0 KLÝNÝK ARAÞTIRMA Romatolojik Sorunu Olan Hastalarda Yaþam Kalitesi ve Bazý Semptomlarla Ýliþkisi Quality Of Life Patients With Rheumatologic Problems And Its Correlates With Some Symptoms Arþ.Gör. Seda PEHLÝVAN Öðr.Gör. Özlem OVAYOLU Doç.Dr. Nimet OVAYOLU 2 Uzm.Dr. Yavuz PEHLÝVAN 2 Doç.Dr. Ahmet Mesut ONAT Gaziantep Üniversitesi Saðlýk Bilimleri Fakültesi, Ýç Hastalýklarý Hemþireliði AD 2 Gaziantep Üniversitesi Týp Fakültesi, Ýç Hastalýklarý AD, Romatoloji BD Gaziantep Týp Dergisi 200;6():0-4. Özet Romatolojik hastalýklarda aktif yaþam ve fonksiyonel kapasite etkilendiðinden saðlýkla ilgili yaþam kalitesi sonuçlarý önemli göstergeler olarak kabul edilmektedir. Çalýþma, romatolojik sorunu olan bireylerin yaþam kalitesini ve görülen bazý semptomlarla iliþkisini belirlemek amacýyla yapýldý. Araþtýrma romatoloji polikliniðine baþvuran, çalýþmaya katýlmaya istekli 0 hasta (38 ankilozan spondilit, 34 romatoid artrit, 0 sistemik lupus eritematozus, 0 behçet ve 9 osteoartrit) ile tanýmlayýcý olarak yapýldý. Veriler, araþtýrmacýlar tarafýndan hazýrlanan sosyodemografik özellikler, semptomlar ve sýklýðý ile ilgili sorularýn yer aldýðý anket formu ve Short Form-36 yaþam kalitesi ölçeði kullanarak toplandý. Verilerin deðerlendirilmesinde, SPSS programý kullanýlarak yüzdelik, ki-kare, Kruskall Wallis analizi yapýldý. Hastalarýn yaþ ortalamasý 40.3±.3 yýl ve hastalýk süresi ortalamasý 3.7±4.0 ay idi. Romatolojik sorunu olan hastalarýn SF-36 yaþam kalitesi puan ortalamalarý, fiziksel boyut; 33.0±.4 ve mental boyut; 38.9±.6 idi. Hastalarýn tanýlarý ile yaþam kalitesi puan ortalamasý arasýnda anlamlý bir iliþki bulunamadý (p>0.05). Ancak çok fazla aðrý, tutukluk, eklemlerde þiþlik, halsizlik, hareketlerde zorlanma, duygusal problemleri olan hastalarýn yaþam kalitesi puan ortalamalarýnýn anlamlý olarak daha düþük olduðu belirlendi (p<0.05). Romatolojik hastalýklar bireylerin günlük aktivitelerini yaparken zorlanmalarýna neden olmakta ve yaþam kalitesini düþürmektedir. Hastalarýn karþýlaþtýðý semptomlarýn sýklýðý arttýkça yaþam kalitesi olumsuz etkilenmektedir. Anahtar Kelimeler: Romatoloji, Kronik hastalýklar, Yaþam kalitesi. Abstract Active life and functional capacity in rheumatologic diseases have been affected, health-related quality of life results are accepted as important indicators. Our study was done with the aim of to determine life quality of patients who with rheumatologic problems, and its correlate with some symptoms. Study was done as descriptive with 0 patients (38 ankylosing spondylitis, 34 rheumatoid arthritis, 0 systemic lupus erythematosus, 0 Behcet's disease and 9 osteoarthritis) who were admitted to the rheumatology clinic and want to join study. Datas were collected with a questionnaire that included sociodemographic characteristics, symptoms and frequency of symptoms related questions prepared by researchers and Short Form-36 quality of life. In evaluation of the data s, frequency, chi-square, Kruskall Wallis analysis were done by using SPSS. The age mean of patients were 40.3±.3 years and mean of duration of illness were 3.7±4.0 months. SF-36 quality of life point mean scores of patients with rheumatologic problems 33.0±.4 for physical dimension; and 38.9±.6 for mental dimension;, respectively. Statistically significant relationship wasn t find between quality of life and diagnose of patients (p>0.05). But, the point mean of quality of life were significantly lower in patients who have too much pain, stiffness, swelling in joints, fatigue, motion strain, emotional problems (p<0.05). Rheumatologic diseases cause to difficulties when doing daily life activities of patients and they reduce life quality of patients. When the frequency of symptoms get raised life quality became more worsen. Key words: Rheumatology, Chronic diseases, Quality of life. Giriþ Romatolojik hastalýklar; fiziksel, emosyonel ve toplumsal düzeyde fonksiyon kaybýna neden olmaktadýr (). Eklemlerin tutulumunun yanýsýra tüm organ ve sistemler de olumsuz etkilendiði için hastalar günlük yaþam aktivitelerini yerine getirmede sýkýntýlarla karþýlaþýrlar (,2). Bu hastalarda fonksiyonel güçsüzlük, hastalýk semptomlarý ve fiziksel iyilik halinin bozulmasý tedaviye uyumu zorlaþtýrýr, özbakým güçlerini zayýflatýr ve çeþitli psikolojik sorunlarýn ortaya çýkmasýna neden olur. Bütün bunlarýn etkisiyle bireylerin yaþam kalitesi olumsuz yönde etkilenir (2). Yaþam kalitesi, saðlýk durumunun ve tedavilerin etkilerinin deðerlendirilmesinde önemli bir sonuç ölçümüdür ancak farklý kiþilere farklý þeyler ifade eden bir kavram olduðundan net bir taným yapmak güçtür (3,4). Bununla birlikte, dinamik, göreceli ve deðiþken soyut bir kavram olup bir bütün olarak yaþamýn subjektif deðerlendirilmesi ya da bireyin o andaki fonksiyon düzeyine göre ne algýladýðýnýn deðerlendirilmesi olarak tanýmlanmaktadýr (2). Saðlýkla iliþkili yaþam kalitesi; saðlýk durumunun tüm yönlerini birleþtiren ve kiþinin içinde bulunduðu saðlýk durumundan memnuniyetini ve saðlýk durumuna verdiði emosyonel cevabý da içeren bir kavramdýr (5). Kiþinin, hastalýðý ve uygulanan tedavilerin fonksiyonel etkilerini nasýl algýladýðý ile iliþkilidir (4). Genel olarak da hastalýðýnýn fiziksel olumsuzluklarý ile ilgili, fiziksel, ekonomik, sosyal ve duygusal faktörlere odaklanýr (2). Yaþam kalitesi ile ilgili ölçümler, bireysel ve hasta gruplarý ile ilgili gerçek gereksinimleri ortaya çýkarmakta ve son yýllarda ülkemizde yaygýn olarak kullanýlmaktadýr (4). Kronik hastalýklarda, yaþam kalitesi ölçütlerinden hangisinin hastalýktan önemli derecede etkilendiðinin tespit edilmesi, týbbi ve rehabilitatif tedavinin önceliklerinin tespitinde yarar saðlamaktadýr (2). Romatolojik hastalýklara iliþkin çalýþmalarda özellikle morbidite ve mortalitenin önceden belirlenmesi, hastalýk belirtilerinin progresyonunun izlenmesi, kullanýlan ilaçlara baðlý yan etkilerin deðerlendirilmesi ve en uygun tedavi yönteminin seçimi gibi konularda yaþam kalitesi ölçütlerinden yararlanýlmaktadýr (,6). Arþ.Gör.Dr. Seda PEHLÝVAN, Gaziantep Üniversitesi Saðlýk Bilimleri Fakültesi, Ýç Hastalýklarý Hemþireliði Adres: Gaziantep Üniversitesi Saðlýk Bilimleri Fakültesi, Þehitkamil / GAZÝANTEP Tel: 0342 360 60 60-76760 Faks: 0342 360 87 95 E-mail: pehlivan.seda@hotmail.com Geliþ Tarihi: 02.2.2009 Kabul Tarihi: 9.0.200 Gaziantep Týp Dergisi /Yýl 200 / Cilt 6 / Sayý

Bu çalýþma, romatolojik sorunu olan bireylerin yaþam kalitesini ve görülen bazý semptomlarla iliþkisini belirlemek amacýyla yapýlmýþtýr. Gereç ve Yöntem Araþtýrmaya romatoloji polikliniðine baþvuran, çalýþmaya katýlmayý kabul eden hastalar alýndý. Çalýþma, 38 ankilozan spondilit, 34 romatoid artrit, 0 sistemik lupus eritematozus, 0 behçet ve 9 osteoartrit hastasý olmak üzere toplam 0 hasta ile tanýmlayýcý olarak yapýldý. Araþtýrmaya baþlamadan önce kurumdan ve hastalardan sözlü bilgilendirilmiþ onay alýndý. Veriler araþtýrmacýlar tarafýndan hazýrlanan anket formu ve Ware ve Sherbourne tarafýndan geliþtirilen Short Form-36 (SF- 36) yaþam kalitesi ölçeði ile yüz yüze görüþme tekniði ile toplandý. Anket formu; sosyodemografik özellikler, semptomlar ve sýklýðý ile ilgili toplam 25 sorudan oluþuyordu. Yaþam kalitesini deðerlendirmek için kullanýlan SF-36 yaþam kalitesi ölçeðinin Türkçe versiyonunun geçerlik ve güvenirlik çalýþmasý Koçyiðit ve arkadaþlarý tarafýndan yapýlmýþtýr. Ölçekten alýnan puan 0-00 arasýndadýr ve puan arttýkça yaþam kalitesi artmaktadýr (7). Verilerin deðerlendirilmesinde, SPSS yardýmýyla kikare, student t testi, Mann-Whitney U testi, Kruskall Wallis varyans analizi ve pearson korelasyon analizi yapýldý. P<0.05 anlamlý olarak kabul edildi. Bulgular Çalýþma kapsamýna alýnan hastalarýn yaþ ortalamasýnýn 40.3±.3 yýl, %75.2 si kadýn, %47.5 i ilköðretim mezunu, %75.2 si evli ve %68.3 ünün ekonomik durumunun orta düzeyde olduðu saptandý. Hastalarýn sosyodemografik özelliklerine göre yaþam kalitesi puan ortalamalarýnýn daðýlýmý Tablo de görülmektedir. Romatolojik sorunu olan bireylerin SF-36 yaþam kalitesi puan ortalamalarý, fiziksel boyut; 33.0±.4 ve mental boyut; 38.9±.6 idi. Yaþ ile yaþam kalitesi puanlarýndan fiziksel boyut puan ortalamasý arasýnda negatif korelasyon (r:-0.235, p:0.08) bulunurken; mental boyut puan ortalamasý açýsýndan iliþki yoktu (r:-0.02, p:0.309). Cinsiyet, medeni durum, yaþanýlan yer ve ekonomik durum ile yaþam kalitesi puan ortalamalarý arasýnda iliþki bulunamadý (p>0.05). Ancak fiziksel boyut yaþam kalitesi puan ortalamasý açýsýndan eðitim düzeyi gruplarý arasýnda anlamlý fark saptandý ve anlamlýlýðýn üniversite grubundan kaynaklandýðý belirlendi (p<0.05). Eðitim düzeyi ile mental boyut yaþam kalitesi puan ortalamasý arasýnda iliþki bulunamadý (p>0.05). Hastalarýn hastalýk süresi ortalamasý 3.7±4.0 ay idi ve hastalýk süresi ile yaþam kalitesi puanlarý arasýnda anlamlý bir iliþki yoktu (fiziksel boyut; r:0.005, p:0.96, mental boyut; r:0.002, p:0.982). Çalýþmaya alýnan hastalarýn tanýlarý ve ailede romatolojik hastalýk varlýðý ile yaþam kalitesi puan ortalamasý arasýnda iliþki yoktu (p>0.05). Hastalýk hakkýnda bilgi sahibi olanlarýn fiziksel boyut yaþam kalitesi puan ortalamasý bilgi sahibi olmayanlara göre anlamlý olarak daha yüksek bulunurken (p<0.05), mental boyut yaþam kalitesi puan ortalamasý açýsýndan iki grup arasýnda fark yoktu (p>0.05). Romatolojik hastalýk dýþýnda herhangi bir hastalýðý olanlarýn yaþam kalitesi puan ortalamalarý olmayanlara göre anlamlý olarak düþük bulundu (p<0.05). Romatolojik sorunu olan hastalarýn %8.2 si hastalýk sonrasý yaþamýnda deðiþiklik olduðunu belirtirken, bu deðiþikliklerin günlük aktivitelerini yapmada zorluk (%74.4) ve psikolojinin bozulmasý (%25.6) olduðu tespit edildi. Tablo : Hastalarýn sosyodemografik özelliklerine göre yaþam kalitesi puan ortalamalarýnýn daðýlýmý

2 Hastalýk sonrasý yaþam tarzý deðiþikliði olanlarýn yaþam kalitesi puan ortalamalarýnýn olmayanlara göre anlamlý olarak daha düþük olduðu saptandý (p<0.05)(tablo 2). Çalýþmaya alýnan hastalarda karþýlaþýlan semptomlar ve semptomlarýn sýklýðý ile yaþam kalitesi puan ortalamasý arasýndaki iliþki Tablo 3 deki gibidir. Hastalarýn %68.3 ü aðrý, %32.7 si tutukluk, %37.6 sý eklemlerde þiþlik, %49.5 i hareketlerde zorlanma, %6.4 ü halsizlik ve %39.6 sý duygusal problemleri çok sýk yaþadýðýný ifade etti. Aðrýsý ve tutukluðu az olan hastalarýn diðer hastalara göre yaþam kalitesi puan ortalamalarýnýn anlamlý olarak yüksek olduðu belirlendi (p<0.05). Eklemlerde þiþlik þikayeti çok olanlarýn yaþam kalitesi puan ortalamalarý diðer gruplara göre anlamlý olarak düþüktü (p<0.05). Hareketlerde zorlanma sýklýðý ile yaþam kalitesi puan ortalamasý arasýnda anlamlý bir iliþki bulundu ve bu iliþkinin üç grup arasýndaki farktan kaynaklandýðý belirlendi (p<0.05). Hiç halsizlik þikayeti olmayan hastalarýn yaþam kalitesi puan ortalamalarýnýn diðer gruplara göre daha yüksek olduðu saptandý (p<0.05). Duygusal problem yaþama sýklýðý ile yaþam kalitesi puan ortalamalarý arasýnda anlamlý fark vardý ve anlamlýlýk az ile orta grubu arasýndaki farktan kaynaklanýyordu (p<0.05). Tartýþma Kronik romatizmal hastalýklarda hastalýðýn gidiþatýnýn geleneksel epidemiyolojik ölçümleri hastalýðýn sadece fiziksel yönünü yansýtýr ve mental ve sosyal yönü ise gözardý edilir. Son yýllarda hastalýðýn fiziksel, mental ve sosyal yönünü hep birlikte deðerlendiren yaþam kalitesi ölçümlerine ilgi gittikçe artmaktadýr (8). Saðlýk yaþam kalitesi bir hastalýðýn ve tedavisinin kiþinin günlük yaþamýný ve üretkenlik yeteneðine etkisini kapsar, bireyin eðitim düzeyi, ailenin desteði, tedavi süresi, hastalýk ve tedaviye uyum gibi faktörlerden etkilenir (9). Yapýlan bazý çalýþmalarda sosyodemografik özellikler ile yaþam kalitesi arasýnda iliþki bulunmamýþtýr (4,0,). Kiþinin eðitim durumunun hastalýk ve bununla iliþkili olarak gelecek ile ilgili düþüncelerini etkilediði bilinmektedir. Özgül ve arkadaþlarý (2) ankilozan spondilit hastalarýnýn eðitim süresi arttýkça yaþam kalitesinin de arttýðýný belirlemiþlerdir. Çalýþmamýzda da benzer olarak yaþ arttýkça fiziksel boyut yaþam kalitesinin düþtüðü ve eðitim düzeyi yükseldikçe fiziksel boyut yaþam kalitesinin de yükseldiði belirlenmiþtir. Yaþýn ilerlemesi ile yaþlýlýða baðlý fonksiyonel kayýplarýn ve baðýmlýlýðýn artmasýna baðlý olarak yaþam kalitesinin düþtüðü düþünülmektedir. Ayrýca eðitim seviyesinin artmasý, kiþinin maddi ve sosyal imkanlarýnýn artmasýna yol açarak yaþam kalitesine yükseltebilir. Çoðu kronik hastalýkta genel yaþam kalitesi normal toplumdan çok farklý deðildir, bunun nedeni kronik hastalýklara uyum sürecinin yaþam kalitesinin ilerleyici biçimde bozulmasýna engel olmasýdýr (4). Ancak kronik hastalýklarýn insan yaþamýný ve yaþam kalitesini olumsuz etkilediði de bilinmektedir. Kronik hastalýðýn türü ne olursa olsun bireylerin günlük yaþam aktivitelerini yapamamasý, güçsüzlük, hastalýk semptomlarý hastalarýn fiziksel iyilik halinde bozulmalara ve yaþam kalitesinin olumsuz etkilenmesine neden olmaktadýr (2). Çalýþmada hastalarýn tanýlarý ile yaþam kalitesi arasýnda iliþki bulunamamýþ olmasý bu durum ile açýklanabilir. Romatizmal hastalýklarda hasta eðitimi uygulanan tedavilerin baþarýsý ve hastalarýn yaþam kalitesinin arttýrýlmasý açýsýndan önem taþýmaktadýr. Özellikle bizimki gibi eðitim düzeyi düþük toplumlarda hasta eðitimi yanlýþ uygulamalarýn önlenmesi açýsýndan da bir zorunluluk olarak düþünülmelidir (3). Çalýþmada hastalýk ile ilgili bilgi sahibi olmayan, baþka bir hastalýðý olan ve hastalýk sonrasý yaþam tarzý deðiþikliði olan hastalarýn yaþam kalitesi puan ortalamalarýnýn daha düþük olduðu belirlenmiþtir (p<0.05). Hastalýk ve tedaviye iliþkin bilgilerini yeterli bulan kiþilerin hastalýkla baþ etme ve sosyal yaþamý düzenleme yeteneklerini arttýrabilmesi yaþam kalitesini olumlu olarak etkileyecektir. Tablo 2: Hastalarýn hastalýk ile ilgili özelliklerine göre yaþam kalitesi puan ortalamalarýnýn daðýlýmý

3 Tablo 3: Hastalarda bazý semptomlarýn görülme sýklýðýna göre yaþam kalitesi puan ortalamalarýnýn daðýlýmý Buradan yola çýkýlarak, hastaya sadece ilaç verip ve kullanmasýný istemenin ötesinde, saðlýk ekibinin kiþiyi bir bütün olarak deðerlendirip fiziksel yönden iyileþtirmeye çalýþýrken sosyal ve psikolojik olarak da desteklemesi gerektiði görülebilir. Bu amaçla kiþiyi ve ailesini hastalýk hakkýnda bilgilendirmek ve eðitmek gereklidir (2). Ayrýca baþka bir hastalýk varlýðý, hastanýn mevcut fiziksel ve mental iþlevlerini zorlaþtýracaðýndan ve hastanýn hastalýk öncesinde yaptýðý aktiviteleri hastalýk nedeniyle devam ettiremiyor olmasýndan dolayý yaþam kalitesinin daha da olumsuz etkilendiði düþünülmektedir. Kronik hastalýklarda genel yaþam kalitesi çok bozulmamýþ olsa bile her hastalýk kendi özellikleri gereði yaþam kalitesi alt alanlarýný belirgin biçimde bozabilmektedir. Fakat hastalýk çok þiddetliyse hem genel yaþam kalitesi hem de alt alanlar ayný düzeyde ve belirgin bir biçimde bozulabilmektedir (4). Romatizmal hastalýðý olan hastalarýn ana yakýnmalarý olan aðrý, tutukluk ve vücut fonksiyonlarýndaki kýsýtlýlýklar nedeniyle kiþinin hem yaþam kalitesinde ve emosyonel durumunda hem de yaþam alanlarýnda etkilenim olur (9). Romatizmal hastalýðý olan hastalarla yapýlan çalýþmalarda hastalarýn yaþam kalitesinin düþtüðü ve bazý faktörlerden etkilendiði belirlenmiþtir (,3,6,7). Kýlýnç (4) Behçet hastalarý ile yaptýðý çalýþmada, hastalýðý aktif olanlarýn yaþam kalitesinin aktif olmayanlara göre daha düþük olduðunu bulmuþtur. Uðuz ve arkadaþlarý (0) romatoid artrit hastalarýnýn hareket, ev iþleri yapabilme, kendine bakým ve yürüme puanlarý ile yaþam kalitesi arasýnda iliþki olduðunu belirlemiþlerdir. Çalýþmamýzda da hastalarýn tutukluk, eklemde þiþlik, harekette zorlanma ve halsizlik þikayetlerinin sýklýðý ile yaþam kalitesi arasýnda iliþki olduðu bulunmuþtur. Bu durum bu semptomlarýn hastalarýn fonksiyonel kapasitesini azaltarak günlük iþlerini bile yapmasýna engel olmasý ile açýklanabilir. Kronik aðrýya neden olan hastalýklar, yaþam kalitesini olumsuz etkilemekte, kiþinin yaþamla baþa çýkma yeteneðini azaltmaktadýr. (4) Nourbala ve arkadaþlarý (5) kronik aðrýyý görsel analog skala (GAS) ile deðerlendirdikleri çalýþmalarýnda; GAS skoru ile SF-36 nýn tüm alt parametrelerini arasýnda negatif korelasyon tespit etmiþlerdir. Çalýþmamýzda da aðrýnýn sýklýðý arttýkça yaþam kalitesinin düþtüðü belirlenmiþtir. Bu durumun aðrýnýn, hastanýn fiziksel saðlýðýný bozarak günlük aktivitelerini yerine getirmeyi zorlaþtýrmasýna baðlý olduðu düþünülmektedir. Romatolojik hastalýklarda kullanýlan fonksiyonel durum deðerlendirilmesinde hastanýn sadece fiziksel durumu deðerlendirilmekte ve hastanýn duygusal durumu göz ardý edilmektedir. Yaþam kalitesi teriminin kapsamýna bireyin saðlýðý ile ilgili kiþisel arzularý, beklentileri ve duygusal yanýtlarý gibi farklý boyutlarý da girmektedir ve bu yüzden saðlýðýn deðerlendirilmesinde daha güvenilir bir sonuçtur (). Uðuz ve arkadaþlarý (0) ruhsal bozukluðu olan romatoid artrit hastalarýnýn yaþam kalitesinin ruhsal bozukluðu olmayanlara göre daha düþük olduðunu belirlemiþtir. Bu çalýþmada da benzer olarak duygusal problem yaþama sýklýðý ile yaþam kalitesi arasýnda iliþki olduðu saptanmýþtýr. Bu durum, saðlýkla ilgili yaþam kalitesini deðerlendirmede hastanýn duygusal durumunun fiziksel durumu kadar önemli olduðunu göstermektedir. Sonuç olarak; romatolojik hastalýðý olan bireylerin yaþam kalitesi düþüktür ve yaþlýlar, eðitim düzeyi düþük olanlar, hastalýk hakkýnda bilgi sahibi olmayanlar, ek hastalýðý olanlar, hastalýk sonrasý yaþam tarzý deðiþenler ve semptomlarý çok sýk yaþayanlarýn yaþam kalitesi daha da düþüktür. Týbbýn giderek ilerlediði günümüzde, sadece hastalýklarýn ortadan kaldýrýlmasý deðil, kiþilerin yaþam kalitelerinin arttýrýlmasý da hedeflenmektedir.

4 Bu yüzden romatolojik sorunu olan bireylerin yaþam kalitelerinin deðerlendirilerek hastalarýn daha çok desteklenmesi iyilik halinin sürdürülebilmesi açýsýndan önemlidir. Ayrýca tedavi seçeneklerinin hastalarýn yaþam kalitesi üzerine etkilerinin bilinmesi hastalarý çok daha fazla tatmin edecektir. Bu çerçevede hasta elde edeceði iyilik durumunu, ulaþacaðý sonucu bilecek ve tedavi onun bireysel gereksinimlerine de cevap verecektir. Kaynaklar 3.Tüzün Ç. Romatizmal Hastalýklarda Hasta Eðitimi. Türkiye Klinikleri J Int Med Sci. 2006;2(45):-3. 4.Çetin N, Akçay-Yalbuzdað Þ, Cabýoðlu MT, Turhan N. Fibromiyalji sendromunda yaþam kalitesi üzerine etkili faktörler. Turk J Rheumatol. 2009;24:77-8. 5.Nourbala MH, Hollisaaz MT, Nasiri M, Bahaeloo-Horeh S, Najafi M, Araghizadeh H et al. Pain affects healthrelated quality of life in kidney transplant recipients. Transplant Proc. 2007;39:26-29..Ünalan H. Romatizmal hastalýklarda fonksiyonel durum ve yaþam kalitesi. Türkiye Fiziksel Týp ve Rehabilitasyon Dergisi. 999;2():2-9. 2.Özgül A, Peker F, Taþkaynatan MA, Tan AK, Dinçer K, Kalyon A. Ankilozan spondilit te hastalýðýn yaþam kalitesi ve yaþam alanlarýna etkisi. Romatizma. 2003;8(2):82-9. 3.Baþaran S, Güzel R, Sarpel T. Yaþam kalitesi ve saðlýk sonuçlarýný deðerlendirme ölçütleri. Romatizma. 2005;20():55-63. 4.Kýlýnç D. Behçet hastalarýnda yaþam kalitesi, anksiyete ve depresyon. Uzmanlýk Tezi, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Týp Fakültesi, Dermatoloji AD, 2007. 5.Tander B, Durmuþ D, Akyol Y, Cantürk F. Hemodiyaliz hastalarýnda yaþam kalitesi, aðrý ve depresyon. Romatizma. 2008;23:72-76. 6.Wolfe W, Cathey M. The assessment and prediction of functional disability in rheumatoid arthritis. J Rheumatol. 99;8:298-306. 7.Koçyiðit H, Aydemir Ö, Fisek G, Ölmez N, Memiþ A. Kýsa Form-36 (KF-36)'nýn Türkçe versiyonunun güvenilirliði ve geçerliliði. Ýlaç ve Tedavi Dergisi. 999;2:02-06. 8.Gür A, Nas K, Çevik R, Erdoðan F, Denli A. Romatoid artritli ve osteoartritli hastalarýn yaþam kalitesi durumlarý. Dicle Týp Dergisi. 2000;27():4-44. 9.Ward MM. Health-related quality of life in ankylosing spondylitis: A survey of 75 patients. Arthritis Care Res. 999;2(43):247-255. 0.Uðuz F, Küçüksaraç S, Akman C, Tüfekçi O. Romatoid artritli hastalarda ruhsal bozukluklarýn yaþam kalitesi üzerine etkisi. Anatol J Psychiatry. 2009;0:94-99..Kaya T, Karatepe AG, Günaydýn R, Türkmen G, Özbek G. Romatoid artritli hastalarda yaþam kalitesi: hastalýk aktivitesi, fonksiyonel durum ve saðlýk durumu ile iliþkisi. Romatizma. 2007;22:9-22. 2.Eþit-Üstün M, Karadeniz G. Hemodiyaliz tedavisi gören hastalarýn yaþam kalitesi ve bilgilendirici hemþirelik yaklaþýmýnýn önemi. FSHD. 2006;:33-43.