İSTANBUL TİCARET ODASI

Transkript

1 İSTANBUL TİCARET ODASI PAMUK SEKTÖR PROFİL ARAŞTIRMASI HAZIRLAYAN HİLAL USTA

2 İÇİNDEKİLER Sayfa No I. PAMUĞUN TANIMI,KAPSAMI VE TARİHÇESİ 1) Pamuğun Tanõmõ 1 2) Pamuğun Kullanõldõğõ Alanlar 2 3) Pamuk Tarõmõnõn Tarihçesi 3 II. PAMUK TARIMININ KOŞULLARI 1) Ekolojik İstekleri 4 2) Yetiştirme Tekniği 4 3) Pamuk Tarõmõnõn Hastalõk ve Zararlõlarõ 6 4) Pamukta Gübre Kullanõmõ 7 5) Pamuk Tohumluğu 7 6) Pamuk Tarõmõnda Hasat,Depolama ve Lif Standardizasyonu 9 III. PAMUK SEKTÖRÜNÜN MEVCUT DURUMU VE PERFORMANSI 1) Tarihi Gelişim 12 2) Türkiye Pamuk Üretimi 12 3) Türkiye de Pamuk Tüketimi 15 IV. PAMUKTA ALIM, FİYAT VE BORSA İŞLEMLERİ 1) Pamuk Destekleme Politikalarõ 16 V. PAMUĞUN PAZARLANMASI 18 VI. PAMUK PAZARLANMASINDA BORSALARIN ROLÜ 1) Borsalarda Pamuğun İşlem Görme Şekilleri 19 2) Pamuk Fiyatlarõ 21 VII. PAMUK DIŞ TİCARET DURUMU 1) Pamuk İhracatõ 24 2) Pamuk İthalatõ 26 VIII. PAMUK SANAYİ 1) Pamuklu Dokuma Sanayi 27 2) İplik Sanayi 29 3) Pamuk yağõ ve Çiğit 30 XI. DÜNYA PAMUK DURUMU 1) Dünya Pamuk Ekimi ve Üretimi 31 2) Dünya Pamuk Tüketimi 32 3) Dünya Pamuk İhracatõ 33 4) Dünya Pamuk İthalatõ 34 IX. SONUÇ VE ÖNERİLER 35 KAYNAKÇA 37

3 PAMUK I. PAMUĞUN TANIMI, KAPSAMI VE TARİHÇESİ 1) Pamuğun Tanõmõ Pamuk, ikiçenekliler sõnõfõnõn ebegümeciler familyasõndan olup,lif ve yağ elde etmek için tropik ve subtropik alanlarda geniş çapta kültürü yapõlan bir bitkidir. Ekvatorun her iki yanõnda 41 kuzey ile 36' güney enlemleri arasõnda özel bir tarõmla yetiştirilir. Malvales takõmõndan, Malvacea familyasõndan, Gossypium cinsinden bir bitki olan pamuk, kültür pamuklarõ Herbacea ve Hirsuta olmak üzere iki grup altõnda incelenmektedir.eski dünya pamuklarõ adõ verilen,herbacea grubunda G.Arboreum L. ve G.Herbaceum L. olmak üzere iki tür bulunmaktadõr.yeni dünya pamuklarõ adõ verilen Hirsuta grubunda ise G. Hirsutum L.,G.Barbadense Barbadense L. ve G. Tomentosum L.türleri bulunmaktadõr. Pamuk bitkisinin gövdesi dik, oldukça dallanmõş ve çok tüylüdür. Çiçekler saplõ olup yapraklarõn koltuğunda tek tek bulunur. Meyvesi olgunlukta açõlan 3-5 gözlü lokulisit kapsüldür. Her gözde siyahõmsõ renkli, oval ve üzeri uzun tüylerle örtülü 5-10 tohum bulunur. Pamuk tohumu üzerindeki pamuk tellerinin çoğunluğunu lifler teşkil eder. Pamuk lifleri epiderm hücrelerinden bazõlarõnõn önce dõşarõ doğru bir çõkõntõ yapmalarõ ve bu çõkõntõlarõn dõşarõ doğru uzamalarõ ile oluşmaktadõr. Pamuk lifi pamuk mahsülü nün % 85 ini teşkil etmektedir. Ülkemizde yetiştirilen lif bitkileri pamuk, keten, ve kenevir olup pamuk, jüt ve rami dõşõndaki bitkisel lifler dünyadaki önemini giderek yitirmektedir. Sentetik ve rejenere lif üretimindeki artõşlar pamuktan daha fazla olmasõna rağmen, pamuk lifinin doğal oluşu, teri absorbe edişi,õsõtõlõp kaynatõldõğõnda diğer liflere göre sağlam kalõşõ,statik elektriği daha az iletmesi hava geçirgenliği ve hijyenik özellik taşõma avantajlarõ insanlarõn doğal maddelere olan tutkularõn artmasõ ve sentetik liflere doğal liflerdeki bir çok özelliğin kazandõrõlamamasõndan dolayõ pamuk önemini artan bir şekilde korumaktadõr. LİF KAREKTERLERİNE GÖRE ÜRETİLEN PAMUKLAR; 1- Kõsa Lifli Pamuklar 2- Orta Lifli pamuklar 3- Uzun Liftli Pamuklar 4- Çok uzun Liftli Pamuklar 1- Kõsa Liftli Pamuklar: Kõsa Liftli Pamuklar: Uzunluklarõ 19-24,6 mm arasõnda olan pamuk lifleri dünya pamuk üretimini % 5-10 nu oluşturmaktadõr.asya tipi veya eski dünya pamuklarõ olarak bilinen bu pamuklar kõsa, kalõn ve kaba olduklarõndan kaba mamullerin yapõmõnda kullanõlõrlar.eski haline dönme (yaylanma) özelliği diğer çeşitlere göre daha fazla olduğundan daha çok yatak,yorgan ve şilte gibi ürünlerde dolgu malzemesi olarak kullanõlõr. -1-

4 2- Orta Liftli Pamuklar: Uzunluklarõ mm arasõnda olan bu pamuk liftleri dünya pamuk üretiminin % ini oluşturmaktadõr.bu gruba Upland tipi Amerikan menşeli ticari pamuklarda dahildir. 3- Uzun Liftli Pamuklar: Uzunluklarõ mm arasõnda olan bu pamuk liftleri dünya pamuk üretimin % 7-10 nu oluşturmaktadõr. Türkiye de ekimi yapõlan tescilli pamuk çeşitlerinin % 98.0 nõ orta uzun liftli G.hirsutum türü Upland tipi çeşitler, % 2,0 õ ise yerli olarak tanõmlanan kapalõ koza tipindeki çeşitler teşkil etmektedir. Ege Bölgesinin tescilli çeşitleri olan, Nazilli 84,Nazilli 87, Çukurova Bölgesinin tescilli çeşitleri olan,çukurova 1518, Sayar 314 Güney Doğu Anadolu Bölgesinin tescilleri çeşitleri olan, Maraş 92, Ersan 92 gibi ekimi yaygõn olarak yapõlan çeşitler ile özel tohum firmalarõnõn üretimi olarak veya tescil ettirilerek satõşõ yapõlan tüm pamuk çeşitlerinin lif uzunluklarõ mm, lif incelikleri micronaire, lif mukavemetleri ise bin pressley ( g/tex) değerleri arasõndadõr. 4- Çok uzun Liftli Pamuklar: Lif uzunluklarõ 34.9 mm ve daha fazla olan pamuk çeşitleri olup üretimleri oldukça sõnõrlõdõr.g.barbadense türüne dahil olan bu tür pamuklardan Mõsõr pamuklarõ ( Giza ve Meofi) ülkemizde bilinen çeşitler olup ince ve fantezi mamullerin yapõmõnda kullanõlmaktadõr. Ülkemizde uzun liftli pamuk çeşitleriyle ilgili çalõşmalar 1952 yõlõnda ABD den Sealand-542 çeşidinin getirilmesiyle başlamõş, 1960 yõlõnda tescil edilerek üretime başlanmõştõr. Ancak lif özellikleri çok iyi olan bu çeşit, verim düşüklüğü ve çeşide olan talep azlõğõndan dolayõ 1970 yõlõnõn sonlarõnda üretimden kaldõrõlmõştõr yõlõnda Venezüella dan introdüksiyon yoluyla getirilen uzun liftli Delcerro çeşidinin üretimine başlanmõştõr. Ekim alanlarõ yõllar itibariyle artõş göstermesine rağmen son yõllarda beklenen fiyatlarda alõcõ bulamamasõ, verim düşüklüğü, kozalarõnõn gagalõ olmasõ dolayõsõyla elle toplamadaki güçlükler, çõrçõr randõmanõnõn azlõğõ gibi olumsuzluklar nedeniyle ekim alanlarõ hõzla azalmõş sadece Ege Bölgesinde üretimi yapõlabilir hale gelmiştir. Ancak zamanla değişen tüketici ve dõş Pazar talepleri uzun liftli pamuğa olan talebi artõrdõğõndan üretimine yönelik çalõşmalara hõz verilmiştir. Ege Bölgesinin Delcerro çeşidi ile orta-uzun elyaflõ Nazilli 84 çeşidi standart olarak denemeye alõnmõş ve adaptasyon denemeleri yürütülmüştür.1999 yõlõ sonlarõnda elde edilen sonuçlar olumlu olup üretim yapõlmaya başlanmõştõr. 2) Pamuğun Kullanõldõğõ Alanlar Pamuk, tarõmõ ve sanayisi ile geniş istihdam olanaklarõ sağlarken lifi ile tekstil sanayinin, çiğiti ile yağ sanayinin, kapçõk ve küspesi ile yem sanayinin ayrõca lifleri ile de selülöz sanayinin hammaddesini teşkil eden endüstriyel bir üründür. -2-

5 TARIM KÜTLÜ PAMUK ÇIRÇIRLAMA Lif Linter Çiğit Tekstil Diğer Selüloz Savaş Yakacak ve Dolgu Tohum Hayvan Yemi Yağ Likit Ham Yağ Gübre Sabun İmali Küspe Margarin Raf.Likit Kaynak: İzmir Ticaret Borsasõ Tekstil sektörü başta olmak üzere film,ve barut yapõmõ dahil olmak üzere elliye yakõn sektörde hammadde veya ara malõ olarak kullanõlan pamuk söz konusu sektörlerde geniş istihdamlar yaratmaktadõr. 3- Pamuk Tarõmõnõn Tarihçesi Pamuk tarõmõ hakkõnda ilk literatür M.Ö.8 asõrda yazõlan Manu Kanunlarõ olup en güvenilir kaynak olarak kabul edilmektedir.manu kanunlarõna göre pamuk rahipler tarafõndan tapõnak bahçelerinde yetiştirilip, dini bir simge olarak pamuktan yapõlma kumaşlar alõnlarõna yapõştõrõlmõştõr. Yeni Dünyada Peru da yapõlan arkeolojik kazõlarda ise M.Ö 2500 yõlõna ait dokunmuş pamuk parçalarõ bulunmuş, böylelikle farklõ kromozom ve genetik yapõlõ eski ve yeni dünya pamuklarõnõn farklõ kõtalardan çõkmasõ,pamuğun dünyanõn değişik bölgelerinden türediğini ortaya koymuştur.pamuğun Akdeniz sahillerinde yetiştirilmesi ise ancak günümüzden 2200 yõl önce büyük pamuk plantasyonu oluşturulmasõ ile başlamõştõr. Pamuk Anadolu ya 1900 yõl önce Hindistan dan getirilmiş olup, Bizans, Selçuklu ve Osmanlõ dönemlerinde tarõmõ yapõlmõştõr. Bu dönemlerde ekilen pamuk çeşitleri kapalõ kozalõ eski dünya pamuklarõdõr. 19 yy dan itibaren ise dönemin uluslar arasõ taleplere uygun yeni dünya orijinli açõk kozalõ Upland varyeteleri getirilip ekilmeye başlanmõş ve Osmanlõ Devleti tarihli genelgeyle pamuk tarõmõnõ güçlendirmek için geniş önlemler almõştõr -3-

6 Pamuk tarõmõnda asõl gelişme Türkiye Cumhuriyeti döneminde olmuştur. Pamuk islah istasyonlarõ kurulmuş ve ABD den getirtilen çeşitlerle pamuk araştõrmalarõ başlatõlmõştõr.günümüze kadar geliştirilerek sürdürülen bu araştõrmalar sonucunda ülke ve uluslararasõ pazar istekleri ile bölge ekolojilerine uygun bir çok pamuk çeşidi elde edilmiştir. II. PAMUK TARIMININ KOŞULLARI 1- Ekolojik İstekleri A-Pamuğun Toprak Özelliği; Pamuğun yetişebilmesi için köklerinin toprak içinde sağlam bir şekilde yerleşmesi, pamuk toprağõnõn derin ve iyi havalanmõş bir yapõda olmasõ gerekmektedir.eğer toprağõn alt yapõsõ suyu tutabilecek yada fazla suyu kolaylõkla tahliye edebilecek durumda ise bu ortam pamuk üretimi için en elverişli ortamõ oluştururken,yüksek düzeyde humuslu olan topraklar pamuk tarõmõ için uygun değildir. Humuslu topraklar pamuğun aşõrõ büyümesine yol açarken, kozalarõn büyümesine de engel olmaktadõr. Pamuk tarõmõnda toprağõn asit durumu da büyük önem taşõmaktadõr. Pamuk ekilen toprakta PH değer sõnõrõ arasõnda olmalõdõr. PH derecesi uygun olmayan topraklarda bitkilerin her yanõ veya bir yanõ solarken aynõ zamanda yaprak dökümü de görülmektedir. Pamuk tarõmõ için organik madde toprak verimliliğinin en önemli göstergelerinden biri olup, tarõm için gerekli miktar % 2 olmalõdõr.pamuk bitkisi 4-5 ay uniform bir sõcaklõkta yetiştirildiğinden mikrobiyal ayrõşma çok hõzlõ olmaktadõr. Bu hõzlõ ayrõşma nedeniyle pamuk ekilen topraklar genellikle organik maddece fakir topraklar olup, artõrõlmasõ için yeşil gübreleme yapõlmalõdõr. B-Pamuk Tarõmõnda İklim Şartlarõ; Pamuk tarõmõnda en önemli iklim faktörlerinin başõnda sõcaklõk, gün õşõğõ, yağõş ve oransal nem gelmektedir.yõllõk ortalama sõcaklõğõn 19 C', yaz aylarõ sõcaklõğõ 25 C' olmalõdõr. Sõcaklõk tarak oluşmadan önce 20 C', çiçeklenme döneminde 25 C',kozalarõn gelişme döneminde ise C' olmalõdõr. 2- Yetiştirme Tekniği A-Toprak Hazõrlõğõ; Tarlanõn pamuk ekimine hazõrlanmasõ sürecinde ilk yapõlacak işlemler tarla temizliği ve toprak altõ işlemesidir.uzun yõllar pamuk yetiştirilen topraklarda zamanla pulluk altõ yada taban başõ denilen sert bir tabaka oluşmaktadõr. Bitki köklerinin gelişmesine engel olan bu sert kõsõm Subsoiler adõ verilen aletler kullanõlarak kesilmektedir. Bu aletle toprağõn üst yapõsõ bozulmadan toprak 90 cm derinliğe kadar işlenir. Söz konusu işlemi sonbahar ve kõş sürümleri ile tohum yatağõnõn hazõrlanmasõ işlemleri izler. Eğer pamuktan sonra yeniden pamuk ekilecek ise sonbahar aylarõnda saplar kesilip toprak cm derinliğine kadar sürülmelidir. Tarla otlu ve toprak tavõ da uygun ise kõş aylarõnda sürüm işleminin tekrarlanmasõ yararlõdõr. Eğer tahõldan sonra pamuk ekilecek ise hasadõn ardõndan toprak havlõ iken hemen sürülmelidir. Pamuk tarõmõnda son sürüm tohum yatağõnõ hazõrlamak için yapõlan ilkbahar sürümü olup,bu sürümde 15 cm derinlik genellikle yeterlidir. -4-

7 B-Ekim; Tarõmda oldukça önemli sorun olarak karşõmõza çõkan bitki nöbeti, pamuğun yetiştirildiği alanlarda uygulanmamaktadõr. Pamuğun birim alandan daha fazla gelir getirmesi ve tarõm tekniği bakõmõndan her yõl yeni bir ürün ile değiş tokuşu gerektirmemesi pamuk üretim bölgelerinde aynõ tarlada pamuk yetiştiriciliğinin yapõlmasõnõ mümkün kõlmaktadõr.uygun ekim zamanõnõn seçimi pamuk üretimi için oldukça önemli olup çok erken ekimlerden kaçõnõlmalõdõr. Çünkü erken ekimlerde gece ve gündüz arasõndaki sõcaklõk farkõ fazla olduğundan çõkõş gecikir fideler cõlõz kalõr, sonuçta elde edilecek olan verimde düşer. Pamuk mart ve nisan aylarõnda ekim yapõlõrken ülkemizde Çukurova Bölgesinde 20 Mart-30 Nisan, Ege Bölgesinde ve Antalya yöresinde 15-Nisan -15 Mayõs tarihleri genellikle en uygun ekim zamanlarõdõr. Mart ve Nisan aylarõnda ekilen pamuk, haziran veya temmuz aylarõnda sarõ çiçek açar, kozalar olgunlaşõrken yeni çiçeklerle aynõ zamanda açõlõr. Hasat kozalarõn olgunlaşma durumuna göre bir çok sefer yapõlabilir. Ekim işlemi elle serpme şeklinde ya da mibzerle sõrayla yapõlõr. Ekim derinliği toprak koşullarõna bağlõ olmakla birlikte genellikle 3-4 cm dir.tohumun çimlenmesi normal koşullarda 5 ila 10 gün içinde gerçekleşir. Erken çimlenme görülmesi durumunda ise hemen ikinci bir ekim yapõlmasõ önerilir. Pamuk gelişme sürecinde sõcak iklim, büyüme sõrasõnda bol su, kozanõn olgunlaşmasõ sõrasõnda ise kuraklõk ister. Pamuk iyi beslendiği takdirde üst üste ekilmeğe dayanõklõ bir bitki olmakla birlikte, ekim sõrasõna konduğunda gerek toprak yapõsõnõ düzeltmesi, verimini artõrmasõ ve gerekse hastalõk ve zararlõlarla savaşõ kolaylaştõrmasõ bakõmõndan faydalar sağlar. Ülkemizde pamuk tarõmõnda sistemli bir ekim nöbeti uygulanmamakta, çoğunlukla pamuk tarlaya üst üste ekilmekte yada pamuk tahõl nöbeti uygulanmaktadõr. Pamuk-tahõl nöbeti yöntemi daha çok sulanmayan bölge olan Çukurova bölgesinde izlenirken, sulanan bölgelerde baklagil, tahõl ve mõsõr nöbetleri uygulanmaktadõr. Pamuğun Dekara Ortalama Üretim Girdileri Yapõlan İşlemler İşlem Tarihi Harcanan İşgücü Birim Toprak İşleme ve Ekim İnsan Makina -Sap Kesme Kasõm da -Derin Sürüm Kasõm da -İklama Nisan da -Diskharrow Nisan-Mayõs da -Tõrmõk Nisan-Mayõs da - Sürgü Nisan-Mayõs da -Ekim Öncesi Sulama Nisan sa - Ekim Öncesi Sulama Nisan sa - Ekim Mayõs da - Ekim Mayõs sa TOPLAM Kaynak: Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ -5-

8 C-Bakõm; Pamuk yetiştiriciliğinde bakõm işleri seyreltme,çapalama ve uç almadõr. Bitkinin iyi gelişmesini ve çabuk olgunlaşmasõnõ sağlamak için seyreltme işleminin yapõlmasõ gerekmektedir. Bitkiler henüz 4 yapraklõ iken ( yaklaşõk 10 cm) 5-6 cm ara ile hafif bir seyreltme yapõlõr.genellikle ilk seyreltme ilk çapa, ikinci ( tam) seyreltme ise ikinci çapa ile birlikte yapõlmalõdõr. Kozalar açmaya başladõktan sonra ise bitkinin tepesinden cm kõsmõnõn kõrõlmasõna uç alma işlemi denir.bu işlem geç ekilmiş veya fazla sulanmõş tarlalarda uygulanõrken,vegetatif gelişmesi normal olan bitkilerde uç almaya gerek yoktur. D-Sulama; Pamuk bitkisinin su ihtiyacõ günlük mm dir.pamuk yetiştirilen bölgelerde yõllõk yağõş miktarõ yetersiz olduğundan pamuk bitkisinin iyi gelişmesi için gereken su miktarõ sulama yoluyla verilmelidir. Sulama pamuk üretiminde verimi etkileyen faktörlerin başõnda geldiğinden sulama zamanõ ve verilecek su miktarõ bitkinin su isteği belirtilerine ve topraktaki nem durumuna bakarak saptanmalõdõr. Sulama aralõğõ ve sulama sayõsõ yetiştirilen pamuk çeşidine, toprak özelliklerine taban suyu yüksekliğine, yağõş miktarõ ve dağõlõmõna, vegetasyon dönemindeki sõcaklõk ve havanõn bağõl nemine bağlõ olarak değişmektedir.ülkemizde yetiştirilen çeşitlerin orta bünyeli topraklarda ve normal iklim koşullarõnda genellikle gün aralõklarla 4-5 kez sulanmasõ gerekmektedir. Sulama yöntemi olarak salma sulama, alttan sõzma ve yağmurlama yöntemleri kullanõlabilmektedir. 3- Pamuk Tarõmõnõn Hastalõk Ve Zararlõlarõ Pamuk tarõmõnda bilinçli bir tarõmsal savaş programõ uygulayarak maliyetin düşürülmesi büyük önem taşõmaktadõr.entegre mücadele olarak adlandõrõlan bu mücadele biçiminde uygun ekim zamanõ ve ekim sõklõğõ uygun sulama aralõğõ gübreleme,ekim nöbeti hastalõk ve zararlõlara dayanõklõ çeşitlerin ekimi gibi kültürel önlemlerin yanõ sõra ilaçlõ mücadeledeki ilaçlama zamanõnõn doğru olarak saptanmasõ,ilaçlarõn tercih edilmesi oldukça önemli hususlardõr.pamuk bitkisinin çõkõşõndan hasatõna kadar çeşitli dönemlerde zararlõlarõ bulunmaktadõr. Pamuk yetiştiriciliğinde hastalõk ve zararlõlarõn olumsuz etkileri iklim koşullarõ ve uygulanan tarõmsal mücadele ile yakõndan ilgilidir.yüksek bağõl nem ve sõcaklõk hastalõk ve zararlõlarõn ortaya çõkmasõ için uygun bir ortam oluşturur. Bu nedenle özellikle Çukurova ve Antalya da 8-10 kez ilaçlama yapõlmasõ zorunluluğu doğmaktadõr. Başlõca Hastalõklar: -Pamuk solgunluk hastalõğõ -Fide kök çürüklüğü -Köşeli yaprak lekesi -Antraknoz Zararlõlar: - Toprak kurtlarõ - Pamuk yaprak biti - Yaprak piresi - Pamuk piresi - Beyaz sinek - Kõrmõzõ örümcek - Pembe kurt - Yeşil kurt - Pamuk yaprak kurdu - Dikenli kurt -Çizgili yaprak kurdu -6-

9 4- Pamukta Gübre Kullanõmõ Pamuk üretiminde verimin artõrõlmasõnda önemli olan etkenlerden birisi diğer tarõmsal uygulamalar ve girdilerin yanõ sõra yeterli ve doğru oranda mineral gübre kullanõmõdõr.yapõlan araştõrmalar gübre üretimi ile sağlanan verim artõşõnõn ürün kalitesini de artõrdõğõnõ ve tarõmsal üretimde % 50 oranõnda artõş sağladõğõ ortaya çõkmaktadõr. Gübre Kullanõmõnda dikkat edilmesi gereken en önemli unsur çeşide göre doğru gübre kullanõmõ ve kullanõlacak olan gübre miktarõdõr. Normal şartlarda 1 dekara 8-10 kg saf azot(35-50 kg amonyum sülfat), 4-5 kg saf fosfor ( kg süper fosfat), 6-8 kg saf potas atõlmasõ uygundur.ancak topraklarõn fiziksel ve kimyasal yapõ bakõmõndan farklõlõk göstermesi nedeniyle pamuk tarõmõ için her yerde aynõ miktarda gübre kullanõmõnõ tavsiye etmek yanlõş olmaktadõr. Bunun için en uygun gübre tavsiyesi o yörede yapõlan ve yapõlacak olan tarla denemeleri sonucunda olacak ve bu denemelerden alõnacak sonuçlara göre ancak denemenin yapõldõğõ toprak yapõsõna uygun alanlarda yapõlabilecektir. Fosforlu gübreler çiçek ve koza sayõsõnõn artmasõna koza, iriliğine ve erken olgunlaşmasõna etki eder. Potaslõ gübreler ise azotlu gübreler kadar olmasa da bitkinin vegetatif gelişmesini hõzlandõrõr ve çiçeklenme dönemini uzatõr. Fazla uygulanan potas pamukta olgunlaşmayõ geciktirir. Pamuk Gübre Paritesi Yõllar Pamuk Fiyatõ TL/KG A.Nitrat (%26) (TL/Kg) 1 Kg Pamuk ile Alõnabilecek Gübre Miktarõ (Kg) Kaynak: Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Pamuk gübre paritesini incelediğimizde, yõllar itibariyle pamuk fiyatlarõ ile önemli maliyet unsurlarõndan gübre fiyatlarõ aynõ oranda artmamõştõr.özellikle 1993,1994 ve 1998 yõllarõnda gübre fiyatlarõnõn aşõrõ artõşõ çiftçileri zor durumda bõrakmõştõr. 5- Pamuk Tohumluğu Üreticiler yetiştirilecek olan pamuk çeşitlerinin verimli, erkenci, hastalõk ve zararlõlara dayanõklõ, silkme oranõ düşük,lif kalitesi ile çõrçõr randõmanõ yüksek çeşit olmasõnõ isterken, sanayiciler iplik veriminin yüksek iplik ve dokuma imalatõna uygun ve boya tutma yeteneğinin iyi olmasõnõ istemektedirler. Bu nedenle diğer tarla ürünlerinde olduğu gibi pamukta da tohumluğun önemi büyüktür. Pamukta aynõ tohumluğu değiştirmeden üst üste ekim yapmak verimlilik açõsõndan uygun değildir.islah edilmiş bir pamuk tohumluluğunun genetik saflõğõnõn bozulmamasõ için üç seneden fazla ekilmemesi gerekmektedir. -7-

10 Bol ve kaliteli ürün almak ancak genetik safiyeti yüksek tohum ekimiyle mümkün olmaktadõr. Dolayõsõyla pamuk tohumun õslahõna gereken önem verilmeli her ekim bölgesi için geliştirilen tohumlarõn ilgili bölgede ekilmesi sağlanmalõ,kalite ve elyaf farklõlõğõ yada çõrçõrlamada verim farklõlõğõ doğrudan tohumlarõn ekilmesi ile önlenmelidir. Ülkemizde pamuk tohumluluğunun üretilmesi görevini Tarõm Bakanlõğõna bağlõ olarak kurulan Enstitüler üstlenmiştir. Ayrõca Ege Bölgesinde Tariş, Çukurovada ise Çukobirlik tohumluk üretimini sürdürmektedir.son yõllarda ise bazõ özel tohum şirketlerince ( Deltapine, Sapeksa, Özbuğday, Mayçukoar vb) pamuk üretim bölgelerine adapte olmuş verimi yüksek, lif kalite özellikleri iyi olan çeşitlerin tohum üretim ve satõşlarõ yapõlmaktadõr. Kamu ve özel kuruluşlarca yoğun emek karşõlõğõnda elde edilen pamuk tohumluğu üretimi, döl kontrollü teksel seleksiyon yöntemi ile yapõlmaktadõr. Dört-beş bin bitki ile başlayan bu program beşinci yõl elit,altõncõ yõl orijinal yedinci yõl anaç ve sekizinci yõl sertifikalõ olarak üretilmektedir.böylece çiftçilere her yõl aynõ isimle tohumluk verilmesine rağmen verim ve teknolojik özellikleri yükseltilmiş yeni tohumluklar dağõtõlmaktadõr. Tohumluk üretim programlarõnda yer alan çeşitler yurtiçi veya yurtdõşõnda geliştirilmiş çeşitlerdir. Yurtiçinde geliştirilmiş çeşitler her türlü deneme ve testlerden geçirildikten sonra, yabancõ çeşitler ise ancak ülkemizde verim ve adaptasyon denemelerine tabii tutulduktan sonra uygun olanlarõ tohumluk üretim programõna alõnmaktadõr. Tarla kontrolü yapõlarak olumlu sertifika almõş tohumluklarõn genetik safiyeti yüksektir.pamuk õslah çalõşmalarõ ve tohum üretimi Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ tarafõndan tüm bölgelerde çiftçinin sertifikalõ tohumluk ekebilmesini sağlayacak ve tohumluğu her yõl değiştirebilecek şekilde programlanmaktadõr. Buna rağmen iklim koşullarõ veya diğer nedenlerle sertifikalõ tohumluk yeterince üretilememektedir. Türkiye nin pamuk tohumluk ihtiyacõ yõllõk bin ton civarõnda olup,tüm bölgelerde sertifikalõ tohumluk temininde sorunlar yaşanmaktadõr. Tüm pamuk üretim bölgelerinde yeterli miktarda sertifikalõ tohumluk hazõrlanõp dağõtõlmasõna karşõn bazõ yõllarda özellikle Tariş ve Çukobirliğin pamuk alõmlarõnda özel sektörle rekabet edememesi nedeniyle tohumluk üreticileri pamuğunu birlikler yerine özel sektöre vermektedir. Dolayõsõyla yeterli miktarda tohumluk kütlü pamuk Tariş ve Çukobirlik e gelmediği için sertifikalõ tohumluk açõğõ ortaya çõkmaktadõr. Pamuk yüksek verim ve kalite için sertifikalõ pamuk tohumluğu üretim hedeflerine uygun olarak üretilmeli kaynağõ belirsiz yağlõk ve kaçak pamuk çekirdeklerinin kullanõlmasõ önlenmeli standart pamuk çekirdeklerinin hazõrlõk aşamasõnõn tüm safhalarõnda büyük titizlik gösterilmelidir. Sertifikalõ Tohum Fiyatlarõ 1997 ve 2001 yõllarõ hariç tüm yõllar enflasyonun üzerinde seyretmiş, pamuk ta uygulanan destekleme alõmlarõ ve prim sistemi dahil çiftçinin reel kayba uğramasõnõ engelleyememiştir. -8-

11 Yõllar Sertifikalõ Tohum *Enflasyon % Fiyatlarõ (TL./Kg) , , , , , , , ,7 Kaynak. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ (*) İTO Toptan Eşya Fiyatlarõ İndeksi (1963=100) Üretim İthalat Tedarik Dağõtõm İhracat Kaynak. Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ 5-Pamuk Tarõmõnda Hasat, Depolama ve Lif Standardizasyonu Pamuk hasatõnda; depolama ve çõrçõrlama verimi ve kaliteyi belirleyen faktörler arasõnda yer alõr. Pamuğun hasat zamanõ, bölgelere, çeşide, sonbahar yağõşlarõna ekim nöbetine ve pamukta uygulanan kültürel işlemlere göre değişmektedir. Ülkemizde pamuk hasadõna Çukurova Bölgesinde kuru koşullarda 1-10 Ağustos, sulu koşullarda 5-20 Eylül, Ege Bölgesinde 20 Ekim-10 Kasõm arasõnda, Güneydoğu Anadolu Bölgesinde ise 1-5 Eylül tarihleri arasõnda başlanmaktadõr. Ülkemizde üretilen pamuklarõn hasadõ genellikle insan işgücü ile toplanmakta olup son yõllarda maliyet ve işçi sağlanmasõ konusunda sõkõntõlarõn ortaya çõkmasõ makine hasadõnõ gündeme getirmiştir. Makineli hasatta toplanan pamuk miktarõ saatte 4 ile 5 ton arasõnda değişirken vasõflõ işçinin günlük topladõğõ pamuk miktarõ kg arasõnda kalmaktadõr. Ülkemizde yeni kullanõlmakta olan iğli tip makinelerle hasat için kozalarõ yerden en az 20 cm yükseklikte ve yapraklarõ tüysüz pamuk çeşitleri ile yatmaya dayanõklõ ilk ve son kozalar arasõndaki olgunlaşma süresi kõsa çeşitler makineyle hasatta tercih edilmektedir. Makineli hasat etkinliği yaprak döktürülmesine, tarlanõn büyüklüğüne, şekline ve kütlü pamuğun nem durumuna göre değişirken tarla ürün kaybõ % 6-20 arasõnda olmaktadõr. 5.1-Pamuğun Depolanmasõ ; Pamuğun kalitesinde etkili faktörlerden biri depolama koşullarõdõr.deponun yapõsõ, nemi, sõcaklõğõ ve kirliliği pamuğun kalitesinde etkili olmaktadõr.kütlü pamuk depolanmadan önce tohum nem oranõnõn % 10 nun altõna düşürülmesi gerekmekte olup kütlü pamuk güneşli havada kurutulmalõdõr. Kütlü balya yapmak, linter ve lif döküntüsü pamuklar kapalõ depolarda veya sunduralarda depolanabilirler.kapalõ depolarõn taban ve duvarlarõ pamuklara yabancõ madde karõşmasõnõ ve kirlenmesini önleyecek, rutubeti geçirmeyecek şekilde olmalõdõr.pamuklar grup,sõnõf ve tiplerine göre depolanmalõ,kütlü pamuklar 1 foot hacminde 6-8 pound yoğunluktan fazla yoğunlukta depolanmamalõdõr. -9-

12 5.2-Pamuğun Çõrçõrlanmasõ ve Balyalanmasõ ; Hasat edilen pamuklar depolanmadan veya çõrçõr fabrikalarõnõn çalõşma dönemine ve günlük iş verimine bağlõ olarak belirli bir süre depolandõktan sonra çõrçõrlanarak tohum ve lif kõsmõ birbirinden ayrõlõr. Çõrçõrlama; Roleli ve Rollergin çõrçõr, Testereli veya Saw-gin çõrçõr ve Lintergin çõrçõr olmak üzere üç sisteme ayrõlõr. Roleli veya Rollergin çõrçõr makineleri çiğit üzerinden lifleri daha uzun olacak şekilde koparõr. Dolayõsõ ile rollergi tesisinde çõrçõr randõmanõ % 1-2 daha fazla lifler ise 1-2 mm daha uzun olur. Rollerginde çõrçõrlanan çekirdekli pamuklar eğer sistemde kütlü ve lif pamuk temizleyicisi yok ise daha çepelli olmakta ve yabancõ maddenin nem durumuna göre belirlenmektedir. Testereli veya Saw-gin çõrçõr makinesiyle işlenen pamuklar yabancõ madde yönünden daha temiz olmakla birlikte lif kalitesi daha da düşüktür. Saw-gin pamuklarda lifler daha kõsa ve nem oranõ fazladõr. Ülkemizde preslenerek balya haline getirilen lif pamuklar ortalama kg ağõrlõğõnda dõr. Bu balyalarõn ambalajlanmasõnda çember, paslanmaz tel, kanaviçe veya pamuklu bez kullanõlõr. Balyalamada; 5-6 çembere izin verilmekte olup,balyalarõn bombeli yüzlerinden birinci bombeye pamuğun grubu, ülke adõ ve çõrçõrlama tipi ikinci bombeye derecesi,üçüncü bombeye kontrol mührü,dördüncü bombeye standardizasyon birimi,çõrçõr prese fabrikalarõnõn sõra numarasõ ve pamuk parti numarasõ işlenir. Beşinci bombeye ise çõrçõrlama şekli ve üretim yõlõ yazõlmalõdõr. 5.3-Balya Denetimi ve Lif Standardizasyonu; Balya denetiminin yapõlmasõ için balyalarõn preslendiği fabrika sahibi veya mal sahibi yada yazõ ile bildirecekleri temsilcileri, bağlõ bulunduklarõ denetmenlik merkezlerine başvurulur. Denetmen, balya pamuklarõndan alacağõ örneklerle pamuğun renk, yabancõ madde ambalaj malzemeleri yönünden denetimini yapar. Ülkemizde balya pamuklarõndan örnek alõnmasõ sondaj yöntemine göre yapõlmaktadõr. Bir partideki denetleneceği balya üzerinde, tip damgasõ (mühür) dõşõnda bütün bilgileri bulunmalõdõr. Her partiye ait balya yõğõndan en az % 5 ve en çok % 20 oranõnda olmasõ koşulu ile rasgele seçilen balyalarõn ambalajlarõ açõlarak 250 şer gram örnekler alõnõr. Alõnan örnekler tasnif odalarõna getirilerek 20 C ve % 65 nem koşullarõnda en az 12 saat bekletildikten sonra standart tip pamuklarõ örnekleri ile karşõlaştõrõlõr.uzunluk dayanõklõlõk ve incelik gibi lif özelliklerini belirlemek için ise örnekler yine aynõ koşullarda en az 48 saat beklemelidir. Standardizasyon; Ülkemizin % 99 unda üretimi yapõlan orta liftli pamuklar renklerine göre beyaz,hafif benekli,renkli ve tip dõşõ olarak sõnõflara ayrõlõr. Her bir sõnõf çõrçõrlama, hazõrlama ve yabancõ madde oranõna göre kendi içinde standart extra, standart 1, standart 2 gibi kalite derecelerine ayrõlõr. -10-

13 5.4-Preslenmiş Pamuk Balya Ambalajlarõna İlişkin Tebliğ; ( Dõş Ticarette Standardizasyon 2001/21) tarih ve sayõlõ Resmi Gazete ( 2001/29 sayõlõ Tebliğ ile revize edilmiştir) 1) tarihli ve 4/1283 sayõlõ Bakanlar Kurulu kararõ ile yürürlüğe konulan pamuklarõn kontrolüne dair tüzük değişik 17 ci maddesi gereğince preslenmiş pamuk balyalarõnõn; a) Brüt ağõrlõğõ en az 190 kg b) Boyutlarõ en fazla 65*95*105 cm olarak tespit edilmiştir. Bu boyutlarda balya yapabilmesi için balyanõn presten çõktõktan sonra genişleme payõ da düşünülerek prese kasasõnõn a) Eni ile boyu en fazla 60*90 cm b) Yüksekliği prese makinesinin basõncõna göre en az 190 kg lõk balya temin edilecek ölçüde olmalõdõr. 2) Çõrçõr ve prese fabrikalarõnda preslenen pamuk balyalarõnõn sarõldõğõ bezlerin kenarlarõ % 100 pamuktan yapõlmõş iplikten dikilmeli ve sentetik elyaf karõşõmlõ iplikler kullanõlmamalõdõr. 3) Preslenmiş pamuk balyalarõnõn işaretlenmesi Pamuklarõn Kontrolüne dair tüzüğün değişik 19 maddesi gereği etiket veya kaşe kullanõlarak yapõlmalõdõr. 4) Etiket kendinde yapõşkanlõ beze yapõşmaya elverişli olup iki bölümden oluşmaktadõr; üst bölümde resmi işaretler,alt bölümde ise istenilmesi halinde özel marka ve işaretler alõr. 5) Etiket veya kaşe balyanõn bombeli yüzünün 3 üncü ve 4 cü çemberleri arasõna ve balyanõn ortasõna gelecek şekilde yapõştõrõlõr veya vurulur. 6) Etiket kullanõmõnda kontrolü yapõlan pamuk balyalarõ resmi pamuk kontrol mühürü ile kõrmõzõ matbaa mürekkebi kullanõlarak yarõsõ etiket üzerine diğer yarõsõ ambalaj üzerine gelecek şekilde vurulur. 7) Linter pamuk balyalarõnõn ambalajõnda fazla ambalaj maddesi kullanõmõnõ önlemek için; Normal basõnçlõ prese makinelerinde hazõrlanan linter pamuk balyalarõnõn iki yan yüzünün orta kõsmõnõn her birinde azami 10 cm açõklõk bõrakõlabilir. Yüksek basõnçlõ prese makinelerinde hazõrlanan linter pamuk balyalarõnõn bombeli bir yüzünün iki yan yüzle birleştiği iki kenarõnõn her birinde azami 20 cm açõklõk bõrakabilir. Ayrõca balyalarõnõn alt ve üst kapaklarõ da açõk bõrakabilir. 8) Dõş Ticarette Standardizasyon denetmenlerince yapõlan kontrollerde pamuk balyalarõnõn ambalajlarõnda kullanõlan dokuma pamuklu bezin ; çözgü iplik numarasõnõn en az 6/1,atkõ iplik numarasõ enaz 6/1 ağrlõğõnõn 225 gr/m2(+-%10) örme tekniği ile üretilen pamuklu bezin ise iplik numarasõnõn en az 10/1, ağõrlõğõnõn gr/m2, lif karõşõmõ % 100 pamuk olmalõdõr. Söz konusu değerlere uymadõğõ takdirde pamuklar denetlenmez ve parti red edilir. -11-

14 III.PAMUK SEKTÖRÜNÜN MEVCUT DURUMU VE PERFORMANSI 1) Tarihi Gelişim 1900 yõl önce Anadolu topraklarõnda ekilmeye başlanan pamuğun gelişmesi Türk ve Yunan uygarlõklarõ döneminde başlamõş, pamukta esas gelişimini 11. yüzyõlda Selçuklular döneminde gerçekleştirmiş Bursa, Konya ve Sivas pamuk tarõmõnda önemli merkezler haline gelmiştir. 13 ve 14 yüzyõlda Osmanlõlar, pamuk tarõmõnõ Balkanlar, Suriye, Irak ve Mõsõrdan başlayarak genişletmiş Mõsõrdan pamuk tohumu getirilerek Ege Bölgesi, Edirne, Sinop, Balõkesir de çiftçilere ücretsiz dağõtõlarak üretimi özendirilmiş ve pamuk yetiştirenlere her türlü destek verilmiştir.bu dönem de teşviklerle pamuk üretim alanlarõ genişletilmiş ve üretim yeterli seviyelerde yapõlmõştõr. Bu sõrada Osmanlõ imparatorluğu ürettiği pamuk ile tekstil ve yatak yorgan gibi dolgu gereksinmelerini karşõlamõş ve önemli bölümünü Avrupa ya ihraç etmiştir. Zamanla Dünyanõn diğer ülkelerinde pamuk üretiminin artmasõ, ayrõca kapitülasyonlar sebebiyle pamuk iplik ve dokumalarõnõn dõşarõdan gelmesi Balkan ve I.Dünya Savaşlarõ Pamuk sanayine önemli darbe vurmuştur. Pamuk asõl önemli gelişimini Cumhuriyet döneminde yapõlan kurumsal düzenlemeler sonucunda göstermiştir. Pamuk İslah İstasyonlarõnõn kurulmasõ ülkemiz koşullarõna uygun pamuk tipinin seçilmesi,pamuk tohumu üretimine ve pamuk islahõna yönelik yasal mevzuatõn oluşturulmasõ, pamuk deneme ve üretme çiftliklerinin kurulmasõyla birlikte ; Pamuk üretimi 76 bin tondan 927 bin tona Ekili alanlar 173 bin hektardan 706 bin hektara Verimlilik ise 437 kg/hektardan kg/hektara yükselmiştir. 2.Türkiye Pamuk Üretimi Pamuk, bir çok sanayi dalõnda kullanõlmasõ ve istihdam olanaklarõ ile Türkiye ekonomisinde önemli bir yere sahip olup, üretim yoğun olarak, Ege Bölgesi Çukurova, Güney Doğu Anadolu Bölgesi ve Antalya yörelerinde yapõlmaktadõr. Yõllar itibariyle pamuk ekim alanlarõ incelendiğinde son yõllarda azalõş gözlenmektedir.1995 yõlõnda ha olan pamuk ekim alanlarõ 2002 yõlõnda % 6,6 azalarak ha ya düşmüştür. Üretim rakamlarõnõ incelediğimizde yõllar itibariyle artõş ve azalõşlarõn gerçekleştiğini 1988 yõlõnda ton olan pamuk üretiminin 2002 yõlõnda % 42,7 artarak tona yükseldiği görülmektedir Son yõllarda pamuk ekim alanlarõnda azalma görülmesine rağmen pamuk birim alanõndan elde edilen verim yüksekliği üretimde artõşõn yaşanmasõna neden olmaktadõr. -12-

15 Türkiye de Pamuk Ekim Alanõ, Üretim Ve Verimi Ekilen Alan (Hektar) Üretim ( Ton) Verim ( Kg/Hektar) * Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü (*)Tahmin 1)Ege Bölgesinde Üretim; Ülkemizin en kaliteli diyebileceğimiz pamuğu bu bölgede üretilmekte olup, ihracatõmõzda Ege pamuğu önemli rol oynamaktadõr. Bu bölgede sulu tarõm yapõlõrken,bazõ yõllarda zararlõlarõn etkisi yoğun olarak görülebilmektedir.ancak bu sorun diğer bölgelerimize göre daha düşük düzeyde kalmaktadõr. Bu bölgemizde 2000 yõlõnda ekim alanlarõnda en büyük daralma yaşanmasõna rağmen pamuk birim alanõnda elde edilen verim artõşõ en yüksek düzeyde gerçekleşmiş bu da üretime yansõmõştõr. 2)Çukurova Bölgesinde Üretim; 1980 li yõllara gelinceye kadar toplam pamuk üretiminin yaklaşõk yarõsõnõ Çukurova Bölgesinde üretilirken son yõllarda bu bölgenin önemi giderek azalmõştõr. Hastalõk ve zararlõlarla zirai mücadelede aşõrõ kimyasal madde kullanõmõ ve ekim nöbeti uygulanmamasõ sonucu ortaya çõkan ekolojik sorunlar yetiştirilen pamuğun lif kalitesini bozmuş, üretim maliyetlerinin üretici aleyhine bozulmasõna neden olmuştur. Yörenin yeknesak bir yapõ göstermesi de yüksek kalitede pamuk yetiştirilmesini engellediği için üreticiler pamuk yerine başta mõsõr olmak üzere diğer tarõmsal ürün yetiştiriciliğine yönelmiştir. Bu bölgede % 80 i Çukurova 1518 çeşidi olmak üzere, Deltapyn 20 ve 50 ile Stonville çeşitleri yetiştirilmektedir. Son yõllarda ekim alanlarõnda meydana gelen azalõş neticesinde bölge üreticilerinin bir kõsmõ değişik ekim türlerine yönelirken bir kõsmõ tarõm dõşõ faaliyetleri benimseme yoluna gitmiştir. -13-

16 Bölgeler İtibariyle Pamuk Üretimi Ekiliş (000Ha) Üretim (000Ton) Verim (Kg/Ha) 1997 Çukurova 171,9 201, Güneydoğu 268,7 309, Ege 263,9 301, Antalya 17,2 20, Çukurova 174,6 191, Güneydoğu 313,1 384, Ege 251,8 285, Antalya 17,1 20, Çukurova 122,1 139, Güneydoğu 332,4 328,6 989 Ege 247,3 302, Antalya 18,5 20, Çukurova 116,1 152, Güneydoğu 317,1 426, Ege 208,3 286, Antalya 12,7 14, Kaynak: Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ 3) Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve GAP Projesinde Pamuğun Yeri; Güneydoğu Anadolu Bölgesinde tarõmsal üretimi sõnõrlayan yağõş eksikliğini sulama yoluyla gidermek ve yöreye elektrik enerjisi sağlamak amacõyla 1976 yõlda başlatõlõp 30 yõlda bitirilmesi planlanan sekizi sulama ve enerji üçü yalnõz enerji,ikisi yalnõz sulama içerikli 13 alt projeden oluşan GAP yaklaşõk 3,2 milyon hektarlõk tarõma elverişli alanõ kapsamakta ve dünyada sayõlõ entegre bölgesel kalkõnma projeleri arasõnda yer almaktadõr. Ülkemiz dünyada pamuk arzõ ile tüketimi arasõndaki açõğõn hõzla büyüdüğü bir dönemde bu proje ile önemli bir avantaj yakalamõştõr.gap projesinin bitimiyle birlikte toplam ekim alanõnõn yaklaşõk olarak 1,1 milyon hektara, pamuk lif üretiminin ise 1 milyon tona ulaşacağõ tahmin edilmektedir. Güney doğu Anadolu Bölgesinde üretimi yapõlan pamuklarõn yaklaşõk % 60 õ Nazilli 87 çeşidi ( Ege pamuğu) olmak üzere Sayar 314, Maraş 92 ve Çukurova 1518 (Adana pamuğu) çeşitleri yetiştirilmektedir. Yõllara göre farklõlõk göstermekle birlikte bölgede GAP alanlarõnõn sulu tarõma açõlmasõ nedeniyle ekim alanõnda gözlenen artõşla birlikte verim de sağlanan artõş üretimde büyük artõşa yol açmõştõr. GAP Bölgesinde Pamuk Ekim Alanlarõ ve Üretim Alanlarõ ( Saf Olarak) Ekiliş (ha) Üretim (ton) Kaynak: DİE -14-

17 GAP alanõnda pamuk ekim alanlarõnõn sürekli artõş göstermesinde GAP sulama projelerinin devreye girmesi önemli rol oynamõştõr. GAP alanõnõn Türkiye pamuk ekim alanõ içindeki payõ incelendiğinde 15 yõl içinde bu payõn sürekli arttõğõ görülmektedir. Bölgeden 1990 yõlõnda ton pamuk üretimi yapõlõrken bu oran 1998 yõlõnda %166,6 artõşla tona ulaşmõştõr. 2.1 Organik Pamuk Üretimi; Sentetik kimyasal gübreler, zirai mücadele ilaçlarõ ve bitki büyüme düzenleyiciler veya yaprak döktürücüler (defoliant) kullanmaksõzõn pamuğun yetiştirilmesidir lõ yõllarõn başõnda kimyasal ilaçlara hassas olan ve çevreyi korumak isteyen insanlarõn reaksiyonuna karşõlõk olarak başlayan organik pamuk üretimi oldukça sõnõrlõ gerçekleştirilmiştir. Bu dönemde organik pamuk lifini işleme maliyetlerinin yüksek olmasõ ve bunun konfeksiyon ürünlerine yansõmasõ sonucu tüketici ilgisinin azalmasõna yol açmõştõr. Ancak hem ekolojik ürünlerin korunmasõ hem de AB ülkelerinin organik tekstil ürünlerine olan talepleri ülkemizde organik pamuk üretimine yönelik çalõşmalarõn artmasõna neden olmuştur yõlõnda 40 ton kütlü pamuk organik olarak üretilirken 1994 bu oran 1450 tona ulaşmõştõr. Asõl gelişme ise döneminde yaşanmõş olup 1999 yõlõnda ton, 2000 yõlõnda ise ton organik pamuk üretimi gerçekleştirilmiştir. Organik pamukta verim üretim bölgesine göre değişmekle birlikte ortalama 250 ile 380 kg dir. 3-Türkiye de Pamuk Tüketimi Ülkemizin lif pamuk tüketimi iplik, dokuma ve konfeksiyon sektörlerinde gerçekleştirilen gelişmelere paralel olarak yõldan yõla hõzla artmaktadõr. Artan yatõrõm ve ihracata bağlõ olarak 1980/81 döneminde 293 bin ton olan toplam tüketim 2001/02 sezonu sonuna kadar geçen süre içerisinde % 326,6 artarak 1250 bin tona yükselmiştir. Yõllar itibariyle pamuk tüketiminde dikkat çeken önemli bir konu tüketim artõşõnõn dönem sonu stok artõşõndan fazla olmasõ nedeni ile stok/tüketim oranõnõn yõllar itibariyle azalõş göstermesidir. Pamuk Tüketimi (LİF) Dönemler Tüketim (Ton) 1995/ / / / / / / Kaynak: Tarõm ve Köyişleri Bakanlõğõ Son yõllarda toplam tüketim artõşõmõz dünya ortalamasõnõn üzerinde olmuş ve Endonezya dan sonra ikinci en yüksek artõş gerçekleşmiştir.toplam pamuk tüketimimizdeki artõş, iç üretim artõşõyla karşõlanamadõğõndan pamuk ithalatõ artarak 2000/01 sezonunda 387 bin tona ulaşmõş, 1990 yõlõna kadar pamuk ihracatçõsõ olan Türkiye son yõllarda pamuk ithalatçõsõ ülke konumuna gelmiştir. -15-

18 IV. PAMUKTA ALIM, FİYAT VE BORSA İŞLEMLERİ 1) Pamuk Destekleme Politikalarõ Türkiye de tarõmsal destekleme politikalarõ Beş yõllõk Kalkõnma Planlarõnda ana hedefleri bir çerçeve içinde yeterli üretim seviyesi ve üretimin olumsuz koşullarõndan daha az etkilenmesinin sağlanmasõ ihracatõn geliştirilmesi kendine yeterlilik oranõnõn yükseltilmesi amaçlarõ doğrultusunda belirlenmektedir. 1.1) Fiyatlar ve Alõmlar Yoluyla Destekleme 1960 dan sonra değişen ekonomik şartlar karşõsõnda tarõmsal desteklemeler giderek yoğunlaşmõş, fiyatlar ve alõmlar yoluyla desteklemeler başlamõştõr. Destekleme Alõmlarõ,ürünün belli bir fiyattan aşağõ satõlmamasõnõ devletçe garanti etmeye yöneliktir.ayrõca ürün fiyatõnõn tespit edilen fiyatõn altõna düşmemesi için çeşitli girişimlerde bulunarak piyasadan ürün alõnmaktadõr.devlet alõmlarõ ve destekleme alõmlarõ dõşõnda kalan durumlarda pamuk piyasalarda serbest olarak alõnõp satõlmakta devletin doğrudan veya dolaylõ müdahalesi olmamaktadõr. Pamukta devlet destekleme alõmlarõ 1940 yõlõnda kurulan Çukobirlik, 1949 yõlõnda kurulan Tariş Pamuk Birliği ve 1952 yõlõnda kurulan Ant Birliği tarafõndan 1965 yõlõndan itibaren 1988 yõlõna kadar sürdürülmüştür ve 1990 yõllarõnda pamuk destekleme alõmõ kapsamõndan çõkarõlarak birlik alõmõna dönüştürülmüştür.1991 yõlõnda yeniden devlet destekleme kapsamõna alõnan kütlü pamuk, 1993/1994 kampanya dönemine kadar Devlet destekleme alõmlarõna dahil ürünler kapsamõnda yer almõştõr.kararname ile tespit edilen alõm fiyatlarõ üzerinden Tarõm Satõş Kooperatifleri ve Birlikleri üreticilerden pamuk alõmlarõ ile görevlendirilmişlerdir. Uzun yõllar destekleme alõm kapsamõnda olan pamuk,1994 yõlõ Ekonomik kararlarõndan sonra kapsam dõşõ bõrakõlmõş,1995 yõlõndan itibaren Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) den % 50 basit faizli kredi sağlanarak bölgesel bazda belirlenen fiyatlar üzerinden Sanayi ve Ticaret Bakanlõğõ bünyesinde yer alan Tarõm Satõş Kooperatiflerince satõn alõnmõştõr. Bu süre içerisinde alõmlarda kullanõlmak üzere TSKB ne Destekleme ve İstikrar Fonu (DEFİF) den T.C.Ziraat Bankasõ aracõlõğõ ile düşük faizli kredi sağlanmakta iken yeniden yapõlanma ve tarõmsal reform programõ çerçevesinde destekleme alõmlarõna son verilmiştir. 1998/99 kampanya döneminde pamukta prim sistemi tekrar uygulanmaya başlamõş 2000 yõlõnda ise tarõmsal reform kapsamõnda önemli bir adõm atõlarak 2000 Haziran tarihinde yürürlüğe giren 4572 sayõlõ tarõm satõş kooperatifleri ve birliklerin yeniden yapõlandõrõlmasõ süreci başlatõlarak bu yapõlandõrmaya ilişik çalõşma inceleme ve önerilerde bulunmak üzere dört yõl süreli yeniden yapõlandõrma kurulu oluşturulmuştur. -16-

19 Pamuk Destekleme Alõm Fiyatlarõ TL/KG % Artõş *Enflasyon % ,3 67, ,3 55, ,7 120, ,2 88, ,0 71, ,0 78, ,3 68, ,9 43, ,2 53, ,9 57,7 Kaynak: Tarõm ve Köy İşler Bakanlõğõ (*) İstanbul Ticaret Odasõ Toptan Eşya Fiyatlarõ İndeksi 1963=100,Yõllõk Ortalama Artõş Oranõ Destekleme alõm fiyatlarõ yõllar itibariyle incelendiğinde 1993,1995, 2000 ve 2001 yõllarõnda çiftçiye enflasyonun üzerinde fiyat verilmiş, üretim artõşlarõ karşõsõnda çiftçi korunmaya çalõşõlmõştõr. 1.2-Girdi yoluyla destekleme; Ucuz kimyevi gübre, düşük faizli kredi desteği,zirai mücadele ilaç desteği,tohum desteği gibi devletçe sağlanan girdi desteğinden yaralanan pamuk üreticilerinin Mart 2000 itibariyle kredi desteği Aralõk 2001 tarihi itibariyle de diğer girdi destekleri uygulamadan kaldõrõlmõştõr. 1.3-Prim Sistemi; Prim sisteminin esasõ piyasanõn kendi kurallarõna göre oluşmasõnõ sağlamak, piyasa ekonomisi kurallarõnõ işletmek ve devletin ekonomideki varlõğõnõ küçültmektir. Pamukta prim sistemi ilk kez 1993 yõlõ ürünü kütlü pamuk için uygulanmõş ve üretici tarafõndan memnunlukla karşõlanmõştõr. Aynõ zamanda tüccar ve sanayici de uygulama sonucu dünya fiyatlarõndan hammadde elde etme olanağõnõ bulduğundan sisteme olumlu yaklaşõlmõştõr.bu uygulama sonucunda pamuk fiyatlarõ tümüyle arz talep kurallarõ çerçevesinde oluşmuş ve destekleme alõmlarõnõn piyasalarõ bozucu etkisi ortadan kalmõştõr. Prim sisteminde üreticiye genel ortalama kalitenin Pazar fiyatõ ile hedef fiyat arasõnda kalan fark ödenmiştir. Prim sisteminde açõklanan müdahale fiyatõ tekstil sanayicisinin pamuğu dünya fiyatlarõnõn altõnda satõn almasõnõ sağlamakta ancak bu alõm satõmda pamuk üreticisinin üretim maliyetleri dünya fiyatlarõnõn üstüne çõktõğõnda devlet üreticiyi desteklemektedir. Bu sistem tarõmda ilk kez belge düzeninde ciddi anlamda artõş sağlayacak adõmlar atõlmasõnõ sağlarken, kayõt dõşõ ekonomi önemli ölçüde denetim altõna alõnmõş ve üreticiden tüketiciye bir vergi zinciri oluşturulmuştur pamuk sezonunda açõklanan müdahale fiyatõ sanayiciye hammadde sağlamasõ için dünya fiyatlarõndan düşük belirlenmiş,ancak tekstilciler fiyatlarõ daha da düşürmek için talebi kõsarak söz konusu fiyattan alõm yapmamõştõr.bunun sonucu iç piyasada fiyatõ düşük olan pamuk ihraç edilmeye başlanmõş bu da piyasada hammadde darlõğõnõn doğmasõna neden olurken, fiyatlar giderek yükselmiş ve tekstil sanayicisi pamuk ithal etmek zorunda kalmõştõr. -17-

20 sezonuna gelindiğinde devlet prim sistemi ihracatõ desteklediği görüşünden hareketle uygulamadan kaldõrmõştõr. Ancak 1998/1999 kampanya döneminde pamukta prim sistemi uygulamasõ yeniden başlamõş, kararname gereği kilogramda 10 sent olarak belirlenen prim ürününü satan üreticilere belirli belgeler karşõlõğõnda ödenmiştir. 1999/00 döneminde prim miktarõ 12 cent/kg, 2000/2001 kampanya döneminde ise 9 cent /kg ( 70 bin TL/Kg) olarak ödenmiştir. Pamuk Fiyatlarõ ve Prim Miktarlarõ TZOB Pamuk Maliyeti % 30 kar Pamuk Fiyatõ Verilen Prim Miktarõ 1Kg Pamuk Fiyatõ (TL/Kg) Yõllõk Artõş % cent/kg cent/kg cent/kg TL/kg Her yõla ait Ekim ayõ dolar kuru ortalamasõ alõnmõştõr. Sonuç olarak; 1998 yõlõndan itibaren pamuk üretimde büyük miktarlarda düşüş yaşanmamasõ ve üretici gelir düzeyinin mümkün olduğu ölçüde korunmasõ için primle desteklenmeye çalõşõlmõştõr. Ancak verilen prim miktarlarõ eklendiğinde dahi üreticimiz üretim maliyetinin çok altõnda kütlü pamuğu değerlendirebilmiştir. Pamukta bu güne kadar uygulanan politikalar üreticiden başlamak üzere sektördeki hiçbir kesimi memnun etmediğinden üretim teşvik edilmemiştir. Tekstil sektöründeki gelişmeye ve pamuk talebindeki artõşa rağmen üretimin yeterli oranda artmamasõnõn başlõca sebepleri; -Tarõm sektöründeki ana girdilerdeki (akaryakõt, gübre, ilaç, tarõmsal mekanizasyon vb) fiyat artõşlarõnõn üretim maliyetlerini artõrmasõ, - Dõş piyasalarda oluşan gelişmelere karşõn iç piyasanõn etkilenmemesi için önlemlerin alõnmamasõ olmuştur. V. PAMUĞUN PAZARLANMASI Üretim ve tüketimi geniş olan pamuğun tüm dünyada pazarlanmasõ borsalar, Üretici Birlikleri, Kooperatifler, Özel teşebbüs ve firmalar kanalõyla yürütülmektedir. Pamuğun sanayi ürünü olmasõ nedeniyle ana mekanizmalarca alõnan ham ürün ön işlemlerden geçtikten sonra fazla aracõ kanal olmaksõzõn sanayiciye kadar olan süreçte ağõrlõk kazanmaktadõr. Ülkemizde üretilen pamuğun % 93,0 õ pazarlanmakta olup,pamuk Tarõm Satõş Kooperatifleri ve Birliklerince özel sektörce satõn alõnmakta veya borsalarda işlem görerek tüketiciye ulaşmaktadõr. -TARIM SATIŞ KOOPERATİFLERİ; Kooperatif ortaklarõndan alõnan ürünün işlenmesi ürün kalitesinin yükseltilmesi ürün satõşõ,piyasanõn düzenlenmesi,maliyetlerin düşürülmesi,ihracatta aracõlarõn kaldõrõlarak karlõlõğõn artõrõlmasõ, üretim aşamasõnda ucuz girdi sağlanmasõ gibi konularda hizmet vermektedir. İzmir bölgesinde Tariş, Çukurova Bölgesinde Çukobirlik, Antalya da Ant Birlik faaliyet göstermekte olup, bu birlikler pazarlama fonksiyonlarõndan alõş ve satõş hizmetlerine ağõrlõk vermişlerdir. -18-

21 TSK ve Birlikler normal kampanya döneminde belirlenen birim fiyat üzerinden pamuğu satõn alarak faaliyetlerini yürütürken,dönemlere göre farklõlõk göstermekle birlikte pamukta pirim uygulamasõ Birliklerce alõnan üründe artõşa neden olmuştur. Birliklerin Kütlü Pamuk Alõm Miktarlarõ ve Toplam Üretimdeki Payõ % 1995/ / / / /2000 Miktar % Miktar % Miktar % Miktar % Miktar % Ant Birlik 62 2,8 55 2,6 43 2,6 53 2,4 52 2,2 Tariş 159 7, , , , ,4 Çukobirlik 83 3,7 49 2,4 64 2, , ,8 Toplam , , , , ,3 Kaynak: DİE, Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Ege Bölgesinde faaliyet gösteren Tariş en fazla alõmõ gerçekleştirmekte olup yõllar itibariyle alõm miktarlarõnda artõş izlenmiştir.çukobirlik ise 1998 ve 1999 yõllarõnda en fazla alõmõ gerçekleştirmiştir. VI. PAMUK PAZARLAMASINDA BORSALARIN ROLÜ 1-Borsalarda Pamuğun İşlem Görme Şekilleri Ülkemizde pamuk yoğun olarak borsalarda işlem görmekte,yurt içi fiyatlarõ ve dõş fiyatlarda oluşan gelişmelere paralel olarak borsada şekillenmektedir. Türkiye de borsalarda üç tip işlem yapõlmaktadõr. Bunlar, hazõr-peşin, vadeli ve alivre işlemler olmak üzere üç grupta değerlendirilmektedir. Hazõr işlemlerde sözleşmenin yapõldõğõ gün veya takip eden gün içinde malõn teslimi gerçekleşir. Malõn bedeli peşin ödenir. Vadeli işlemlerde malõn tesliminden belli bir süre sonrasõ ödemesi yapõlmaktadõr. Alivre işlemler ise piyasa koşullarõnõn uygun olmamasõ nedeniyle uygulanmamakla birlikte tarõmsal malõn üretiminden önce satõcõnõn belli bir tarihte ve kararlaştõrõlmõş fiyatla teslimi taahhüt etmesi alõcõnõn da aynõ şartlarõ kabul etmesiyle oluşan ve borsaya tescil ettirilen işlemlerdir. Tarõmsal ürünlerin borsalar aracõlõğõyla pazarlanmasõnda kurumsallaşmõş ürünlerin başõnda pamuk gelmekte olup, pamuğun başlõca işlem gördüğü borsalar; İzmir, Adana, Manisa Aydõn, Söke, Urfa ve Antalya Ticaret Borsalarõdõr.Pamuk üretim bölgelerinde kurulmuş olan borsalarõn işlem hacmi doğal olarak yüksek olurken,gerek işlem hacmi gerekse uygulamalarõ açõsõndan İzmir Ticaret Borsasõnõn ayrõ bir önemi vardõr. -19-

22 ÜRETİCİLER KOOPERATİFL ER ÖZEL SEKTÖR ÇIRÇIRÇILARI KONTRATLI ÇIRÇIRLAMA İPLİK FAB. TİCARET BORSASI TÜCCARLAR TEKSTİL SANAYİCİLERİ YERLİ İTHALATÇILARI İHRACATÇILAR YABANCI İTHALATÇI YABANCI İTHALATÇI YABANCI İTHALATÇI Kaynak: İzmir Ticaret Odasõ Tarõm sektörü diğer sektörlere oranla belirsizliğe sahip olup, belirsizliğin temelinde tarõmsal üretiminin doğal koşullara olan bağõmlõlõğõ gelmektedir. Doğal koşullara olan bağõmlõlõğõ yeni tarõm teknikleri ile giderilebilse de tamamõyla ortadan kaldõrõlamamaktadõr. Bu nedenle tarõm ürünleri piyasalarõnda arz ve fiyat dalgalanmalarõ çok fazla olmaktadõr. Ticaret borsalarõnda spot işlemler yanõnda vadeli (futures, options) işlemlerin gerçekleştirilmesi ile gerçekleştirilmesi söz konusu dalgalanmalar söz konusu ortaya çõkan risklerden korunmaya yönelik ( hedging) enstrümanlarõ sağlayarak riskleri en aza indirmektedir. Future borsalarda alõcõ ve satõcõ arasõnda kalitesi ve miktarõ önceden belirlenmiş olan bir malõn ileri tarihte aralarõnda anlaştõklarõ fiyattan teslim edilmesi ve teslim alõnmasõnõ öngören bir anlaşmadõr. Vadeli işlem borsalarõnda oluşacak fiyatlar ilgililere söz konusu ürünlerin geleceği hakkõnda bilgiler verirken, söz konusu fiyatlar ülke ekonomisinin gelecekteki performansõna yönelik beklentilerin yanõnda vadeli borsada işlem gören ürünlerin gelecekteki arz ve talep miktarlarõ hakkõndaki beklentileri de yansõtmaktadõr. Futures Borsanõn sağladõğõ yararlarõ göz önünde bulunduran ve serbest piyasa mekanizmalarõna göre yönetilen bir çok ülkede bu tür borsalarõn oluşturulmasõ yönünde önemli adõmlar atõlmõştõr. Türkiye de ilk defa İzmir Ticaret Borsasõ bünyesinde vadeli işlemler piyasasõ adõ altõnda kurulmasõ öngörülmüş ve konu hakkõndaki yönetmelik tarih ve sayõlõ Resmi Gazetede yayõnlanarak yürürlüğe girmiştir. -20-

23 Pamuk Futures Borsasõnõn kurulmasõ ile birlikte; 1) Pamuk fiyatõ uluslar arasõ piyasa şartlarõ içinde oluşurken,alõm satõmdaki hõz ve rahatlõk pamuk fiyatlarõnda istikrar sağlayarak devletin destekleme ihtiyacõnõ azalmaktadõr. 2) Pamuk fiyatlarõndaki sert iniş ve çõkõşlardan doğan fiyat riski finans kesimiyle paylaşõlmaktadõr. 3) Sanayici uzun vadeli satõş ve üretim bağlantõlarõ yaparken uygun pamuk alõm programlarõ düzenleyebilmekte ve üretim maliyetleri ile satõş fiyatõnõ gerçekçi olarak saptayabilmektedir. 4) Üreticiler global anlamda rekabete hazõrlanacak ve ürün deseni yalnõzca yerel düzeyde değil dünya ölçeğinde optimuma yönelmektedir. 5) Verilmiş olan taahhütler zamanõnda yerine getirilirken depolama ve stoklama masraflarõ asgariye inmektedir. 2- Pamuk Fiyatlarõ A - Maliyet Fiyatlarõ Uzun yõllar emek-yoğun üretimin yapõldõğõ pamuk üretiminde işçilik maliyetleri hariç, tarõmsal girdi fiyatlarõ pamuğun üretim maliyetinin ana kalemlerini oluşturmaktadõr. Türkiye ve Bazõ Ülkelerde Pamuk Üretim Maliyetleri (US/da) Harcama Kalemleri Meksika Pakistan Peru ABD Türkiye İşçilik 24,5 16,1 25,6 3,1 29,2 Makine Enerji 7, ,5 Ekipman Tohumluk 1,8 0,7 0,9 1,6 1,2 Gübre 4,6 8,3 7,6 6,8 8,5 Mücadele İlaçlarõ 4,9 18,1 2,6 7,6 11,6 Sulama 5,8 1,0 3,3 0,2 2,3 Çõrçõr,balya,nakil 8,3 5,3 6,7 8,2 8,0 Kira 3,9 7,7 0,6 7,5 2,3 Vergi ve Gümrük 4,7 12,0-1,2 - Diğer Masraflar 4,7 12,7 10,1 22,6 4,2 Toplam Masraflar 70,4 81,9 57,4 58,8 74,1 Kaynak: TMMOB Türkiye de pamuk üretim maliyeti,emek yoğun üretim yapan Meksika ve Pakistan õn üretim maliyetine yakõn düzeyde olmakla birlikte ABD nõn pamuk üretim maliyetinden % 45 oranõnda yüksektir. Mücadele ilaç kullanõmõ maliyetimiz oldukça yüksek seyrederken işçilik maliyetleri ABD dan on kat daha yüksek olmaktadõr. Pamuk üretiminin büyük oranda insan iş gücüne dayalõ olmasõ ve üretim girdilerinin yüksek oranda kullanõlmasõ üretim maliyetlerinin yükselmesine yol açmakta,üretim maliyetinin yüksek olmasõ ise pamuğun karlõlõğõnõ ve diğer ürünler ile olan rekabet gücünü azaltmaktadõr. Son yõllarda uygulanan yanlõş politikalar sonucu pamuk en fazla gelir getiren tarla ürünü olma özelliğini kaybetmek üzeredir.pamuk girdi fiyatlarõndaki artõşlarõn sürmesi halinde pamuğun diğer ürünler yanõnda rekabet gücünün azalmasõ sonucu özellikle Çukurova bölgesinde pamuk üreticisinin alternatif ürünlere yönelmesi daha da hõz kazanacaktõr. -21-

24 2002 yõlõ Pamuk Maliyet Unsurlarõ Gider Kalemleri Dekara Gider Tarla Kirasõ (TL/Da) Pam.Çub.Biç.Taşõ.Yak (TL7Da) Güb.Bed-İşçi(TL/Da) Sonbahar Sürmesi (TL/Da) Kõş Sürmesi (TL/Da) Diskaro-Tõrmõk (TL/Da) Tohum Bedeli (TL/Da) Ekim(TL/Da) Seyret-Çapalama (2 defa) (TL/Da) Ark Açma (TL/Da) Su Bedeli(TL/Da) Sulama İşçiliği (TL/Da) İlaç-Mücadele İşçiliği (TL/Da) Toplama(TL/Da) Pazara Taşõma Diğer (TL/Da) Masraflar Toplamõ Gn.İd.Gid.(Ms Tp %3) Masr.Top. (%30) Faizi Masraflar Genel Toplamõ Dekara Verim (Kg/Da) Kg Pamuk Ürünü Maliyeti (TL) Kg Pamuk Fiyatõ ((TL) Kaynak: Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Pamuk üretiminin devamõ için maliyetlerin çok yüksek olduğu ülkemizde Türk çifçisinin maliyet+kar ile oluşan TL/Kg fiyatõ alabilmesi sanayicimize dünya fiyatlarõndan hammadde temin imkanõ verebilmesi bu süretle tekstil ihracatõnda rekabet imkanõ bulabilmesi için uygun destekleme priminin açõklanmasõ ve prim uygulamasõna devamlõlõk arz etmesi gerekmektedir.böylelikle üretici ürününe piyasada daha kolay alõcõ bulabilmekte, hakkõ olan fiyatõ elde edebilmekte sanayici ve ihracatçõ dünya fiyatlarõndan hammadde temin edebilme imkanõna kavuşmakta ve pamuk kayõt altõna alõnabilmektedir. B-Borsa Fiyatlarõ - Yurt içi Borsa Fiyatlarõ Ticaret borsalarõnda fiyatlar arz-talep dengesi dikkate alõnarak hazõr peşin işlemlere göre oluşmakta ancak bazen hükümetin aldõğõ ekonomik kararlardan da etkilenmektedir.genel olarak borsa fiyatlarõ dõş borsa fiyatlarõna göre oluşmakta ve iç piyasada alõmlar dõş borsa fiyatlarõ üzerinden yapõlmaktadõr. Ege Bölgesi ve Antalya yöresi pamuklarõ yoğun olarak İzmir Ticaret Borsasõ,G.Doğu Anadolu ve Çukurova pamuklarõ ise yoğun olarak Adana Borsasõnda işlem görmektedir. Aynõ zamanda İzmir Standart-1,Beyaz ve Adana Standart -1 Beyaz pamuğu Liverpool Borsasõnda işlem görmektedir. -22-

25 Borsalarda genel olarak Lif Pamuk ( 1 Kg lif pamuk= 2,64 Kg kütlü pamuk) olarak işlem görürken,fiyat farklõlõklarõ dõş borsa fiyatlarõnõn takip edilmesi ve döviz kurlarõndaki değişimlerin yansõmasõyla oluşmaktadõr. Ancak son yõllarda yaşanan ekonomik krizlerin etkisiyle üretimi ve ticareti elinde bulunduran ülkelerin üretim miktarõ ve stok miktarlarõndaki artõşa rağmen ithalat ve ihracatõn azalmasõ iç ve dõş borsa fiyatlarõnda dalgalanmalara neden olmuştur. Yurtiçi Borsa Fiyatlarõ ( TL/KG) İzmir Borsasõ Ege ST-1 Adana Borsasõ Çukurova ST-1HB 1997 Aralõk Aralõk Aralõk Aralõk Aralõk Aralõk Kaynak: İzmir ve Adana Ticaret Borsasõ Türkiye pamuk üretiminin yaklaşõk % 35.0 õ İzmir Ticaret Borsasõ aracõlõğõ ile pazarlanmakta olup, bu verilere ikinci veya daha fazla kez tescil ettirilen pamuklar da dahil olduğundan birlikte söz konusu oran büyümektedir. Dünya üretimiyle bir karşõlaştõrma yapõldõğõnda ise İzmir Ticaret Borsasõ pamuk işlem hacminin dünya pamuk üretiminin yaklaşõk % 1.5 karşõlõk görülmektedir. -Yurt dõşõ Fiyatlarõ Pamuk arzõ, pamuk fiyatlarõnõn oluşmasõnda önemli etken olup, belli başlõ pamuk üreticisi ülkelerin ( Çin, ABD) üretim miktarlarõ ve stoklarõ fiyatlar üzerinde etkili olmaktadõr. Ayrõca, pamuğun yanõ sõra yün, tiftik gibi dokuma sanayine yönelik hayvansal ve bitkisel lif üretim miktarlarõ da dünya pamuk fiyatlarõnõn oluşumunda etkili olmaktadõr. Dünya pamuk fiyatlarõnõn oluşumunda Liverpool Borsasõnda oluşan pamuk fiyatlarõ dikkate alõnmakta, tüm ihracat işlemleri ve ihracata esas oluşturan fiyatlarda Liverpool Borsasõ fiyatlarõ baz alõnmaktadõr. Ege ve Çukurova Standart-1 beyaz pamuklarõ A ve B endeksinde işlem görmekte olup, Liverpool A ve B indeksleri Cottonlook Limited tarafõndan belirlenen kotasyonlarõn en yüksek beşinin ve en düşük üçünün aritmetik ortalamalarõ ile elde edilmektedir. Tablo da görüleceği üzere pamuk fiyatlarõ hem Türkiye hem de dünya da son yõllarõn en düşük düzeyine inmiştir.1972 ile 2002 yõllarõ arasõnda pamuk fiyatlarõ en yüksek düzeyine sezonunda ulaşmõştõr. Söz konusu düşüşün önümüzdeki günlerde hammadde fiyatlarõna olumlu şekilde yansõmasõ beklenmektedir. Ancak Dünya borsa fiyatlarõnda bu gelişmeler yaşanõrken Türkiye de dolar kurunun kontrol altõna alõnmasõ nedeniyle aynõ oranda azalma görülmemektedir. Ancak nispi oranda görülen azalma iplik üreticisi ve ihracatçõsõ açõsõndan avantaj sağlarken, çiftçimiz açõsõndan olumsuz olmuş, güçlükle gerçekleştirilen üretim pamuk üreticisini zor duruma sokmuştur. -23-

26 Dünya Pamuk Fiyatlarõ ( Cif Liverpool) (cent/kg) Liverpool Liverpool B Memphis 1 Ege Standart 1 A Endeksi Endeksi Kaynak: İzmir Ticaret Borsasõ Not:Liverpool A endeksinde 1. sõnõf kaliteli pamuk, Liverpool B endeksinde ise ikinci sõnõf pamuk işlem görmektedir. Dünya pamuk fiyatlarõnda aşõrõ düşmenin ana nedenini olarak pamukta agresif politika izleyen ABD gösterilmekte olup, pamuk üretimine ve ihracatõna büyük teşvikler sağlayarak dünya fiyatlarõnõn düşmesine neden olmaktadõr. Söz konusu politika sonucu gelişmekte olan rakip ülkelerin pamuk ekim alanlarõnõn daralacağõ dolayõsõyla üretimlerinin düşeceği ve gelecekte ABD nin tekelinde pamuk piyasasõnõn oluşacağõ õsrarla vurgulanmaktadõr. Pamuk fiyatlarõnõn düşmesinin olumlu yönleri; Sanayici açõsõndan hem iplik hem de konfeksiyon üretiminde maliyet avantajõ sağlarken,sanayicinin dõş pazarlardaki ağõr rekabet koşullarõna ayak uydurmasõnõ kolaylaştõrmaktadõr. Ayrõca iplik sanayinde makine yatõrõmlarõ artmasõ üretimi ve istihdamõ artõrmaktadõr. Pamuk fiyatlarõnõn düşmesinin olumsuz yönleri; Fiyat düşüşünden en olumsuz etkilenen kesimi çiftçiler oluştururken,çiftçi kendini kurtarabilmek için ertesi yõlki üretimini başka bir ürüne kaydõrmakta buda pamukta istikrarsõz fiyat seyri yaratmaktadõr. Çiftçinin pamuk üretimine küstürülmesi, pamuk üretim alanlarõnõn daraltõrken, pamukta dõşa bağõmlõlõğõ oluşturmaktadõr. VII. PAMUK TİCARET DURUMU 1- PAMUK İHRACATI Ham pamuk ihracatõ, yurt içi tüketim ve bir önceki sezona devreden stok miktarlarõ ile toplam pamuk arzõ ve dõş talebe bağlõ olarak değişmektedir Cumhuriyetin ilk yõllarõnda Türkiye de yaklaşõk 100 bin hektar alanda 40 bin tona yakõn pamuk üretiliyordu.pamuktaki üretim artõşõna paralel olarak dokuma ve bez üretim tesislerinin kurulmasõ ile pamuk ihracatõmõzda önemli artõşlar kaydedilmiştir yõlõnda 3,7 milyon dolar olan pamuk ihracatõ 1930 yõlõnda 7,8 milyon dolara, 1950 yõlõnda ise 69 milyon dolara ulaşmõştõr. -24-

27 Yõllar itibariyle düzenli artõşõnõ sürdüren ihracatõmõz 1970 yõlõnda 300 milyon dolara, 1980 yõlõnda 350 milyon dolara ulaşmõştõr. Bu tarihten sonra sanayideki gelişmeye bağlõ olarak pamuk direk olarak ihraç edilmekten çok sanayi ürününe dönüştürülerek ihraç edilmeye başlanmõştõr. Sanayi ürünü haline dönüştürülerek gerçekleştirilen pamuk ihracatõ 1983 yõlõndan sonra hõzla düşüş trendine girerek 1987 yõlõnda 26 bin dolara gerilemiştir. Söz konusu yõllarda yurt içi pamuk üretimi sanayicinin ihtiyacõnõ karşõlayamaz hale geldiğinden 1987 yõlõnda ilk ithalat başlamõştõr yõlõna kadar ortalama 150 milyon dolar seviyelerinde seyreden pamuk ihracatõ 1994 yõlõnda 31,4 milyon dolara, 1995 yõlõnda ise 6,1 milyon dolara gerilemiştir. Miktar ve değer olarak en fazla pamuk ihracatõ 1996 ve 1999 yõllarõnda gerçekleştirilmiştir yõlõnda ihracat en düşük düzeyde bulunurken 1996 yõlõnda ton ihracat gerçekleştirilmiş bu oran 1997 yõlõnda tona, 1998 yõlõnda ise tona gerilemiştir yõlõnda bin tona ulaşan pamuk ihracatõ bu tarihten sonra büyük oranda azalõşõnõ sürdürmüş ve 2002 yõlõnda ton seviyesine gerilemiştir. YILLAR İTİBARİYLE PAMUK İHRACATI Miktar Ton Değer (000 TL.) Değer (000 $) Türkiye nin Toplam İhracatõ (000 $) Pamuğun Toplam İhracat İçindeki Payõ % , ,0 0, , ,0 0, , ,0 0, , ,0 0, , ,0 0, , ,0 0, , ,0 0,12 Kaynak: DİE PAMUK İHRACATI YAPILAN ÜLKELER (MİLYON $) İtalya 7.643, , , , ,2 Almanya 2.812, , , , ,1 Portekiz 6.346, , , , ,0 Hindistan , , ,2 985,8 235,0 Diğer , , , , ,8 Toplam , , , , ,2 Kaynak: DİE Pamuk ihracatõ en fazla AB ülkelerine özellikle İtalya, Almanya, İspanya, Fransa ve Belçika ya gerçekleştirilmektedir.son beş yõl içinde en fazla ihracat yapõlan yõl 1999 yõlõ olurken, 2000 yõlõnda uygulanan sabit kur politikasõ sonucu pamuk ihracatõ % 58.4 azalarak milyon dolara gerilemiştir.ancak 2001 ve 2002 yõllarõnda döviz kurunun serbest bõrakõlmasõnõn da etkisiyle pamuk ihracatõ yeniden artõş eğilimine girmiştir. -25-

28 Sonuç olarak; ülkemizde pamuk ihracatçõlarõ ve tekstil, konfeksiyoncularõ arasõnda yõllar itibariyle tartõşmalar yaşanmõş sanayiciler pamuğu ham ihraç etmek yerine sanayi ürünü olarak ihraç etmenin ülkeye daha fazla döviz kazandõrõp istihdam yaratacağõnõ savunurken, pamuk ihracatçõlarõ dünyanõn bir çok ülkesinde hem pamuk hem de tekstil mamulleri ihracatõ yapõldõğõnõ, ihracatõn sõnõrlandõrõlmasõnõn üreticiyi baskõ altõna alacağõnõ ve üretimin zamanla azalacağõnõ belirtmişlerdir. Her iki kesimin ve ülkemizin yararlarõnõ dengelemek için uygulanan politikalar pamuk ihracatõnõn dalgalanmasõna yol açmõştõr. 2-PAMUK İTHALATI 1980 yõlõndan sonra sürdürülen politikalar sonucu tekstil sektörünün ihtiyacõ olan uzun elyaflõ pamuk talebinin artmasõ sonucu ilk ithalat 1987 yõlõnda 29,0 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. YILLAR İTİBARİYLE PAMUK İTHALATI Miktar Ton Değer (000 TL.) Değer (000 $) Türkiye nin Toplam İthalatõ (000 $) Pamuğun Toplam İthalat İçindeki Payõ % , , ,0 0, , ,0 1, , ,0 1, , ,0 0, , ,0 1, , ,0 1, , ,0 0,96 Kaynak: DİE Pamuk İthalatõ Yapõlan Ülkeler (Milyon $) Yunanistan 85,9 119,6 295,2 109,9 110,3 Türkmenistan 18,4 25,1 61,2 38,3 7,01 Özbekistan 73,9 35,5 37,3 12,2 30,0 Azerbeycan 26,2 17,2 16,3 10,2 11,3 A.B.D 222,9 40,9 222,0 206,1 264,0 Diğer 173,5 40,9 44,6 120,6 68,5 Toplam 600,8 351,4 676,6 497,3 491,9 Kaynak: DİE Pamuk ithalatõ 1995 ve 1999 yõllarõ hariç tutulursa diğer yõllar miktar ve değer olarak büyük artõş göstermiş,1996 yõlõnda ton olan ithalat % 112,7 artarak tona,1998 yõlõnda tona ulaşmõştõr yõlõnda ithalatta görülen gerilemenin asõl nedenini nihai tüketimde görülen azalma oluşturmuştur yõlõnda uygulanan sabit kurun da etkisiyle pamuk ithalatõ büyük artõş göstermiş ve tona ulaşmõş, 2001 yõlõnda ise ton olarak gerçekleşmiştir yõlõnda ise üretimin yeterli seviyede gerçekleşmemesi sonucu ithalatta yeniden artõş izlenmiştir. Türkiye pamuk ithalatõnõ başlõca Yunanistan, Özbekistan, Türkmenistan, Azarbeycan, ABD, Suriye Mõsõr,İsrail ve Avustralya dan gerçekleştirmektedir. İthalatõmõzda en büyük payõ ABD alõrken,bunu Yunanistan izlemektedir. -26-

29 Pamuk ihracatçõsõ olarak nitelendirilen Türkiye tekstil ve konfeksiyon sektöründeki gelişmelere bağlõ olarak özellikle 1990 yõllardan sonra önemli miktarda pamuk ithal etmeye başlamõş, bu gün ise pamuk üretim miktarõ tekstil ve konfeksiyon sektörünün talebine cevap veremediğinden pamuk ithal edilen ülke konumuna gelinmiştir. Öte yandan ülkemizin ortalama pamuk ithal birim fiyatlarõ 1997 yõlõndan itibaren sürekli düşmüştür. Ortalama ithal birim fiyatlarõ 1997 yõlõnda 1.74,1998 yõlõnda 1.57, 1999 yõlõnda 1.25, 2000 yõlõnda 1.28, 2001 yõlõnda ise 1.08 dolar/kg olmuştur.bunda ise en önemli etken yaşanan global kriz olmuş, tüm dünyada hammadde fiyatlarõ düşmüş,bu düşüşler pamuğa da yansõmõş ve eğilim günümüze kadar devam etmiştir. VIII. PAMUK SANAYİ 1- PAMUKLU DOKUMA SANAYİ Pamuklu ürünlerin nem çekiciliği, rahat, yumuşak ve sağlõklõ olmasõndan dolayõ dünyadaki kullanõm oranõ hõzla artõş kaydetmiştir.19 yüzyõlda kullanõlan liflerin % 48,0 ni yün, % 48 ni keten ve % 4,0 nõ pamuk oluştururken 20 yüzyõlda pamuk oranõ % 74,0 e yükselmiştir. Ülkemizde tekstil sanayi için pamuk vazgeçilmez nitelikte stratejik bir hammadde olup,tekstil ve konfeksiyon sanayinin yapmõş olduğu üretim ve ihracatõnõn % 80,0 ni pamuğa dayalõ bulunmaktadõr. Türk tekstil sanayi Cumhuriyetin kurulmasõndan hemen sonra Sümerbank tarafõndan dokuma ve eğirme alanlarõnda yatõrõmlar yapõlmasõyla başlamõştõr ve 1930 lu yõllarda yeterli işletme kapasitesine sahip olmayan Türkiye bu yõllarda hem pamuk ihraç eden hem de işlenmiş ürün ithal eden ülke konumunda bulunmaktaydõ. Ancak 1950 li yõllarda gerçekleşen yatõrõmlarla birlikte önemli aşama kaydeden Türk Tekstil Endüstrisi kendi pamuğunu işleyerek dünya pazarlarõnda güçlü bir pamuk tekstil ülkesi konumuna gelmiştir. Son yõllarda ise özel sektörün yapmõş olduğu yatõrõmlar sektöre büyük ivme kazandõrmõştõr. PAMUKLU DOKUMA ÜRETİMİ (000 metre) ÜRETİM KKO * ,6 Kaynak: DİE,TSKB (*) Tahmin 1996 yõlõnda tarihinde rekor seviyesine ulaşan dokuma yatõrõmlarõ 1999 yõlõna kadar gerileyerek söz konusu yõlda durma noktasõna gelmiş, 2000 yõlõnda yaşanan ekonomik canlanma ile tekrar artmaya başlamõştõr. -27-

30 Pamuklu dokuma sektöründe son yõllarda fabrika niteliğindeki işletmeler makine parkõnõ yenilemiş,modern makine parkõna sahip küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin sayõsõ hõzla artmõştõr yõllarõ arasõnda dokuma tezgahlarõna yatõrõmlar ağõrlõklõ olarak KOBİ ler tarafõndan gerçekleştirilirken, 1997 ve 1998 yõllarõnda büyük firma yatõrõmlarõ ağõrlõk kazanmõştõr.bu durum kõsmen tekstil sektöründe ağõrlõk gösteren firmalarõn entegrasyon ve ürün çeşitlemesine gitmek istemelerinden kaynaklanmõştõr. Dokuma sektörü ipliğe oranla daha fazla iç piyasaya yönelik çalõşmakta olup,yurt içi talebin azaldõğõ dönemlerde yeterli ihracat yapõlamadõğõndan üretim gerilemektedir. Tablodan da görüldüğü gibi yurt içi ekonomik kriz ve global krizin yaşandõğõ dönemlerde dokuma üretiminde gerileme yaşanmaktadõr yõlõnda % 4.7, 1998 yõlõnda % 16.5, 1999 yõlõnda ise % 10.6 oranõnda pamuklu üretimde gerileme yaşanmõştõr. Ancak ihracatõn üretim içindeki payõnõn önemli boyutlara erişmesi,üretimdeki düşüşün sõnõrlõ kalmasõnõ sağlamõştõr yõlõnda uygulanan sabit kur politikasõ ihracata yönelik çalõşan tekstil sektörünün üretim ve ihracatõnõn artmasõnõ sağlamõş ve üretim % 3.5 artõş göstermiştir.2000 yõlõnõn Kasõm ayõnda başlayan ekonomik krizin etkilerinin bertaraf edilmesiyle üretimde sağlanan artõş devam etmiş 2002 yõlõnda 653 milyon metreye ulaşõlmõştõr. Söz konusu gelişmelere rağmen dokuma sektöründe optimum üretim ölçeğinde faaliyet gösteren firma sayõsõ yetersiz kalmaktadõr. Söz konusu ölçek sorunu finansman sorunundan bağõmsõz olmayõp birim üretim maliyetleri açõsõndan önem arz etmektedir. PAMUKLU DOKUMA SANAYİ İHRACATI VE İTHALATI İhracat Milyon$ İthalat Milyon$ ,6 141, ,5 281, ,5 266, ,6 175, ,2 271, ,0 233, ,5 285, ,5 364, ,2 660,8 Kaynak: DİE 1994 yõlõnda yaşanan ekonomik krize rağmen Pamuklu dokuma sektörü dünya pazarlarõndaki olumlu gelişmelere paralel olarak artmõş ve ihracat 1995 yõlõnda % 10.3 artarak 330,5 milyon dolar, 1996 yõlõnda % 4,8 artarak 346,5 milyon dolara ulaşmõştõr ve 1998 yõllarõ arasõnda artõş devam etmiş,1999 yõlõnda ise yaşanan global krizin etkisiyle pamuklu dokuma ihracatõ % 12,1 azalarak 349,0 milyon dolara gerilemiştir.2001 yõlõnda sabit döviz kuru politikasõnõn uygulanmasõ ile pamuklu dokuma ihracatõ 499,5 milyon dolar ile son yõllarõn en yüksek seviyesine ulaşmõştõr. -28-

31 2-İPLİK SANAYİ Pamuk ipliği, ham bez, havlu, örgü ve halõ dokumacõlõğõnda kullanõlmaktadõr. Türkiye de tekstil ve hazõr giyim sanayinin gelişimi iplik sanayinin gelişimini de beraberinde getirmiş ve iplik sanayi iç piyasanõn ihtiyacõnõ karşõlamanõn yanõ sõra ihracatta da önemli gelişmeler kaydetmiştir. Türkiye iplik sanayi hammadde ihtiyacõnõn önemli bir kõsmõnõ yurtiçinden temin etmekle birlikte belirli miktarda hammadde ihtiyacõnõ da ithalat yoluyla karşõlamaktadõr. Üretilmekte olan iplik çeşitleri pamuk ipliği, polyster ve akriliktir. Pamuk iplikleri ise kendi arasõnda; Kadre pamuk ipliği Penye pamuk ipliği Merserize pamuk ipliği Karõşõk pamuk ipliği Suni elyafla karõşõk pamuk ipliği Sentetik elyafla karõşõk pamuk ipliği olmak üzere ayrõlmõştõr. YILLAR İTİBARİYLE PAMUK İPLİĞİ ÜRETİMİ Üretim Ton * Kaynak: DİE (*) Tahmin Pamuk ipliği üretiminde son beş yõlda makine teknolojisindeki gelişmelerin etkisi ve 1990 yõllardan sonra yapõlan büyük yatõrõmlar nedeniyle yeni makinelerle yarõşamayan eski makinelerin artan oranda üretim dõşõnda kalmasõyla kapasite kullanõm oranõ önemli ölçüde azalmõş, buna karşõn üretim miktarlarõ sürekli artõş göstermiştir.1994 ve 1995 yõlõnda iç talepte,1996 yõlõnda hem iç hem de dõş talepte başlayan artõşlar üretim artõşõnõn ana nedenleri oluşturmuştur. PAMUK İPLİĞİ İHRACATI VE İTHALATI (Milyon $) İHRACAT İTHALAT ,6 167, ,8 221, ,1 149, ,3 137, ,1 115, ,2 84, ,1 110, ,4 84, ,9 131,4 Kaynak: DİE -29-

32 Pamuk ipliği ihracatõ, 1994 yõlõndan 1998 yõlõna kadar miktar bazõnda devamlõ artõş göstermiştir. Bunun en önemli nedeni yurt içinde yapõlan yoğun yatõrõmlar nedeniyle artan iplik üretiminin yurt içi talepten fazla olmasõ sonucu üreticilerin ihracata yönelmeleri olmuştur. Avrupa Birliği ülkeleri pamuk ipliği ihracatõnda en önemli pazarlar olup ABD tarafõndan ülkemize kota uygulanmaktadõr. ABD nin uyguladõğõ kotaya tabii ürünlerin tanõmõ ve katagori numaralarõ ise ; Katogori No: Ürün Tanõmõ 200 Pamuk ve /veya sentetik elyaftan mamul perakende satõşa hazõr dikiş iplikleri 300 Kadre Pamuk İpliği 301 Penye Pamuk İpliği 604 Devamsõz selülozik olmayan suni elyaftan bükülü iplikler Kaynak: İTKİB Pamuk ipliği ihracatõnõn gerçekleştiği ülkelerin başõnda İtalya,Portekiz ve Yunanistan gelmektedir. Pamuk ipliği ithalatõnda 1990 lõ yõllardan itibaren devamlõ artõş eğilimi gözlenirken, gümrük birliğinin ithalat üzerindeki etkisinin yanõ sõra yurt içinde kapasitenin büyük miktarda artmasõyla da 1996 yõlõndan itibaren azalma görülmüştür. Hindistan,Türkmenistan ve Pakistan pamuk ipliği ithalatõnõn gerçekleştiği ülkelerin başõnda gelmektedir. 3-PAMUK YAĞI VE ÇİĞİT Bitkisel yağ üretimimizde önemli paya sahip olan ürünlerden biriside pamuk tohumunun çekirdeği olan çiğit olup, pamuğun yan ürünü olmasõ sebebiyle üreticiye ek gelir sağlamaktadõr. Elde edilen bu ek gelir üreticinin ekim tercihini pamuk yönünde kullanmasõnõ sağlamakta buda pamuk ve çiğit üretimini beraberinde artõrmaktadõr. Pamuk tohumundan % oranõnda yağ elde edilmekte olup,pamuk bitkisi ağõrlõk olarak liften çok çiğit vermektedir. Çiğit Ekim Alanõ,Üretimi ve Verimi Ekilen Alan (hektar) Üretim (Ton) Verim (Kg/hektar) Kaynak: DİE Pamuk üretimindeki dalgalanmalara bağlõ olarak çiğit üretiminde de artõş ve azalõşlar izlenmekte olup, çiğit üretimin tamamõna yakõn bir bölümü iç pazarda işlenerek tüketime sunulmaktadõr yõlõnda ton olan çiğit üretimi 2001 yõlõnda % 45,0 artarak tona ulaşmõştõr. Üretim artõşõna paralel olarak verimde de önemli artõşlar kaydedilmiştir. -30-

33 Pamukyağõ ise, Kabuklarõ çõkarõlmõş tohumlarõn kavrulduktan sonra sõkõlmasõ yada uygun bir çözücüyle özütlenmesi yoluyla üretilmektedir.koyu renkli ve tatlõ olan bu sõvõ temizlenip saflaştõrõldõktan ve kokusu giderildikten sonra yada sõvõ yağ olarak kullanõlmakta yada hidrojenlenerek margarine dönüştürülmektedir. Pamuk tohumundan yağ çõkarõldõktan sonra geriye kalan proteince zengin küspe hayvan yemi olarak değerlendirilirken,çõrçõrlama işleminden sonra tohumlarõn üzerinde kalan artõk lifler ise sicim yapõmõnda kullanõlmaktadõr. Rafine Pamuk yağõ Üretimi (ton) Kaynak: DİE Pamuk yağõ üretimi de çiğit de olduğu gibi artõş göstermiş,1994 yõlõnda ton olan rafine pamuk yağõ üretimi 2001 yõlõnda % 136,3 artarak tona ulaşmõştõr. Pamuk yağõ ihracatõmõzõn büyük bölümü İsrail ve Rusya ya gerçekleştirilirken, pamuk yağõ ithalatõnõn büyük bir kõsmõ dünyanõn en büyük pamuk yağõ üreticisi olan Amerika dan gerçekleştirilmiştir. IX. DÜNYA PAMUK DURUMU 1- Dünya Pamuk Ekimi ve Üretimi Dünyada 76 ülkede, 32 milyon hektar alanda, ortalama 190 milyon ton pamuk üretimi yapõlmakta olup, dünya nüfusunun hõzla artmasõ,diğer yandan sanayileşen ve kalkõnan toplumlarda hayat düzeyinin yükselmesi pamuğun vazgeçilemeyecek bir hammadde olma özelliğini sürdürmesini sağlamaktadõr. Dünya pamuk üretimine 1960 yõlõndan günümüze doğru baktõğõmõzda 1960 lõ yõllarda milyon ton seviyelerinde olan pamuk üretimi 1970 li yõllarda milyon ton,1980 li yõllarda milyon ton 1990 lõ yõllarda milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Son yõllarda teknolojik alanda kaydedilen yenilikler, pamuk lif veriminde sağlanan artõş tüm dünyada üretimde miktar ve kalite açõsõndan büyük gelişmeleri de beraberinde getirmiş,özellikle çevre ve sağlõk konularõnõn kazandõğõ önem organik pamuk tarõmõnõn yaygõnlaşmasõna neden olmuştur. Dünyada pamuk en fazla Asya daha sonra Amerika kõtasõnda ekilmekte ve üretilmektedir. -31-

34 Pamuk ekim alanlarõ yõllar itibariyle incelendiğinde ise azalma eğilimine girdiği 97 sezonunda 33,8 milyon hektarlõk alanda pamuk üretimi yapõlõrken bu oran 2001 döneminde % 0,3 azalarak 33,5 milyon ha ya gerilemiştir. Dünyanõn başlõca pamuk üreticisi ülkelerinden ABD ve Hindistan da ekim alanlarõnda daralma yaşanmaktadõr. Dünya Pamuk Ekim Alanlarõ (000 Hektar) 1997/ / / / /02 Hindistan ABD Çin Pakistan Bağ.Dev.Topl Brezilya Yunanistan Avusturalya Toplam (D. Dahil) Kaynak: : Cotton World Statistics 1960 lõ yõllarda kg/ha. olan dünya verim ortalamasõ 2000 li yõllara gelindiğinde 600 kg/ha üzerine çõkmõştõr.dünya da verim artõşõnda en fazla mesafe alan ülkeler arasõnda Hindistan, İran, İsrail, Suriye ve Türkiye olurken diğer pamuk üreticisi ülkelerde verim artõşõ sağlanamamõş hatta bazõ ülkelerde verimde azalõş meydana gelmiştir. Ülkeler İtibariyle Dünya Pamuk Üretimi (000 ton) 1997/ / / / /02 Hindistan ABD Çin Pakistan Bağ.Dev.Topl Brezilya Yunanistan Mõsõr Toplam (D.Dahil) Kaynak: Cotton World Statistics Pamuk üreticisi ülkelerde yõllar itibariyle üretimde artõş izlenirken ekim alanlarõnda aynõ hõzla artõşõn gerçekleşmediği,dolayõsõyla üretimdeki yükselişin verimden elde edilen artõştan kaynaklandõğõ açõkça görülmektedir. 2-Dünya Pamuk Tüketimi Gelişen tekstil ve konfeksiyon sanayi, artan dünya nüfusu ve fert başõna gayri safi milli hasõla, ayrõca sentetik elyaf fiyatlarõ ve tüketim eğilimi dünya pamuk tüketiminin artmasõnõ veya azalõş göstermesini etkileyen başlõca unsurlar olmaktadõr. Yõllar itibariyle sentetik elyaf fiyatlarõnõn pamuk elyaf fiyatlarõna göre ucuzlamasõ giderek sentetik elyaf kullanõmõnõ büyük ölçüde artõrmõş ancak buna rağmen pamuk tüketim artõşõna engel olunamamõştõr. -32-

35 Son yapõlan araştõrmalar sentetik elyaf üretim ve tüketiminin artacağõ buna karşõlõk daha yüksek fiyattan satõlsa bile pamuk liflerinin özellikle gelişmiş ülkelerde satõn alma gücü yüksek tüketicilerce tercih edileceği ortaya konmaktadõr. Dünya Pamuk Tüketimi (000 Ton) 1997/ / / / /02 Hindistan ABD Çin Pakistan Toplam (D.Dahil) Kaynak: Cotton World Statistics : Dünya pamuk tüketimi 1999/00 döneminde 800 bin ton artarak 19 milyon tonun üzerinde gerçekleşmiş, söz konusu artõş, de yaşanan ekonomik kriz sonrasõ dönemde dõş yardõmlarla hõzlõ bir kalkõnma elde edilmesi ve kimyevi lif fiyatlarõna nazaran pamuk fiyatlarõnõn nispi olarak düşmesi sonucu pamuk talebinin artõşõyla oluşmuştur. Dünyanõn en büyük pamuk üreticisi olan Çin, Hindistan, ABD ve Pakistan aynõ zamanda en fazla pamuk tüketicisi konumunda olup, ayrõca Çin ve Hindistan da pamuk işleme kapasiteleri yanõnda büyük polyester üretim tesisleri de bulunmaktadõr. Sonuç olarak; * En büyük pamuk üreticisi olan ABD nin ekim alanlarõ % 23,0 üretimi ise % 37,0 oranõnda artmõştõr. * Avustralya ve Yunanistan gibi gelişmişlik düzeyi yüksek ülkelerde pamuk üretimlerini ve ekim alanlarõnõ artõrmaktadõr. * Çin, Hindistan,Türkiye,Pakistan gibi ülkelerde pamuk üretimi artmõştõr. Ancak bu artõş ekim alanlarõnõn artõşõndan ziyade verim artõşõndan kaynaklanmõştõr. * Meksika, ve Brezilya ve Mõsõr gibi ülkelerde ekim alanlarõ ve üretim azalmaktadõr. * Benin,Faso ve Mali gibi ülkelerde ekim alanõ ve üretimde artõş gözlenirken verimde artõşlar yaşanmamõş hatta gerileme olmuştur. 3-Dünya Pamuk İhracatõ Son yõllarda yaşanan ekonomik krizler nedeniyle pamuk ve pamuğa dayalõ ürünlerin ticaret hacminde durgunluk gözlenmesine rağmen uzun dönemde artõş gösteren ihracat miktarõ % oranõnda artõş,ancak önemli pamuk üreticisi konumunda olan Türkiye ve Brezilya da son 10 yõllõk dönemde ihracat miktarõ % 30 oranõnda azalmõştõr. Diğer yandan Türkiye de ihracat yoğunluğu işlenmiş pamuk ve pamuğa dayalõ ürünler ve tekstil ürünlerinin ihracatõnda artõş olarak kaydedilmiştir. -33-

36 Ülkeler İtibariyle Dünya Pamuk İhracatõ ( 000 ton) 1997/ / / /01 ABD Bağ.Dev.Top Avusturalya Pakistan Toplam (D.Dahil) Kaynak: World Cotton Trade Dünyada miktar ve değer olarak en büyük pamuk ihracat rakamõna ulaşan ülke ABD olup dünya ihracat miktarõnõn ortalama % 25,0 õ bu ülke tarafõndan karşõlanmaktadõr. Amerika dan sonra Özbekistan en büyük ihracatçõ ülke konumunda olup,ürettiği pamuğun % 15 civarõnõ tekstil ve sağlõk sektörüne ayõrdõktan sonra kalan kõsmõnõ ihraç etmektedir. Çin dünya pamuk üretim ve tüketimi yönünde ülkelerarasõ sõralamada ilk sõrada yer alõrken,pamuk ihracatõ çok az seviyede gerçekleştirmektedir. 4-Dünya Pamuk İthalatõ Son yõllarda dünya ticaret hacminde gözlenen daralmanõn sonucu ihracat oranõndaki azalmaya paralel olarak ithalata da azalõş kaydedilmiştir. Dünya pamuk ithalatõ gerçekleşen rakamlar itibariyle yõllõk ortalama 5,7 milyon tondur. Doğu Asya ülkeleri dünyanõn en büyük pamuk ithalatçõsõ konumunda olup Endonezya, Güney Kore, Tayland, Japonya, Bangladeş, Hong Kong ve Hindistan en fazla pamuk ithalatõ gerçekleştiren ülkelerdir. Ülkeler İtibariyle Dünya Pamuk İthalatõ (000 Ton) 1996/ / / / /01 Endonezya Brezilya Tayland Rusya Çin Toplam (D.Dahil) Kaynak: World Cotton Trade Sonuç olarak;* ABD artan pamuk üretimine Pazar yaratmak amacõyla üreticisine yüksek oranda destekleme yaparak ve GSM kredileri gibi uygulamalarla dünya pamuk piyasasõnda rekabet üstünlüğünü elde etmektedir. * Dünya tekstil sektöründe önemli yere sahip olmayan Avustralya ve Yunanistan gibi ülkeler finansman ve diğer bir takõm avantajlarõnõ kullanarak pamuk üretimlerini ve ihracatlarõnõ hõzla artõrmaktadõr. * Kore, Japonya, Almanya ve Tayvan gibi emek yoğun olan Tekstil sektörüne ihtiyaç duymayan gelişmiş ülkelerde ise pamuk ithalatõ azalmaktadõr. -34-

37 * Endonezya, Türkiye, Meksika, Hindistan, Brezilya, Pakistan gibi ülkelerde pamuk ithalatõ hõzla artmaktadõr. Türkiye, Hindistan ve Meksika gibi ülkelerin aynõ ekonomik yapõda olduklarõ dikkate alõnõrsa önemli pamuk üreticisi ve ihracatçõsõ konumundan önemli birer pamuk ithalatçõ ülke konumuna gelmeleri oldukça dikkat çekicidir. X. SONUÇ VE ÖNERİLER Tekstilden barut ve film malzemesinin yapõmõna kadar yaklaşõk 50 sanayi kolunun hammaddesi durumunda bulunan pamuk sektörü bir çok sorunla karşõ karşõya bulunmakta olup pamuk tarõmõnõn güncelliğini korumasõ için öncelikle üretim maliyetini azaltarak karlõlõğõ artõrmak gerekmektedir. Üretimde kaydedilen artõşa rağmen, pamuk üretim maliyetlerinin yüksek olmasõ üreticiyi ve dolayõsõyla tüketiciyi de mağdur durumda bõrakmaktadõr. Mevcut üretim tekniği yerine gerek üretim, gerek hasat, gerekse ilk işleme aşamalarõnda modern teknolojinin kullanõmõnõn sağlanmasõ ekonomik kayõplarõ önleyecektir. Avrupa Birliğine tam üyeliğin gündemde bulunduğu bu dönemde maliyetlerin yüksekliği pamuk rekabeti için önemli bir handikap oluşturmaktadõr. Bilindiği üzere pamuk tarõmõnda iyi bir verim kaliteli ve güçlü çimlenmeye sahip tohumla mümkün olmaktadõr. Bu nedenle delinte tohumunun kullanõmõnõn ülke geneline yayõlmasõ ve yeni delintasyon tesislerinin sayõsõnõn artõrõlmasõ ile tohum miktarõndan tasarruf edilerek, yağ sanayine daha çok çiğit aktarõlabileceği gibi üretici daha kaliteli tohum elde edebilecektir. Pamuk üretim ve verimliliğinin artõrõlmasõnda bölgelere uygun çeşit ekimi önem taşõmakta olup çiftçilerin bu yönde bilgilendirilmesi gerekmektedir. Ayrõca ülkemiz genelinde uygulanan münavebeli ekim pamuk tarõmõnda da üzerinde durulmasõ gereken hususlardan birisidir. Üst üste ekilen pamuk, toprağõn fiziksel ve kimyasal yapõsõnda bozulmalara neden olmaktadõr. Bu sebeple toprak analizlerinin yapõlmasõ iklime ve bölgesel alõşkanlõklara bağlõ olarak değişik toprak işleme sistemlerinin uygulanmasõ gerekmektedir. Çiftçilere münavebeli ekim sayesinde topraktan her yõl aynõ minerallerin eksilemeyeceği, toprağõn havalanmasõ ve mikroorganizma faaliyetleri ile su tutma kapasitesinin daha etkin devam edeceği ve böylece toprağõn yapõsõnõn korunabileceğinin bilinçli bir şekilde öğretilmesi gerekmektedir. Pamuk toplama işçiliğindeki yüksek fiyat ve işçi bulmada yaşanan sõkõntõlarõn devam etmesi nedeniyle makineli hasada geçiş son yõllarda zorunlu hale gelmiştir. Ülkemizde pamuk hasadõ sonrasõ üretici birliklerine mal teslim etme sõrasõnda uzun kuyruklar oluşmakta, kütlü pamuğu saklamada depo sorunu ortaya çõkmaktadõr. Hasat edilen pamuk Modüle Builder adõ verilen aletlerle sõkõştõrõlmalõ ve böylece taşõmada ve depolamada kolaylõklar sağlanmalõdõr. Kullanõmõ çok basit olan Modüle Builder aletinin ülkemize getirtilmesi ile zaman ve yerden kazanç sağlanacaktõr. Çõrçõr fabrikalarõnda makineli hasada uygun ön temizleme ekipmanlarõnõn kurulmasõ sağlanmalõdõr. Sawgin pamuklarõnda olduğu gibi rollergin pamuklarõnda da tek standarda gidilmelidir. Tek balya standardizasyonuna geçilmelidir. Bu sistemde ele alõnan örnekler öncelikle HVI (High Volume Instrument) ile teçhiz edilmelidir. HVI sõnõflandõrma sistemi geleneksel eksper derece si ve elyaf uzunluğu, mukavemeti, elyaf tecanüsü, micronaire, çepel ve renk gibi elyaf özelliklerinin alet ile ölçülmüş sonuçlarõnõ içermektedir. -35-

38 Bu şekilde balyanõn gerek borsada parasal kõymet takdirinde gerekse iplik olma, dokuma ve boyama gibi işlemlerde sõnõflandõrõlmasõ ve değerlendirilmesi kolaylõkla yapõlmaktadõr. Bunun yanõnda, tek balya standardizasyonu bölgeler arasõ kütlü pamuk naklini de önleyecektir. Pamuk gübrelenmesinde, toprak ve bitki analizlerinin yapõlmasõ teşvik edilmeli, yaprak sapõndan hõzlõ azot, fosfor ve potasyum tayini yaygõnlaştõrõlmalõdõr. Pamuk ekiminde pnömatik mibzer kullanõlmalõdõr.böylece en uygun sõra üzeri ve sõra arasõ mesafesine ekim yapõlarak seyreltme işlemi ortadan kalkacaktõr. Çiftçi eğitimi daha yaygõn ve etkin duruma getirilmeli, tohum gübre, su ve büyüme düzenleyici gibi girdilerin (denemelerle saptanmõş) optimum düzeyde kullanõlmasõ sağlanmalõdõr. Çiftçiye, pamuk bitkisinin gelişmesini izlemede ve varsa hatalarõnõ düzeltmede, uygulanabilir, basit ölçüm yollarõ öğretilmelidir. Böylece hem ilaç, gübre gibi tarõm kimyasallarõnõn israfõ önlenmiş hem de bu kimyasallarõn çevre kirliliğine olan etkileri en aza indirilmiş olur. Tekstil sektörünün talebini karşõlayacak pamuk üretimi gerçekleştirilememektedir. Güneydoğu Anadolu Projesi çerçevesinde sulama projelerinin devreye girmesi sonrasõnda pamuk üretiminde artõş beklenmektedir. Tekstil sektörünün beklentilerini (uygun fiyat ve kalitede pamuk) karşõlayacak bir pamuk üretim planlamasõ yapõlmalõdõr. Pamuk ithalatõnõn artmasõnda yerli üretimin yetersizliğinin yanõ sõra fiyat paritelerindeki sapmalarõnda önemli rol oynamaktadõr. Özellikle seçim dönemlerinde populist amaçlõ çok yüksek oranda artõrõlan destekleme alõm fiyatlarõ Türkiye de ki fiyatlarõn diğer ülkelerdeki pamuk fiyatlarõndan çok daha yüksek olmasõna ortam hazõrlamaktadõr. Prim ödemelerinin diğer tüm tarõmsal ürünlerde olduğu gibi doğrudan gelir desteği şekline dönüştürülerek üreticinin desteklenmesinin daha uygun olacaktõr. Ayrõca Ulusal düzeyde pamuk politikasõ oluşturularak izlenen pamuk destekleme politikalarõndaki istikrarsõzlõk ortadan kaldõrõlmalõdõr. Pamuk politikasõnõn unsurlarõ olan pamuk vadeli işlemler borsasõnõn geliştirilmesi pamuk üretiminin prim sistemi ile desteklenmesi, AR-GE çalõşmalarõna daha fazla kaynak aktarõlmasõ gerekmektedir. Sağlõklõ işleyen Pamuk Konseyi sistemine önem verilmesi ve Pamuk Danõşma Kurulunun etkinliğinin artõrõlmasõ böylelikle Türkiye nin pamuk tarõmõnda bulunmasõ gereken seviyeye çõkarõlmasõ gerekmektedir. Sonuç olarak istenilen miktar ve kalitedeki pamuğun temini için üreticiden tüketiciye kadar pamuk ile ilgili bütün sektörlerin pamuktan istenilen bütün kalite faktörlerinin tespiti ve ölçülmesi konusunda birlikte hareket etmeleri gerekmektedir. Bu durum ancak Türk Pamuk Standartlarõ ile Tasnif Sisteminin bu birlikteliği sağlayacak yapõda olmasõ ile mümkündür. -36-

39 KAYNAKÇA: 1-Tarõm İstatistikleri Özeti( 2001) -Devlet İstatistik Enstitüsü 2- Tarõm İstatistikleri Tahminleri( 2002) DİE 3- Türkiye İstatistik Yõllõğõ TZOB Zirai ve İktisadi Raporu Tarõm İşletmekleri Genel Müdürlüğü-TİGEM 6- İzmir Ticaret Borsasõ Yõllõk Raporlarõ 7-8. Beş Yõllõk Kalkõnma Planõ Tekstil ve Giyim Sanayi 8- İGEME Bitkisel Yağlar Ürün Profili 9-TÜGEM 10-TOBB Özel İhtisas Komisyon Raporlarõ 11- Dünya Gazetesi Sektör Raporlarõ 12 Türkiye Sanayi ve Kalkõnma Bankasõ Sektör Raporlarõ 13- İTKİB-S ektör Raporlarõ 14- Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ Raporlarõ 15- Tarõm ve Köy işleri Bakanlõğõ Ege ve Çukurova Bölgesi Destekleme Alõm Raporlarõ 16- Adana Ticaret Borsasõ Yõllõk Raporlarõ 17- DİE İmalat Sanayi ( Üçer Aylõk Dönemler) 18- Cotton Outlook ( Aylõk Bültenler) 19- Cotton World Statistics 20- Cotton Review of the World Situation 21- Tarõm ve Köy İşleri Bakanlõğõ,TİGEM,TÜGEM ciftci-net İnternet alanlarõ 22- Genel Tarla Bitkileri, Pro.Dr. Oktay Gencer Çukurova Üniversitesi -37-

40