yla Ya p ı lan Rehabilitasyon Çal ı ş ma la r ı K AY NAKLAR : - MTA. Arama Enstitüsü Ankara 153

152 ( J ). ENERJİ J.1. J.1.1. J.1.2. Birincil Enerji Kaynaklar ı Ta ş kömürü Linyit MADENİN CİNSİ İLÇE BUCAK KÖY VE MEVKİİ TENOR VE KALİTE Linyit Çerkeş Merkez Dereköy, Örenli ve Yıprak köyleri Linyit Ilgaz BelörenMer kez Kızılibrik ve Alibey köyleri Dereköy: OrjinaI kömür 967 Kcal/Kg Havada kuru kül nisperi:%15.94 kül Isı değeri 2679 Kcal/Kg Düşük kalite Linyit Orta %48.57 su %28,59 kül Linyit Yapraklı Ovacık J.1.3. Asfaltit İliniz sınırları içerisinde asfaltit rezervi yoktur. J.1.4. B i tümlü Ş ist İliniz sınırları içerisinde Bitümlü Şist rezervi yoktur. J.1.5. Hamp etr o l İliniz sınırları içerisinde hampetrol rezervi yoktur. J.1.6. D o ğ algaz Enerjisi Çankırı ilinde doğalgaz bulunmamaktadır. J.1.7. N ükleer Kaynakla r (Uranyu m ve To ryu m ) İlimizde Nükleer enerji kaynağı bulunmamaktadır. J.1.8. Odun Çankırı Orman İşletme Müdürlüğünden alınan bilgilere göre ilimizde yakacak olarak kullanılan odun Orman İşletme Müdürlüklerinin üretimleri sonucu ve İşletme Müdürlüklerinin bozuk meşe ormanlarından yapılan Enerji orman tesis çalışmaları neticesiyle elde edilmektedir. Ayrıca odun satıcılarının diğer illerin Orman İşletme Müdürlüklerinden aldıkları odunları Çankırı iline getirerek satışlarını burada yapmaktadırlar. Ortalama Çankırı ili odun tüketimi ster dir. Odunun cinsi meşe, gürgen, sarıçam, karaçam dır. Yakacak olarak kullanılan bu odunlar kaloriferli binalarda kömürü tutuşturmak için apartmanlarda ve kamu binaları ile müstakil evlerde kullanılmaktadır. J.1.9. Hidr olik PROJENİN ADI Santralın Kurulu Gücü (mw) Yıllık Üretim (Gwh/yıl) Kızılırmak Tımarlı HES Soğanlı - Mandıra HES TOPLAM Çankırı ili dahilinde yıllık olarak 204 milyon Kw saat su kaynaklarından enerji üretilebilecektir. 154

153 J Jeotermal JEOTER MAL ALAN ADI SICAKSU K AYNAK ADI K AYNAK SONTAJ KULLANIM ALANI KURULU TES İ S KUR Ş UNLU Ç AVUNDUR Çavundur 38 0, 3 0, ,74 Kap l ı cada; ka pl ı ca t esi si, se ra ve Ku r ş unl u İ lçe s in in ı s ı t ı lmas ı nda Kap l ı ca J Gün e ş Enerjisi Çank ı r ı ili nde güne ş e n e r jisi n de n fa ydal an ı lar a k en e r ji ür etim i o l ma ma k l a birl ikt e mü s t aki l v e apartman üzeril eri n e kur ul an su ı s ı t ı c ı la r ı sayesinde faydalan ı lmaktad ı r. J Rüz gar Enerjisi İ l i m i z de Rüzgar ener jisinden faydalan ı lm am aktad ı r. J Biyokütle Enerjisi İ l i m i z de bi yokütl es e n e rji si nden faydala n ı lm am aktad ı r. BENTONİT İlimizin Diğer Maden Varlıkları Bulunduğu Yer Rezerv Kalite / Tenor - Şabanözü --Çaparkayı ve Handır -Eldivan Küçük Hacıbey - Kurşunlu Beşpınar - Ilgaz Kızılibrik - Çerkeş Bayındır Yatakları ton görünür. -Sondaj ve Döküm Kumu -Ağartma Toprağı KAYA TUZU Bulunduğu Yer Rezerv Kalite/Tenor Merkez --- Balıbağı Köyü Yatağı ton görünür + muhtemel % 88 Nacl ÇİMENTO HAMMADDELERİ Bulunduğu Yer Rezerv Kalite/Tenor -Kurşunlu -Ilgaz Rezerve yönelik çalışma yoktur ASBEST Bulunduğu Yer Rezerv Kalite/Tenor Şabanözü (Gümerdiğin ve Akkaya Köyleri) Yatağı ton mümkün 1-30 Asbest 05-2 mm Lif boyu Orta(Kalfat,Eriklibel,Aşarozu, Ovacıkozu,Salur,Karagöl,Yeniyayla ) Yatakları ton görünür. Orta ve düşük kalitede 155

154 DİYOMİT Bulunduğu Yer Rezerv Kalite / Tenor Çerkeş(Akhasan),Orta (Karaağaç,Baştağ) Yatakları ton görünür, muhtemel ton mümkün %68-81 SiO 2 KİL Bulunduğu Yer Rezerv Kalite/Tenor Orta(sakarcaören) Sahası ton mümkün %19-36 Al 2 O 3 Korgun (Maruf Köy) Yatağı ton görünür. %31-36 Al 2 O 3 %5 Fe 2 O 3 MANGANEZ Bulunduğu Yer Rezerv Kalite/Tenor Ilgaz 300 ton muhtemel %17,9 Mn MANYEZİT Bulunduğu Yer Rezerv Kalite/Tenor Şabanözü (Çaparkayı Yayla Sahası) Kurşunlu (Sarı Alan-Alıç Sahası) ton görünür+muhtemel ton görünür, ton mümkün. %47-37 MgO,%0,24 SiO 2 %0,90 CaO %42-58 MgO %8,26 SiO 2 %1,75 CaO MERMER Bulunduğu Yer Rezerv Kalite/Tenor Kurşunlu (Sarıalan Köyü) m 3 görünür m 3 muhtemel Kalite; orta PERLİT Bulunduğu Yer Rezerv Kalite/Tenor Orta(Kalfat,Eriklibel,Aşarozu,Ovacıkozu Salur,Karagöl.Yeniyayla) Yatakları ton görünür. Orta ve düşük kalitede REFRAKTER KİL Bulunduğu Yer Rezerv Kalite / Tenor Korgun Yatağı ton mümkün Refrakter J.2. İ k i ncil E n erji Kaynak lar ı J.2.1. Te rmik E nerji İ linizd e term ik enerji ü r etilm e m e kted ir. J.2.2. Hidr olik Enerji İ linizd e H i d r o l ik en erji üretilm em ekted i r. J.2.3. Nükleer Enerjisi İ linizde N ükleer enerji üretilmem e ktedir. J.2.4. Ye n i len e b i lir E l ektrik Enerjisi Ür etimi 156

155 J.3. Enerji T ü k e timinin Sek t örlere Göre Da ğ ı l ı m ı ELEKT İ R İ K ) Mes k en Ti c a re t Sanayi Resmi Daire D i ğ er TO PLA M (kw h J.4. Enerji Ta sarrufu İ le İ lg ili Ya p ı lan Çal ı ş ma la r İ lim iz de E ne r ji tas a r r uf u ile ilgili bir çal ı ş m a y a ras l anam am ı ş t ı r. K AYNAKLAR - KEDA Ş ele k t i ri k da ğ ı t ı m a ş. - MTA An kara - DS İ. 52. Ş ube Müdürlügü Çank ı r ı - YA S. Bölge Müdürlü ğ ü Ankara 157

156 ( K ). SANAYİ VE TEKNOLOJİ K. 1. İl Sanayinin Gelişimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler Sanayileşme, kalkınmanın temel unsuru olarak kabul edilir. Bir yörede sanayinin gelişmesi, altyapı imkanları, gelir seviyesi, sermaye birikimi gibi birçok faktöre bağlıdır. Çankırı İli sanayileşme yolunda ilerlemektedir. Çankırı da sanayileşme çabaları 1984 yılında çıkarılan Teşvik Belgesi Destek Unsurları olan Kaynak Kullanımı Destekleme Fonu ve Teşvik Primi uygulamaları sonucu hız kazanmıştır. Ayrıca Korgun Organize Sanayi Bölgesi nin kurulması da sanayileşme hareketine yeni ivmeler kazandırmıştır. Son yıllarda yatırım alanlarında büyük bir çeşitlilik gözlenmektedir Sayılı Yatırımların ve İstihdamın Teşviki ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkındaki Kanun Resmi Gazete nin tarihli nüshasında yayınlanmıştır. Bu kanunla, fert başına GSYİH tutarı 1500 ABD Dolarında düşük olan illerdeki yatırımlara gelir vergisi stopajı, Çalıştırılan işçi sigorta primi işveren paylarında teşviki, Enerji Desteği, ve bedelsiz yatırım yeri tahsisi gibi teşvikler öngörülmektedir. İlimizin bu kapsamda olması nedeniyle sanayileşme sürecinde önemli bir atılım yapmıştır. Çankırı Korgun Organize Sanayi Bölgesi sanayileşmenin İlimizdeki düzenli, toplu ve planlı bir şekilde gelişimini sağlamak amacı ile 30 Ocak 1977 tarih 7/ sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulması kabul edilmiştir. İlk kez 1984 yılında Yatırım Programına giren bölge, bugün önemli bir yatırım merkezi haline gelmiştir. Bölge, toplam 700 dönüm alan üzerinde 87 adet sanayi parselinden oluşmaktadır. Yatırım yapma taleplerinin artması nedeniyle bölge 266 dönüm genişletilmiştir. Organize Sanayi Bölgesinde halen çeşitli firmalara 78 adet parsel tahsis edilmiştir Sayılı Yatırımların ve İstihdamın Teşviki ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkındaki Kanun ile birlikte bölgede yatırım yapma talepleri yoğunlaşmıştır sayılı yasa ile birlikte 9 firmaya 23 parsel tahsis edilmiştir. Genişletilen 266 dönümlük alanın parselasyonuna başlanarak parsel sayısını 100 e çıkarılması hedeflenmiştir. Bölgede halen 15 firma çeşitli sektörlerde 593 çalışan ile üretim yapmaktadır. Ancak 5084 sayılı yasa ile getirilen teşvikler nedeniyle üretime ara veren firmaların da üretime geçmesi beklenmektedir. Korgun Organize Sanayi Bölgesinde halen boş sanayi parseli mevcut ise bölgede sadece 15 tesis üretim yapıyor ise yer seçimi uygun değildir. Korgun OSB de boş yer var iken gerek şehir merkezinde gerekse diğer ilçelerde tesis yeri tahsisi ve Çerkeş, Şabanözü ve Çavundur OSB lerin kuruluyor olması Korgun OSB yer seçiminin yanlış olduğunun göstergesidir. OSB nin bulunduğu ilçe nüfusu azdır işçi temini merkez ilçeden servislerle yapılmaktadır, ülke ticaret merkezlerinden olan Ankara ve İstanbul illerine ulaşım diğer ilçelere oranla daha zordur, Korgun da küçük sanayi sitesi olmadığı için tesislerin ve araçlarının bakım ve onarım işleri merkez ilçeden yapılmaktadır. Tüm bu sebepler OSB yer seçiminin uygun olmadığının göstergesidir. Sanayi tesisleri İl Merkezi ve Korgun Organize Sanayi Bölgesi nde toplanmıştır. Sanayi tesislerinin bulunduğu diğer ilçeler Şabanözü, Çerkeş, Ilgaz ve Kurşunlu İlçeleridir. İldeki kamu yatırımları MKE Çankırı Silah Fabrikası ve TCDD Makas Fabrikasıdır. Özel sektör yatırımları il içi sermaye birikimine ve birlikte iş yapmaya dayalı olarak başlamış, ancak olumlu sonuçlar doğurmaması nedeniyle devam etmemiştir. Genelde yatırımlar yatırımcıların kendi sermaye birikimine dayalıdır. Özel sektöre ait tesisler çoğunlukla küçük ve orta ölçekli işletmelerdir. 150 kişiden fazla personel istihdam eden büyük ölçekli özel sektör işletmeleri Aytaç Dış Ticaret Yatırım Sanayi A.Ş. Et Entegre Tesisleri (446 kişi), Hey Tekstil A.Ş. (423 kişi), Ernamaş Mak San ve Tic AŞ. (360 kişi) ve Bozok A.Ş. (248 kişi) şeklindedir. Çankırı da 150 kişiden az personel istihdam eden küçük ve orta ölçekli işletmelerin sektörlere göre dağılımı incelendiğinde, işyeri sayısı bakımından en yoğun sektörlerin madencilik ve gıda sanayi olduğu görülmektedir. 1/21

157 Küçük ve Orta Ölçekli işletmelerin yarattığı istihdamın sektörlere göre dağılımı incelendiğinde toplam işçi sayısının yaklaşık % 34 ü Madeni Eşya-Mak ve Tech. Ür Sanayisinde, % 30 u Gıda ve Yem Sanayisinde, % 5 u Madencilik Sanayisinde, % 20 sı Tekstil- Giyim sanayisinde, % 4 ü Kimya ve Plastik Sanayisinde, % 4 ü İnşaat Malzemeleri sanayisine dayalı işletmelerde istihdam edilmiştir. K.2. Genel Anlamda Sanayi Gruplandırılması K.3. Sanayinin İlçelere Göre Dağılımı Yazımız ekinde, ilimizde faaliyet gösteren sanayi tesislerinin adresleri, üretim konuları, kapasiteleri ve istihdamlarını belirtildiği liste gönderilmektedir. Müdürlüğümüzde gerek sanayi tesislerini gerekse maden varlığının işlendiği harita mevcut değildir. K.4. Sanayi Guruplarına Göre İşyeri Sayıları ve İstihdam Durumu Her ne kadar yukarıdaki başlık altındaki açıklamada DİE bilgileri esas alınması gerektiği belirtilmiş ise de müdürlüğümüzdeki en yeni, mevcut bilgiler verilmiştir. Sanayi kuruluşlara ait bilgiler bir önceki yıla (2006) ait olup, ilgili kuruluşların son bilgi verme tarihleri Nisan-2007 sonudur. Bu nedenle ekteki listede bazı tesislere ait bilgiler 2005 yılı bilgileridir. İLİMİZDEKİ MEVCUT SANAYİ KURULUŞLARININ SEKTÖRE GÖRE DAĞILIMI: SEKTÖR İŞYERİ SAYISI İSTİHDAM SAYISI Madencilik Gıda ve Yem Makine ve Teçhizat - Madeni Eşya Orman Ürünleri-Mobilya Kimya ve Plastik Tekstil - Giyim - Örme ve Deri İnşaat Malzemeleri Toplam İLİMİZDEKİ MEVCUT KÜÇÜK SANAYİ SİTELERİ : Mevcut Faal İşyeri Sayısı Ortalama İstihdam UNVANI İşyeri Sayısı Çankırı Merkez Küçük Sanayi Sitesi Çerkeş Küçük Sanayi Sitesi Kurşunlu Küçük Sanayi Sitesi Ilgaz Küçük Sanayi Sitesi Kızılırmak Küçük Sanayi Sitesi Toplam /21

158 Bunlar dışında, Eldivan ve Şabanözü İlçelerimizde kurulmuş Küçük Sanayi Sitesi Kooperatif için yer seçim çalışmaları devam etmektedir. Kuruluş aşamasında olan Organize Sanayi Bölgeleri: İlimiz Çerkeş İlçesinde planlanan Organize Sanayi Bölgesi yer seçimi çalışmaları tamamlanmış ve müteşebbis heyet oluşturulmuştur yatırım programına alınmıştır. İlimiz Şabanözü İlçesinde Organize Sanayi Bölgesi için yer seçim çalışmaları tamamlanmış ve müteşebbis heyet oluşturulmuştur yatırım programına alınmıştır. İlimiz Kurşunlu İlçesi Çavundur Beldesinde Organize Sanayi Bölgesi kurulması için yer seçim ve Müteşebbis Heyet kurulma çalışmaları tamamlanmış olup Bakanlığımıza gönderilmiştir. Çankırı Yakınkent Medikal İhtisas Organize Sanayi Bölgesi; Yerleşim alanı Merkez İlçe olması düşünülen Il Organize Sanayi Bölgesi çalışmaları başlatılmış olup, yer seçim çalışmaları Çankırı-Ankara Karayolu Süleymanlı Köyü mevkiinde iki hemzemin geçit arasında olması planlanmaktadır. İlde, Ticaret ve Sanayi Odasına kayıtlı 89 adet Anonim Şirket ve 368 adet Limited Şirket olmak üzere toplam 457 adet şirket bulunmaktadır. İlde, Kooperatif Sayısı 149 olup, bunun 106 i Yapı, 13 ü Tüketim, 15 i Motorlu taşıyıcılar, 7 si Esnaf ve Kefalet, 7 si Küçük Sanayi Sitesi Kooperatifi, 1 i Tarım Satış Kooperatifidir. İlde 15 adet Esnaf ve Sanatkarlar Odası bulunmaktadır. MADENCİLİK Özelllikle Bentonit, Kaya Tuzu ve Linyit açısından çok zengin rezervlere sahip ilde, bu madenler dışında Asbest, Bakır, Çimento hammaddesi, Diyatomit, Kil, Manganez, Manyezit, Mermer, Perlit, Refrakter Kil ve Talk gibi geniş bir maden potansiyeli mevcuttur. Maden Varlığı : Bulunduğu Yer Rezerv Kalite/Tenor BENTONİT Şabanözü(Çaparkayı ve Handı) Eldivan (Kç.Hacıbey) Kurşunlu(Beşpınar) Ilgaz (Kızılibrik) Çerkeş (Bayındır) Yatakları ton görünür. Sondaj Döküm Kumu ve Ağartma Toprağı KAYA TUZU Merkez (Balı bağ Yatağı) ton görünür + muhtemel % 88 NaCl LİNYİT Orta ton görünür %48,47 Su, %28,59 kül, alt ısı değeri 868 Kcal/kg ÇİMENTO HAMMADDELERİ Kurşunlu-Ilgaz Rezerve yönelik çalışma yoktur. ASBEST Şabanözü (Gümerdiğin ve Akkaya Köyleri) Yatağı ton mümkün 1-30 Asbest 05-2 mm Lif boyu Orta(Kalfat,Eriklibel,Aşarozu,Ovacıkozu,Salur, ton Orta ve düşük kalitede Karagöl,Yeniyayla) Yatakları görünür. DİYOMİT Çerkeş ( Akhasan ),Orta ton görünür, ton % SiO 2 (Karaağaç,Baştağ) Yatakları muhtemel ton mümkün KİL Orta (Sakarcaören ) Sahası ton mümkün %19-36 Al 2 O 3 Korgun ( Maruf Köy) Yatağı ton görünür. %31-36 Al 2 O 3 %5 Fe 2 O 3 MANGANEZ Ilgaz 300 ton muhtemel %17,9 Mn MANYEZİT Şabanözü (Çaparkayı Yayla Sahası)Kurşunlu (Sarı Alan-Alıç Sahası) ton görünür + muh tongör ton mümkün. %47-37MgO, %0,24 SiO 2 %0,90 CaO %42-58 MgO %8,26 SiO 2 %1,75 CaO

159 Kurşunlu (Sarıalan Köyü) Orta(Kalfat,Eriklibel,Aşarozu, Ovacıkozu Salur,Karagöl.Yeniyayla) Yatakları MERMER m 3 görünür Kalite; orta m 3 muhtemel PERLİT ton görünür. Orta ve düşük kalitede REFRAKTER KİL Korgun Yatağı ton mümkün Refrakter Kaynak : MTA Çankırı İli Maden Envanteri 2001 İl sınırları içerisinde MTA ca Bentonit, Kaya Tuzu, Linyit, Asbest, Bakır, Çimento hammadesi, Dolamit, Kil, Manganez, Manyezit, Mermer, Perlit, Refrakter Kil ve Talk gibi madenleri belirlenmiştir. Mevcut madenlerden Asbest, Bentonit, Diyomit, Kaya Tuzu, Manganez, Mermer ve Linyit yatakları geçmiş yıllarda uzunca bir süre işletilmiş yada işletilmektedir. Kaya Tuzu ve Bentonitle birlikte Linyit yataklarının da ekonomik olduğu görülmektedir. Merkez İlçede bulunan ve Tekel Genel Müdürlüğünce işletilmekte iken 2003 yılında özelleştirilen Kaya tuzu yatakları İl in bu sektördeki en önemli faaliyetidir. K.5. Sanayi Guruplarına göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı : Firma Sayısı Sektörü Elektrik (kwh) Fuel-Oil kğ Tüketilen Enerji Benzin Mazot Lpg Lt Kg Lt Kömür Ton Kalyak Kğ Odun Ton 5 Orman ürl Mak.-Teçh Kimy. Plst Gıda İnş. Malz Madencilik Tekstil Toplam İlimizde faaliyet gösteren, Aytaç-Bozok et ve et ürünleri üretin tesisleri, Makarna üretim tesisleri, Silah fabrikası, Med-Mar, Safir rafine tuz üretim tesisleri, Erna-Maş, Heim Medikal gibi tesisler yeni üretim teknolojileri kullanmakta diğerleri klasik teknolojiler kullanılmaktadır. İlde faaliyet gösteren 95 sanayi tesisinde yaklaşık 30 adedi yani üçte biri hammaddesini ilimizdeki yer altı yer üstü kaynaklarından temin etmektedir. K.6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler : Bu başlık altında istenen bilgiler İl Çevre ve Orman Müdürlüğü faaliyet alanında olduğu için herhangi bir görüş belirtilmemiştir. K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı İlimiz Çerkeş ilçesinde halen faal olmayıp ancak kuruluş çalışmaları devam eden Yaşam Gaz dolum tesisi ile Şabanözü ilçesindeki havayı fişek, av tüfeği ve mermisi üretim tesisleri için acil durum planından söz edilebilir. Ekteki listede belirtilen tesislerin Acil Durum Planları hakkında müdürlüğümüzde bilgi bulunmamaktadır. 4/21

160 ÇANKIRI İLİ SANAYİ TESİSLERİ İLÇELERE GÖRE DAĞILIMI ÇANKIRI İLİ Merkez İlçesi 1 Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra SEK- ÜRETİM No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ KONUSU TÖRÜ Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX ÇAN-KAYA Kaya Tuzu A.Ş. Potuk Tuz İşletmesi (Arif Potuk) Algör Sitesi Çankırı Nimet Tuz Maden San. Tic. Ltd.Şti. GÖLBAŞI İNŞ.Malz.San ve Tic A.Ş.(Baldudak Alçı Fab.)Fatih Mah. KAYTAN Bentonit San Tic Ltd Şti Küçük Sanayi Sitesi Filiz Madencilik San vetic Ltd Şti Cevat FİLİZ-Küçük Sanayi Sitesi DOĞAL Bentonit Sanayi Ltd Şti Ankara Karayolu 3.Km ÇANKIRI İsmet FİLİZ BETA Bentonit San ve Tic A.Ş. Fab.-Sülüklü Mev.-Büro Zafer İş hanı AKPER Madencilik İnş.Taah Tic A.Ş. Aşağı Çavuş Köyü-Şeyh İsmail Rumi ÇANBENSAN Çankırı Bentonit A.Ş. Tüney Mevkii İMF Koç Gıda İnş.Otm.Madencilik Day.Tük.Mal.Paz San Tic Ltd Şti M E R K E Z İ L Ç E M A D E N C İ L İ K Ham Kaya Tuzu Ton Ton Ham Kaya Muhasebe Tuzu Ton Ton Ham Kaya Tuzu Ton Kg Rafine Tuz Ton Kg Toz İnşaat Alçısı 5400 Ton Ton 33 Öğütülmüş Bentonit Ton Ton 9 Öğütülmüş Bent. Kömür Tozu Öğütülmüş Bent. Kömür Tozu Öğütülmüş Ton Ton Ton Ton 3 232Ton 568 Ton Ton 647 Ton Bentonit Ton Ton 6 G.Perlit m3 H.Perlit Ton m Ton F F F F Öğütülmüş Bentonit Ton Ton Pres (Briket) Kömür Ton 7020 Ton

161 5/21 ÇANKIRI İLİ Merkez İlçesi -2 Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI-ADRESİ İLÇESİ SEK - TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık ÜRETİM KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX ZİNCİRCİOĞLU Un San ve Tic A.Ş: Cumhuriyet Mah.Fabrika.Sok No:2-ÇNK. AYTAÇ Gıda Tic San A.Ş Çankırı Süt Fabrikası Kastamonu Yolu 7.Km Kenbağ Mevkii / ÇANKIRI UNTAŞ Gıda San VeTic A.Ş.(Makarna) Ankara Karayolu 2.Km Ballıca Mevkii- Çankırı EREN Un Makarna,Bisküvi Yem San ve Tic A.Ş. Ankara Karayolu 2.Km Ballıca Mevkii Çankırı SİMGE Un San Tic Ltd.Şti Tüney köyü karşısı 37.km Çankırı TEKİNAK Gıda San ve Tic A.Ş.Ballıca Mevkii KSS Karşısı Çankırı HELVACIM San.Tic. Ltd. Şti KSS Ek Bloklar No:24 Çankırı BİRLİK Gıda Tic San A.Ş. Fatih Mah Tosya Cad No:7 Çankırı M E R K E Z İ L Ç E G I D A S A N A Y Un Kepek Kaşar Peynir Krema Tereyağ Lor Peyniri Makarna Un Kpk-Razmol İrmik Un By.Kç.BaşYem Kepek Un Kepek Makarna İrmik Un Helva Reçel Lokum Ton Ton 960 Ton 25 Ton 125 Ton 120 Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton 179 Ton 306 Ton 254 Ton Ton 444 Ton 639 Ton 38 Ton 37 Ton 89 Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton Ton 300 Ton Ton Ton Ton 80,5 Ton 20 Ton 10 Ton Şekerleme 113 Ton 0,5 Ton İ Ekmek Kg Kg /21

162 ÇANKIRI İLİ Merkez İlçesi 3 Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX MKEK Çankırı Silah Fabrikası Müd.Yapraklı Yolu 4. km. ÇANKIRI TCDD Makas Fabrikası-ÇANKIRI SEVİNDİ Tarım Makinaları Otom.Mad.San ve Tic.Ltd Şti Ankara Karayolu 5.Km Çankırı AKYAZI Ziraat Aletleri Atölyesi-Enver Yelekçi KSS G Blok No:12 Çankırı MEGASAN Medikal Gaz Sistemleri İnş Taah San ve Tic Ltd Şti SS Ek Bloklar No:17 ÇANKIRI M E R K E Z İ L Ç E M A K İ N A V E T E Ç H İ Z A T Konvensiyonel Silah ve Yd klr Muh.Knvsl. Silah ve Yedek parçaları Muh.Knvsl. Silah ve Yedek parçaları Demiryolu Makası ve ydk. 250 Adet 250 Adet Tarım Röm. 308 Adet 280 Adet Su ve Aky t 119 Adet 100 Adet Knt.orak mk 42 Adet 12 Adet Harman Mak 85 Adet 3 Adet Kazayağı 28 Adet 9 Adet Römork Su Tankeri Yk.Bs.Düşrc Tj.Boru Tk Kollektör Vkm.Pm Gr Vkm Ragüla Vkm Şişesi Mdk Gaz Pr Hs Ytk Başı Dentant Kol Yğ.Bk Ünite 194 Adet 101 Adet 250 Adet Adet Adet 100 Adet Adet Adet Adet Adet 300 Adet 500 Adet 35 Adet 5 Adet 75 Adet 480 Adet 550 Adet 40 Adet Adet Adet Adet 800 Adet 28 Adet 170 Adet F /21

163 ÇANKIRI İLİ Merkez İlçesi 4 Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX BOYNER Tekstil San ve Tic.A.Ş. ÇANKIRI Gerçekler Tekstil - ÇANKIRI ÇAĞLAR Tarım Hayvan Ürünleri A. Ş..Bğdpzr. Mh.Otogar Karşısı No:9/A-ÇNK M E R K E Z İ L T E K S T İ L Kamg.İplik 503 Ton 269 Ton Eşofman T-Shirt Bluz Etek Gömlek Pantolon Kaban Polar Mont İş Tulumu İş Önlüğü İş Elbisesi Sünnet Kıyafeti Nevresim Erkek Çorabı Bayan Çorabı Çocuk Çorabı Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Düzine Düzine Düzine Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet 200 Adet Dz Dz Dz ÖZKANOĞLU İnşaat Taah.ve Tic Ltd Şti Atatürk Bulvarı Büyüksaray Apt.No: 35/16-17 Çankırı Ç E Kimya ve PVC Alüminyum Doğrama m² 680 m² m² 546 m² AR-ER Yapı malzemeleri Tıbbi Cihazlar İmalat San. İnş. Tic. Ltd.Şti Atatürk Blv. Şeyh İsm. Rumi 38/Z --ÇANKIRI Plastik PVC Aliminyum Doğrama m m m m /21

164 ÇANKIRI İLİ Merkez İlçesi 5 Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ ÇANEKMEKSAN Çankırı Ekmek ve Unlu Mamuller San ve Tic AŞ Yapraklı Yolu 3.Km Yenişehir St. - ÇANKIRI MED-MAR Sağl.Hizm.Gıda İnş.Tur.ve Tuz İşl.San Tic AŞ.Çankırı Ankara Karayolu 3.Km - ÇANKIRI SEVİNDİ Tarım Mak San ve TicA.Ş.Yem Üretim Tesisi Ank Yolu 3.Km --ÇANK. ÇAN-YEM Çankırı Yem San Tic AŞ. Kast. yolu 7.Km Kenbağ Mevkii--ÇANK. İLÇESİ SEK- TÖRÜ M E R K E Z G I D A S A N A Y İ ÜRETİM KONUSU Ekmek Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam Adet Ad. 13 Rafine Tuz Ton Ton İhracatı Var By. Hyv.Yemi Kç. Hayv.Yemi BB.Hyv Yem Kntlı Hay.Yemi Ton Ton Kg Kg TELEFON FAX Ton 77 Ton Kg Kg Kriker Metal San ve Tic Ltd Şti Küçük Sanayi Sitesi Karşısı Çankırı FİLİZ Çelik Mamüller Otomotiv Aky.İnş Tur.Teks İth İhr San ve Tic Ltd Şti Eldivan Yolu Ballıca Mevkii Çankırı Yufka Kadayıf B. Pazarı Mah. T. Fikret Cad. Üçkarış Apt. No:25/12 ÇANKIRI İ L Ç E MAK.TE S. Çelik Asans Kapısı Ç.Asan..Kab Kapı Kör Kasa Çelik Kapı Tv Sehpası Mzk Seti Kb Gıda Yufka Kadayıf Adet 180 Adet 2000 Adet Adet Adet Adet Kg Kg Adet Adet Adet Adet Kg Kg Çamtuz Dış Tic. Ltd. Şti. Ankara Karayolu 3.km Kimya Tablet Tuz Yalama Taşı kg Kg Kg /21

165 ÇANKIRI İLİ Merkez İlçesi 6 Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX Kapısan İnşaat Malz. San Tic Ltd Şti KSS I Blok No:19 Çankırı İnş. Malz. Çelik Kapı Çelik Kasa Adet Adet 65 Adet Adet BULUTSAN Bulut İnş.Taah.ve Tic Ltd Şti Ankara Karayolu 3.Km Üçel Mermer Atölyesi KSS Ek Bloklar ÇANKIRI Candaroğuları Pide ve Börek Ahmet Büyüksarı Cumhuriyet Mah. Fabrika Sk. No:1 ÇANKIRI Adem Çavdar Hızar Atölyesi Fatih Mah. Kömürcüler Sitesi No:69 ÇANKIRI Ağa Mobilya B.Pazarı Mah. A.Talat Onay Cad. Ağahan Apt. No:19/1 M E R K E Z İ L Ç E İnşaat Hazır Beton m m Maden Ürünleri Sanayi Gıda Sanayi Orman Ürün. Sanayi Mer. Mezar Mer.Bas. Mut. Tez. Yer Döşeme Kır pidesi Börek Poğaça Kereste Lambiri Mobilya Çeşitli Mobilya 20 Adet M Tül 750 M Tül M Kare Adet Kg Adet M M M Tül 200 M Tül 800 M Kare Adet Kg Adet 260 Takım 260 Takım 300 M3 115 M Ersen Gökdemir Fatih Mah. Mezbaha Altı Kılıç Cad.No:26 Maden Ürünleri Mermer İşlenmesi M M Mak-San San. Tic. Ltd. Şti. Ankara Karayolu 3. Km Çankırı Mak. Tech. Konveyör Bunker 300 Adet 189 Adet 210 Adet 132 Adet /21

166 ÇANKIRI İLİ Yapraklı İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX Hayati BAŞ-Yeni Başlar Un Sanayi Buğay Köyü Yol Ayrımı Yapraklı-Çan Mesut UÇAN İkizören Beldesi Yapraklı GIDA Un Yem Ton Ton 120 Ton 48 Ton 305 Ton 100 Ton Ton Ton 5 ÇANKIRI İLİ Şabanözü İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX ERNA-MAŞ Mak Tic San A.Ş. Çankırı Un Sanayi ve Tarım Ürünleri Ltd Şti. Şabanözü-Çankırı ŞABANÖZÜ MAK. TES. Muhtelif Elk Ev Aletleri Un Kepek Ad Ad. 527 Tesis 375 Taşeron 902 İşçi Ton Ton Ton Ton Hastürk Gıda Oto. İnş. Emlak Lti. Şti. GIDA Süzme Bal Pekmez Reçel 562 Ton 1125 Ton 961 Ton 520 Ton 950 Ton 825 Ton Yiğit Teknik Hazel ACAR Mak. Tes. Elektronik Kart Adet Adet /21

167 ÇANKIRI İLİ Eldivan İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX Alper Mad. San. Tic. Ltd. Şti. Cami Mah. Sarıkaya Mevkii Eldivan/ÇANKIRI Plastik ve Kimya Kau. Hortum Plastik Hortum 268 Ton 41 Ton Hazar Un Yem Gıda E L D İ V A N Gıda Un Kepek Ton Ton 740 Ton 192 Ton Heim Medikal Teknik A.Ş. Cami Mah. Ağılönü Mevkii Eldivan/Çankırı Mak. ve Tech. Kan Kiti adet Üretim yok ÇANKIRI İLİ Kızılırmak İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX Özbaşlar Un Sanayi Kızıl lr mak Gıda Un Kepek Ton Ton 409 Ton 134 Ton /21

168 ÇANKIRI İLİ Çerkeş İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- ÜRETİM KONUSU TÖRÜ Hey Tekstil Örme Sanayi ve Tic AŞ. İstanbul Yolu Çerkeş / ÇANKIRI AYTAÇ Gıda San ve Tic AŞ. Et Entegre Üretim Tesisi - Yimpaş Bedilönü Mev.Çerkeş / Çankırı BOZOK Hayvancılık San ve Tic AŞ. İstasyon Mah.Bedilönü Mev.Çerkeş Fatih Gıda ve İhtiyaç Mad. Tic. Ve San. Ltd. Şti. KSS hizmet Binası Çerkeş/ÇNK. Ç E R K E Ş T E K S T İ L GIDA T-Shirt S-Shirt Şort Pantolon Mont Atlet Çocuk Elb. Etek Kırmızı Et ve et ürünleri (Hyv. Kesimi) Piliç-Hindi Ksm Et ve et ürünleri Yumurta Civ civ Limon Sosu Nar Ekşisi Şalgam suyu Sirke Yıllık Üretim KAPASİTESİ Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Ton Ton Ton Adet Adet Ton 345 Ton 640 Ton 907 Ton Ton Adet Adet Ton 67 Ton DUYMAÇ Kablo San ve Tic AŞ E-80 Karayolu Yat.Bl.Ok.Karşısı Kimya ve Plastik NYA Kablo NYAF Kabl TTR Kablo NYM Kablo NYY Kablo NYFGby Kb Ütü Kablosu 232 Ton 121 Ton 594 Ton Ton 805 Ton Ton 252 Ton 200 Ton 100 Ton 555 Ton 400 Ton 450 Ton 220 Ton 225 Ton F /21

169 ÇANKIRI İLİ Çerkeş İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX AYDOS İnşaat Hazır Beton Petrol Madencilik Turizm Tekstil San ve Tic Ltd Art Çınar Mob. Teks. İnş. Gıda Tur.San. Tic.A.Ş. Karalar Mah.Dikmen Kırı Mevkii Özen Mobilya San. Tic. Ltd. Şti İstanbul-Samsun yolu No:10 Ç E R K E Ş İnşaat Hazır Beton m m M O B İ L Y A Çeşitli Mobilya Adet Adet Çeşitli Mobilya Adet Adet Norm Tekstil San. Tic. Ltd. Şti İstanbul-Samsun yolu No:150 Tekstil Çeşitli Baskı Adet Adet /21

170 ÇANKIRI İLİ Korgun 1 İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ ıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX AKKÖK İnşaat Sanayi Tesisleri (ERGO Yaylı Yatak) OSB Korgun / ÇANKIRI Opal Giyim San Ve Tic A.Ş. OSB Göktürk Cad.No:5 Korgun -ÇANKIRI ÇAN-KOR Tekstil Sanayi ve Ticaret A.Ş. OSB Korgun / ÇANKIRI FİLİZ Ziraat Aletleri San Tic Ltd Şti Organize Sanayi Bölgesi Korgun - ÇANKIRI K O R G U N T E K S T İ L MAK. TES. Yaylı Yatak (90x190) Yaylı Yatak (140x190) Bayan pantolon Veya bayan ceket Veya etek Veya elbise Veya kaban (bay/bayan) Veya mont Veya palto (bay/bayan) Veya pardesü Veya rüzgarlık T-Shirt Bay Bayan Pantolon Eşofman Tar. Arabası Su Tankeri Harman Mak Hubub.Mibz Merdane Aky.Tank Adet Adet Ad Ad Ad Ad Ad Ad Ad Ad Ad Ad Adet Adet 150 Adet 75 Adet 50 Adet 100 adet 75 Adet 36 adet 9699 Adet ( İhracatı var) 3623 Adet Adet Adet Adet 762 Adet Adet Adet Adet 209 Adet 90 Adet 22 Adet 39 Adet 30 Adet F

171 15/21 ÇANKIRI İLİ Korgun 2 İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- ÜRETİM KONUSU TÖRÜ Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX MONOSAN Monofaze Elekrik Motorları Sanayi A.Ş. Korgun Organize Sanayi Bölgesi ÇANKIRI K O R G U M A K İ N A VE T E Ç H İ Z A T M.Mk E.Say T.Mk.A.E.S T.Mk.Rea S M.Elk.E.Say T.Elk.E.Say Merdiven Ot Kmda Tevzi Oto.Sigorta Difrnsyl O.S T.TerŞalter s T.Ter Şal M.Ter Şal b M.Ter Şal.s Anahtar muh Komütatör Priz ve Fiş Mh.Aksveçe Mh.Pis buat Mh.Kablo K Mh.Aydın Arm. Pls Kasa-Buat Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Ade Adet Adet 216 Ton Adet Adet Adet Adet 357 Adet Adet 853 Adet 210 Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet Adet 111 İhracat VAR F AYPLAST (Ren Dış) Ticaret Ltd Şti Organize Sanayi Bölgesi Korgun N Kimya ve Plastik Su Borusu Elk.borusu (P.Etilen-PVC ) PP Hammadde Ton 100 Ton 100 Ton Ton 60 Ton 40 Ton KICIMAN Tel Sanayi ve Ticaret A.Ş Organize Sanayi Bölgesi Korgun İNŞ. Gab.Tel (50x70 ) Gab.Tel (60x80) GabTel (80x100) Tel Örgü(50x50) m² m² m² m² m² m² m² m² /21

172 ÇANKIRI İLİ Korgun İlçesi 3 Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX Som Döküm San Tic Ltd Şti (Pik ve Çelik Döküm İmalatı) Korgun OSB Makine ve Techizat Pik Döküm Sifero Döküm Çelik Döküm Ton 881 Ton 440 Ton Ton 336 Ton Meclis Gıda Tekstil Tarım Ürün.Tic San ve Pazarlama Ltd Şti Korgun OSB K O Gıda Küp Şeker 1Kg Küp Şeker 0.750Kg Kg Kg Kg Kg Orfe Tekstil San. ve Tic. Ltd.Şti Korgun OSB MAG San.Tic.Ltd.Şti Organize Sanayi Bölgesi Korgun/ÇANKIRI BUYRUK Madencilik Nkly.Oto İnş San ve Tic Ltd Şti İşy:OSB Korgun Br: Atatürk Bulvarı.Buyruk apt 39 ÇANK R G U N Tekstil Elektrikli Battaniye Orman Ürünleri Sanayi Maden. Kibrit Çöpü Adet Adet Adet Öğütülmüş Bentonit Ton Ton 6 Üretim yok /21

173 ÇANKIRI İLİ Korgun 4 İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ LÇESİ SEK Nuhun Ankara Makarnası San Ve Tic AŞ OSB Korgun / Çankırı PEKYÜCEL Yemek ve Turizm Ltd Şti Korgun OSB K O R G U N TÖRÜ GIDA RETİM KONUSU Makarna Kepek+Razmol Un Yıllık Üretim KAPASİTESİ Ton Ton Ton ıllık FİİLİ KAPASİTE Ton Ton Ton İstihdam 61 İhracat Makarna (125,8Ton) TELEFON FAX Yemek Tabldot Tabldot Nabay Tekstil Sanayi ve Ticaret A.Ş. Tekstil Yatak Örtüsü Adet Adet /21

174 ÇANKIRI İLİ Ilgaz İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX ILGAZ Madencilik İnşaat Malz.Ltd. Şti Tuğla Fabrikası Mustafa Başer Ekmek Fırını ve Unlu Mamuller Gazidede Mah. İstanbul Cad. No:2 KOZANOĞLU Tuz San Ticaret Ltd Şti Ilgaz / ÇANKIRI MERHAPLAR Un Gıda Kereste ve Ahşap San Tic Ltd Şti Yeni Mh Çankırı Cad No:80 ILGAZ İnşaat Tuğla (Muhtelif) G I D A S A N A Y İ Ad Ad Ekmek Adet Adet Sofralık Tuz Un Un Kepek Ton 6144 Ton Ton Ton Ton 13 Ton Ton 65 Ton Çankırı Tekstil Ltd. Şti. Çörekçiler Köyü Tekstil Konfeksiyon Adet Adet Ilgaz Mad. San Tic Ltd Şti 2.fabrika Başdibek Köyü Mevkii İstanbul yolu 5.km Ilgaz/Çankırı I L G A Z İnş. Malz Tuğla (Muhtelif) adet adet Gökçeler Mak.İnş. San.Tic.Ltd.Şti Orman Kereste 5400 M3 323 M /21

175 ÇANKIRI İLİ Kurşunlu İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI-ADRESİ İLÇESİ SEK ÖZGÜN Bentonit San Ltd Şti 2 CEYLAN Bentonit San ve Tic Ltd Şti 2006 Büro:Atatürk Blv.Tuluğ Sit.No:76 Çan 3 Gökmenoğlu Bentonit (Lütfi 2005 Gökmenoğlu) Yazıroğlu Mev.İst Yolu 4 Ustaoğlu Bentonit (Muzaffer Ustaoğlu) 2005 Br:İstasyon Cad.5/A İşy.:Akpınar Mev. Şaban Boduroğlu (Kur-Ben-San) Akpınar 5 Önü Mevkii Bayramören yolu 4.Km 2005 Kurşunlu 6 ERGÜ Mad.San.Tic.Ltd Şti İstanbul Yolu 2005 Sanayi Yanı No:11 ÖZEN Bentonit San. Ltd.Şti. İşyeri : 7 Cömert Mah. Büro Çarşı içi No : Kurşunlu / ÇANKIRI ÇANMERSAN Çankırı Mermer San ve Tic A.Ş. Kurşunlu / ÇANKIRI Br:Ankara Cad.No:99/7 Gölbaşı / ANK K U R Ş U N L U TÖRÜ M A D E N C İ L İ K ÜRETİM KONUSU Yıllık ÜRETİM KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX Öğütülmüş Bentonit Ton 900 Ton 5 Öğütülmüş Bentonit Ton Ton 39 Öğütülmüş ( Ton) Bentonit Ton Ton 17 Öğütülmüş Bentonit Ton 480 Ton 6 Öğütülmüş Bentonit 480 Ton 160 Ton Kömür Tozu Ton Ton Öğütülmüş Bentonit Ton Ton Öğütülmüş Bentonit Ton 600 Ton Mermer Fayans Mermer Levha Granit Levha m² m² m² m² m² m² KORAL Kurşunlu Un ve Gıda San. A.Ş Akpınar Önü Mevkii Kurşunlu/ Çankırı GIDA Un Yem Rozmal Bonkalite Ton Ton 147 Ton 367 Ton Ton Ton

176 ÇANKIRI İLİ Kurşunlu İlçesi Faaliyetteki Sanayi Tesisleri ( 2006 Yılı Bilgileri ) Sıra No TESİSİN ADI - ADRESİ İLÇESİ SEK- TÖRÜ ÜRETİM KONUSU Yıllık Üretim KAPASİTESİ Yıllık FİİLİ KAPASİTE İstihdam TELEFON FAX 10 Kurşunlu Tekstil Serpil SEVİM Kale Kapı Mah. İstasyon Cad. No:13 Kurşunlu / ÇANKIRI Kurşunlu Tekstil İç Çamaşırı Adet Adet İl Genelinde Çalışan İşçi Sayısı: 94 Adet Sanayi Kuruluşunda 2005 Dönemi İşletme Cetveli Bilgilerine Göre Toplam : 4601 Kişi ( itibariyle ) Sektörü Elektrik Fuel-oil Motorin Lpg Benzin Kömür Kalyak Odun KVH KG LT KG LT TON KG TON Orman 5 Firma Ür. Mak.Tec 13 Firma h. Kim. 7 Firma Plst. Gıda 33 Firma İnşaat 5 Firma Maden 19 Firma Tekstil 12 Firma Toplam 94 Firma K AYNAKLAR: - Çank ı r ı Sanayi ve Ti ca ret il Müdürlü ğ ü

177 (L). ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME L.1. L.1.1. Altyap ı Te miz Su Sistemi Çankırı Bölgesi jeolojik oluşumu, üçüncü zaman içindedir. Üçüncü zamanın karakteristik oluşumlarından konglomera jips, lav, kil, marn, ojip, andazit, kalker, spilit, bazalt gibi oluşumlara rastlanmaktadır, ilin güney ve güneydoğusu volkanik arazilerden meydana gelmiş olup, alt kısmında derin tuz tabakaları oluşmuştur. Bu sebeple içme ve kullanma su ihtiyacı yakın çevremizden karşılanamayacağı için, il kuzeyinde yer alan Korgun ilçesi ilçe sınırlarında kalan Korgun Özü mevkiindeki yer altı sularının sondaj kuyu sistemi ile yer üstüne çekilmesi ile ve yine merkeze bağlı Çavuş ve Handın köy arazisinden cazibe ile temin edilebilmektedir. Çankırı kent merkezinin günlük su ihtiyacı m 3 'tür. Korgun ilçe sınırlarında açılmış bulunan 9 adet sondaj kuyusundan m 3, merkeze bağlı Çavuş ve Handır Köylerinden Kendi cazibesi ile gelen hattan ise m3 su elde edilmektedir. Çankırı' nın su ihtiyacı bu durumda karşılanmaktadır. Ancak yaz aylarının kurak geçtiği zamanlarda su kaynaklarındaki azalma sonucunda şehre basılan su miktarı düştüğünden bazen su sıkıntısı çekilebilmektedir. Mevcut su sistemi içerisinde 9 adet sondaj kuyusundan çekilen su miktarı 250 it/sn, diğer menbağdan gelen su miktarı ise 50 It/sn'dir, Korgun ilçesinde bulunan 9 adet sondaj kuyusundan çekilen su yine aynı bölgede bulunan 500 ton 'hık terfi deposuna gelmekte buradan 20 km uzunluğundaki 600 ve 500'lük ACB ishale hattı ile kent merkezinde bulunan m3 kapasiteli su deposuna gelmektedir. Yine Çavuş ve Handın köylerinde bulunan menbağlardan toplanan su 17'şer km'iik 2 adet 200'lük l adet 300'lük pik boru hattı cazibe ile kent merkezinde bulunan 4.000'lik ana su deposuna toplanmaktadır m 3 'lük ana depoda toplanan sular kent merkezinin alt kademe diye tabir ettiğimiz alt kesimlerine PİK, ACB, ve PVC boru tertibatı ile dağıtılmaktadır. Şehrin üst kademe diye tabir edilen yüksek kesimlerdeki yerleşim yerlerine ise m3'lük depodan pompa yardımı ile ana depodan daha yüksekte bulunan m 3 'lük depoya basılmakta buradan ayn boru sistemi ile üst kademenin su alması sağlanmaktadır. Çankırı'nın şehre 3 km mesafede bulunan Esentepe mahallesinin su ihtiyacı ise ana depodan pompa ile 500 m 3 lük terfi deposuna buradan yine pompa ile 500 m 3 'lük Esentepe su deposuna basılmak sureti ile su ihtiyacı karşılanmaktadır. Şehre verilen suyu taşıyan şebeke 95 km civarındadır. L.1.2. At ı k Su Sistemi, Kanaliz asyon ve A r ı tma Sistemi Çankırı il kanalizasyon şebekesi 1977 yılında 50 km olarak yapılmıştır. Bu şebekeye olarak bu güne kadar Şehir Merkezi ve Esentepe Mahallesinde yapılan 40 km ilaveler ile kanalizasyon şebekesi uzunluğu 90 km'ye ulaşmıştır. 020'lik, 030'luk, 040'lık ve 060'lık atık su boruları ile toplanan şehir kanalizasyonu arıtma tesisi bulunmadığından şehrin güneybatısından acıçay ve tatlıçay birleşim noktasından deşarj edilmektedir. Kent içerisindeki yağmur suları 030'luk ve 040'lık borular ile toplanarak şehir içerisinden geçen tatlıçay deresine deşej edilmektedir. Mevcut kanalizasyon ve yağmurlama şebekesi ömrünü tamamladığından Yeni Şehir kanalizasyon ve yağmurlama şebekesi projelendirme aşaması tamamlanmış olup, diğer hazırlıklar sürdürülmektedir. KANALİZASYON ŞEBEKESİ : Şehrimizde mevcut Kanalizasyon şebekesi eski olup, çalışma ömrünü tamamlamıştır. Bu yüzden Belediyemizce İller Bankasına yeniden arıtmalı olacak şekilde Kanalizasyon projesi yaptırılmıştır. Kısa zamanda Bu yeni Kanalizasyon projesini faaliyete geçirilmesi gerekmektedir. MEVCUT KANALİZASYON : Şehrimizde şu an Ø 200 lük 79 km. Ø 300 lük 8 km. Ø 400 lük 5 km. Ø 600 lük 4 km. olmak üzere yaklaşık 90 km. Kanalizasyon şebekemiz mevcut olup, Ø 400 lük ve Ø 600 lük Kanal hattı ana hattır. ( Taşıyıcı) Bu kanalizasyon şebekelerine ilave olarak yaklaşık Şehir içine 15 km. Kanal ile Esentepe mahallesine de yaklaşık 10 km. Kanalizasyon şebekesi

178 döşenmiştir. Bu mevcut kanalizasyon Şebekeleri MKE, Ceza evi, 100.Yıl Yurdu altı, Mezbane altı, Fatih Stadyumu altı, Boyalıca yolu altı, Acı çay deresine tahliye edilmektedir. Şehir Merkezinin komplesi Acı ve tatlı çayın birleştiği nokta ya akmakta, Festikan camii civarı DDY deposu, Deveciler ve Tuz Fabrikası ve Küçük Sanayi Sitesi mevcut dere yatağına akmaktadır. Şehrimizde kanalizasyon şebekesi bulunmayan yerler, Tuzlu Bağları mevkii, Festikan Mevki, Aksu Mahallesi, Deve yolu altı ve Kara köprü mevki civarında kanalizasyon şebekesi yoktur. L.1.3. Ye ş il Alanlar Çankırı Belediyesi mastır planı doğrultusunda ağaçlandırma,yeşil alan ve mevsimlik çiçek üretimi gerçekleştirmiştir. Esentepe yoluna 300 adet dış budak ve akasya, Kale Kırklar 'a 500 adet Akçaağaç, akasya, sedir ve karaçam, Çay yolu Ağaçlandırma sahalarına 1000 adet Akçaağaç, akasya ve sedir, Şehrimizin muhtelif yerlerine dikilmek üzere kendi seralarımızda üretilen adet kadife, petunya, cin karanfili ve ateş çiçeği türleri gerekli yerler dikimi yapıldı. Şehir merkezi içerisinde bulunan orta refüj, yeşil alan ve Parklarımıza dikilmek üzere 2000 adet yediveren gülü, batı mazısı, ıhlamur, sedir, at kestanesi, yayılıcı ardıcı, berberist, şimşir ve diğer türlerden yaklaşık 5000 adet bitki dikimi gerçekleştirilmiştir. Yeni yapılan Cumhuriyet parkına 10 adet iğde, 50 adet konik mazı, 10 adet süs eriği, 5 adet katalpa, 30 adet saksı mazısı, 200 adet gül ve çeşitli ağaçların dikimi yapılmıştır ve 6000 m2 alanda toplam 600 kg çim tohumu kullanılmıştır. Kastamonu yolu üzerindeki yapımı tamamlanan Kırkevler orta refüjünün çimlendirilmesi için 600 kg çim tohumu,ankara yolu Eldivan kavşağı üzerinde 400 kg varyeteli çim tohumu kullanılmıştır ve toplam yeşil alan miktarı m2 'dir. Çankırı İli Yeşil Alan Durumu YEŞİL ALAN DURUMU ORMANLIK ALAN (Devlet Ormanları) (Özel Ormanlar) DÜZENLİ YEŞİL ALAN (ÇAYIRLIK/MAKİLİK) DÜZENSİZ (VAHŞİ) YEŞİL ALAN (ÇAYIRLIK / MAKİLİK Büyüklük m Hektar merkez 320 Hektar köyler 52 Hektar Hektar Toplam 900 Hektar PARKLAR m2 28 MEZARLIKLAR 40 Hektar 1 adet Çankırı Belediyesi Park Alanları

179 PARKLAR ÖLÇÜMLERİ Yer/Park İsmi Sayı Büyüklük m2 Tekçam Parkı m2 Yunus Emre Parkı m2 Karatekin Parkı m2 80. Yıl Cumhuriyet Parkı m2 Ergenekon Parkı 1 920m2 Ş.Üstğ.Hakan Kandemir Parkı 1 700m2 Kırkevler Parkı 1 680m2 S.Üçok Parkı 1 450m2 Ata park 1 900m2 Kale m2 Didem sitesi Parkı m2 Işıklar Parkı 1 750m2 A.Türkeş Parkı m2 Deveciler Parklı m2 Esentepe Parkı 1 420m2 Sevgi Parkı 1 500m2 Bademlik Parkı 1 600m2 8. evler Parkı 1 350m2 Barışmanço Parkı 1 820m2 İhvan Sitesi Parkı 1 500m2 Büyük Otel altı Parkı 1 680m2 Okullar Parkı 1 500m2 Fatih Parkı 1 500m2 Yeniköy Parkı 1 900m2 Tuzlu Bağları Parkı 1 500m2 Esentepe Parkı 1 500m2 Türk metal sitesi Parkı 1 500m2 TOPLAM: m2 Parklarımızda Çeşitli cins ve ebatta toplam ağaçımız bulunmaktadır. L.1.4. Elektrik İ le t i m Ha t la r ı Tetaş Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi Genel Müdürlüğünden istenilen bilgiler çerçevesinde 2005 yılı yatırım programında Çankırı İli için planlanan enerji iletim hattının yeralmadığı, mevcut hatların ise 4 adet 154 kv. Kayabaşı-Çorum-Çankırı, Çankırı-İsmetpaşa, Toysa-Çankırı, Kırıkkale-Çankırı olmak üzere, 1 adet 380 kv; Kayabaşı-Çankırı-Kurşunlu olmak üzere ise toplam 5 adet enerji iletim hattı yeralmaktadır. L.1.5. Do ğ al G a z Bor u Hatl ar ı Çank ı r ı ilinde do ğ algaz boru hatt ı dö ş em e çal ı ş m a l a r ı devam etm e ktedir. L.2. L.2.1. L Ula ş ı m K a r a yollar ı Karayollar ı Genel İlde toplam karayolu ağı 554 Km dir. Bunun 267 Km.si Devlet Yoludur. Devlet Yolunun tamamı asfalttır. Karayollarında sorumluluk Ankara 4. Bölge Müdürlüğü ve Kastamonu 15.Bölge Müdürlüğündedir. 4.Bölge Müdürlüğünün sorumluluk kesimi Çerkeş İlçesinde olup

180 toplam 54 Km.dir. Diğer Devlet ve İl Yolu sorumluluğu 15.Bölge Müdürlüğündedir. İl Yolunun toplam uzunluğu ise 287 Km dir. Bu yolun da tamamı asfalttır. Karayolları 15. Bölge Müdürlüğünce Çankırı Ankara arası Tüney köprüsünden sonra güzergah değişikliği amacıyla 25 km.lik kesim yol ağına alınmış olup, yapılabilirlilik çalışması devam etmektedir. İlde ulaşım iki anayol ağı ve bunlara bağlı yollarla dikkat çeker. Kuzey-güney yönünde İç Anadolu yu Karadeniz e bağlayan Ankara-Çankırı-Kastamonu-İnebolu yolu, batı-doğu yönünde Çerkeş-Ilgaz yönünde yer alan ve Çankırı İl sınırları içinde 95 Km.lik bir uzunluğa sahip E-80 yoludur. Çankırı Merkezinin muhtelif merkezlere olan mesafeleri şu şekildedir. Çankırı İle Bazı İl Merkezleri Mesafe Cetveli Ulaşım Noktaları Mesafe (Km) Çankırı-Kastamonu 114 Çankırı-Ankara 131 Çankırı-Çorum 156 Çankırı-Bolu 235 Çankırı-Zonguldak 312 Çankırı-İstanbul 497 Çankırı-İzmir 711 Çankırı-Adana 576 Çankırı-Karabük 195 L L Ula ş ı m Planlamas ı To p l u Ta ş ı m Si steml eri İ lim iz de B eled i y e le r, ba z ı öz el ş irketler, dem i ryollar ı ile toplu ta ş ı ma c ı l ı k yap ı lm aktad ı r. L Ken t içi Yo llar Çankırı Kent İçi Yolları Asfalt Kaplama Çalışması = 100 Km Sathi Kaplama Çalışması 45 Km Yol Beton Parke Kaplama 60 Km Stabilize yol 60 Km 176

181 L Araç Say ı la r ı BiR ÖNCEKİ AY SONU EKSİLEN ARTAN SON DURUM DEVİR NORMAL ÖZEL NORMAL PLAKA NORMAL PLAKA NORMAL ÖZEL PLAKALI PLAKALI PLAKALI PLAKALI ARAÇ ARAÇ ARAÇ ARAÇ RESMİ HUSUSİ TİCARÎ TOPLAM RESMİ HUSUSİ TAKSİ TİCARİ DOLMUŞ TOPLAM RESMİ HUSUSi TİCARİ TOPLAM RESMİ HUSUSi TİCARİ TOPLAM RESMİ HUSUSi TİCARİ TOPLAM RESMİ HUSUSi TİCARİ TOPLAM RESMİ HUSUSi TİCARİ TOPLAM RESMİ 6 6 HUSUSi 4 4 TİCARİ TOPLAM RESMİ HUSUSi 7 7 TİCARİ TOPLAM RESMİ 4 4 HUSUSi 5 5 TİCARİ TOPLAM RESMİ HUSUSi TİCARİ 7 7 TOPLAM GEN EL TOPLAM

182 BİR ÖNCEKİ AY EKSİLEN ARTAN SON DURUM NAKİL HURDA TOPLAM GÜMRÜK FATURA TOPLAM TESCİl RÖMORK YARI RÖMORK GENEL TOPLAM DEVİR PL AK A L.2.2. De mir y ollar ı TCDD Gar Tesisleri Tarihinde işletmeye açılmış, bu tarihten itibaren günün şartlarında hizmetlerini sürdürmektedir. Çankırı Gar ; Irmak Zonguldak Demiryolu hattının Kilometresinde bulunup, Ankara ya 173 Km, Karabük e 240 Km. Zonguldak a 320 Km. mesafede kurulmuştur. Demiryolu; Çankırı il merkezi, Kurşunlu, Atkaracalar ve Çerkeş ilçe merkezlerinden geçmektedir. Çankırı dan geçen demiryolu, Kuzeybatı kömür madenlerini yurdun diğer bölgelerine taşımak, Karabük te bulunan Demirçelik Fabrikasının ihtiyacı olan cevher madenlerini ve yurtdışından ithal edilen kömür madenleri ve Demir mamullerini yurt içi ve yurt dışı taşımacılığı yaparak memleket ekonomisine büyük ölçüde katkıda bulunmaktadır. Ayrıca, Ankara Çankırı - Zonguldak arası yolcu taşıması günde birer sefer yapan Kearaelmas ekspresi ile sağlanmaktadır. Çankırı ve çevresinden yurdumuzun diğer bölgelerine un, tuz, pirinç ve krom madeni sevkıyatı yapılmaktadır. Ayrıca 9.Zırhlı Tugayının ihtiyaçları karşılanıp Makas Fabrikasında imal edilen mamullerin ihtiyaç yerlerine gönderilmesini sağlamaktadır. Irmak Çankırı Karabük hattı daha ziyade yük taşıması için önem taşımakta olup, bu güzergâhtaki Demiryolu Taşımacılığında kullanılan çeken vasıtaların (lokomotif), çekilen vasıtaların (Vagon) bakımı ve onarımı Çankırı Merkezde yapıldığından Demiryollarına katkısı önem taşımaktadır. ŞEHİR İÇİ TAŞIMACILIĞINDA KULLANILAN RAYLI SİSTEMLER : Çankırı ilinde şehir içi taşımacılığında raylı sistemler kullanılmamaktadır. YOLCU TAŞIMACILIĞINDA DEMİRYOLLARI : Ankara Çankırı Zonguldak arası yolcu ihtiyaçlarını günde birer sefer yapan Karaelmas ekspresi ile sağlanmaktadır. L Ku llan ı lan Rayl ı S i stemler Çank ı r ı ilinde rayl ı si ste m l e r kull an ı lm a m aktad ı r. L Ta ş ı ma c ı l ı kta D e miryollar ı Ankara-Çankırı-Zonguldak arası yolcu ihtiyaçlarını günde birer sefer yapan Karaelmas ekspresi ile sağlanmaktadır. Detaylı bilgi (L.2.2) de verilmiştir. L.2.3. Deniz, Göl, N e h i r Ta ş ı mac ı l ı ğ ı Çank ı r ı ilinde Deniz, Göl, N e hir ta ş ı ma c ı l ı ğ ı ya p ı lma m aktad ı r. L Liman l ar İ lim iz in d e n iz e s ı n ı r k ı y ı s ı yokt u r. L Ta ş ı ma c ı l ı k İ lim iz ta ş ı ma c ı l ı ğ ı ka ra yoluyl a yap ı lm ak tad ı r. L.2.4. Havayollar ı İ lim iz de h ava a l a n ı bulunm am a k tad ı r.

183 L.3. Haberle ş me SANTRAL SAHASI YER A LTI ORANI H AVA İ HAT ORANI ÇANKIRI Merkez % 80 % 20 İ naç San t rali % 40 % 60 Sanayi S a ntrali %40 % 60 Di ğ er Köyler % 100 AT KARACALA Merkez % 80 % 20 R Köyler % 100 B AYRAMÖRE Merkez %90 % 10 N Köyler % 100 ÇERKE Ş Merkez %90 % 10 Köyler % 100 Merkez % 80 % 20 ILGAZ Ye ş ildumlup ı nar % 40 % 60 Köyler % 100 ELD İ VAN Merkez %90 % 10 Köyler % 100 KIZ I LIRMAK Merkez % 90 % 10 Köyler % 100 Merkez % 80 % 20 KORGUN Köyler % 100 Merkez %70 % 30 ORTA Öz lü Köyü %70 % 30 Köyler % 100 Merkez % 80 % 20 KUR Ş UNLU Köyler % 100 Merkez % 70 % 30 Ş ABANÖZÜ YA PRAKLI Gü me rd i ğ in % 10 % 90 Gür p ı na r %5 %95 Köyler % 100 Merkez % 70 % 30 Yukar ı öz %40 % 60 Köyler % 100 L.4. İ lin İ mar Durumu Çankırı kent merkezinin ilk yerleşim yeri kale içidir. Nüfusun artmasıyla birlikte yerleşim kalenin güney eteklerine doğru kaymıştır. Bugün eski Çankırı denilen mevkii buralarıdır. Eski Çankırı evleri Osmanlı mimarisinin özelliklerini taşımaktadır. Yeni yerleşim alanlarında çok katlı betonarme binalar bulunmaktadır. Yeni yerleşimler, Yeni. Abdulhalik, Cumhuriyet mahalleri ile Somaki ve Feslikan mevkiine doğru olmaktadır, Feslikan mevkii için ilave imar planı yapılmıştır. Çankırı'nın imar planı 1977 yılında onaylanmıştır. İmar planı 2256 hektar alanı kapsamaktadır. Bu plan içinde 150 hektar yeşil alan(botanik parklar, çocuk oyun alanları vs. gibi) ve 10 hektar da sosyal-kültürel alanlar bulunmaktadır. Ağaçlandırma alanı olarak, Esentepe 179

184 mahallesi, Kırklar mevkii ve Deveyolu boyu önceliklidir. Çankırı Belediyesi'nin çevre düzeni planı yoktur. Ancak çevre düzeni planı için çalışmalara başlanılmıştır. Modern bir kentleşmenin önünü açmak için koruma imar planı yapılmıştır. Buna ilave olarak eski Çankırı denilen mevkiiyi kapsayan şuulandırma çalışmalarına da başlanılmıştır.

185 L.5. İ ldeki B a z İ stasyonlar ı Say ı s ı 2005 yılı içerisinde 10 adet GSM istasyonu kurmak isteyen kurum, kuruluş ve işletme Telekomünikasyon Kurumu Ankara Bölge Müdürlüğünce hazırlanan dosyalarla Valiliğimize müracaatta bulunmuş olup, İl Mahalli Çevre Kurulumuzca yer seçimleri uygun bulunmuştur. 28 adet yıllarına ait baz istasyonu bulunmaktadır. K AYNAKLAR : - Çank ı r ı Be le di ye Ba ş kanl ı ğ ı - Karayollar ı G e nel Müdürlü ğ ü Ankara - DDY Müdürlü ğ ü Ç a nk ı r ı - ÇED Ş ube Müdürlü ğ ü Çank ı r ı 180

186 (M). YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS M.1. Kentse l ve K ı rsal Planlama İlimiz Belediye Mücavir Alanları dışında kalan kısımlarda yapılan imar planlarına esas jeolojik etütler için genelde akaryakıt istasyonları, yerleşim alanları ve toplu konut alanları için jeolojik etütler yaptırılmaktadır. Yerleşime uygun olan alanlar imara açılmakta ve uygun olmayan alanlardan iyileştirilmesi mümkün olan alanlar için iyileştirme yaptırılmaktadır M.1.1. Ken t se l A l an la r M Do ğ al Öz elliklerin Ken t Formu na E t kileri TOPOGRAFİK DURUM: Çankırı merkezi birbirine benzeyen çıplak dik tepelerle çevrili olup,bunlar arasında uzanan,ve kuzeyden gelen tatlı cay ile kuzey doğudan gelen acı cayın birleşmesinden oluşan alüvyon bir havzadır Çankırı şehrinin eski kısmi, denizden 900 m. Kadar yükseklikte bulunan Karatekin tepesinin Güney eteğinde ki meyilli bir arazide kurulmuş olup, şehir zamanla vadinin ortasından akmakta olan tatlı ve acı cayın kenarlarına kadar genişlemiştir. JEOLOJİK DURUM: Çankırı merkezi sınırları dahilinde zemin alçılı ve marnlı tabakalar ve alüvyon dan oluşmaktadır. Ayrıca eski mahalleleri bulunduğu kısımlar kalın bir moloz örtüsüyle kaplıdır Bölge oligo miosen yaşlı formasyonla temsil edilmektedir. Bu seri kalın ve kırmızı renkli bir taban konglomerası ile başlar bunu açık renkli ve aralarında jips tabakaları bulunan kil ve marnlar takip eder. Üst seviyelerde ise bu seri kil ara bantlı jipslerden meydana gelmiştir. Konglomeralar: Oligosen yaşında oldukça kalın kırmızı renkle sağlam çimentoludur. JIPSLER.: Oligosen yaşındaki jipsli seri kalın katmanlı olup ince kiltaşı ve marn ara bantlıdır. Bu tür jipsler fiziksel ve kimyasal özellikleri bakımından heyelana müsaittir. Yağış suların Jipslerde erimeye neden olması ayrıca kilin varlığı ve kaygan satıh teşkil etmesi hareketi kolaylaştıracağından eğimli alanlarda kaymalara düz yerlerde ise çökmelere sebebiyet verecektir. YAMAÇ MOLOZLARI: Kuzeydeki tepelerin yamaçların zemin yapısıdır. Konglomeraların üzerinde 3-4 metre kalınlığında konglomeraların ayrışması ve taşınmasıyla meydana gelmiştir. Killi çakıllı olup orta sıkılıktadır. ALUVYON: Acı ve tatlı su çaylarının getirdiği oligo-miosen jipsli seriler ile çakıllarını ihtiva eden kumlu, killi ve siltli bir yapı gösterir. SU DURUMU: Yüzey suları: Devamlı ve sığ yatak içinde akmakta olan acı ve tatlı cay akar sularıdır. Yer altı suyu alüvyonda mevcuttur. Su seviyesi çaylara yakın kısımlarda 2-3 metre uzak kısımlarda ise 5-6 metre arasındadır. Yer altı suyu jipslerin etkisi ile kullanılır özellikte değildir. M Ken t sel B ü yüme D e sen i Kentsel alanların günümüzde tarım arazilerini işgal etmesi ileriye dönük endişeleri de beraberinde getirmektedir. Köy gelişme alanları ve yeni yerleşim alanları günümüzde müdürlüğümüzün jeolojik etütleri neticesinde yerleşime uygun olan alanlar (heyelan, sel, çığ ve kaya düşmesine maruz olmayan alanlar) seçilmektedir. Kentlerin arazi kullanım deseni ile ilgili müdürlüğümüzce bir çalışma yapılmamaktadır. 181

187 M Plan l ı Ke nts e l Ge li ş me Al anlar ı Müdürlüğümüz köy gelişim alanları ve planlı gelişmenin yapılması hususunda gerekli kamu kurum ve kuruluşlarının uygun gördüğü alanlar seçilmektedir. M M Ken t sel A l an larda Yo ğ unluk Ken t se l Ye nileme Alanlar ı Kentsel dokunun korunması amacıyla köylerde yeni inşaatlarda eski köy dokusunun ve yöreye uygun olan konut projelerinin yapılması Bakanlığımız yapı işleri daire başkanlığının denetiminde olmakla birlikte günümüzde vatandaşların özel projelere daha çok rağbet ettiği bir gerçektir. M Endüstri Al anlarda Ye r Seçimi M Ta rihi, Kültür el, Ark e oloj ik ve Tu ristik Öz ellikli Alanlar M.1.2. K ı rsal Alanlar M K ı rsal Ye rle ş me Deseni Kırsal alanlarda konut yapımına uygun olarak seçilecek yerlerin ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından uygun görüşüyle beraber müdürlüğümüzce de afete maruz olmayan alanların seçilmesi ile beraber yerleşim yerleri seçilmiş olmaktadır. Kırsal alanlardaki yoğunluk ilçe merkezlerine yakın köylerde, tarıma uygun yerlerde ve hayvancılığa müsait yerlerde yoğundur. M Araz i Mü lkiy et i Kırsal alanlardaki arazi mülkiyeti köy halkına ait olmakla beraber tapu senetleri çıkarılmadığından sıkıntı çekilmektedir. Kadastro işlemlerinin yapılmasına ve mülkiyete geçirilmesine ihtiyaç vardır. Arazi büyüklükler hakkındaki bilgiler tapu kadastro müdürlüklerinden temin edilebilir. M.2. Altyap ı Bu konu ile ilgi li bilgiler Ul a ş ı m ve Altyap ı ba ş l ı ğ ı al t ı nda i n c e l e n m i ş tir. M.3. M.3.1. Binal a r ve Ya p ı Çe ş itleri Kamu B i n a lar ı Müdürlüğümüzce kamu binalarının yer seçiminde zemin etütlerinin ve 1998 yılında çıkarılan afet bölgelerinde yapılan yapılarda dikkat edilmesi gereken hususlar yönetmeliğine uygunluğu denetlenmektedir. Yer seçimlerinde kamulaştırmanın olmadan çözümlenmesi ve %5 eğimli arazilerin seçilmesi gibi kriterler göz önünde bulundurulmaktadır. Kamu binaları kent formuna yeniliklerin getirilmesini ve inşaat sistemlerindeki güvenirliliğin uygulandığı binalar olma özelliği ile örnek teşkil etmektedir 182

188 M.3.2. Oku l lar İl Milli Eğitim Müdürlüğünden alınan bilgilere göre öğretim yılı içerisinde Çankırı merkez ilçe, ilçeler ve köyler bazında okulların, pansiyon ve yurtların dağılımları ile öğrenci sayıları aşağıya çıkarılmıştır. İLKÖĞRETİM OKULLARI ISIM LİSTESİ SIRA NO İLÇE ADI OKUL ADI ÖĞRENCİ SAYISI 1 MERKEZ ATATÜRK İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ CUMHURİYET İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ DR.REF1K SAYDAM İLKÖĞRETİMOKULU MERKEZ GAZI İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ GÜNEŞ İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ İLKER TUNCAY İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ İSMET INONU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ KARATEKIN İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ MARAŞAL ÇAKMAK İLKÖĞRETİM OK MERKEZ MKE. TOPHANE İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ 30 AĞUSTOS İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ ORG. L HAKKI KARADA Yi ILKOGRT. OK MERKEZ Ş. YAHYA ÇOŞKUNER İLKÖĞRETİM OK MERKEZ TOBB İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ MEHMETÇİK İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ A. MENDERES PANS. İLKÖĞRETİM OK MERKEZ H. DAĞLI PANS. İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ ÖZEL SEVGİ İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ AHLATKOYUŞ. S.GENÇ İLKÖĞRETİM OK MERKEZ AKÇAVAKIF KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ ALAÇATKOYUİLKÖĞRETİMOKULU MERKEZ ALICA KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ AŞ.PELITOZU KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ AŞ. YANLAR KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ BALIBAGI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ BEŞTUT KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ BOZKIR KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ ÇATALELMA KOYU İLKÖĞRETİMOKULU MERKEZ GERMECE KOYU İLKÖĞRETİM MERKEZ IÇYENICE KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ INAÇ KOYU İLKÖĞRETİMOKULU MERKEZ İNANDIK KOYU İLKÖĞRETİMOKULU MERKEZ İNCİK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ KARADAYI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ KONAK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ PEHLİVANLI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ SATIYUZU KOYU İLKÖĞRETİMOKULU MERKEZ SULEYMANLI KOYU İLKÖĞRETİM OK MERKEZ TUNEY Ş.M.DEMIR İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ YK.PELITOZU Ş.I. KARATAŞ ILKOGRT.OK MERKEZ BAYINDIR KOYU İLKÖĞRETİMOKULU MERKEZ HASAKÇAKOYUİLKÖĞRETİMOKULU MERKEZ OVACIK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU MERKEZ UNUR Ş.I.ALDAG İLKÖĞRETİM OKULU

189 SIRA NO İLKÖĞRETİM OKULLARI ISIM LİSTESİ İLÇE ADI OKUL ADI ÖĞRENCİ SAYISI 1 ATKARACALAR MERKEZ CUMHURİYET İLKÖĞRETİM OK ATKARACALAR ÇARDAKLI BÖLGE OKULU 1 BAYRAMÖREN NEVZAT AYAZ YATILI BÖLGE OKULU 2 BAYRAMÖREN KARAKUZU Ş.H. YILMAZ ILKOGRT. OK 15 1 ÇERKEŞ ATATÜRK İLKÖĞRETİM OKULU ÇERKEŞ NAMIK KEMAL İLKÖĞRETİM OKULU ÇERKEŞ 80. YIL CUMHURİYET İLKÖĞRETİM OK ÇERKEŞ HACILAR KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 24 5 ÇERKEŞ SARAYCIK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 14 6 ÇERKEŞ YALAKÇUKURÖREN İLKÖĞRETİM OK ELDIVAN 100 YIL İLKÖĞRETİM OKULU ELDÎVAN ;ÜST.YILMAZGÜLHAN PANS. İLKÖĞRT ELDIVAN ELMACIK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 43 4 ELDİVAN HİSARCIK KAYI İLKÖĞRETİM OKULU 22 5 ELDIVAN KUÇUKHACIBEY KOYU İLKÖĞRETİM OK İLGAZ ATATÜRK İLKÖĞRETİM OKULU İLGAZ CUMHURİYET İLKÖĞRETİM OKULU İLGAZ F.S.MEHMET İLKÖĞRETİM OKULU İLGAZ Y.S.SELIM İLKÖĞRETİM OKULU İLGAZ ÇATAK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 44 6 İLGAZ GAZİLER KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 16 7 İLGAZ KUŞÇAYIRI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 38 S İLGAZ SARAYCIK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 15 9 İLGAZ YUVASARAY KOYU İLKÖĞRETİMOKULU İLGAZ YEŞILDUMLUPINAR İLKÖĞRETİM OK KIZILIRMAK Ş. REMZİ ASLAN İLKÖĞRETİM OKULU KIZILIRMAK KIZILIRMAK PÂNvS. İLKÖĞRETİM OKULU 3 KIZILIRMAK YK. ALEGOZ Ş. ADEM BALLI ILKOGRT.OK KIZILIRMAK AŞ. ALEGOZ KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 53 5 KIZILIRMAK AŞ. OVACIK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 17 6 KIZILIRMAK BOSTANLI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 19 7 KIZILIRMAK BOYACIOGLU KOYU İLKÖĞRETİM OK. 21 S KIZILIRMAK CACIKLAR KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 34 9 KIZILIRMAK GÜNEY KIŞLA KOYU İLKÖĞRETİM OK KIZILIRMAK HACILAR KOYU İLKÖĞRETİM OKULU KIZILIRMAK HALLAÇLI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU KIZILIRMAK KAHYALI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU KIZILIRMAK KARADIBEK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU KIZILIRMAK KARALLI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU KIZILIRMAK KARAMÜRSEL KOYU İLKÖĞRETİM OK KIZILIRMAK KARAOMER KOYU İLKÖĞRETİM OKULU

190 SIRA NO İLKÖĞRETİM OKULLARI ISIM LİSTESİ İLÇE ADI OKUL ADI ÖĞRENCİ SAYISI 17 KIZILIRMAK KAVLAKLI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 8 18 KIZILIRMAK KORÇULLU KOYU İLKÖĞRETİM OKULU KIZILIRMAK KUZEY KIŞLA KÖYÜ İLKÖĞRETİMOK KIZILIRMAK SAKARCA KOYU İLKÖĞRETİMOKULU KIZILIRMAK Ş. CUMHUR ŞİMŞEK İLKÖĞRETİM OKULU KIZILIRMAK TEPEALEGOZ KOYU İLKÖĞRETİM OK KIZILIRMAK TIMARLI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 53 1 KORGUN KORGUN İLKÖĞRETİM OKULU KORGUN ILDIZIM KOYU İLKÖĞRETİMOKULU 23 3 KORGUN MARUF Ş. EYUPGONEN İLKÖĞRETİM OK KURŞUNLU YATILI İLKÖĞRETİM BÖLGE OKULU KURŞUNLU REEIK SAYDAM İLKÖĞRETİM OKULU KURŞUNLU TEVFIK FİKRET İLKÖĞRETİM OKULU KURŞUNLU SIVRICEK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 96 5 KURŞUNLU ÇATKESE KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 14 6 KURŞUNLU ÇAVUNDUR KOYU İLKÖĞRETİMOKULU 21 7 KURŞUNLU DUMANLI KOYU İLKÖĞRETİMOKULU 38 8 KURŞUNLU HACIMUSLU KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 11 9 KURŞUNLU SUMUCAK KOYU İLKÖĞRETİMOKULU KURŞUNLU TAŞKARACALAR KOYU İLKÖĞRETİMOK ORTA ATATÜRK İLKÖĞRETİM OKULU ORTA N. AYAZ YATILI BÖLGE İLKÖĞRETİM ORTA ARDA VAKFI İLKÖĞRETİM OKULU ORTA ELMALIK BELDESİ İLKÖĞRETİM OKULU 42 5 ORTA KALFAT BELDESİ İLKÖĞRETİM OKULU ORTA ÖZLÜ BELDESİ İLKÖĞRETİM OKULU ORTA YAYLAKENT BELDESİ İLKÖĞRETİM OK ORTA AŞ.KAYI KOYU 100 YIL İLKÖĞRETİMOK ORTA DODURGA KOYU İLKÖĞRETİMOKULU ORTA KA YILAR KOYU İLKÖĞRETİM OKULU ORTA KAYIÖREN KÖYÜ İLKÖĞRETİM OKULU 23 1 ŞABANOZU Ş.MURAT SOMUNCU İLKÖĞRETİM OK ŞABANOZU GÜMERDİĞİN BELDESİ İLKÖĞRETİM OK ŞABANOZU YK, YAKALI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 43 4 ŞABANOZU ÇAPAR KAYI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 14 5 ŞABANOZU GÜNDOĞMUŞ KOYU İLKÖĞRETİMOK ŞABANOZU GÜRPINAR BELDESİ İLKÖĞRETİM OK ŞABANOZU KAMIŞ KOYU İLKÖĞRETİMOKULU 28 8 ŞABANOZU KARAOREN KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 26 9 ŞABANOZU KUÇUKYAKALI KOYU İLKÖĞRETİM OK

191 SIRA NO İLKÖĞRETİM OKULLARI ISIM LİSTESİ İLÇE ADI OKUL ADI ÖĞRENCİ SAYISI 1 YAPRAKLI YAPRAKLI İLKÖĞRETİM BÖLGE OKULU YAPRAKLI YAPRAKLI İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI YK.ÖZ İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI AKYAZI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 21 5 YAPRAKLI AŞ.OZ Ş.H.ŞENTURK İLKÖĞRETİM OK YAPRAKLI AYSEKI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 31 7 YAPRAKLI BALIBIDIK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU 16 8 YAPRAKLI BÜYÜK AKSEKİ KOYU İLKÖĞRETİMOK YAPRAKLI BUGAY KOYU Ş.Y.KARAHASAN ILKOGRT YAPRAKLI ÇEVRECIK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI DAVUTLAR Ş.M. HARMANCI ILKOGR.T YAPRAKLI İĞDIR KOYU İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI KAYMAZ KOYU İLKÖĞRETİMOKULU YAPRAKLI KAVAK KOYU İLKÖĞRETİMOKULU YAPRAKLI KIRLIAKÇA KOYU İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI KULLAR KOYU İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI OVACIK KOYU İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI SARIKAYA KÖYÜ İLKÖĞRETİMOKULU YAPRAKLI SUBAŞI KOYU İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI TOPUZSARAY KOYU İLKÖĞRETİM OK YAPRAKLI YAKA KOYU İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI YÜKLÜ KOYU İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI ZEKERIYA KOYU İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI IKIZOREN BELDESİ İLKÖĞRETİM OKULU YAPRAKLI MUSELLIM BELDESİ İLKÖĞRETİM OK YAPRAKLI TATLIPINAR BELD. İLKÖĞRETİM OKULU 24 GENEL VE MESLEKİ LİSELER İSİM LİSTESİ SIRA İLÇE ADI OKUL ADI NO GENEL LİSELER ÖĞRENCİ SAYISI 1 MERKEZ ÇANKIRI LİSESİ MERKEZ 80. YIL CUMHURİYET LİSESİ ELDIVAN ELDIVAN LİSESİ 70 4 ŞABANOZU ŞABANOZU LİSESİ MERKEZ ANADOLU LİSESİ ÇERKEŞ ÇERKEŞ ANADOLU LİSESİ 70 7 İLGAZ ILGAZ Ş.N.YAMAN ANADOLU LİSESİ KURŞUNLU KURŞUNLU ANADOLU LISEISI 91 9 MERKEZ SÜLEYMAN DEMIREL FEN LİSESİ MERKEZ N.AYAZ ANADOLU ÖĞRETMEN LİSESİ MERKEZ ANADOLU GÜZEL SANATLAR LİSESİ

192 MESLEKİ LİSELER 1 MERKEZ ENDÜSTRİ MESLEK LİSESİ MERKEZ TEKNİK LİSE 44 3 MERKEZ ANADOLU TEKNİK LİSESİ MERKEZ KIZ MESLEK LİSESİ MERKEZ ANADOLU KIZ MESLEK LİSESİ 18 6 MERKEZ TİCARET MESLEK LİSESİ MERKEZ ANADOLU TİCARET MESLEK LİSESİ MERKEZ İMAM HATİP LİSESİ ATKARACALAR ERKEK TEK.GEN.MUD.BAG.ÇPL ATKARACALAR Ş.H.ÇELIK ANADOLU TEKNİK LİSESİ BAYRAMOREN ERKEK TEK.GEN.MUD.BAG.ÇPL ÇERKEŞ TIC.TUR.GEN.BAG.ÇPL ILGAZ ANAD. OTELCİLİK VE TRZ.MES.LISESI ILGAZ ERKEK TEK.GEN,MUD.BAG.ÇPL ILGAZ İMAM HATİP LİSESİ KIZILIRMAK TIC.TUR.GEN,MUD,BAG.ÇPL KORGUN ERKEK TEK.GEN.MÜD.BAĞ.ÇPL KURŞUNLU KIZ TEKNİK GEN.MUD.BAG.ÇPL KURŞUNLU İMAM HATİP LİSESİ ORTA ERKEK TEK.GEN.MÜD.BAĞ,ÇPL ORTA İMAM HATİP LİSESİ YAPRAKLI TIC.TUR.GEN.MUD.BAG.ÇPL

193 ÇANKIRI İLİNDEKİ MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞINA BAĞLI RESMİ İLKÖĞRETİM VE ORTAÖĞRETİM KURUMLARININ PANSİYON DURUMU RESMİ YİBO VE PİO RESMİ ORTA ÖĞRENİM PANSİYONU PANSİYONU BULUNAN OKULUN ADI İLÇESİ Yatak Kapasitesi Yatak Kapasitesi Kız Erk. Top. Kız Erk. Top. MERKEZ ADNAN MENDERES PİO MERKEZ MERKEZ HAZIM DAĞLI PİO MERKEZ MERKEZ N. AYAZ AND. ÖĞRETMEN LİSESİ MERKEZ MERKEZ S. DEMİREL FEN LİSESİ MERKEZ MERKEZ AND. TEKNİK LİSE-TEK. LİSE VE END. MES. LİSESİ MERKEZ ATKARACALAR ÇARDAKLI YİBO ATKARACALAR Ş. H. ÇELİK ÇPL VE ATL BAYRAMÖREN N. AYAZ YİBO ATKARAC ALAR ATKARAC ALAR BAYRAMÖ REN ÇERKEŞ 19 MAYIS ÇPL ÇERKEŞ ELDİVAN Ş. ÜSTEĞMEN YILMAZ GÜLHAN PİO ELDİVAN

194 YURT YADA PANSİYONU BULUNAN OKULUN ADI İLÇESİ RESMİ YİBO VE PİO Yatak Kapasitesi RESMİ ORTA ÖĞRENİM PANSİYONU Yatak Kapasitesi Kız Erk. Top. Kız Erk. Top. ILGAZ ATATÜRK ÇPL ILGAZ ILGAZ İMAM HATIP LİSESİ KIZILIRMAK PİO ILGAZ KIZILIRMA K KORGUN ÇPL KORGUN KURŞUNLU YİBO KURŞUNLU KURŞUNLU İMAM HATİP LESİSİ KURŞUNLU ORTA N. AYAZ YİBO ORTA ORTA YILDIRIM BEYAZIT ÇPL ORTA ORTA İMAM HATİP LİSESİ ORTA YAPRAKLI ÇPL YAPRAKLI YAPRAKLI YİBO YAPRAKLI İL GENEL TOPLAMI

195 İLİMİZDE BULUNAN ÖZEL ÖĞRENCİ YURTLARI YURDUN ADI İLÇESİ Yatak Kapasitesi Kız Erk. Top. Alanpınar Yaygıneğitim Kız Öğrenci Yurdu (Süreli kapalı) MERKEZ Can Yük. Öğr. Kız Öğr. Yurdu MERKEZ Fatih Orta Öğrenim Erkek Öğrenci Yurdu MERKEZ Emir Karatekin Yük. Öğr. Erkek Öğr. Yurdu MERKEZ Işık Yük. Öğr. Kız Öğr. Yurdu MERKEZ Mimar Sinan Öğrenci Ortaöğrenim Kız Öğr. Yurdu MERKEZ Şelale Yüksek Öğrenim Karma Öğr. Yurdu. MERKEZ Çerkeş Öğr. Çağı. Tal. Yard. Dern. Ortaöğ. Erk. Ö.Y. ÇERKEŞ Ilgaz Kurs ve Okul Talb. Yard. Dern. Orta ve Yük. Öğr.Öğr. Yurdu ILGAZ Kızılırmak Osmanlı Orta Öğr. Erkek Öğr. Yurdu Şabanözü Kurs ve okul Tal. Yard. Der. Erk. Öğr. Yur. KIZILIRM AK ŞABANÖZ Ü Yapraklı Yukarıöz Yaygıneğitim Kız Öğr. Yrd. (Süreli kapalı) YAPRAKLI İL GENELİ TOPLAMI İLİMİZDE BULANAN ÖZEL OKULA AİT BİLGİLER ÖZEL OKULUN ADI KAPASİ TESİ Çankırı Özel Sevgi İlköğ. Okulu Merkez 217 TOPLAM

196 Okul Gruplarına Göre OkullaşmaOranı(%) Türkiye İç Anadolu Çankırı İlkokul Lise Yüksekokul Çankırı da okullaşma oranı Türkiye ve İç Anadolu bölgesine göre daha düşüktür. En fazla okullaşma oranı ilkokul seviyesinde gerçekleşmiştir. Tablo.8. Okul Gruplarına Göre Şube Başına Düşen Öğrenci sayısı ( ) Türkiye İç Anadolu Çankırı Toplam ,40 Okul Öncesi Öğretim ,69 İlköğretim ,39 Lise ,13 Tablodan anlaşılacağı gibi Çankırı da sınıf başına düşen öğrenci sayıları ilkokulda iken liselerde sırasıyla 20,13 ve Okul Öncesi Öğretimde 15,69 dur. Okullarda Bulunan Öğrenci Sayısı ( dönemi) Toplam Şehir Köy İlköğretim Lise Üniversite *Üniversitedeki mevcut öğrenci sayısı Çankırılı olan öğrencilerin yanısıra Çankırı ya dışarıdan gelen öğrencileri de kapsadığı için yüksekti M.3.3. Hastaneler ve Sa ğ l ı k Te sisleri İlde sağlık hizmetleri Sağlık Bakanlığına bağlı 3 Devlet Hastahanesi, 5 sağlık merkezi,38 sağlık ocağı, 108 sağlık evi,3 verem savaş dispanseri ve 1 AÇSAP merkezi ile yürütülmektedir. İl genelinde yataklı tedavi kurumlarındaki toplam yatak sayısı 384 iken yatak başına düşen nüfus sayısı 702 dir. İlde toplam hekim sayısı 145 ve hekim başına düşen hasta sayısı 1859 dur. Sağlık hizmetleri hususunda, Türkiye genelinde yaşanan sorunlar Çankırı ilinde de yaşanmaktadır. Öncelikle görev yapan sağlık personeli sayısı arttırıldığında, sağlık personeli başına düşen nüfus sayısıda azalmış olacaktır. İlimizde Atkaracalar, Bayramören,Kurşunlu, Çerkeş ve Şabanözü ilçelerinde devlet hastaneleri inşaatı yatırım programı çerçevesinde devam etmektedir. Hastane inşaatlarının bitirilerek hizmete geçmesiyle birlikte ilimizde toplam hastane sayısı 7 ye ulaşacaktır. Şabanözü hastane inşaatı büyük ölçüde tamamlanmıştır. İlimizde sağlık kurumlarına ilişkin 1999 yılına ait veriler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. 191

197 Tablo:10 Sağlık Kurumlarının Durumu Hastane Sayısı 3 Sağlık Merkezi Sayısı 5 Sağlık Ocağı Sayısı 38 Mahalle Sağlık Evi 26 Köy Sağlık Evi 82 Dispanser Sayısı 3 Sağlık Meslek Sayısı 7 AÇSAP Merkezi Sayısı 1 Halk Sağlığı Laboratuar Sayısı 1 Çankırı da sağlık hizmetlerinin gerektirdiği diğer tüm faaliyetler toplam 669 personelle periyodik olarak etkin bir biçimde sürdürülmektedir. M.3.4. Sosyal ve Kü l t ür el Te sisler Bu bölümdeki bilgiler turizm bölüm ünde verilm i ş tir. M.3.5. Endüstriyel Ya p ı la r İ limiz de önemli bir endüstriyel yap ı bul u nm am akt a d ı r. M.3.6. Gö çer v e Hare ketli Bar ı naklar İlimizde göçer ve hareketli barınaklar mevcut değildir. M.3.7. Otel, Mo tel v e Tu riz m Amaçl ı Di ğ er Ya p ı la r İlimize bağlı Ilgaz ilçesinde kış sporlarına yönelik oteller mevcut bulunmaktadır. Çevreyi olumsuz etkileyecek faaliyetleri bulunmamaktadır. M Bür o lar ve Dükk anl a r M.3.9. K ı rsal A l anda Ya p ı la ş ma Kırsal alanlarda o yöreye uygun yapı malzemesi kullanılmakla beraber (örneğin, saz ve samanların karıştırılarak yapılan çamur, tavan tabliyesinde kil türü mlz. Gibi) genelde tuğla, kremit ve kerpiç kullanılmaktadır. Yörelere has yapılaşma özelliği hemen hemen kendini günümüz teknolojisine teslim etmiş durumdadır. Yapılaşma desenine etki eden en önemli faktör olarak, maliyet ve yapı malzemelerine olan uzaklık göze çarpmaktadır. M Ye r e l Mimari Öz ellik le r. Turizm bölümünde verilmiştir. M Bi na Ya p ı m ı nda Kullan ı lan Yer e l Ma t e rya l le r Bina yapımında yöremizde en çok genelde tuğla, kum, kireç,çimento, demir ve ahşap malzemeleri kullanılmaktadır. Çimento komşu illerden temin edilmektedir. Kum ocaklarımız yeterli durumdadır. Fakat kum ocakları dışında vatandaşların bilinçsizce rasgele yerlerden aldığı malzemeler hem inşaat kalitesine uymamakta hem de dere yataklarının değişmesine ve bazı köprü yapılarına zarar verebilecek konuma gelebilmektedir. 192

198 M.4. M.4.1. Sosyo-Ek onomik Ya p ı İş Al an la r ı ve İş si zl ik İ limiz de Türk iye İş Kurumuna kay ı tl ı i ş si z say ı s ı a ş a ğ ı daki tap l od a ç ı ka r ı lm ı ş t ı r. M.4.2. VASIFLI İŞ S İ Z SAYISI VASIFSIZ İŞSİZ SAYISI T O PLAM ERKEK KADIN T O PLAM Göçler M.4.3. Gö çeb e İş çiler (Mevsimlik) M M.4.5. K e nt To pr a ğ ı n ı n Mülkiyet D a ğ ı l ı m ı Konu t Ya p ı m Süreçleri Kentimizde Bayındırlık ve İskan Bakanlığımızca 775 sayılı gece kondu kanunu kapsamında ilçelerimizle beraber 768 konut yapılmıştır. Merkezimizde bu konut sayısı toplam olarak 500 adettir. M.4.6. Gecekondu Islah ve Ö n leme Böl g el eri Merkez ilçemizde toplam 4 gecekondu önleme bölgesinde 500 konut yapılarak gecekondulaşmanın önüne geçme çalışması yapılmıştır. Helen Karataş mahallesinde gecekondu önleme bölgesi olarak tahsisi düşünülen yerle ilgili bakanlıklar arası yazışmalar devam etmektedir. M.5. M Yerle ş im Yerlerinin Çevresel Etkileri Görüntü Kirliliği Yerleşim yeri olarak görüntü kirliliği Karatekin mahallesinde, Cumhuriyet Mahallesinde mevcuttur. M Binalarda Ses İzolasyonu Yönetmeliklerin uygulanmasında ilgili belediyelerce denetimin sağlanması sağlanmalıdır. M Havaalanları ve Çevresinde Oluşturulan Gürültü Zonları İlimizde havaalanları bulunmamaktadır. M Ticari ve Endüstriyel Gürültü Ticari ve endüstriyel kullanımlardan kaynaklanan gürültü kirliliğinin önlenmesi ve çevreye olan zararlı etkilerinin azaltılması hususunda Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca yönetmeliklerin yapılması gereklidir. M.5.5. Ken t se l A t ı kl ar Bu bölüm bilgileri A t ı klar bölüm ünde yer alm a ktad ı r. 193

199 M.5.6. Binalarda Is ı Ya l ı t ı m ı Ye ni ya p ı lan binalar ı n bir k ı sm ı nda uygulanm aktad ı r. 194

200 ÇANKIRI M.6.1. M.6. Nüfus Nüfusu n Y ı llara Gör e De ğ i ş imi ŞEHİR VE KÖY NÜFUSU: T - Toplam E - Erkek K - Kadın Sayım TOPLAM NUFÜS Şehir nüfusu Köy nüfusu Şehir ve köy nüfusunun toplam nüfus içindeki oranı (%) Yılı Şehir Köy T E K T E K T E K T E K T E K

201 M Nüf u s u n Ci nsi y et ve Ya ş Gruplar ı na Gör e D a ğ ı l ı m ı YAS VE YAŞ TOPLAM İL MERKEZİ ATKARACALAR BAYRAMÖREN GURUBU T E K T E K T E K T E K TOPLAM

202 ÇERKEŞ ELDİVAN ILGAZ T E K T E K T E K TOPLAM

203 YAŞ VE YAŞ KIZILIRMAK KORGUN KURŞUNLU ORTA GRUBU T E K T E K T E K T E K TOPLAM

204 ŞABANÖZÜ YAPRAKLI BUCAK VE KÖYLER T E K T E K T E K TOPLAM

205 45-85 Arası Yaş Grupları TOPLAM İL MERKEZİ ATKARACALAR BAYRAMÖREN YAŞ VE GRUPLARI T E K T E K T E K T E K Bilinmeyen

206 45-85 Arası Yaş Grupları ÇERKEŞ ELDİVAN ILGAZ YAŞ VE GRUPLARI T E K T E K T E K Bilinmeyen

207 KIZILIRMAK KORGUN KURŞUNLU ORTA YAŞ VE GRUPLARI T E K T E K T E K T E K

208 45-85 Arası Yaş Grupları ŞABANÖZÜ YAPRAKLI BUCAK VE KÖYLER TOPLAMI YAŞ VE GRUPLARI T E K T E K T E K Bilinmeyen

209 M.6.3. İ l ve İ lçelerin Nüfus Yo ğ unluklar ı İLÇE TOPLAM ŞEHİR NÜFUSU KÖY NÜFUSU Alanı TOPL ERKE KADI TOPL ERK KAD TOPL ERKE KAD AM K N AM EK IN AM K IN Km TOPLAM MERKEZ ATKARACA 01 LAR BAYRAMÖ 02 REN ÇERKEŞ ELDİVAN ILGAZ KIZILIRMA 06 K KORGUN KURŞUNLU ORTA ŞABANÖZÜ YAPRAKLI M Nüfus De ğ i ş im Ora n ı YIL NÜFUS 1927 (1) YILLIK NÜFUS ARTIŞ HIZI YILLIK ORTALAMA NÜFUS TAHMİNİ 1935 (1) (1) (1)

210 (1) (1) (1) (1) (1) (1) (1) (1) (1)

211 (1) (1) Say ı m y ı llar ı (2) Eskipazar ve Ova ıı k ilçeleri tarih ve 550 Say ı l ı Konunla, Çank ı r ı ilinden ayr ı la ra k Kara bü k ilin e ba ğ lanm ı ş t ı r. Bu nedenle, dönemindeki nüfus art ı ş hiz ı ve bu döne m dek i y ı l o r tas ı nüfus tahminleri he sapl an ı rken 2000 y ı l ı ndaki idari bölünü ş e göre düzeltilmi ş olan, 1990 G e nel Nüfus Say ı m ı nü fu su ku llan ı lm ı ş t ı r. Ç a n k ı r ı ilinin 2000 y ı l ı ndaki idari bölünü ş e göre 1990 y ı l ı ndaki düzeltilm i ş nüfusu 'tü r. K AYNAKLAR : - Nüfu s İ l Müd ü r l ü ğ ü 206

212 (N). ATIKLAR N.1. Evsel Kat ı At ı kl ar Şehrin evsel atıklar Belediye Temizlik Müdürlüğü kontrolünde mücavir alan sınırlar içersinde yüklenici firma ile yapılan çalışmalarla toplanmaktadır.toplanan bu katı atıklar Şehrimize 13 kilometre uzaklıktaki katı atık deposu alanına götürülmektedir yaklaşık olarak tesise getirilerek olan günlük katı atık miktarı ortalama 80 ton civarıdır.evsel atıkların yoğunlu 1.17 ton / m3 civarında olmaktadır.bu çöpleri toplana bilmesi için 4 adet sıkıştırmalı çöp kamyonu,1 adet konteynır taşıyıcı kamyon ve 7 adet traktör görev yapmaktadır. % % x 80 ton/gün Yiyecek atığı 16,7 13,36 Kağıt-karton 5,2 4,16 Plastik 1 0,8 Naylon 1,2 0,96 Metal 1 0,8 Cam 1 0,8 Deri 0,3 0,24 Kemik 1,2 0,96 Lastik 0,3 0,24 Taş-Toprak 4,66 3,73 Odun 0,3 0,24 Tekstil 1,5 1,2 Bahçe Atıkları 6,1 4,88 İnce çöp 60,4 48,3 N.2. Te hlikeli ve Zararl ı At ı kl a r Sanayi tesislerinden kaynaklanan tehlikeli ve zararlı atıkları ve atık guruplarının ismi,ticari ismi,fiziksel formu(sıvı,katı,granül/plaket,köpük,çamur),kimyasal komposizyonu,tehlikeli özellikleri,(yanıcı,patlayıcı,oksitleyici,tahriş edici,zararlı,tok sit,eko tok sit,kansorejen,mikrobik,suyla temasında yanıcı,paslandırıcı,tok sit gazlar çıkaran ),komposizyonların tespit edilmiş olup bu bölgede bulunan atıkların Sanayi bölgesinde bulunan atıkları ayrı toplanmayıp bu atıklar evsel atıklar ile birlikte depo alanına götürülmektedir. N.3. Özel At ı kl a r İlimizde bulunan Hastane ve diğer salık kuruluşlarından günlük ortalama 500. kg tıbbi atık meydana gelmektedir. Bu atıklar depo alanında ayrı bir yere toplanarak üzeri kapatılmak tadır. N.3.1. T ı bbi A t ı klar ı İlimizde bulunan hastane ve diğer salık kuruluşlarından günlük ortalama 350. kg tıbbi atık meydana gelmektedir. Bu atıklar depo alanında ayrı bir yere toplanarak üzeri kapatılmaktadır. 207

213 N.3.2. At ı k Ya ğ lar Be le di ye il e bir l i k te a t ı k ya ğ l a r ha kk ı nda çal ı ş ma l a r ba ş lat ı lm ı ş, ilgililer uyar ı lm ı ş lisansl ı f i rm alar taraf ı ndan toplanm a ktad ı r. N.3.3. Bi tkis el ve H a yvans a l At ı k Ya ğ lar ı İl genelinde ayrı olarak toplanmaktadır. N.3.4. Ci ps ve Di ğ er Ya kma F ı r ı nl ar ı ndan Ka yna k lana n Kü lle r İlimiz sınırları içersinde bu tür atıklar çok az miktarda olup evsel katı atıklarla birlikte depo alanına götürülmektedir. N.3.5. N.3.6. N.3.7. Ta rama Ç a mu rlar ı Elektrik ve E l ektronik At ı klar Ku llan ı m Ömrü Bitmi ş Ar açla r N.4. N.4.1. N.4.2. Di ğ er At ı kl a r Ambalaj At ı klar ı H a yvan Kadavr al ar ı İlimizde bu tür atık tesisi bulunmamaktadır. Ancak hayvan kadavraları poşetlenerek depo alanında üzeri kapatılmaktadır. N.4.3. Mez baha At ı klar ı İlimizde bulunan mezbaha nede yapılan arıtma tesisinde arıtma yapıldıktan sonra geriye kalan atıklar evsel atıklarla birlikte depo alanına taşınmaktadır. N.5. N.6. At ı k Yönetim i Kat ı At ı kl a r ı n M i k t ar ve Kompoz isyonu N.7. Kat ı At ı kl a r ı n Biriktirilmesi, To planmas ı, Ta ş ı nm as ı ve Aktarma Merkezl eri N.8. At ı kl a r ı n Bertaraf Yöntemleri İlimiz mücavir alanları içersinde Çankırı Belediyesi Temizlik İşleri Müdürlüğü kontrolünde yüklenici firmaya toplatılmaktadır. Bu toplama işlemi 4 adet sıkıştırılmalı çöp kamyon, 1 Adet konteynır taşıyıcı kamyonu ve 7 adet traktörle sağlanmaktadır.toplanan bu atıklar ilimizin merkezine 13 km uzaklıkta katı atık deposunda toplanmaktadır. Depolanan bu atıklar ayrıştırdıktan sonra 951 coder kepçe ile üzeri kapatılmaktadır. 208

214 N.8.1. Kat ı At ı klar ı n D e polanmas ı Düzenli depolam a ya geçm ek için ÇAN Ç EVB İ R kurulm u ş olup, yönetim seçim l eri yap ı lm ı ş çal ı ş ma l a r ı na devam etm e ktedir. N.8.2. N.8.3. N.9. At ı klar ı n Ya k ı lmas ı K o m p ost At ı kl a r ı n Geri Ka z a n ı m ı ve De ğ erlendirmesi Katı atık depo alanına gelen katı atıklar karışık olarak getiril ilerek ve bu alanda çalışan kişiler ile kaba ayrışmaya tabi tutularak.bu malzemeler aşağı puf,kemik,cam, kağıt gibi atıklardır.ilimizde mevcut sanayi tesisleri küçük ölçekli sanayi kuruluşları olup bu kuruluşlardan Kaynaklanacak atıklarda aynı şekilde ayrıştırılmaktadır. N.10. At ı kl a r ı n Çevre Üzerind eki Etkileri Çankırı İlinin katı atıkları 5 bölgede poşetli çöp toplama diğer mahallelerde varil,çöp konteynırı ve tenekelere toplanmaktadır.bu atıklar Belediyemize ait kapalı araçlarla ve traktörlerle toplanmakta olup toplanan bu atıklar toplanarak depo alanına götürülmektedir.katı atık depo alanı Şehrimize 13 km uzaklıktadır.en yakın yerleşim yeri Süleymanlı Köyü bu köye uzaklı ise 3.5 km dir.depo alanında yapılan alt yapı çalışmaları ile çevreye olan zararlı etkisi asgariye indirilmiştir.bu nedenle yapılan çalışmalar neticesinde insan sağlığına zarar verecek yapıda değildir.meydana gelen sızıntı sular ve gazlar kontrol altında tutulmaktadır. 1-GAZLAR KİYASAL KONSATRASYON BİRİM FORMÜL 2-METAN CH 4 % 0-85 HACİM 3-KARBODİOKSİT CO 2 %0,88 HACİM 4-KARBONMONOKSİT CO %2,8 HACİM 5-AMONYAK NH 3 0-0,35 ppm 6-HİDROJEN H2 0-3,6 HACİM 7-AZOT N2 0-82,5 HACİM 8-HİDROJENSÜLFÜR H 2 S 0-70 ppm 9-ETİLMERKAPTAN C2H2SH 0,120 ppm 10-OKSİJEN ,6 HACİM K AYNAKLAR : - Çank ı r ı Be le di ye Ba ş kanl ı ğ ı Te mizlik İş l eri M ü dürl ü ğ ü 209

215 (O). GÜRÜLTÜ VE TİTREŞİM O.1. Gürültü O.1.1. Gür ü ltü Kay n a k la r ı O Tr afik Gü rültü s ü İl Müdürlüğümüz ve diğer kuruluşlarda gürültü ölçüm cihazı bulunmadığından gürültü ölçümleri yapılamamıştır. Ankara Çankırı Kastamonu anayolu üzerinde trafikten kaynaklanan gürültü mevcuttur. Ancak Şehrin ortasından geçen Ankara Zonguldak demiryolu nedeniyle özellikle geceleri yüksek gürültü ve titreşim olmaktadır. Çankırı şehirlerarası terminalinin şehir merkezine yakın yerde olması, ayrıca ilçe ve köy terminalinin de aynı yerde bulunması o bölgede gürültüye sebebiyet vermektedir. O O O Endüstri Gürültüsü İ n ş aat G ü r ü lt üs ü Ye rle ş im Alanlar ı n d a Olu ş an Gü rü ltüler İlimizde, yerleşim alanlarına yakın sanayi kuruluşların Baldudak Alçı Fabrikası yerleşim şehrimizin büyümesiyle adeta şehrin ortasında ve yerleşim alanlarının içinde kalmıştır. Doğal olarak makinelerinin ve nakliye vasıtalarının çıkarmış olduğu gürültü çevreyi rahatsız ettiği konusunda hiç şikayet gelmediği, ayrıca Zincircioğlu Un Fabrikası şehrin göbeğinde olup buradan da gürültü konusunda şikayette bulunan olmamıştır. Parklar, çay bahçeleri, düğün salonları ve özellikle Çankırı Büyük Otelinin çıkarmış olduğu ve hafta sonları gece 24:00 e kadar devan eden oldukça gürültülü müzik çevre sakinlerini rahatsız etmekte, bu konuda şikayetler gelmektedir. O Havaalan lar ı Ya k ı n ı nda Olu ş an Gürü ltü Çank ı r ı da havaalan ı bulunm am aktad ı r. O.1.2. O.1.3. O Gürültü ile Mücadele Gürültünün Çevr eye Olan Etkileri Gürültün ün Fiz i ksel Çevr eye O l an Etkil eri Gürültünün işitme duyusunda oluşturduğu olumsuz etkilerdir. Geçici ve kalıcı olarak iki ayrı bölümde incelenebilir.geçici etkilerin en çok karşılaşılanı işitme (duyma) eşiği kayması veya duyma yorulması olarak bilinen işitme duyarlı Ilgındaki geçici kayıptır. Etkilenimin çok fazla olduğu ve işitme sisteminin eski özelliklerine kavuşmadan tekrar gürültüden etkilendiği durumlarda işitme kaybı kalıcı olmaktadır. O Gürültünün Sosyal Çevreye Olan E t kileri 210

216 Çalışanların iş verimliliğini düşürmesi, dikkat dağıtması ve sonucunda da iş kazalarını meydana getirmesi açısından oldukça önemli olup, sosyal çevreyi etkilemektedir. O.1.4. O Gürültünün İ n s an lar Üz erin e Olan E t kileri Fiz i ksel E t kileri Günlük yaşamın her anında çevremizi saran gürültü ortamı,çeşitli yönlerden sağlığımızı olumsuz etkilemektedir.son yıllarda yapılan araştırmaların burguları gürültü etkilerinin daha önceki yıllarda bilinen etkilerden çok daha ciddi boyutta olduğu ortaya konulmuştur. Gürültünün işitme sistemine olan etkisi çok büyüktür.bu etki gürültü İle karşılaşma süresi ile orantılı olarak değişmektedir. Gürültü Kontrol Yönetmeliğin dede gürültüye maruz kalman süre maksimum olması gereken gürültü seviyesi aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Gürültüye Maruz Kalman Süre Maksimum Gürültü Seviyesi 7, /8 115 O Fiz yolojik Etkileri En bilinen etki gürültünün uykusuzluğa, uykuya geç başlamaya neden olması stresi arttırmasıdır. Gürültüye uzun süre maruz kalınması kalp atışlarında kan basıncında, solunumda, gözbebeğinde değişiklik yarattığı, kandaki ürik asit ve lipid seviyelerini etkilediği belirlenmiştir.. Yapılan araştırmalarda, yüksek düzeyde gürültüye maruz kalan işçiler ve özellikle gürültüyle birlikte vibrasyon (titreşim) veya CO gibi zehirleyici maddelere maruz kalınmasının (bileşik etki) kan basıncını arttırdığını ortaya çıkarmıştır. Ayrıca gürültü etnik ülser oranını da yükseltmektedir. O Psikolojik Etkileri İnsanın,Çevre ve Ruh sağlığı çok önemlidir..insan biyolojik, sosyolojik ve psikolojik bir varlıktır. İnsan, toplumun içinde yaşamını sürdürmek zorundadır. Çevreyle her an iç içedir.sürekli etkileşim halindedir insanın biyolojik yapısı çevreden uyarıları alabilecek düzendedir.göz, kulak, deri, dil ve benzeri. Ancak uyumlu, dengeli ve ruh sağlığı düzeli bir yaşam için uyarılarla alıcılar ve merkezlerin uyumlu çalışması zorunludur.kulak ses uyarıcılarını alır ileticiler merkeze gönderir bu işlem ruh sağlığını olumlu etkilemesi, uyarıcılar ve alıcılar arasındaki (eşikler ) yüksek, alçak, kuvvetli, zayıf gibi bir takım özellikleri taşıması gerekir. Örneğin gürültünün uyarıcılarının çok şiddetli ve düzensiz olması alıcıları, ileticileri ve.merkezi olumsuz etkiler. Eğer bu. olumsuzluk sürekli olursa organlarda bozulma, iyi çalışmama ve insanın çevre ile iletişimini bozar. Bu hal insanda sıkıntı, 211

217 öfke gibi davranış belirtileri gösterir. Bu olumsuz davranış belirtilerinin bir süre sonra insanda depresyon, agresiflik ve bıkkınlık yarattığı görülmüştür. Bu nedenle uyarılar belirli şiddet görünüm gibi fiziksel özellikleri taşımalıdır. O Performans E t kileri Gürültünün iş verimini azalması ve işitilen seslerin anlaşılmaması gibi Görülen etkilerdir. Konuşmanın algılanabilmesi ve anlaşılabilmesi türünden fonksiyonların engellenmesi, büyük ölçüde ortamda etkisinden kalınan arka plan gürültüsünün düzeyi ile ilintilidir. Gürültünün iş verimliliği ve üretgenlik ile ilgili etkileri konusunda yapılan çalışmalar karmaşık işlerin vapıldığı ortamların sessiz, basit islerin yapıldığı ortamda ise biraz gürültülü olması gerektiğini göstermiştir. Özetle ortamda belli bir iş ya da fonksiyon için belirlenen arka plan gürültüsünün fazla olması durumunda iş verimliliği düşmektedir. O.2. Ti tre ş im İ lim iz de d em i ry ollar ı ndan kaynaklanan titre ş im ve gürült ü bulunm aktad ı r. K AYNAKLAR : - Ç ed. Ş ube Müdürlü ğ ü 212

218 (P). AFETLER P.1. Doğal Depramlar P.1.1. Depremler İlimiz ve yakın çevresi Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde yer almaktadır. Ilgaz Kurşunlu Atkaracalar Çerkeş Bayramören tamamen çizgisellik bazında da bu hat üzerinde yer almaktadır. İl merkezi bu çizgisel hatta kuş uçumu olarak yaklaşık 15 km. mesafede bulunmaktadır. Depremin birincil etkilerinin odaktan itibaren 125 km. olduğu bilinen bir gerçektir. İl Merkezimizde Kuzey Anadolu Fay zonunun segmentleri ilimizi kuzey-güney istikametinde kat etmektedir. İlimiz Deprem Araştırma Dairesi verilerine göre yılları arasında 114 adet deprem kaydedilmiştir. 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi ve 12 Kasım 1999 Bolu Düzce depremlerinden kısmen etkilenmiş olup 6 Haziran 2000 tarihinde saat de aletsel büyüklüğü 5.9 olan deprem İlimiz Orta, Çerkeş, Kurşunlu, Şabanözü, Atkaracalar, Eldivan ve Bayramören ilçeleri, bağlı beldeler ve köyleri etkilemiştir. Deprem sonucunda 1 vatandaşımız hayatını kaybetmiş, 61 vatandaşımız yaralanmıştır. 17 büyükbaş, 27 küçükbaş hayvan telef olmuştur. Ev ve binaların bazıları çökmüş ve bazıları da kullanılamayacak duruma gelmiştir. P Heyelan ve Çığlar Müdürlüğümüzde bu konuyla ilgili intikal eden istatistiki bilgi bulunmamaktadır. Konunun Bayındırlık ve İskan Müdürlüğünden sorulması tavsiye edilir. P Seller Aşırı yağışlar nedeniyle İlimiz ve İlçelerine bağlı yerleşim yerlerinde su baskını meydana gelebileceği göz önünde bulundurularak dere yataklarına çok yakın olan yerleşim yerlerinde bulunan dere yataklarının DSİ 52. Şube Müdürlüğü ve Köy Hizmetleri İl Müdürlüğünce temin edilecek greyder ve dozerler tarafından temizlenmesi sağlanacaktır. Konuyla ilgili önlemleri ve detaylı bilgilerin DSİ 52. Şube Müdürlüğü ve Köy Hizmetleri İl Müdürlüğünden sorulması tavsiye edilir. Coğrafi durum : Çankırı İli kuzey yarım kürede derece ile 34 derece doğu meridyenleri ve derece ile 41 derece kuzey paralelleri arasındadır. Yüzölçümü 2230 km² olup, İl merkezine bağlı 49 köy bulunmaktadır. Rakımı 736 metredir. İklimi karasal iklim özelliklerini taşır. Arazi şekli : Çankırı İli topraklarının % 60 tan fazla bölümü yüksek dağlarla kaplıdır. Bu dağlar kuzey istikametine doğru uzanmaktadır. Kızılırmak havzasının İl sınırları içerisindeki bölümü 30 km uzunluktadır. P.1.4. Orman ve Otlak Yangınları Müdürlüğümüzde konu olarak bu tip istatistiki bilgiler bulunmamaktadır. Orman Müdürlüğü veya İtfaiye Müdürlüğünden tespit edilebilir. 213

219 P.1.5. Fırtınalar İlimizde büyük çaplı fırtınalar hakkında istatistiki bilgiler bulamamaktadır. Konu Meteoroloji Müdürlüğü kayıtlarından öğrenilebilir. P.2. Diğer Afetler P Radyoaktif Maddeler İlimizde Radyoaktif madde kullanımı konusunda herhangi bir bilgi söz konusu değildir. Böyle bir durum olduğunda gerekli ölçümler için TAEK (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu) ile irtibata geçilecektir. P Denize dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar İlimiz İç Anadolu Bölgesi içinde bulunduğu için herhangi bir deniz bağlantısı bulunmamaktadır. P Tehlikeli ve Zehirli Maddeler İlimizde tehlikeli ve zehirli madde fabrika veya büyük depolar bulunmamaktadır. Böyle bir fabrika açıldığında meskun mahal dışında ve gerekli görülen tedbirler alındıktan sonra açılması bu konu ile ilgili ruhsat vermeye tabii kurumlar tarafından incelenmesi tavsiye olur. P.3. Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri İlimizde Tabii Afet olduğunda Valilik kriz merkezi faaliyetini yürütecektir. Kriz Merkezi personeli etkin bir şekilde görev yapabilmesi için personel isim listesi daima güncel tutulmaktadır. Değişiklikler Müdürlüğümüze derhal bildirilerek değişen personele görevi tebliğ edilip kriz merkezinin afet durumunda zaman kaybetmeden görevde hazır olması sağlanacaktır. Afet durumunda Müdürlüğümüzde bulunan 7 kişilik Arama Kurtarma Ekibimiz ve yine her sene Müdürlüğümüz tarafından düzenli bir şekilde eğitim verilen diğer kurumlardaki Sivil Savunma Servis (Kurtarma Servisi, Karargah Servisi, Sosyal Yardım Servisi, İlkyardım Servisi) Mükellefleriyle profesyonel olarak ilk müdahale yapılacaktır. Ayrıca afetin durumuna göre Kriz Merkezi ile irtibata geçerek bize en yakın Ankara Arama Kurtarma Birliği ve diğer Birlik Müdürlüklerinden ve Kızılay dan ihtiyaca göre yardım ve ihtiyaç takviyesi isteyecektir. İlimizde olası bir deprede; a) Afet Acil Yardım Planı gözden geçirilecek, hazırlıklar tamamlanacaktır. b) Arama Kurtarma ekip teşkilatı görevlendirilecektir. c) Binaların yıkılması sonucunda insanların barınak ihtiyacını karşılamak maksadıyla çadır ve prefabrik konutların kurulmasına çalışılacaktır. 214

220 d) Kriz Merkezi tarafından LDKM kurulmasına çalışılacaktır. e) Emniyet Müdürlüğü tarafından emniyet ve asayiş planları güncelleştirilecektir. f) Telekomünikasyon sistemlerinin göreceği zararları telafi edici tedbirler alınacaktır. g) İlkyardım tedbirleri alınacaktır. h) Bütün kurumlarda deprem öncesi, deprem esnasında ve depremden sonra alınacak tedbirler ve hareket tarzları konularında eğitimler verilecektir. i) Bina ve tesislerin inşaat yapım standartlarına uygunluğu incelenecek, hasar tesbit çalışmaları yapılacaktır. j) Bölgedeki mevcut elektrik, su ve kanalizasyon hatları gözden geçirilecek hasar ve zayiatı en aza indirmek ve zamanında gidermek için gerekli çalışmalar yapılacaktır. k) Bütün kurum ve kuruluşlar Tabii Afetlere yönelik planlarını geliştirecektir. l) Sivil asker işbirliği konuları değerlendirilecektir. P Sivil Savunma Birimleri İlimizde 6 kişilik Arama Kurtarma Ekibimiz yine Sivil Savunma Servislerinden Eğitimli Servis Mükelleflerimiz bulunmakta olup afetlere karşı her yıl eğitimleri ve yoklamaları yapılmaktadır. Ayrıca planlamaya tabi Kurumların Kurtarma Ekipleri mevcuttur. Sivil Savunma Arama Kurtarma Birlikleri ile İl Arama Kurtarma Ekiplerinin görevleri şunlardır: a) Altında insan, hayvan, kıymetli eşya ve maddeler bulunduğu anlaşılan yıkıntılarda kurtarma çalışması yapar. b) Afet bölgesinde korunma ve önleme tedbirlerini alır. c) Hastane, okul, kışla gibi yerler ile konutlardaki vatandaşların, barınaklardaki hayvanların, kıymetli eşya ve malların kurtarılmasında öncelik sırasına uyarak çalışma yapar. d) Savaşta, afetlerde ve kazalarda; arama kurtarma, ilk yardım ve sosyal yardım hizmetlerini yürütmek, e) Savaşta, afetlerde ve kazalarda; nükleer, biyolojik, kimyasal (NBC) maddelerin ölçüm hizmetlerini imkanlar ölçüsünde yürütmek, ilgili birimlere ulaştırmak, NBC maddelerinin temizlenmesine (Dekontaminasyon) yardım etmek, f) Arama ve Kurtarma faaliyetlerine yerli ve yabancı, kamu ve özel kuruluşların Arama ve Kurtarma Ekipleri ile gönüllü kuruluşların çalışmalarını koordine etmek, g) Ülkemize gelen sığınmacılara sosyal yardım hizmeti vermek, bunların geçici barındırılma hizmetlerine yardımcı olmak. h) Birlik ve ekip personelinin nazari,tatbiki, bilgi ve becerileri ile fiziki kabiliyetlerini ve göreve her an hazırlıklı bulunmaları için haftalık, aylık, yıllık eğitim programları hazırlamak, uygulanmasını sağlamak, ı) Kamu ve özel kuruluşların arama ve kurtarma hizmetlerinde görevlendirilen ekipleri ile gönüllü kuruluş ve kişilerin eğitimlerini bakanlık veya Valiliğin uygun görüşü ile yapmak, i) Gece ve gündüz tatbikatları planlamak ve yapmak, 215

221 j) Eğitim amacı ile yurtiçi yurtdışında yapılacak eğitim ve tatbikatlara, istek yapılması halinde veya gerektiğinde yurtdışında meydana gelecek afetlerde de kurtarma ve yardım faaliyetlerine katılmak, k) Sivil savunma Koleji ve Valiliklerce açılan kursların kurtarma, ilkyardım ve sosyal yardım konularındaki tatbiki bölümlerine yardımcı olmak, l) Afet bölgelerine en seri şekilde ulaşabilmek için haberleşme, toplanma, yükleme ve intikal tatbikatları yapmak, m) Bakanlık ve Valilikçe verilecek diğer görevleri yapmak. P Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri tarih ve 2002/4390 sayılı Binaların yangından korunması Hakkında yönetmelik ile kamu kurum ve Kuruluşlarının Yangından Korunma Yönergelerinin hazırlayıp Müdürlüğümüze gönderilmeleri istenmiştir. Kamu Kurum ve Kuruluşlarının yangın söndürme cihazlarını satın alırken Müdürlüğümüzce yetki belgesi verilen firmalardan almaları sağlanmış, geçerlilik süresi dolan firmaların yetki belgeleri iptal edilmiştir. İlimiz yangına hassas Karatekin, Alibey ve Karataş mahallelerinde meydana gelebilecek yangınlara öncelikle, İtfaiye teşkilatı müdahale edecektir. Bu mahallelerde bulunan binalar ahşap, eski ve bitişik nizam olduğu, yol ve sokaklarının çok dar oluşu sebebiyle, bu mahallelerin muhtelif sokak ve caddelerine yer üstü 25 adet yangın hidratları, 43 adet yer altı yangın musluğu bulunmaktadır. Her tarafa hitap etmesi açısından, özellikle dört yol kavşakları üzerine monteleri yapılmış olup; araçların giremediği yerlere hortumlar serilmek suretiyle hidratlardan yangınlara müdahale yapılacaktır. Olağanüstü durumlarda; Şehrin su şebekesi tahribat göreceği göz önünde bulundurularak; yangına karşı 1. derecede hassas bölge içerisinde bulunan Karatekin Mahallesi Mahsenüstü sokakta bulunan 30 ton su kapasiteli ve Mimar Sinan Mahallesi Ulu Camii Parkında 100 ton su kapasiteli kapalı havuzlar ile Abdulhalik Renda Mahallesi İsmail Hakkı KARADAYI caddesi istasyon kavşağında 250 tonluk havuzlar mevcuttur. En zor şartlarda dahi çaydan, akarsulardan su alabilecek şekilde İtfaiye teşkilatında araç ve motopomplar mevcuttur. İtfaiye teşkilatı: 1 Müdür, 1 Grup Amiri, 2 Onbaşı, 1 Er, 1 Memur, 4 Şoför Memur, 2 daimi işçi şoför, toplam 12 kişi 1 Santralci, 3 şoför, 18 İtfaiye eri toplam 22 geçici işçi ile birlikte 34 kişidir. Araç durumu; 6 adet itfaiye aracı, 1 adet pikap, toplam 7 araç mevcut bulunmaktadır. P İlk yardım Servisleri İlimizde diğer servislerle birlikte İlkyardım Servislerine de hem Müdürlüğümüz tarafından hem de İl Sağlık Müdürlüğü tarafından görevlendirilen doktorlar tarafından İlkyardım dersleri verilmektedir. İlkyardım servislerinde bulunan personelde afet durumunda göreve hazır bir şekilde bulunmaktadır. Görevleri ise; a) Hafif yaralı ve hastalar için afet bölgesinde ilk sıhhı tedbirler alır, tedavisi gerekenleri hastane veya sağlık merkezlerine sevk eder. b) Sabit ve seyyar yataklı tedavi kurumlarında yatak kapasitesini artırıcı ve tedavi hizmetlerini hızlandırıcı tedbirler alır. c) Çevre sağlığı bakımından gerekli bütün tedbirleri alır. d) Bulaşıcı hastalıkların önlenmesi için gerekli tedbirleri alır. e) Aşı, ilaç ve tıbbi malzemelerin teminini sağlar. f) Ölülerin kimliklerini tespit eder. g) Ölülerin defni ile ilgili dini, idari ve fiili işlemleri yapar. İlimiz Sağlık Personeli ve Diğer Çadır Bilgileri Çizelge Halinde Aşağıda Sunulmuştur. 216

222 ÇANKIRI İLİ SAĞLIK PERSONELİ VE AMBULANS DURUMU TOPLA M KURUMU Merkez Atkaracalar Bayramören Çerkeş Eldivan Ilgaz Kızılırmak Kurşunlu Korgun Orta Şabanözü Yapraklı TOPLAM 8 217

223 P Afetzedelerin ve Mültecilerin Yeniden İskanı İlimiz kapsamında afet sonrasında çadır kurulabilecek alanlar ve ilimizde afet sonrasında prefabrik evlerin kurulabileceği alanlar listesi aşağıda çıkartılmıştır. 1. PAZAR PAZARI : M2 boş alanı olup,2500 kişi barınabilir,500 çadır kurulabilir. 2. ÇARŞAMBA PAZARI : 9000 M2 boş alanı olup,1750 kişi barınabilir.350 çadır kurulabilir. 3. FATİH STADI : 6000 M2 boş alanı olup,1000 kişi barınabilir,200 çadır kurulabilir. 4. BALLICA STADI : 6000 M2 boş alanı olup,1000 kişi barınabilir,200 çadır kurulabilir. 5. BELEDİYE MİMAR SİNAN SİTESİ PARKI: 6000 M2 boş alanı olup,1000 kişi barınabilir,200 çadır kurulabilir. 6. ÇANSAŞ SOSYAL TESİSLERİ BAHÇESİ : 6000 M2 boş alanı olup,1000 kişi barınabilir,200 çadır kurulabilir. 7. ORMAN İŞLETME MÜDÜRLÜĞÜ BAHÇESİ : M2 olup,2000 kişi barınabilir,400 çadır kurulabilir. 8. ANADOLU LİSESİ BAHÇESİ: 1600 M2 boş alanı olup,350 kişi barınabilir ve 70 çadır kurulabilir. 9. ADNAN MENDERES İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 2500 M2 boş alanı olup,500 kişi barınabilir,100 çadır kurulabilir. 10. ATATÜRK İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ : 1000 M2 boş alanı olup,200 kişi barınabilir,40 çadır kurulabilir. 11. CUMHURİYET İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 5886 M2 boş alanı olup,1250 kişi barınabilir,250 çadır kurulabilir. 12. ŞEHİT YAHYA COŞKUNER İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 4200 M2 boş alanı olup, 850 kişi barınabilir,170 çadır kurulabilir. 13. ÇANKIRI LİSESİ BAHÇESİ: 3100 M2 boş alanı olup,650 kişi barınabilir,130 çadır kurulabilir. 14. DR.REFİK SAYDAM İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 1400 M2 boş alanı olup,300 kişi barınabilir,60 çadır kurulabilir. 15. SÜLEYMAN DEMİREL FEN LİSESİ BAHÇESİ: M2 boş alanı olup,2750 kişi barınabilir,550 çadır kurulabilir 16. GAZİ İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 1200 M2 boş alanı olup,250 kişi barınabilir,50 çadır kurulabilir 17. TEKNİK LİSE VE ENDÜSTRİ MESLEK LİSESİ BAHÇESİ: M2boşalanıolup,5000kişi barınabilir.1000 çadır kurulabilir YIL YETİŞTİRME YURDU BAHÇESİ: M2 boşalanı olup,5000kişi barınabilir.1100 çadır kurulabilir. 19. H.DAĞLI İLKÖĞRETİM OKULU VE YURDU BAHÇESİ: 6500 M2 boş alanı olup,1500 kişi barınabilir,300 çadır kurulabilir. 20. MEHMET AKİF ERSOY İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 4500 m2 boş alanı olup,1100 kişi barınabilir,220 çadır kurulabilir. 21. İMAM-HATİP LİSESİ BAHÇESİ: 5700 M2 boş alanı olup,1250 kişi barınabilir,250 çadır kurulabilir. 22. İLKER TUNCAY İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 2800 M2 boş alanı olup,600 kişi barınabilir,120 çadır kurulabilir. 23. KARATEKİN İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 800 M2 boş alanı olup,150 kişi barınabilir,30 çadır kurulabilir. 24. MKE TOPHANE İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 2200 M2 boş alanı olup,450 kişi barınabilir,90 çadır kurulabilir 25. NEVZAT AYAZ ANADOLU ÖĞRETMEN LİSESİ BAHÇESİ: 6000 M2 boş alanı olup,1250 kişi barınabilir,250 çadır kurulabilir 218

224 26. T.O.B İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: 2200 M2 boş alanı olup,450 kişi barınabilir,90 çadır kurulabilir. 27. KIZ MESLEK LİSESİ BAHÇESİ: 3800 M2 boş alanı olup,700 kişi barınabilir,140 çadır kurulabilir. 28. TİCARET MESLEK LİSESİ BAHÇESİ: 6000 M2 boş alanı olup,1250 kişi barınabilir,250 çadır kurulabilir. 29. SAĞLIK MESLEK LİSESİ BAHÇESİ: 1500 M2 boş alanı olup,300 kişi barınabilir,60 çadır kurulabilir. 30. ORMAN FAKÜLTESİ BAHÇESİ: 2000 M2 boş alanı olup,400 kişi barınabilir,80 çadır kurulabilir. 31. SAĞLIK MESLEK YÜKSEK OKULU BAHÇESİ: 3000 M2 boş alanı olup,600 kişi barınabilir,120 çadır kurulabilir 32. A.Ü. MESLEK YÜKSEK OKULU BAHÇESİ: 3400 M2 boş alanı olup,700 kişi barınabilir,140 çadır kurulabilir. 33. Ş.UĞUR H.Y.ANAOKULU BAHÇESİ: 1000 M2 boş alanı olup,200 kişi barınabilir,40 çadır kurulabilir AĞUSTOS İLKÖĞRETİM OKULU BAHÇESİ: M2 boş alanı olup,400 kişi barınabilir,80 çadır kurulabilir.. Çadır kurulması için planlanan ve yukarıda belirtilen toplam yaklaşık M2 alanda,7.900 çadır kurulabilir ve kişi barınabilir Prefabrik evlerin kurulabileceği alanlar listesi 1. FATİH STADININ BOŞ ALANLARI (BELEDİYE ARAZİSİ): M prefabrik ev kurulabilir,7500 kişi barınabilir. 2. MESLEK YÜKSEKOKULU ÜST TARAFI GAZ HANE BORDÜR BÜZ DÖKME ALANI (BELEDİYE ARAZİSİ): M2-240 prefabrik ev kurulabilir,1200 kişi barınabilir. 3. ORMAN FİDANLIK MÜDÜRLÜĞÜ ÇEVRESİ ( HAZİNE ARAZİSİ) : M2-800 prefabrik ev kurulabilir,4000 kişi barınabilir. 4. GAZİ İLKÖĞR. OKULU ALTI BOŞ ALANLAR (HAZİNE ARAZİSİ): M2-500 prefabrik kurulabilir kişi barınabilir 5. ESKİ ŞEHİRLERARASI OTOBÜS TERMİNALİ (BELEDİYEARAZİSİ): M2-280 prefabrik ev kurulabilir kişi barınabilir. 6. BALLICA STADI ÇEVRESİ (HAZİNE ARAZİSİ): M2-200 prefabrik ev kurulabilir,1000 kişi barınabilir. 7. KARAYOLLARI MUAYENE İSTASYONU BİTİŞİĞİNDE MÜLKİYETİ T.EMLAK BANKASINA AİT ARAZİ: M2-360 prefabrik ev kurulabilir,1800 kişi barınabilir. 8. ÇANKIRI YEM FABRİKASI ARKA CEPHESİ (HAZİNE ARAZİSİ): m prefabrik ev kurulabilir,24000 kişi barınabilir. 9. CEZAEVİ ALTI BOŞ ARAZİLER (ŞAHIS ARAZİSİ): M2-220 prefabrik ev kurulabilir,1100 kişi barınabilir. 10. ÇANSAŞ FABRİKA SAHASININ DEVAMI (ŞAHIS ARAZİSİ): 9000 M2-180 prefabrik ev kurulabilir, 900 kişi barınabilir. 11. ÖZEL İDARE KÖMÜR SATIŞ VE TEVZİİ YERİ VE ÇEVRESİ: (ŞAHIS ARAZİSİ ): 5000 M2-100 prefabrik ev kurulabilir, 500 kişi barınabilir. Prefabrik ev kurulması için planlanan ve yukarıda belirtilen toplam m² alanda 9220 prefabrik ev kurulabilir ve kişi barınabilir. 219

225 P Tehlikeli ve zehirli Maddelerin Sınırlar arası Taşınması için Alınan Tedbirler Müdürlüğümüzün bu konularda herhangi bir görevi olmamakla birlikte yangın yönetmeliği kapsamında komisyon tarafından haberli ve habersiz denetimler yapılmaktadır. Alınacak tedbirler Sağlık, Tarım ve Çevre Müdürlükleri kapsamında değerlendirilmesi uygun mütalaa edilmektedir. P Afetler ve Büyük Endüstriyel kazalar İlimizde büyük çaplı fabrikalar olmadığından intikal eden Endüstriyel Kazalar gerçekleşmemiştir. İlimiz sanayileştiğinde ve büyük çaplı fabrikalar kurulduğunda ve bu tip işletmelerde büyük çaplı kaza olduğunda İl Kriz Merkezi derhal toplanacak, Kurtarma, Yangın ve İlkyardım hususunda görevlilerce İlimizin imkanları ile müdahale edilecektir. İlimizin imkanları ile önlenemeyeceği kararlaştırıldığında komşu illerden ve ilgili Bakanlıklardan yardım talep edilecektir. KAYNAK : - İl Sivil Savunma Müdürlüğü 220

226 (R). SAĞLIK VE ÇEVRE R.1. Te mel Sa ğ l ı k Hizmetleri R.1.1. Sa ğ l ı k Kurumlar ı n ı n Da ğ ı l ı m ı SIRA NO : İLÇESİ SAĞLIK OCAĞI ADI KÖY SAĞLIK EVLERİ ADI 1 MERKEZ 1 Nolu Merkez Sağlık Ocağı 2 MERKEZ 2 Nolu Merkez Sağlık Ocağı Aşağı pelitözü Köyü S. E Konak Köyü Sağ. Evi Hasakça Köyü Sağ. Evi Bayındır Köyü Sağ. Evi 3 MERKEZ 3 Nolu Merkez Sağlık Ocağt Yukarıçavuş Köyü S-.Evi 4 MERKEZ 4 Nolu Merkez Sağlık Ocağı Çivi Köyü Sağ. Evi 5 MERKEZ Decieköy Sağlık Ocağı 6 MERKEZ Kırovacık Köyü Sağlık Ocağı Karadayı Köyü Sağ Evi Çatalelma Köyü Sağ, E. Ünür Köyü Sağ. Evi Satıyüzü Köyü Sağ. Evi Alaçat Köyü Sağ. Evi 7 ATKARACALAR ATKARACALAR Merkez Sağlık Ocağı Kükürt Köyü Sağ. Evi 8 ATKARACALAR Çardaklı Sağlık Ocağı Budakpnar Köyü Sağ. E 9 BAYRAMÖREN BAYRAMÖREN Merkez Sağlık Ocağı Belenli Köyü Sağ. Evi Karataş Köyü Sağ. Evi Yazıören Köyü Sağ.Evi 10 BAYRAMÖREN Göynükören Sağlık Ocağı Karakuzu Köyü Sağ. Evi 11 ÇERKEŞ ÇERKEŞ Merkez Sağlık Ocağı Bayındır Köyü Say. Evi Kadıözü Köyü Sağ. Evi Ören Köyü Sağ. Evi 12 ÇERKEŞ Ağaca Köyü Sağlık Ocağı Saraycık Köyü Sağ, Evi 13 ÇERKEŞ Meydan Köyü Sağlık Ocağı 14 ÇERKEŞ Saçak Beldesi Sağlık Ocağı Akbaş Köyü Sağ. Evi Fındıcak Köyü Sağ. Evi Hacılar Köyü Sağ. Evi Yalakçukurören Köyü S. E Yalaközü Köyü Sağ. Evi 15 ELDİVAN ELDİVAN Merkez Sağlık Ocağı Çiftlik Köyü Sağ. Evi 221

227 16 ELDİVAN Küçükhacıbey Köyü Sağlık Ocağı 17 ILGAZ ILGAZ Merkez Sağlık Ocağı 18 ILGAZ Musaköy Köyü Sağlık Ocağı 19 ILGAZ Yaylaören Köyü Sağlık Ocağı Gölez kayı Köyü Sağ. Evi Tüney Köyü Sağ. Evi Hisarcık Köyü Sağ. Evi Elmacı Köyü Sağ. Ev; Kuşçayırı Köyü Sağ.Evi Yukanbozan Köyü S.E. Yüvasaray Köyü Sağ.Evi Çatak Köyü Sağ.Evi İnköy Köyü Sağ. Evi Ilısılık Köyü Sağ.Evi Aktaş Köyü Sağ.Evi Kale Köyü Sağ.Evi Kazancı Köyü Sağ.Evi Kurmalar Köyü Sağ.Evi Çörekçiler Köyü Sağ.Evi Alibey Köyü Sağ.Evi 20 ILGAZ Yeşildumlupmar Köyü Sağlık Ocağı Kırışlar Köyü Sağ.Evi 21 KIZILIRMAK KIZILIRMAK KORGUN KIZILIRMAK Merkez Sağlık Ocağı Kahyalı Köyü Sağlık Ocağı KORGUN Merkez Sağlık Ocağı 24 KURŞUNLU KURŞUNLU Merkez Sağlık Ocağı Karadibek Köyü Sağ.Evi Karamürsel Köyü S.E. Güneykışla Köyü Sağ.Evi Yukarıalagöz Köyü Sağ.E Karaömer Köyü Sağ. Evi Bayanpınar Köyü Sağ.E. Karallı Köyü Sağ.Evi Hacılar Köyü Sağ.Evi Gümüşdöven Köyü Sağ.Evi Kayıçivi Köyü Sağ.Evi Ortayaka Köyü Sağ.Evi Demirçevre Köyü Sağ.Evi Kesecik Köyü Sağ. Evi Çavundur Köyü Sağ.Evi Çatkese Köyü Sağ.Evi Sivricek Köyü Sağ.Evi Taşkaracalar Köyü Sağ.Evi Dumanlı Köyü Sağ. Evi Demirciören Köyü Sağ.Evi Hocahasan Köyü Sağ.Evi Kızılca Köyü Sağ.Evi Köprülü Köyü Sağ.Evi 25 ORTA ORTA Merkez Sağlık Ocağı Büğuören Köyü Sağ.Evi 26 ORTA Dodurga Sağlık Ocağı Kayıören Köyü Sağ.Evi 27 ORTA Elmalık Sağlık Ocağı Höyük Köyü Sağ. Evi 28 ORTA Kalfat Sağlık Ocağı Kırsakal Köyü Sağ.Evi 222

228 29 ORTA Özlü Sağlık Ocağı 30 ORTA Yaylakent Sağlık Ocağı Kayılar Köyü Sağ. Evi 31 ŞABANÖZÜ ŞABANÖZÜ Merkez Sağlık Ocağı Büyükyakalı Köyü Sağ. Evi Gürpınar Köyü Sağ. Evi Karaören Köyü Sağ. Evi 32 ŞABANÖZÜ Gümerdiğin Sağlık Ocağı Özbek Köyü Sağ. Evi 33 ŞABANÖZÜ Mart Sağlık Ocağı Bakirli Köyü Sağ. Evi Gündoğmuş Sağ. Evi 34 YAPRAKLI YAPRAKLI Merkez Sağlık Ocağı 35 YAPRAKLI Bademçay Sağlık Ocağı Müsellim Köyü Sağ. Evi Ovacık Köyü Sağ. Evi 36 YAPRAKLI İkizören Sağlık Ocağı Topuzsaray Köyü Sağ. Evi 37 YAPRAKLI Yukanöz Sağlık Ocağı Sarıkaya Köyü Sağ. Evi 38 YAPRAKLI Yüklü Sağlık Ocağı Tatlıpınar Köyü Sağ. Evi YATAKLI TEDAVİ KURUMLARI SIRA NO: İLÇESİ HASTANENİNADI 1 MERKEZ ÇANKIRI Devlet Hastanesi 2 İLGAZ İLGAZ Devlet Hastanesi 3 KURŞUNLU KURŞUNLU Devlet Hastanesi 4 ÇERKEŞ ÇERKEŞ Devlet Hastanesi 5 ATKARACALAR ATKARACALAR Devlet Hastanesi 6 KIZILIRMAK KIZILIRMAK Devlet Hastanesi 7 ORTA ORTA Devlet Hastanesi 223

229 R.1.2. Bula ş ı c ı Ha st al ı klar YILI BİLDİRİMİ ZORUNLU HASTALIK İSTATİSTİKLERİ HASTALIKLAR TOPLAM BOĞMACA KIZAMIK KIZAMIKÇIK TİFO B.DİZANTERİ A.DİZANTERİ HEPATİT A HEPATİT B HEPATİT C KUDUZ ŞÜP.ISIRIK BRUCELLA ŞARBON MENİNGOKOKSİK TÜBERKÜLOZ ŞARK ÇIBANI AIDS KABAKULAK SFİLİZ SSPE GONORE TULAREMİ GIARDIA İNTESTİNALİS AKUT HEMORAJİK ATEŞ C.TROCHOMATİS C.BACTER COLİ SALMONELLA TYPİ TOPLAM

230 İLÇELER BRUCEL LA V ak a Öl ü m HEPATİT A V ak a Ölü m HEPATİT B Va ka Öl ü m HEPATİ T C V ak a Öl ü m KABAKU LAK V ak a Öl ü m KIZAMIK V ak a Öl ü m KUDUZ ŞÜP. ISIRIK Va ka Ölü m MENİNGO KOKKAL HAST. Va ka Ölü m SSPE V ak a GONOR ŞARBON KIZAMIK E ÇIK MERKEZ Öl ü m Va ka Öl ü m V ak a Öl ü m V ak a Öl ü m TULARE Mİ V ak a Öl ü m AKUT HEMO RAJİK ATEŞ V a k a Öl ü m SALMO NELLA TYPİ V ak a Öl ü m A. DİZANT ERİ Va ka Ö lü m GİYARD İA İNT. Va ka Ö lü m C.TRAC HOMATİ S Va ka Ö lü m C.BACT ER COLİ V ak a Ö lü m ATKARAC ALAR BAYRAMÖ REN ÇERKEŞ ELDİVAN ILGAZ KIZILIRM AK KORGUN KURŞUNL U ORTA ŞABANÖZ Ü YAPRAKLI TOPLAM * 2005 yılı Ocak ayından itibaren bildirim sistemi değişmiş olup, yeni bildirim sistemine göre bazı hastalıkların teşhisi Laboratuarda konulmaktadır. * Özellikle Brucella hastalığının Laboratuar teşhisi ile konulması nedeni ile bu hastalık sayısında artış gözlenmektedir. * Kızamık hastalığının teşhisi bugüne kadar klinik olarak konulmakta idi. Ancak kızamık aşı kampanyalarının olumlu sonuç vermesi nedeni ile 2006 yılından itibaren bu hastalığın teşhiside laboratuarda konulacaktır. 225

231 R İ çm e, K u ll anm a ve Sul am a Sul a r ı İlimiz Mekezinin içme suyunu ilimiz yakınlarında yaklaşık 10 ila 18 km arasında açılmış olan 9 adet kesen kuyu ve eskiçavuş ile yeni çavuş köyleri kaynak sularından sağlanmakta olup bu kuyuların Çankırı İl Halk Sağlığı Laboratuar Müdürlüğünden alınan analiz raporları ve içme kaliteleri aşağıya çıkarılmıştır. SULAR İçme Kullanma (Şebeke Suyu) Kaynak Kuyu Sarnıç Nehir Dere Su Havuzu Rezervuar Göl Deniz TOPLAM Kimyasal Fiziksel Bakteriyolojik Klor Sayısı Örnek Sayısı Uygun Değil Örnek Sayısı Uygun Değil Örnek Sayısı Uygun Değil Klorlama Sayısı Kontrol Sayısı Yeterli Yetersiz Islah Edilen

232 ÇANKIRI 1 NOLU SA Ğ LI K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MAS I Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m İ l Merkezi Cum huruyet Köyü Y. Pelitözü Köyü A. Pelitözü Köyü Germ ece Köyü Konak Köyü A. Ya nlar Köyü ÇANKIRI 3 NOLU SA Ğ LI K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MAS I Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m A ş a ğ ı Ça vu ş Köyü Alanp ı nar Köyü Ay a n Köy ü Ahlat Köyü Akçavak ı f Köyü Ba ş e ğ m ez Köyü Dereçat ı Köyü İ çyenice Köyü Pa ş aköy Y. Ç a v u ş Köyü Me rk ez ÇANKIRI 4 NOLU SA Ğ LI K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MAS I Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke Suyu K a ynak (Çeşme) Kuyu Nehir Dere Gö l Su Havz as ı Rez ervuar To p l a m Esentepe Mahallesi Küçüklü Köyü Çay ı rp ı nar Köyü Çivi Köyü Bal ı ba ğ ı Köyü Do ğ antepe Köyü MERKEZ KIRO VA CIK SA Ğ LIK OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MASI Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m K ı rovac ı k Köyü Alt ı nl ı K ö yü Pehlivanl ı Köyü Kuzu K ö y ü Ala ca t K ö yü Ünür Köy ü A ğ z ı bü yü k Köy ü Ça ğ abey Köyü Ç ı rç ı r Kö yü Sat ı yüzü Köyü Be ş tu t Kö yü Ye ş ilyurt Köyü İ n cik Kö y ü Gürm eç K öyü

233 ELD İ VAN MERKEZ SA Ğ LI K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MA SI Kay n a Ye r l e ş im Ye ri Ş ebeke k Nehir Su Havz as ı Kuyu Gö l Ad ı Suyu (Çe ş m Der e Rez ervua r e) To p l a m Eldivan Merkez Saray Köyü Çiftlik K ö yü Akçal ı Köyü Çukuröz Köyü Sar ı tarla Köyü Seydi K öyü Y. Ya nlar Köyü Gölezk ay ı Köyü Gölez K ö y ü Elm ac ı Köyü K. Hac ı bey Köyü B. Hac ı bey Köyü Hisarc ı k Köyü Hisarc ı kkay ı Köyü O ğ lakl ı K öyü Akbulut K öyü Tüney Köyü İ na nd ı k K öyü AT KARACALAR MERKEZ SA Ğ LIK O C A Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MAS I Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m At karacalar Merk ez Kükü rt Kö yü K ı z ı liprik Köyü Hüyük Dem i rli K öyü Susuz Köyü ÇARDAKLI SA Ğ LI K O C A Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MA SI Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Çardakl ı ka sa ba s ı KALFAT SA Ğ LI K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MAS I Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Kalf at Kasabas ı K ı rsakal Köyü Sakaeli K öyü Sancak Köyü Do ğ anlar Köyü

234 ÇARDAKLI SA Ğ LI K O C A Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MA SI Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Çardakl ı ka sa ba s ı ÖZ LÜ SA Ğ LIK OCA Ğ I SU EN VANT ER ÇALI Ş MASI Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Özlü K a sabas ı DODURGA MERKE Z SA Ğ LIK OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MASI Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Dodurga Kasabas ı Derebay ı n d ı r Kö yü Ortabay ı n d ı r Kö yü Tu t m a ç b a y ı nd ı r K Kay ı ören Köyü İ ncecik K öyü B AYRAMÖREN MERKEZ SA Ğ LI K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MAS I Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar Bay r am ören To p l a m Merk ez Dola ş lar Köyü Yu s u f o ğ lu Köyü Yu r t p ı nar Köyü Ya z ı ören Köyü Erenler K öyü Üçga z i Kö yü Akgüney Köyü Sar ı kaya Köyü Oym a a ğ aç Köyü Karata ş K öyü Akse ki Kö yü Bo ğ a zk ay a Köy ü Koç l u Kö yü Belenli K öyü Dalkoz Köyü Çak ı rba ğ Köyü Oluk lu Kö yü Topcu Köyü Karao l u k lu Köy ü Kavak Köyü İ ncekaya Köyü Göynükören Köyü Yay l a t epe si Köy ü Harm anc ı k Köy ü Karakuzu Köyü Dereköy Köyü Feriz Kö y ü

235 MUSAKÖY SA Ğ LI K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MA SI Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Musaköy Kasabas ı Arpayeri Köyü Bükçük K öyü Onaç Köy ü Saz ak K ö y ü Kale Köyü A. Meydan Köyü Bozatl ı K öyü Y. Meydan Köyü Kazanc ı K öyü Cöm ert K öyü Eks i k K ö y ü M. Ye nice Köyü Mü lay ı n K öyü Ya l a y c ı k Köyü Kurm alar Köyü Beyköy K öyü Sarayc ı k Köyü Sat ı lar Köyü Yuvadem i rciler Köyü YAY LAÖREN SA Ğ LI K OC A Ğ I SU EN VANTE R ÇALI Ş MASI Ş ebeke K a ynak Nehir Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Su Havz as ı Rez ervuar Ya y l a ö r e n Kasabas ı Belören Köyü B. Eskice Köyü Öm erli Köyü Sa ğ ı rlar K öyü S. Hac ı lar Köyü Y. D e m i r c i l e r To p l a m Köyü Alibey Köyü Akçaören Köyü Al ı ç K öyü Alpagul K öyü Okcular Köyü Balc ı K ö yü Çörekciler Köyü B. Ye nice Köyü Kavakl ı Köyü K ı z ı librik Köyü Sö ğ ütcük Köyü

236 YA PRAKLI MERKE Z SA Ğ LIK OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MASI Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Ya p r a k l ı Merkez Akyaz ı K öyü İğ d i r Kö y ü Kavak Köyü Buluca Köyü Karacaözü Köyü YÜKLÜ SA Ğ LI K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MAS I Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Yüklü Kasabas ı Ye nice Köyü Do ğ abey Köyü Ta t l ı p ı nar Köyü Kaym az K öyü K ı vçak Köyü Sazca ğ ı z Köyü Bu ğ ay Köyü Bal ı b ı d ı k Köyü Ya kadere Köyü İ K İ Z Ö RE N SA Ğ L I K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MA SI Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m İ k i z ö r e n K a s a bas ı Topu zs a r a y Köy ü Suba ş ı Kö yü Yam açba ş ı Köyü Kayac ı k K öyü Sofo ğ lu K öyü B. Akseki Köyü Çevrecik Köyü Kirliakça Köyü Zekeriya Köyü Ya b a n l ı K öyü Sö ğ ütlü K öyü YUKARIÖZ SA Ğ LIK OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MASI Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Yukar ı öz Ka sa bas ı A ş a ğ ı öz K öyü Sar ı kaya Köyü

237 ÇERKE Ş MERKEZ SA Ğ LIK O C A Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MAS I Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Çerke ş Merkez Çalc ı ören Köyü Bed i l Köy ü Dikenli K öyü Geliovac ı k Köyü Kabak Köyü Kad ı köy Köyü Kirem i tci Köyü Ş eyh d o ğ an Köyü Bay ı n d ı r Belkavak Köyü Ay d ı nlar Köyü Çördük K öyü Türba ş ı k Köyü G. Çukuru Köyü Bozo ğ lu K öyü Kuzdere K öyü Örenli K ö yü Ye niköy K öyü Kad ı özü K öyü Aliözü Köyü Ören Köyü Ah ı r Kö yü KORGUN MERKEZ SA Ğ LI K OCA Ğ I SU EN VANTER ÇALI Ş MA SI Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Kor gun Merkez Il d ı z ı n Köyü Bu ğ ay Köyü Güm ü ş döven Köyü İ kiçam Köyü Karatekin Köyü Kay ı çivi Köyü Yolkaya K öyü Kesecik Köyü Dikenli K öyü karatepe Köyü Maruf Köyü Çukurören Köyü

238 Ş ABANÖZÜ MERKEZ SA Ğ LI K OC A Ğ I SU EN VANTE R ÇALI Ş MASI Su Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Havz as ı Kuyu Gö l Suyu (Çe ş me) Der e Rez ervua To p l a m r Ş abanözü Merkez Karaören Köyü B. Ya kal ı Köyü Gülp ı nar Köyü K. Ya kal ı Köyü Kam ı ş Köyü Bulduk K öyü Çapa r K ö y ü Çerçi Köyü KUR Ş UN LU MER K EZ SA Ğ LI K OC A Ğ I SU EN VANTE R ÇALI Ş MASI Ye r l e ş im Ye ri Ad ı Ş ebeke K a ynak Nehir Su Havz as ı To p l a Kuyu Gö l Suyu (Çeşme) Dere Rez ervuar m Kur ş unlu Merkez Bereket K öyü Da ğ tarla Köyü Göllüce Köyü Çavundur Köyü Hac ı m uslu Köyü Ta ş ka ra c a lar Köy ü Sum u cak Çatkese Köyü Ba ş ovac ı k Köyü Çayl ı ca K öyü Madenli K öyü Ye ş ilöz K öyü A ğ ı lözü K öyü Dem i rciören Merk ez Kapakl ı Köyü Da ğ ören Köyü İğ d i r Kö y ü Sivricek Köyü Sünürlü K öyü Dum a nl ı Köyü Hocahasan Köyü Çukurca K öyü Yum ukören Köyü K ı z ı lca K öyü Eskiah ı r Köyü Köpürlü K öyü R Deniz l er İ lim iz in D e n iz e s ı n ı r ı bulunm am aktad ı r. 233

239 R Z oonoz Hastal ı klar Sağlık İl Müdürlüğünden alınan verilere göre 2004 yılında görülen Zoonoz Hastalıkları HASTALIKLAR VA KA ÖLÜM KUDUZ Ş Ü P. ISIR IK BRUCELLA 82 0 TÜBERKÜLOZ 6 0 UYUZ 53 0 Ş ARBON 1 0 TEN YA 3 0 ASCAR İ S 84 0 TULAREM İ 1 0 T O PLAM R.1.3. G ı da Hijyeni R.1.4. A ş ı la ma Çal ı ş ma la r ı 2004 y ı l ı a ş ı oranlar ı DBT KIZ A MI K BCG GEBE T RAPE L HEPAT İ T B P O L İ O RAPEL 234

240 R.1.5. Bebek Ölümleri Sağlık İl Müdürlüğünden alınan 2004 yılı bebek ölüm oranları aşağıya çıkarılmıştır. ER KE N GEÇ PO ST ÖLÜ PER İ N ATA NEON ATA NEON ATA NEON ATA NEON ATA DO Ğ UM L Ö L Ü M L Ö L Ü M İ L L Ö L Ü M L Ö L Ü M L Ö L Ü M HI ZI HI ZI HI ZI HI ZI HI ZI HI ZI (1000 d e ) (1000 d e ) (1000 d e ) (1000 de) (1000 de) (1000 de) BEBEK ÖLÜM HI ZI (1000 d e ) ÇANKI RI 9,63 18,18 8,56 3,21 1 1,76 4,28 16,04 R.1.6. Ölümlerin Hastal ı k, Ya ş ve Cins Gru p lar ı na Gör e D a ğ ı l ı m ı Sağlık İl Müdürlüğünden alınan yaş guruplarına göre 2004 yılı ölüm oranları aşağıya çıkarılmıştır. 0-4 Ya ş 5-9 Ya ş Ya ş Ya ş Ya ş Ya ş Ya ş 65 + Ya ş Kaba Ölüm H ı z ı ( de ) Ya ş a Özel Öl üm H ı z ı Ölüm Say ı s ı R.1.7. Aile Plan lamas ı Çal ı ş ma la r ı Yıllara göre aile planlaması çalışmalarında kulanılan malzeme miktarları ve cinsleri İl Sağlık Müdürlüğünden alınan veriler ışığında aşağıya çıkarılmıştır Y I LI UYGULANAN YÖNYEMLER Di ğ er Tüp KONDO ENJEKS İ Etkili Va z e k t o HAP R İ A Liyasyon M YON Yönte mi u m Ye n i Ba ş layan Ki ş i Eski Kullan ı c ı say ı s ı Ye n i Ba ş la ya n Ki ş i Eski Kullan ı c ı sa y ı s ı Gebelik Sonland ı rm a Say ı s ı HAP KONDO M 2000 Y I LI UYGULANAN YÖNYEMLER Di ğ er Tüp ENJEKS İ Y Etkili R İ A Liyasyon ON Yönte u m Va z e k t o mi Gebelik Sonland ı rm a Sayısı

241 Ye n i Ba ş la ya n Ki ş i Eski Kullan ı c ı sa y ı s ı HAP KONDO M 2001Y ILI UYGULANAN YÖNYEMLER Di ğ er Tüp ENJEKS İ Y Etkili R İ A Liyasyon ON Yönte u m Va z e k t o mi Gebelik Sonland ı rm a Say ı s ı Ye n i Ba ş la ya n Ki ş i Eski Kullan ı c ı sa y ı s ı Ye n i Ba ş la ya n Ki ş i Eski Kullan ı c ı sa y ı s ı Ye n i Ba ş la ya n Ki ş i Eski Kullan ı c ı sa y ı s ı HAP KONDO M 2001Y ILI UYGULANAN YÖNYEMLER Di ğ er Tüp ENJEKS İ Y Etkili R İ A Liyasyon ON Yönte u m Va z e k t o mi Gebelik Sonland ı rm a Sayısı HA P KONDO M 2002Y ILI UYGULANAN YÖNYEMLER Di ğ er Tüp ENJEKS İ Y Etkili R İ A Liyasyon ON Yönte u m Va z e k t o mi Gebelik Sonland ı rm a Say ı s ı HAP KONDO M 2003Y ILI UYGULANAN YÖNYEMLER Di ğ er Tüp ENJEKS İ Y Etkili R İ A Liyasyon ON Yönte u m Va z e k t o mi Gebelik Sonland ı rm a Say ı s ı

242 R.2. Çevre Kirlili ğ i ve Zararlar ı ndan Olu ş an Sa ğ l ı k Riskleri R.2.1. Kentsel Hava Kirlili ğ in in İ nsan Sa ğ l ı ğ ı Üz erine Etkileri Hava kirlenmesinin stres etkisi önemli bir faktördür. Solunan karbondioksit kandaki oksijenin yerini alır ve kanla taşman oksijen miktarının büyük oranda azalmasına neden olur. Tepkilerin ağırlaşmasına, süreğen bir yorgunluk ve uyku haline neden olmaktadır. Kükürt oksitleri soluk borusunu ve akciğerleri olumsuz etkilemektedir. Geçici ve kalıcı zedelenmelere yol açmaktadır. Genellikle yaşlı ve kronik akciğer kalp hastalığı olan hastalar hava kirliliğinden olumsuz etkilenmektedir.bu etkilenme akciğerlerde zedelenme sonucu ortaya çıkan hafif belirtilerden, söz konusu kişilerde ölüm oranının artımına kadar değişen etkiler yapabilmektedir. Geçici zedelenmelerden var olan kronik sorunların ağırlığının artmasına kadar değişen bu etkilerin tek bir madde yada kirletici öğe ile açıklana bilmesi mümkün olmamaktadır.bütün kirletici faktörlerin bir arada birbirine eklenen etkilerine bağlanmaktadır. Hava kirliliği felaketlerin de ölüm genellikle infantlarda pnömoni ölümleri biçimde, kronik akciğerle anfizemi olan yaşlılarda ise kardiyopulmoner sorunlardan olmaktadır. Hava kaynaklı kurşuna bağlı olarak zeka geriliğine neden olmaktadır.bu nedenle benzinde bulunan kurşun tetraetilin azaltılması ve kullanımının yasaklanmasına yönelik çabalar başlatılmıştır.kurşun seviyeleri ile incelenen toplumun zeka düzeyleri arasındaki ters ilişki birçok çalışmada gösterilmiştir. R.2.2. Su Kirlili ğ in in İ ns an Sa ğ l ı ğ ı Üz erin e E t kileri Su kirl enme s ini n yarata ca ğ ı sonuçlar birçok önemli hastal ık ne deni olabilmektedir. Su yağış olarak yeryüzüne dönerken havada eriyik halinde bulunan bir takım gazlar, inorganik maddeler ve radyoaktif elementleri içerisine alır. Ayrıca toprak altına süzüldüğü sırada bir takım inorganik maddelerle karışır. Bir takım endüstri kuruluşlarının atıkları arıtılmadan akarsulara verilecek olursa bu akarsularda canlıların üremesini olanaksız hale getirebilir. Kimi zaman bu atıkların toprağa gömülmeleri, yağmur suları ve sızıntılarla yer altı sularının kirlenmesine yol açabilir. Evsel kirlenme etkenlerinin başında lağım ve çöpler gelir. Lağımlar genellikle insan dışkı ve idrarını içermektedir.günümüzde gelişen bazı araçlar çöplerin öğütülerek lağım sularına verilmesini sağlamaktadır.büyük oranda organik atığın su kaynaklarımıza girmesi bakteri miktarının artımına neden olur. Su kirliliği insan sağlığının da büyük oranda tehlikeye düşmesine neden olmaktadır.lağım suları ile kirlenen sularda bakteri ve virüs oranı artar. Tifo, dizanteri, hepatit, kolera ve diğer bulaşıcı hastalıkların bu yolla yayılımına sebep olur. Bu hastalıkların etkenleri su kaynaklarına karıştığında patlama biçiminde salgınlar ortaya çıkabilir. Tarım üretimi artırmak amacıyla kullanılan kimyasal gübreler, böceklerle savaşmakla kullanılan bir takım kimyasal zehirler yağmur suları ile toprak altına geçerek yeraltı sularının kirlenmesine neden olabilir. Akıntılarla akarsulara ulaşan bu kimyasal maddeler akarsulardaki canlı hayatının sona ermesine neden olabilir. Suyun içerisine karışan ve bulunan bir takım kimyasal maddeler zehirli etki yapabilirler. Kolera, tifo gibi hastalıklar bu yolla insandan İnsana bulaşırlar. Bu mikroorganizmalar İnsan dışkısı ile sulara karıştıklarında suyu içen diğer insanların hastalanmasına yol açabilirler. Sağlık için uygun olmayan su, taşıdığı ve içerdiği bir çok maddelerle çeşitli hastalıkların nedeni olabilir, içinde taşıyabildiği çözünmüş veya çözünmemiş inorganik tuzlar, bakteriler, parazitler, virüsler ve bitkisel maddelerle bir çok hastalığın gelmesine yol açarlar. 237

243 a ) Suda Eriyebilir, İnorganik Tuzların Neden Olduğu Hastalıklar. Sulardaki sülfat, nitrat, endüstri atıklarından ya da çeşitli sebeplerle sulara karışan arsenik, kurşun, siyanür, bakır, krom gibi bir çok maddeler zehirlenme ve hastalıkların sebebi olabilmektedir. b ) Suda Erimeyen inorganik Maddelerin Neden Olduğu Hastalıklar. İçme suyu içerisinde süspansiyon halindeki ince kum diğer tanecikler barsak mukozasının tahrişi suretiyle ishallere sebep olabilirler. Asbest elyafları da bu grupta incelebilir. c) Sudaki Bitkisel Maddelerin Neden Olduğu Hastalıklar. Küçük yosunların içme suyunda varlığına bağlı olarak ishallerin meydana getirdiği muhtelif yayınlarda bildirilmektedir. Ayrıca özellikle şişeleme yapılan su teknolojisinde dolumdan bir süre sonra sporlarından çıkarak çimlenebiîen alglerden başka küf mantarları, maya mantarları patojen olmasalar bile çok büyük problem teşkil ederler. d ) Suda Bulunan Özel Bakterilerin Neden Olduğu Hastalıklar Su araçları ile kolaylıkla geçebilecek en önemli ve en tehlikeli hastalık şüphesiz koleradır. Etkeni o!a Vibrio cholerae pis sularda uzun süre canlılığını muhafaza edebilir. Hele dip çamurlarında bu süre çok daha uzundur. Diğer taraftan hayvan hastalıklarından antrax, salmonellose, burucellose, tuleremi, Pasteurellose,toxoplasmosis, leptospirosis, domuz kızılı, psittacosis, mantar hastalıkları gibi bir çok hastalık etkenleri hep su ile geçebilecek hastalık meydana getirmektedirler. e ) Su İle Geçebilen Virüslerin Sebep Olduğu Hastalıklar. Çocuk felci, Enfeksiyöz hepatit, Enterisit, Şap hastalığı, Sığır vebası v.b. R.2.3. At ı klar ı n İ nsan Sa ğ l ı ğ ı Üz erine E t kileri Çöplerin tekniğine uygun bir şekilde uzaklaştırılmamaları halinde halk sağlığı ile ilgili problemler ortay çıkar. Katı atıklar yoluyla en az 20 tip hastalığın taşınıp bulaştığı bilinmektedir.çöplerden hastalık taşıyan en önemli iki faktör, sinekler ve farelerdir. Sinekler çok çabuk ve fazla üreme kabiliyetine sahiptir. 1 dm 3 çöplükte ( çöpte } 2500 sinek üreyebilir ve bunlar, dizanteri ve benzeri pek çok salgın hastalığı taşıyabilir. Fareler sadece eşyaları tahrip etmek ve insanlar ile direkt temas etmekle kalmazlar, ayrıca hastalık nakleden böcekleri de vücutlarında taşıyarak zararlı olurlar. Orta çağlardaki veba salgınının doğrudan fareler ile ilgili olduğu bilinmektedir. Çevre mühendisliği açısından, çöplerin halk sağlığı ile ilgili en tehlikeli yönü, belediyelerin, katı atıkların planlanması sırasında sağlık tesirlerini göz önünde bulundurmamalarıdır. En çok üzerinde durulan kriter paradır. İlgililerin tek düşüncesi bu problemi en ucuz olarak başlarından savmanın yollarını aramaktır. R.2.4. Gürültünün İ ns a n Sa ğ l ı ğ ı Ü z erine E t kileri Gürültünün çok çabuk ve akut tesirleri işitmenin sekteye uğramasıdır. Akut şekildeki tesirler, kulak zarında, çok yüksek ve ani gürültüler neticesinde meydana gelir. Daha tehlikeli olanı, iç kulaktaki ince hücrelerde meydana gelen kronik tesirlerdir. Uzun süre muayyen frekanstaki bir gürültüye maruz kalınırsa geçici veya sürekli olarak işitme duygusu 238

244 kaybedilebilir. Sanayi kuruluşlarında meydana gelen işitme duygusunun kaybolması ekseri orta derecedeki frekanslarda meydana gelmektedir. İleri yaşlarda işitme duygusunun kaybolması çevre tahribi olmaksızın da ortaya çıkmaktadır. Bunun için çevredeki aşırı gürültünün sebep olduğu arazların epidemilojik olarak incelenmesi oldukça zordur. Bununla beraber araştırmalarda gürültünün işitme duygusu kaybına sebep olduğunu göstermiştir. Gürültünün sebep olduğu diğer rahatsızlıklar kalple ilgilidir. Araştırmalar gürültünün kalp atışlarını değiştirdiğini, kanı koyulaştırdığını ve kan damarlarını genişlettiğini göstermiştir. Ayrıca insanların gürültüye adapte olamadığı ve insan vücudunun mevcut gürültüye gerekli reaksiyonu gösteremediği de bilinmektedir. R.2.5. Pes t is it le rin İ ns a n S a ğ l ı ğ ı Ü z erine E t kileri Pestisit etkilenimindeki kişilerde görülen kronik etkilenim sonuçları: 1-Kanser: Son epidemiyolojik çalışmalar mesleki ve çevresel olarak pestisit etkileminde kalan kişilerde kanser riskinde artım olduğunu göstermektedir. Non Hodgkin lenfoma, lösemi, multiple myeloma, karaciğer kanseri, testis kanseri, beyirt kanseri, akciğer kanseri riskinde istatiksel olarak önemli risk artımının söz konusu olduğu belirlenmiştir. 2-Doğum defektleri: Tarım işçilerinin çocuklarında ekstremite eksikliği defektlerinin yüksek olduğu belirlenmiştir. Pestisit kullanımı sonucu yeni doğan bebeklerin birkaç hafta yaşadığı yapılan bir çalışma ile bildirilmiştir. 3-Nöroktoksisite: Nörodavranışsal bozukluklar ve nörofiizyolojik değişiklikler: Pestisit uyguluyacılarıyla ilgili olarak yapılan çalışmalarda ağır psikolojik bozuklukların görüldüğü saptanmıştır. Zehirlenen kişilerde bellek, psikolojik durum ve düşünme yeteneğinde önemli azalmaların bulunduğu tespit edilmiştir. 4-Üreme ve fertilite üzerindeki istenilmeyen etkiler olarak sıralanabilir. Kronik etkiler daha önc eden me yda na gel en her ha ngi bir sa ğlık et kisi söz konusu olmaksızın meydana gelebilir. Bir çok pestisit işçisi hayat boyu inert bileşenler dahil sürekli düşük doz etkilenim altında olabilir. R.2.6. İ yon iz e Radyasyon dan Korunma Ultraviyole ışınlarının temel kaynağı güneştir. Elektrik arkları, kaynak arkları., ultraviyole lambaları ve güneş lambası olarak bilinen ultraviyole lambalarının bu özelliği bulunmaktadır. Güneşten dünyaya ulaşan ışın miktarı : 1-Koruyucu ozon tabakası 2-Bulut durumu 3-Mevsim 4-Günün saati 5-Enlem 6-Deniz düzeyinden yükseklik gibi durumlarda bağlıdır. UV ışınları su, kar veya kumdan yansıyarak etkili olabilir. Bu gibi durumlarda kar veya güneş körlüğü denilen durumlar ortaya çıkar.ultraviyole lambalarının maddelerden geçebilmesi zordur. Bu nedenle kolay engellene bilen bir ışındır. Norma! Pencere camlan yüksek frekanslı ışınların büyük bölümünü engeller. Açık renkli elbiselerde aynı etkiyi yapmaktadır. Açık renk elbiseler hemen hemen tüm frekansları.engellemektedir. Ultraviyole ışınların etkisi belirli bir düzeye ulaşmadan önce görülemediğinden kişiler farkına vardıklarında büyük oranda etkilenmiş ve zarar görmüş durumda olmaktadırlar. Deride erken yaşlanma, bulantı, kusma, bitkinlik durumlarına neden olmaktadır. Ülkemizde özellikle saunalarda güneş lambası olarak derinin renginin kararması amacıyla kullanılmaktadır. Uluslar arası Radyasyondan Koruma Ajansı güneş lambalarının önlenmesini önermektedir. Yazın sıcak günlerinde özellikle öğle güneşinden kaçınılması, açık ve bol bir elbise giyilmesi geniş kenarlı bir şapka ile korunuiması önerilmektedir. 239

245 Görünür ışınların sağlık etkisi doğrudan veya dolaylı olabilir. Doğrudan güneşe bakıldığında olduğu gibi gözde zarar meydana getirebilir. Yetersiz aydınlanma düşme kazalarına neden olduğu gibi, aşırı aydınlanmaya bağlı olarak otomobil kazaları olabilir. (Parlamalar, göz kamaşmaları nedeniyle ) Lazer ışınları söz konusu ışınların belirli odaklamalarıyla elde edilmektedir. Endüstri, tedavi vb gibi alanlarda yaygın olarak kullanılmaktadır. R.2.7. Baz İ stasyon lar ı ndan Ya y ı lan Radyasyonun İ nsan Sa ğ l ı ğ ı Üz erine Etkileri İyonlaştırıcı olmayan radyosyondan kaynaklanan elektromanyetik alanlardan halkın korunmasına yönelik yönetmelik resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 10 KHZ-60 Ghz Frekans Bandında Çalışan Sabit Telekominikasyon Cihazlarından Kaynaklanan Elektromanyetik Alan Şiddeti Limit Değerlerinin Belirlenmesi, Ölçüm Yöntemleri ve Denetlenmesi Hakkında Yönetmelik kapsamında ve mülga Çevre Bakanlığı ile Kurum arasında imzalanan protokol çerçevesinde, yeni kurulacak sabit telekominikasyon cihazları için Bölge Müdürlüklerine yapılan başvurulardan, teknik olarak değerlendirilip uygun bulunanlar, yer seçimi konusunda görüşleri alınmak üzere İl Mahalli Çevre Kuruluna gönderilmektedir. İlimiz Mahalli Çevre Kuruluna Gönderilen Baz İstasyonlarına ilişkin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünden uygun görüş alınarak ve Çevre ve Orman Müdürlüğümüzce yere ilişkin tespit yapılarak Mahalli Çevre Kurulu gündemine alınmakta ve baz istasyoınlarına ilişkin alınan karar Ankara Bölge Müdürlüğüne gönderilmektedir. Baz İstasyonlarına ilişkin Telekominikasyon Bölge Müdürlüğü yetkililerince insan sağlığına zararlı bir etkisinin şu ana kadar tespit edilmediği, sadece insan vücut ısısını 1 derece artırdığı belirtilmiştir. Ayrıca baz istasyonlarının yukarıda belirtildiği üzere belirli frekansta olması gerektiği aksi taktirde baz istasyonlarının verimli bir şekilde çalışmayacağıda ifade edilmektedir. K AYNAKLAR - Ça n k ı r ı Sa ğ l ı k İ l Müd ü r l ü ğ ü -Ça nk ı r ı Ta r ı m İ l Müdürlü ğ ü 240

246 (S). ÇEVRE EĞİTİMİ S.1. aliye t leri Kamu K u rulu ş lar ı n ı n Çe vre E ğ itimi ile İ lgili F a Çankırı İl Çevre ve Orman Müdürlüğümüzün öncülüğünde 05 Haziran Dünya Çevre günü dolayısıyla çeşitli sloganlar içeren, ilimizin merkezi yerlerine belli süre ile pankartlar asılmıştır. Muhtelif seminerler, paneller düzenlenmiş Bakanlığımızdan temin edilen kitap, dergi, broşür dağıtılmıştır. Ayrıca yerel basın yayın araçlarından çevre ile ilgili yayınlar yapılmıştır. Çevre Eğitimi ile ilgili olarak Milli Eğitim le Bakanlıklar arasında yapılan protokol gereğince yeni ders yılı başlar başlamaz okullarda çevre kirliliğinin ve çevresel tahribatın önlenmesi Doğal Kaynakların ekolojik dengeler esas alınarak verimli kullanımı ve geliştirilmesi, ekonomik ve sosyal faaliyetlerin sonuçlarının çevrenin taşıma kapasitesini aşmayacak biçinde planlama, çevrenin insan-psikososyal ihtiyaçlarıyla uyumunun sağlanmasını ve çevreye duyarlı arazi kullanım planlaması vb. konularda çevre seminerleri verilmiş olup, her yıl devam etmektedir. S.2. ri Çevre İ le İ lgili Gönüllü Kurulu ş lar ve Faaliyetle İlimizde gönüllü çevre kuruluşu olarak Çevre ve Sağlık Derneği bulunmaktadır. Gerek 5 Haziran Dünya Çevre Gününde ve Eylül Avrupa Hareketlilik Haftasında Belediye ve bu dernekle birlikte kutlamaktayız. S.2.1. Çevre Va k ı flar ı. İlimizde çevre ile ilgili konularda faaliyet gösteren Çankırı Çevre Koruma Vakfı kapanmış bulunmaktadır. S.2.2. Çevre Dernekleri. Çankırı Çevre ve Kültür Derneği adında bir adet çevre ile ilgili dernek bulunmaktadır. Dünya Çevre Günü gibi zamanlarda pankartlar asarak çevre bilincini artırmaya çalışmaktadır. Ancak maddi kaynak yetersizliği nedeniyle çok etkili olmadığı söylenebilir. S.2.3. Çevreyle İ lgili Federasyonlar İlimizde çevre ile ilgili federasyon niteliğinde üst kuruluş bulunmamaktadır.

247 T.6. Çevresel Etk i De ğ erlendirmesi Nihai ÇED. Ön Araştırma Raporu Listeleri S N 1 2 Projenin Adı Çankırı Devrez Projesi Kızlar Yolu Barajı Malzeme Ocakları Kum Çakıl Ocağı Projenin Sahibi DSİ Genel Müdürlüğü V. Bölge Müdürlüğü Ilgaz Belediye Başkanlığı (İnköy) Projenin Adresi Eskişehir Yolu 8. km ANKARA Ilgaz Belediye Başkanlığı Ilgaz/ÇANKIRI Raporu Hazırlayan Kuruluş SELİN İnsaat Müşavirlik San.ve Tic. Ltd.Şti. Yılmaz Müşavirlik Mühendislik İç ve Dış Tic.Ltd.Şti. ÇED Son Durum Karar Tarihi ÇED Olumlu ÇED Gerekli Değildir 3 4 Telesiyej Tesisi ve Kayak Parkuru Berkut Refrakter San. ve Tic. Ltd. Şti. Çankırı Valiliği İl Özel İdare Müdürlüğü Berkut Refrakter San. ve Tic. Ltd. Şti. Çankırı İli,Ilgaz İlçesi, Çomar Köyü, Kadınçayırı, Yıldıztepe Mevkii Ilgaz/ÇANKIRI Sancak Mah Sok. No: 17/12 Çankaya/ANKA RA AK-TEL Mühendislik Ltd. Şti. Beril Madencilik Müh. Ve Müş. Ltd.Şti. ANKARA ÇED Olumlu ÇED Gerekli Değildir Acıçay Projesi Koyunbaba Barajı ve Sulaması- Malzeme Ocakları Kum Ocağı Bentonit Ocağı Kum Ocağı Çakıl Çankırı Katı Atık Deponi Alanı ÇED Ön Araştırma Rap. DSİ V. Bölge Müdürlüğü BULUTSAN İnş.San.Ltd.Şti. Filiz Madencilik San Ltd. Şti. Şabanözü Belediyesi Çankırı Belediyesi DSİ V. Bölge Müdürlüğü ANKARA Merkez Dede Köyü ÇANKIRI İşkur No:65 İşhanı ÇANKIRI Şabanözü Belediyesi Şabanözü/ÇANK IRI Çankırı Belediye Başkanlığı Binası ÇANKIRI DOLSAR Mühendislik Ltd. Şti. /ANKARA Yılmaz Müşavirlik- Mühendislik İç ve Dış Tic.Ltd.Şti. Çevre Mühendislik ve Danışmanlık Bürosu Yılmaz Müşavirlik Mühendislik İç ve Dış Tic.Ltd.Şti. NEN Mühendislik Danışmanlık Ltd.Şti ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir. 10 Tavuk Hindi Kesimhanesi Beyaz Et Ür. Rend. Tesisi Aytaç Dış. Tic.Yat.San.A.Ş. İstasyon Mah.Bedilönü Mevkii Bila No:18600 Çerkeş/ÇANKIR Yılmaz Müşavirlik- Mühendislik İç ve Dış Tic. Ltd. Şti.

248 11 Çankırı-Tosya- Kastamonu- Bolu-Gerede- Ayrım Noktası Doğal Gaz Boru Hattı BOTAŞ Boru Hatları il Petrol Taşıma A.Ş. I BOTAŞ (Boru Hatları il Petrol Taşıma A.Ş.) Bilkent Plaza A- 1, A-2 Blok Bilkent/ANKAR A DEMO Dünya Ekoloji Mühendislik Org. Ltd. Şti ÇED Olumlu 12 Kum Ocağı Süleyman ARSLAN Müslüm Mah. Öncü Sitesi F Blok No:2 Kurşunlu/ÇANKI RI Yılmaz Müşavirlik- Mühendislik İç ve Dış Tic. Ltd. Şti. 13 Kum Ocağı Çakıl İhsanoğulları İnş. Tur. San.ve Tic. Ltd. Şti. Belediye Karşısı Çerkeş/ÇANKIR I Yılmaz Müşavirlik- Mühendislik İç ve Dış Tic. Ltd. Şti. 14 Bentonit Ocağı Lokman ŞEN Alpa Köyü Kurşunlu/ÇANKI RI Beril Madencilik Müh.ve Müş.Ltd. Şti ÇED Gerekli Değildir 15 Tuğla Kiremit Kili Ocağı Ilgaz Mad. İnş. Malz. San.ve Tic. Ltd.Şti. Çankırı İli, Ilgaz İlçesi, Ömerli Köyü,Cankurtara n Mevkii ÇANKIRI Topçuoğlu Mühendislik Müşavirlik Ltd.Şti Kum Ocağı- Eleme Yıkama Tesisi Patlayıcı ve Parlayıcı Madde Üretimi ve Depolama Tesisi Kil ve Kömür Ocağı Bazalt Ocağı ve Kırma Eleme Tesisi Perlit Madeni 154 kv Kurşunlu- Safranbolu EİH Kum Ocağı Çakıl Mehmet GÖNDER Gürel Fişek San. Tic.Ltd. Şti. Gözde Eren İnş. San.ve Tic. Ltd. Şti. YD Yapı İnş. Taah. Teks. Ticaret Ltd. Şti. Akper Mad. İnş. Taah. ve Tic. Ltd. Şti. TEİAŞ Türkiye Elektrik İletişim A.Ş. Ali DEMİREL İhsan Konak ÇANKIRI Köyü Mebusevler Çarşısı Alaçatı Sok. No:15 Tandoğan/ANKA RA Bağdat Cad. Barboros Sok. Küçükyalı/İSTA NBUL İvedik Cad. No: 276 Yenimahalle ANKARA Sakaeli Köyü Orta/ÇANKIRI İnönü Bulvarı No: Bahçelievler/ ANKARA Şabanözü Tüney Köyü Güven Müşavirlik Bürosu AK-TEL Mühendislik Eğt. Turz. Gıda San.Tic.Ltd. Şti. Topçuoğlu Mühendislik Ltd. Şti. Aktan Mühendislik Proje İnş. San. Tic. Ltd. Şti. MGS Çevre Mühendislik Müşavirlik Hiz. Ltd. Şti. Çınar Mühendislik Müşavirlik ve Proje Hiz. Ltd. şti. Jemad Mad.Müh.Dan.Hiz. San.ve Tic.Ltd Şti Kömür İMF Koç Gıda Merkez A.H.R. AK-TEL ÇED Gerekli Değildir ÇED Olumlu ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir ÇED Olumlu ÇED Gerekli Değildir.

249 24 25 Presleme Torbalama Kum-Çakıl Ocağı ve Yıkama Eleme Tesisi Bentonit Ocağı Oto İnş.Mad.Day.Tük. Malz.Paz.San.Tic. Ltd. Şti. Eldivan Belediyesi Kaytan Bentonit San.Tic.ve Paz.Ltd.Şti. Mah. Ankara Karayolu 3. km Eldivan Belediye Başkanlığı Eldivan/ÇANKI RI Ankara Devlet Karayolu Ballıca Mevkii 8.km ÇANKIRI Mühendislik Eğt. Turz. Gıda San. Tic. Ltd. Şti. Çevre Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri Bürosu Berka Mad.Müh.Müş.San. ve Tic. Ltd. Şti ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir 26 Saz Çayı Taşkın Koruma Projesi DSİ V.Bölge Müdürlüğü DSİ V. Bölge Müdürlüğü ÇANKIRI DSİ V.Bölge Müdürlüğü Planlama Şube Müd. Çevre Baş Mühendisliği ÇED Gerekli Değildir Çankırı- Şabanözü İlçesi Sanı Deresi Islahı ve Atıksu Arıtma Tesisi Projesi Kum-Çakıl Ocağı Şabanözü Belediyesi Bayram DEVREZ Şabanözü Belediyesi Şabanözü/ÇANK IRI Yeni Mah. İstanbul Cad.No:68 Ilgaz/ÇANKIRI Şabanözü Belediye Başkanlığı Çetsan Çevre Sağlığı Hiz.Gıd.ve Su Üretim Paz.Müş.İnş.San.ve Tic.Ltd.Şti ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir Kum Ocağı -Çakıl Acıçay Taşkın Koruma Projesi Özkan İnş. Taah. Ve Tic. A.Ş. DSİ V. Bölge Müdürlüğü Döküm Tesisi Karacalar Mak. ve Döküm San.Tic.Ltd. Şti Kum-Çakıl Ocağı Söyütsen Seramik San. İnş. Mad. İth.İhr.A.Ş. Kömür Ocağı Tümaş Mermer San.ve Tic. A.Ş. Kum-Çakıl Ocağı Germece Köyü Çayyatağı Mevkii Merkez/ÇANKIR I Merkez Acıçay Deresi (Çansaş Silah Fab. İle Kale Arkası Deresi Arası Nevzat AYAZ Bulvarı Belediye İşhanı Kat 2 Daire :6 Atkaracalar/ÇAN KIRI Kurşunlu Kışlak Mah.Mevkii Orta Sakarcaören Köyü Seyfettin ŞAHİN Korgun İlçesi Büyükçay Mevkii Çetsan Çevre Sağlığı Hiz.Gıd.ve Su Üretim Paz.Müş.İnş.San.ve Tic.Ltd.Şti. DSİ V. Bölge Müdürlüğü Planlama Şube Müd. Çevre Baş Mühendisliği Çınar Müh. Müşavirlik ve Proje Hiz. Ltd. Şti. Odak Madencilik Müh. Müşavirlik San.Tic.Ltd. A.Ş. Aktan Müh. Proje İnş. San.Tic.Ltd. Şti. Çevre Müh. Ve Danışmanlık Hiz.Bürosu ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir

250 Kum-Çakıl Ocağı Kum-Çakıl Ocağı Kum-Çakıl Ocağı Kum-Çakıl Ocağı Söyütsen Seramik San.İnş.Mad.İth.İ hr. Söyütsen Seramik San.İnş.Mad.İth.İ hr. Söyütsen Seramik San.İnş.Mad.İth.İ hr. Söyütsen Seramik San.İnş.Mad.İth.İ hr. Kurşunlu Sumucak Köyü Çankırı İli Kurşunlu Manastır Köyü Sınırları Çankırı-Kurşunlu Eskiahır köyü Kurşunlu Kızılca Köyü Söyütsen Seramik San.İnş.Mad.İth.İhr. Söyütsen Seramik San.İnş.Mad.İth.İhr. Söyütsen Seramik San.İnş.Mad.İth.İhr. Söyütsen Seramik San.İnş.Mad.İth.İhr ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir ÇED Gerekli Değildir KAYNAK : ÇED Şuba Müdürlüğü