Editör Doç.Dr. Hasan Dam Din Eğitimi Yazarlar Doç.Dr. Hacer Aşık Ev Doç.Dr. Hasan Dam Yrd.Doç.Dr. Adem Güneş Yrd.Doç.Dr. Ayşe İnan Kılıç Yrd.Doç.Dr. Banu Gürer Yrd.Doç.Dr. Fatih Çakmak Yrd.Doç.Dr. Gülsüm Pehlivan Ağırakça Yrd.Doç.Dr. Kamil Coştu Yrd.Doç.Dr. Muhammed Ali Yazıbaşı Yrd.Doç.Dr. Nazim Bayrakdar Yrd.Doç.Dr. Ömer Demir Yrd.Doç.Dr. Ramazan Diler Yrd.Doç.Dr. Tuncay Karateke
Editör Doç.Dr. Hasan Dam Din Eğitimi ISBN: 978-605-9498-23-4 Kitapta yer alan bölümlerin sorumluluğu yazarlarına aittir 1.Baskı 2018 Bu kitabın basım,yayın ve satış hakları Lisans Yayıncılık Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.'ne aittir. Her hakkı saklıdır. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik veya başka yöntemlerle çoğaltılamaz ve dağıtılamaz. Baskı - Cilt Oğul Matbaacılık-Cafer Hayta Lisans Yayıncılık Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. Tahtakale Mah. Hicret Sokak No:8/A Avcılar-İSTANBUL e-posta : lisans@lisansyayincilik.com.tr www.lisansyayincilik.com.tr
ÖNSÖZ Din ve eğitim iki evrensel kavramdır. İnanma duygusu, insanın ayrılmaz bir parçasıdır ve kutsal bir varlığa inanmak insanda bir ihtiyaçtır. Buna göre din, insanın ilgi, ihtiyaç ve eğilimlerinin odak noktasını teşkil etmektedir. Dolayısıyla insanın din ile ilişkileri, dini inanç, tutum ve davranışları hayat boyu devam etmektedir. Bu durumda din eğitimi bireysel ve toplumsal bir ihtiyaç olarak karşımıza çıkmaktadır. Tarihte, okullarda din eğitiminin verilip verilmemesiyle ilgili uzun tartışmalar olmuş ancak bunlar büyük ölçüde geride kalmıştır. Günümüzde tartışılması gereken en önemli husus din eğitiminin niteliğidir. Ülkemizde din eğitiminin bir bilim dalı olarak kuruluşu oldukça yeni olmasına karşın, bu alanda önemli çalışmalar yapılmış ve bilimsel nitelikli oldukça geniş bir literatür ortaya çıkmıştır. Ancak işin doğası gereği bu çalışmalar, derinlemesine ancak sınırlı konuları ya da dönemleri içeren çalışmalar olmuştur. Bu nedenle fakültelerde, din eğitimi derslerinde farklı kitaplar, kitap bölümleri ya da makalelerle kaynak oluşturulmaya çalışılmış, bu da hem konu birliğinin sağlanmasında hem de ek maliyet getirme konusunda önemli güçlükler oluşturmuş ve kapsamlı bir din eğitimi kitabına ihtiyaç duyulmuştur. İşte elinizdeki Din Eğitimi kitabı, böyle bir ihtiyaçtan hareketle, gerek öğrencilerin ve öğretim elemanlarının gerekse alana ilgi duyan diğer kişilerin, din eğitiminin önemli konularını bir arada bulabileceği ve temel gereksinimlerini karşılayabileceği bir kaynak eser olarak hazırlanmıştır. Farklı üniversitelerin ilahiyat fakültelerinde görev yapan ve alanında uzman akademisyenler tarafından hazırlanan bu eser, onüç bölümden oluşmaktadır. Buna göre kitap; din eğitimi bilimi, din eğitiminin temelleri, Hz. Peygamberden Cumhuriyet dönemine İslam din eğitimi, örgün din eğitimi (ilkokullarda din eğitimi-ortaokullarda din eğitimi-liselerde din eğitimi-imam-hatip okullarında din eğitimiyükseköğretimde din eğitimi), yaygın din eğitimi (ailede din eğitimicamide din eğitimi-kur an kurslarında din eğitimi), din eğitiminde ilke ve yöntemler, din eğitiminde materyal kullanımı gibi ana bölümlerden oluşmaktadır. III
İlk baskının heyecanıyla eksik bırakılan veya gözden kaçan hususlar mutlaka vardır. Sonraki baskılarda daha güzel bir eser ortaya koyabilmek adına, okuyucularımızın öneri ve eleştirileri bizim için yol gösterici olacaktır. Din Eğitimi kitabının öğrencilerimize, akademisyenlerimize ve diğer okuyucularımıza faydalı olmasını dilerken, eserin ortaya çıkmasına, yazdıkları bölümlerle katkı sağlayan akademisyenlerimize teşekkür ediyoruz. Son olarak kitabın basımını gerçekleştiren ve disiplinli bir yayıncılık anlayışıyla kaliteli bir eserin ortaya çıkmasını sağlayan Lisans Yayıncılığa ve ekibine şükranlarımızı sunarız. İstanbul, 2018 Editör Doç.Dr. Hasan DAM IV
İÇİNDEKİLER Önsöz III Bölüm 1 KAVRAMSAL ÇERÇEVE 1.1. İnsan 1.2. Eğitim ve Bazı Kavramlar 1.2.1.Eğitimin Özellikleri 1.2.2.Eğitimin Fonksiyonları 1.2.3.İnformal Eğitim 1.2.4.Formal Eğitim 1.2.4.1. Örgün Eğitim 1.2.4.2. Yaygın Eğitim 1.3. Öğretim 1.4. Kültür 1.5. Din 1.6. Din Eğitimi 1.6.1. Din Eğitiminin Özellikleri 1.6.2. Din Eğitimin Fonksiyonları 1.7. Din Eğitimi Bilimi Bölüm 2 DİN EĞİTİMİ VE ÖĞRETİMİNİN TEMELLERİ 2.1. Psikolojik Temeller 2.2. Toplumsal Temeller 2.3. Kültürel Temeller 2.4. Hukuki Temeller 2.5. Evrensel Temeller 2.6. Tarihi Temeller 11 12 13 17 18 19 20 20 21 22 23 24 27 28 28 29 31 33 35 36 37 39 42 43 46 V
Bölüm 3 HZ. PEYGAMBER DEN CUMHURİYET DÖNEMİNE İSLÂM DİN EĞİTİMİ 3.1. İslâm Öncesi Arap Toplumunda Din Eğitimi 3.2. Hz. Peygamber Dönemi Din Eğitimi 3.2.1. Hicretten Önce (Mekke Dönemi) Eğitim Faaliyetleri 3.2.2. Hicretten Sonra (Medine Dönemi) Eğitim Faaliyetleri 3.3. Dört Halife Dönemi Din Eğitimi 3.4. Emeviler Dönemi Din Eğitimi 3.5. Abbasiler Dönemi Din Eğitimi 3.6. Selçuklular Dönemi Din Eğitimi 3.7. Osmanlı Devleti Dönemi Din Eğitimi 3.7.1. Medreseler 3.7.2. Mektepler Bölüm 4 İLKÖĞRETİMDE DİN EĞİTİMİ 5.1. Cumhuriyetten Günümüze İlköğretimde Din Eğitimi ve Öğretimi 4.1.1. İlköğretimde Din Eğitimi ve Öğretimi Tarihçesi 4.1.2. Cumhuriyetten Günümüze İlköğretim Din Dersleri Eğitim/Öğretim Programları 4.1.3. Seçmeli Kur an-ı Kerim, Hz. Peygamberin Hayatı ve Temel Dini Bilgiler Dersleri 4.2. İlköğretim Dönemi Çocuklarının Gelişim Özellikleri 4.2.1. Biyolojik Gelişim Özellikleri 4.2.2. Duygusal Gelişim Özellikleri 4.2.3. Sosyal ve Ahlaki Gelişim Özellikleri 4.2.4. Dini Gelişim Özellikleri 4.2.4.1. Dini İnanç 4.2.4.2. İbadet ve Dua 4.3. İlköğretimde Etkili Din Eğitimi ve Öğretimi 49 51 52 53 53 54 55 56 57 59 59 62 64 67 69 69 72 75 76 77 79 88 81 82 84 85 90 VI
Bölüm 5 ORTAOKULLARDA DİN EĞİTİMİ 5.1. Ortaokul Öğrencilerinin Gelişim Dönemi Özellikleri 5.2. Ortaokul Öğrencilerinde Dini Gelişim 5.3. Ortaokulda Din Eğitimi 5.3.1. Tarihsel Arka Plan 5.3.2. Öğretim Programları Bölüm 6 LİSELERDE DİN EĞİTİMİ 6.1. Ortaöğretim Gençlerinin Gelişimsel Özellikleri 6.1.1. Lise Öğrencilerinin Bilişsel Gelişim Özellikleri 6.1.2. Lise Öğrencilerinin Sosyal ve Duygusal Gelişim Özellikleri 6.1.3. Lise Öğrencilerinin Dini Gelişim Özellikleri 6.2. Liselerde Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Derslerinin Tarihçesi 6.3. Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programı 6.3.1. Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programının Vizyonu 6.3.2. Programın Uygulanmasına İlişkin İlke ve Açıklamalar 6.3.3. Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretimi ile İlgili Sorunlar 6.3.3.1. İçerik Sorunu 6.3.3.2. Yöntem ve Uygulama Sorunu 6.3.3.3. Gençliğin Temel Sorunlarına Çözüm Üretebilme Bölüm 7 İMAM HATİP OKULLARINDA DİN EĞİTİMİ 7.1. Tarihsel Arkaplan 7.2. Tevhid-i Tedrisat Sonrasında İmam-Hatip Mektepleri 7.3. İmam-Hatip Okulları Dönemi 7.3.1. İmam-Hatip Lisesi Dönemi 7.3.2. 28 Şubat 1997 Sonrasında İmam-Hatipler 7.3.3. 2012 Sonrasında İmam-Hatipler 93 95 97 99 99 102 109 111 112 113 115 116 122 124 124 124 126 126 127 128 130 133 134 136 141 141 142 143 VII
7.4. İmam-Hatip Liselerinin Geleceği ve Türkiye nin Sosyokültürel Hayatındaki Yeri Bölüm 8 YÜKSEKÖĞRETİMDE DİN EĞİTİMİ 8.1. Cumhuriyet Dönemi İlahiyat Fakültelerinin Tarihsel Gelişimi 8.1.1. Darul l-fünun İlahiyat Fakültesi 8.1.2. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 8.1.3. Yüksek İslam Enstitüleri (YİE) 8.1.4. İslâmî İlimler Fakültesi 8.1.5. 12 Eylül 1980 Sonrası İlahiyat Fakülteleri 8.2. İlahiyat Fakültelerinin Ders Programları 8.2.1. İlahiyat Fakültelerinin Kuruluş Amaçları 8.2.2. İlahiyat Fakültesi Programı veya Öğretim Programı Bölüm 9 AİLEDE DİN EĞİTİMİ 9.1. Ailede Çocuk Eğitimi 9.2. Çocuk Eğitiminde Anne-Babanın Rolü 9.3. Çocuğun Eğitiminde Ailenin Önemi 9.3.1. Çocuğun Kişilik Gelişimine Katkı Yönünden Aile 9.3.2. Çocuğun Mahremiyet/Cinsel Gelişimine Katkı Yönünden Aile 9.3.3. Çocuğun Ahlak Gelişimine Katkı Yönünden Aile 9.3.4. Çocuğun Din Gelişimine Katkı Yönünden Aile 9.3.4.1. Çocukluk Dönemi Din Gelişiminin Genel Özellikleri 9.3.4.2. Ailede Din ve Ahlak Eğitiminde Uyulması Gereken Temel İlkeler Bölüm 10 CAMİDE DİN EĞİTİMİ 10.1. Cami ve Mescit Kavramları 10.2. Eğitim ve Öğretim Merkezi Olarak Camiler 145 147 151 156 156 157 168 160 163 165 166 166 168 169 170 171 173 174 177 180 183 184 188 192 195 196 197 VIII
10.3. Cami Eğitiminin Amaç ve Önemi 10.4. Cami Eğitiminde Görevli Personel 10.5. Cami Eğitiminde Hedef Kitle 10.6. Camide Eğitim Faaliyetleri Bölüm 11 KUR AN KURSLARINDA DİN EĞİTİMİ 11.1. Kuran Öğretim Tarihi 11.2. Cumhuriyet Döneminde Kur an Öğretimi 11.3. Kuran Kursu Çeşitleri 11.3.1. Yüzüne Okuma Eğitimi Verilen İhtiyaç Odaklı Kur an Kursları 11.3.2. İhtiyaç Odaklı D Grubu Geçici Olarak Açılan Kur an Kursları 11.3.3. Camilerde Kur an Öğretimi 11.3.4. 4-6 Yaş Grubu Öğrencilere Yönelik Din Eğitimi Verilen Kur an Kursları 11.3.5. Engellilere Yönelik Din Eğitimi Verilen Kur an Kursları 11.3.6. Hafızlık Eğitimi Yapılan Kur an Kursları 11.3.7. Yaz Kur an Kursları 11.4. Kur an Kurslarının Amaçları ve Sosyal İşlevleri 11.5. Kur an Kursu Öğretici Yeterlikleri 11.6. Kur an Kurslarında Eğitim-Öğretimin Etkinliğini Artırmaya Yönelik Proje, Faaliyet ve Protokoller Bölüm 12 DİN EĞİTİMİNDE İLKE VE YÖNTEMLER 12.1. Temel Kavramlar 12.1.1.İlke 12.1.2.Yöntem 12.1.3.Teknik 12.2. Eğitim-Öğretim Sürecinde Yöntemli Hareket Etmenin Yararları 12.3. Yöntem Seçimini Etkileyen Faktörler 12.4. Din Eğitimi ve Öğretiminde Temel İlkeler 199 200 202 204 209 213 214 216 219 220 220 221 221 223 224 226 227 228 231 234 237 238 238 239 240 240 241 244 IX
12.5. Din Eğitimi ve Öğretiminde Yöntemler 12.5.1. Anlatım Yöntemi 12.5.2. Soru-Cevap Yöntemi 12.5.3. Tartışma Yöntemi 12.5.4. Problem Çözme Yöntemi 12.5.5. Örnek Olay Yöntemi 12.5.6. Gösteri (Demonstrasyon) Yöntemi 12.5.7. Rol Oynama (Dramatizasyon) Yöntemi 12.5.8. Gezi Gözlem Yöntemi 12.5.9.Beyin Fırtınası Tekniği 12.5.10. Altı Şapkalı Düşüne Tekniği 12.6. Yöntemlerin Değerlendirilmesi Bölüm 13 DİN EĞİTİMİNDE MATERYAL KULLANIMI 13.1. Temel Kavramlar 13.1.1. Eğitim Teknolojisi 13.1.2. Öğretim Teknolojisi 13.1.3. Din Öğretimi Teknolojisi 13.1.4. Bilgisayar Destekli Öğretim (BDÖ) 13.1.5. Materyal/Öğretim Materyali 13.2. Eğitimde ve Din Eğitiminde Materyal Kullanımı 13.2.1. Öğrenme ve Eğitimde Materyal Kullanımı 13.2.2. Din Öğretiminde Materyal Kullanımı 13.2.3. Din Öğretiminde Materyal Kullanımının Diğer Yararları 13.3. Din Öğretiminde Materyal Tasarımı 13.3.1. Materyal Tasarımında Temel İlkeler 13.3.1.1. Görsel Tasarım Unsurları 13.3.1.2. Görsel Tasarımda Düzenlemeler 13.4. Din Öğretiminde Kullanılan Başlıca Materyaller 13.4.1. Sunular 13.4.2. Din Öğretiminde Resim ve Fotoğraf Kullanımı 13.4.3. Din Öğretiminde Kavram Materyalleri ve Kavram Haritaları 13.5. Din Öğretiminde E-içerik Geliştirme 252 252 255 257 259 261 263 265 266 268 269 271 272 275 276 276 277 277 279 279 280 280 281 282 284 284 286 287 288 288 288 290 291 293 X