SIĞIR YETİŞTİRİCİLİĞİNDE KULLANILAN AŞILAR VE ÖNEMİ

SIĞIR YETİŞTİRİCİLİĞİNDE KULLANILAN AŞILAR VE ÖNEMİ VACCINES USED IN CATTLE BREEDING AND THEIR IMPORTANCE 1 Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Burdur. 2 Selçuk Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Konya. ÖZET: Viral ve bakteriyel hastalıklara karşı sıklıkla kullanılan aşılar, koruyucu hekimliğin önemli temel taşıdır. Aşılar virus, bakteri veya her ikisini de içerebilir. Aşıdaki patojenin yapısı, hayvana aşı uygulanırken hastalığa yol açma ihtimalinden kaçınmak için üretim aşamasında değiştirilir. Sığır yetiştiriciliğinde kullanılan üç farklı tipte aşı vardır. Bunlar ölü (inaktive) aşılar, modifiye canlı (attenüe) ve toksoid aşılardır. Bu aşı tipleri, bakteri veya virus un aşı içerisindeki durumunu tanımlar. Sürü sağlık programlarında hayvan sağlığını etkili bir şekilde korumada aşılar önemli bir rol oynar. Aşılar, aşılanan bütün hayvanlarda tümüyle etkili olmayabilir. Ancak, sürünün immunite (bağışıklık) seviyesi ve bireysel olarak hayvanların direnci genel olarak artmaktadır. Aşılamanın amacı, buzağıları ve sığırları hastalıklı organizmalara karşı korumak, buzağıların sağlıkla büyümesini sağlamak ve sürü bağışıklığını güçlendirmektir. Bu derlemede; aşı tipleri, aşı uygulamalarının yan etkileri, aşı uygulama talimatları ve sığırlarda aşılama programı ele alınmıştır. ANAHTAR KELİMELER: Aşılama, koruyucu hekimlik, sığır. ABSTRACT: The vaccines which are used often against viral and bacterial illnesses are the important basic stone of preventive medicine. Vaccines can contain viruses, bacteria or both of them. The pathogen s structure in the vaccine is altered during production to avoid a possibility of leading a disease when applying the vaccine to an animal. There are three different types of vaccines used in cattle breeding. These are killed (inactivated) vaccines, modified live (attenuated) and toxoid vaccines which describes to the condition of the bacteria or virus in the vaccine. To protect animal health effectively in herd health programs vaccines play an important role. Vaccines may not be entirely effective in whole animals vaccinated. However, the immunity level of a herd and resistance individual animals generally is increases. The aim of vaccination is to protect the calves and cattle against disease organisms, to provide the calves grown up healthy and strengthen the herd immunity. In this review, vaccine types, side effects of vaccine practice, instructions of vaccination application and vaccination program in cattle are discussed. KEYWORDS: Vaccination, preventive medicine, cattle. Göller Bölgesi Aylık Hakemli Ekonomi ve Kültür Dergisi Ayrıntı Cilt 5 Sayı 63 Haziran 2018/ 61

GİRİŞ Hastalıklara karşı korunma için; virus, bakteri, parazit gibi patojen etkenlere karşı hazırlanmış biyolojik maddelere aşı, yapılan işleme de aşılama denir. Diğer taraftan bağışıklık oluşturmak için yapılan aşılama; veteriner hekimlikte hayvanları hastalıklardan korumak, hastalık etkenlerini kontrol altına almak, hastalığın yayılmasını engellemek, ölüm oranını en aza indirmek, tedavi giderlerini azaltmak, sağlıklı hayvanlar ve sürüler oluşturulmasını amaçlamaktadır. Bu uygulama, koruyucu hekimliğin önemli bir kısmını oluşturmaktadır (Altuğ ve ark., 2013; Aytekin ve ark., 2011; İssi ve Gül, 2016). Koruyucu hekimlik, sürü sağlığında önemli bir yere sahip olup; birçok viral, bakteriyel ve paraziter karakterdeki hastalıkların sürüde çıkmadan önce bazı önlemler almayı gerektirir. Koruyucu hekimlikte aşılama önemli bir yere sahiptir Aşının bağışıklık sağlaması ve koruyucu özellikte olabilmesi için uygun yaşlarda ve belli aralıklarla yapılması gerekir. Bu nedenle aşıların, hayvanların hastalıklara yakalanma riskinin en yüksek olduğu dönemlerden önce yapılması çok önemlidir (İssi ve Gül, 2016). Ayrıca, yavruda bağışıklığın sağlanmasında, annenin gebelik döneminde aşılıp olup olmadığı da etkilidir. Eğer gebe hayvan aşılı ise hastalığa karşı oluşan bağışıklığı yavrusuna kolostrumla (ağız sütüyle) aktarır. Bu yolla annenin ağız sütünde bulunan bağışıklık maddesi (antikorlar) yavruyu belirli bir süre hastalıklara karşı korur. Bu bağışıklığa maternal bağışıklık denir. Maternal antikorlar, yavru hayvanlarda erken dönemlerde yapılacak ilk aşılamaları olumsuz etkileyeceğinden, aşılamada dikkate alınmalıdır (Arda ve ark. 1994; Aytekin ve ark., 201; Tizard 2000). Hayvanlarda hastalıklara karşı üst düzeyde bir aşı korumasının sağlanabilmesi için doğru aşıların ve aşılama programlarının uygulanması gereklidir AŞI ÇEŞİTLERİ Aşılar, hazırlanma tekniklerine ve içeriklerine göre gruplandırılır. Aşıdaki etkenin canlılık durumuna göre; canlı (attenüe), iııaktif (ölü) aşılar ve toksoid aşılar, mikroorganizmanın çeşidine göre; bakteriyel, viral ve paraziter aşılar, hazırlanış tekniğine göre de; klasik (konvansiyonel) ve biyoteknolojik aşılar olarak adlandırılırlar (Altuğ ve ark., 2013; İssi ve Gül, 2016; Shams H, 2005). Hayvancılıkta kullanılan aşıların çoğu canlı (attenüe) veya iııaktif (ölü) aşılardır 1. CANLI (ATENÜE) AŞILAR Canlı aşılar, hastalık etkeni suşlarla hazırlanırlar. Bu aşılarla aşılama sonrası etkenler vücutta üremeye devam ederler ve uzun süreli bağışıklık reaksiyonu oluşturarak yeterli düzeyde ve uzun süreli bağışıklık kazandırırlar (Altuğ ve ark., 2013; İssi ve Gül, 2016; Shams H, 2005). Canlı aşılar, immunosupresyon gelişmiş hayvanlar için çok uygundur. Kısa sürede immun cevap oluşturur ve genellikle tek doz yeterlidir. Fakat hayvanda subklinik bir hastalık varsa enfeksiyon klinik hastalık formuna geçebilir (Altuğ ve ark., 2013; Arda M, ve Sareyyüpoğlu, 2004; Shams H, 2005). Ayrıca bu aşıların üretim maliyeti de düşüktür. Fakat aşının depolanmasında ve kullanımında çevre şartlarına karşı duyarlılık yüksektir. Bu nedenle dikkat edilmelidir (Aytekin ve ark., 2011). Brucella abortus S19, Brucella melitensis Revl ve sığır vebası aşıları canlı aşılara örnektirler (İssi ve Gül, 2016). 2. İNAKTİF (ÖLÜ) AŞILAR Hastalığa neden olan hastalık yapma gücü yüksek mikroorganizmaların, fiziksel (UV ışınları, ısı) veya kimyasal (formol, beta-propiolakton) yöntemlerle inaktive edilmesiyle hazırlanan aşılardır. Bu aşılar uygulandığında enfeksiyon oluşturmazlar. Kuduz (semple), şap ve leptospirozis aşıları inaktif aşılardır. Canlı aşılara göre çevre koşullarına daha dayanıklıdırlar (Altuğ ve ark., 2013; İssi ve Gül, 2016). Tek doz uygulamada bağışıklık yeterli düzeyde oluşmayabilir. Bu nedenle aşı birden fazla doz uygulanmalıdır. Ayrıca, aşı uygulaması sonrası hayvanda aşırı duyarlılık reaksiyonları oluşabilir (Erganiş ve İstanbulluoğlu, 1999; Shams H, 2005). Hazırlanış tekniği nedeniyle maliyeti yüksek aşılardır (Aytekin ve ark., 2011). 3. TOKSOİD AŞILAR Bu tür aşılarda, mikroorganizmaların ürettiği toksinler, çeşitli kimyasal maddelerle muamale edilerek hastalık yapma özellikleri ortadan kaldırılarak aşı üretiminde kullanılırlar. (Altuğ ve ark., 2013; Erganiş ve İstanbulluoğlu, 1999;İssi ve Gül, 2016). Enterotoksemi, nekrotik hepatitis, basiller ikterohemoglobinuri, tetanoz, botulismus ve yanıkara aşıları bu aşılara örnektirler (İssi ve Gül, 2016). AŞI SEÇİMİNDE DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR Aşılar, üretim koşulları iyi (GMP) olan fabrikalarda yapılmalı, aşının üzerinde orijinal etiketi olmalı ve etiketsiz veya etiketi değiştirilmiş veya sonradan yapıştırılmış olanlar tercih edilmemeli, aşı soğukta muhafaza edilmeli ve soğuk zincir korunmalı, kurutulmuş aşılar iyi liyofilize edilmeli, aşıda sulanma veya kapağında açılma olmamalı, üretim tarihine dikkat edilmeli ve son kullanma tarihi geçmiş olanlar tercih edilmemeli, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından gerekli kontrollerin yapıldığına dair belgeli olmalı, aşının sulandırıcıları yeterli miktarda ve temiz olmalı, içinde herhangi bir yabancı partikül veya çökelti olmamalı ve aşının dozuna ve kullanım şekline dikkat edilmelidir (İssi ve Gül, 2016). AŞILARIN ETKİNLİĞİNİ AZALTAN FAKTÖRLER Hayvanda bulunan subklinik ve klinik hastalık etkenleri, kötü ahır şartları ve kalabalık ahırlar, beslenme bozuklukları, transport, aşırı yorulma, aşılama programına ve aralıklarına 62 /Göller Bölgesi Aylık Hakemli Ekonomi ve Kültür Dergisi Ayrıntı Cilt 5 Sayı 63 Haziran 2018

dikkat edilmemesi, aşının metafilaktik amaçlı kullanımı, aşının, hastalığın inkubasyon döneminde veya ilk klinik belirtileri çıktıktan sonra uygulanması, aşının taşınmasında ve depolamasındaki hatalar, salgın hastalık durumu ve sürünün bağışıklık düzeyi, direnç kabiliyetindeki bireysel farklılıklar, çok genç ve yaşlı hayvanlar, glukokortikoid uygulamaları, endo ve ekto paraziter hastalıklar ve fungal etkenler ve annedeki maternal antikor düzeyi olarak sıralanabilir (İssi ve Gül, 2016; Pastoret ve ark. 1999; Tizard 2000). AŞILAMADA DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR Aşının uygun şekli ve miktarı için hayvanların yaşına ve sayısına dikkat edilmeli, bakımsız, hijyenik koşulları kötü olan ahırlardaki hayvanlara aşı yapılmamalı, aşılama zamanı için genellikle sabah erken veya akşam saatleri tercih edilmeli, aşılar veteriner hekim tarafından veya onun kontrolündeki, tekniker veya teknisyenlerce uygulanmalı, aşılama programı yapılırken, komşu çiftliklerdeki hastalık ve aşılama durumu göz ününde bulundurulmalı, solunum yolu hastalıklarında sprey aşı uygulanmamalı, aşının uygulanmasında prospektüsüne uygun hareket edilmeli, aşının depolanma koşullarına dikkat edilmeli ve aşı, karanlık ve serin yerde saklanmalı, aşının üretim tarihine dikkat edilmeli ve son kullanma tarihi geçmiş olanlar kullanılmamalı, aşılamada asepsi ve antisepsiye dikkat edilmeli ve her hayvan için ayrı enjektör veya iğne kullanılmalı, aşılanan her hayvanın yeterli miktarda aşı alması sağlanmalı, aşı uygulama esnasında aşı şişeleri güneş ışığından uzak tutulmalı ve gölge yerler tercih edilmeli, aşı şişeleri ya ıslak beze sarılmalı veya portatif termoslar içerisinde muhafaza edilmeli ve taşımada soğuk zincir korunmalı, donmuş aşılar kullanılmamalı, aşı kendi sulandırıcısı ile sulandırılmalı ve kısa sürede tatbik edilmelidir. Enjektör ve aşı için kullanılan malzemeler steril olmalı, yağlı aşılar kullanmadan önce çalkalanmalı, aşı doğru bölgeye ve usulüne uygun yapılmalı, aşı sağlıklı hayvanlara uygulanmalıdır. Endo ve ektoparazitli hayvanlara ve kronik hastalara aşı uygulanmamalı, yeni doğan hayvanlarda maternal antikor bulunabileceğinden, bunların maternal antikor düzeyleri ölçülerek aşı programı buna göre yapılmalı, canlı bir aşı seçiminde, aşının hayvanlarda zararlı bir etkisi olup olmadığına dikkat edilmeli, aşı uygulama yerinde ödem, kızarıklık, lokal şişlik, apse veya hayvanda anaflaktik reaksiyonlar ortaya çıkabilir. Aşı yapan personel, oluşabilecek komplikasyonlara karşı acil müdahale için yanlarında epinefrin, atropin sülfat ve antialerjik ilaçlar bulundurmalı, aşılama sonrası stres faktörleri ortadan kaldırılmalı ve hayvanlar istirahat alınarak iyi bakım ve besleme yapılmalı, yapılan aşılar işletme ve hayvan bazında kayıt altına alınmalı ve aşılamadan yaklaşık 15-20 gün sonra, yeterli sayıda hayvandan kan örnekleri alınarak, aşının etkinliğini anlamak için antikor titresi ölçülmelidir (Altuğ ve ark., 2013; Arda ve ark. 1994; Dietert ve Golomboski 1994; Erganiş ve İstanbulluoğlu, 1999; İssi ve Gül, 2016; Pastoret ve ark. 1999; Tizard 2000). SIĞIRLARDA UYGULANAN AŞI VE SERUMLAR 1- BAKTERİYEL AŞILAR Brucella abortus S19 Brucella abortus S19 suşu ile hazırlanan liyofilize, canlı ve attenüe bir aşıdır. 4-8 aylık dişi danalara, Brucella abortus S-19 ergin aşısı da 8 aylıktan büyük dişi sığırlara ve gebeliğin son dönemlerinde veya gebe olmayanlara Brucella abortus a karşı korumak amacıyla yapılır. Aşı, boynun sol tarafına deri altı uygulanır. Brucella abortus S-19 genç ve ergin aşısı, 24 ay ara ile iki defa yapılır. Saha koşullarında Brucella abortus S-19 Genç/Ergin / PVKE (Pendik Vet. Kont. ve Araş. Enst.), Brudoll A /Dollvet, Aborvac-S Calf /Vetal ve Brupen A konjunktival /PVKE gibi bazı aşılar kullanılmaktadır (Altuğ ve ark., 2013; Aytekin ve ark., 2011; İssi ve Gül, 2016). Kombine İshal Gebe ineklerin Escherichia coli, Rotavirus ve Coronavirus antijenlerini içeren aşılarla aşılanması, kolostrum ve sütte bu etkenlere karşı oluşan antikor düzeyini artırmaktadır (Altuğ ve ark., 2013; Batmaz, 2010). Böylece kolostrumda maternal antikor miktarı artar ve buzağının kolostrum almasıyla pasif bağışıklık gelişir. Saha koşullarında aşılarla ilgili olarak; Scouguard 3 K /Pfizer, Rotavec Corona /İntervet, VBR K 99+C / Egevet, Colivac /Vetal gibi bazı ürünler kullanılmaktadır. Bu aşılardan bazıları, gebe ineğe doğuma 2 ay kala 2 hafta arayla 2 kez veya 1 hafta arayla 3 kez deri altı uygulanır Her bir gebe inek ve düveye doğumdan 12 ila 3 hafta öncesinde tek doz aşı uygulanmalıdır (İntervet 2018). Ayrıca, başta E. coli olmak üzere farklı patojen suşlarla (E. coli, Mannheimia haemolytica, Pasteurella multocida, Actinomyces pyogenes, Salmonella thphmurium) hazırlanmış hiperimmun serumlar da vardır. Bunlar buzağılara doğum sonrası deri altı uygulanarak buzağıda pasif bağışıklık geliştirilir. Saha koşullarında Septicol /Vetal, Seradoll /Dollvet, Bovi sera 5/ Egevet adlı bazı ürünler kullanılmaktadır Enterotoksemi Clostridium perfringens (welchii) tip C ve D ile hazırlanmış bivalan bir aşı formunun yanında, C. perfringens tip A ve B, C. perfringens oedematiens tip A, C. chauvoei, C. septicum, C. haemolyticum, C. novyi tip B, C. sordellii ve C. tetani tipleriyle kombine formlarda aşılar vardır. Sığırlarda yaygın hastalık etkenleri C. perfiringes tip C ve D dir. Aşı, sadece sağlıklılara yapılmalıdır. Hasta ve doğuma 6 hafta kalan gebe hayvanlara uygulanmamalıdır (İssi ve Gül, 2016). Gebeliğin son döneminde inekler iki defa aşılanmalıdır. Saha koşullarında; VBR K99+C/Egevet, Enteropen /PVKE, Entovac P/Vetal, Ultrabac CD/ Pfizer, Covexin 10/ intervet, Ultrabac 8 /Pfizer adlı bazı ürünler kullanılmaktadır Göller Bölgesi Aylık Hakemli Ekonomi ve Kültür Dergisi Ayrıntı Cilt 5 Sayı 63 Haziran 2018/ 63

Leptospirozis L. canicola, L. grippotyphosa, L. hardjo, L. ictherohaemorrhagiae ve L. pomana suşlarından elde edilen inaktif bir aşıdır. Aşı, 2 aydan büyük sığırlara 2 ml dozda kas içi veya deri altı uygulanır. Yılda tek doz uygulama yeterlidir (İssi ve Gül, 2016). Saha koşullarında; Leptovac 5 /Vetal, Leptoferm 5 / Pfizer, Lepto 5 /Egevet, Lepto Shield (Egevet), Triangle 9 + PH-K /Biopharm adlı bazı ürünler kullanılmaktadır (Altuğ ve ark., 2013; İssi ve Gül, 2016). Antraks (Şarbon) Anthrax aşısı, Bacillus anthracis suşu ile hazırlanan canlı bir aşıdır. Aşı, antraks hastalığı bulunan bölgelerde ilkbaharda, hastalık çıkan yerlerde ise hemen ve sağlıklı hayvanlara koruma amaçlı yapılır (Aytekin ve ark., 2011). Aşı ergin sığırlara 1 ml, iki aylıktan büyük danalara 0,5 ml dozda deri altına yapılır. Vücut ısısı yüksek ve gebeliğin son dönemindeki hayvanlara aşı yapılmaz (Altuğ ve ark., 2013; İmren ve Şahal,1996). Aşının bazı ticari preparatları şunlardır; Max-Sterne Anthrax / Etlik Vet. Kont. ve Araş. Enst., Basilax /Vetal (Altuğ ve ark., 2013; İssi ve Gül, 2016). Botulismus Clostridium botulinum tip C ve tip D kültürleri ile hazırlanmış toksoid bivalan bir aşıdır. Aşı 14 gün ara 10 ml dozda iki kez, omuzun gerisindeki deri altına yapılır. Aşı gebe hayvanlara da yapılabilir. Aşının bazı ticari preparatları şunlardır; Botivac /Vetal, Botudoll /Dollvet, Botupen / Pendik Vet. Kont. ve Araş. Enst. (Altuğ ve ark., 2013; Aytekin ve ark., 2011). Pasteurella (Pnömoni) Pnömoni nedeni olan Pasteurella multocida ve Mannheimia haemolytica etkenlerinden hazırlanan inaktif bir aşıdır. Aşı, sağlıklı ve 15 günlükten büyük hayvanlara 4 hafta arayla iki doz derialtı yapılır (Altuğ ve ark., 2013; Batmaz 2010). Aşı, gebe hayvanlara da yapılabilir. Piyasada; Pasteurella Bakterin /Egevet, Hemopast-B / Vetal, One Shot Ultra /Pfizer, Bovilis Bovipast RSP /İntervet adlı aşı preparatları vardır Paratüberküloz Mycobacterium paratuberculosis in suşlarından hazırlanan canlı bir aşıdır. Sağlıklı ineklerin 10-30 günlük buzağılarına gerdanın yan tarafına deri altına 1.5 ml dozda tek uygulama yapılır. Aşılı hayvanlar hayatları boyu tüberkülin testine pozitif cevap verebilir. Ticarı aşı preparatı; Paratüberküloz (Etlik Vet. Kont. ve Araş. Enst.) dır (İssi ve Gül, 2016). Yanıkara Clostridium chauvoei ile hazırlanan inaktive bir aşıdır. 4 aylıktan itibaren her yaştaki sağlıklı sığıra omuzun gerisine 2 ml dozda deri altı yapılır. Hayvanlar meraya çıkmaya başlamadan önce aşı yapılmalıdır. Piyasada; Criptovac /Vetal, Karadoll /Dollvet, VBR Chauvoi /Egevet adlı aşı preparatları vardır (Altuğ ve ark., 2013; Aytekin ve ark., 2011; İssi ve Gül, 2016). Basiller İkterohemoglobinüri Clostridium haemolyticum (C. novyi, C. oedematiens tip D) ile hazırlanan inaktif toksoid bir aşıdır. Sığırlara 10 gün ara iki kez 10 ml dozda omuz gerisine derialtı uygulanır. Piyasada; Basiller İkterohemoglobinuri (Etlik Vet. Kont. ve Araş. Enst.) vardır (Aytekin ve ark., 2011; İssi ve Gül, 2016). Mastitis Sığır mastitisi etkenleri olan; Streptecoccus agalactiae, S. dysgalactiae, S. uberis, S. pyogenes, Staphylococcus aureus, E. coli ve Arcanobacterium pyogenes e yönelik hazırlanmış kombine inaktif bir aşıdır. Aşı, 15 gün arayla iki kez 5 ml dozda derialtı yapılır ve 6 ayda bir tekrarlanmalıdır. Ticari aşı preparatları şunlardır; Mastivac /Egevet, Mastivac TT /Egevet (Altuğ ve ark., 2013). Ayrıca, çiftlik veya işletmelere yönelik otovaksin mastitis aşıları da hazırlanabilmektedir. 2. VİRAL AŞILAR Şap Yağ adjuvantlı, alüminyum hidroksit ve saponin adjuvantlı inaktif şap aşı çeşitleri vardır. Aşıların içerdiği şap virusu serotip ve suşları şişelerin üzerindeki etikette yazmaktadır. Monovalan ve polivalan formda aşılar vardır. Yağ adjuvantlı şap aşısı sığırlara, 3 ml dozda gerdana, boynun yan tarafından deri altı veya kas içi uygulanır. Alüminyum hidroksit ve saponin adjuvantlı şap aşıları sığırlara, 5 ml dozda aynı bölgelere kas içi veya derialtı yapılır. Şap Enstitüsü nün ürettiği yağ adjuvantlı aşı (Turvac ) sığırlara 2 ml dozda derialtı ve kas içi uygulanır. Bu yerli aşı ile aşısız ananın yavrularına 2 haftalıktan itibaren, aşılı andan doğan ve kolostrum alan yavrulara ise 2 aylıktan itibaren ilk aşılama yapılır ve birinci aşılamadan 1 ay sonra ikinci, 2 ay sonra üçüncü, 4 ay sonra dördüncü aşı yapılır. Aşı her 6 ayda bir tekrarlanır. Hastalığın sık görüldüğü bölgelerde 4 ayda bir aşı tekrarı daha iyi koruma sağlar (İssi ve Gül, 2016). Piyasada aşının; Turvac oil/şap Enstitüsü, Aftovac /Vetal, Aftovac Oil /Vetal, Decivac FMD DOE /İntervet Bayovac (Bayer) adlı preparatları bulunmaktadır (Altuğ ve ark., 2013; İssi ve Gül, 2016). Enfeksiyöz Bovine Rhinotracheitis (IBR) Aşı; enfeksiyöz bovine rhinotracheitis, bovine viral diarrhea virus tip 1, bovine viral diarrhea virus tip 2, parainfluenza tip 3, bovine respiratory syncytial virus veya Haemophilus somnus ile kombine olarak hazırlanan adjuvantlı inaktif bir aşıdır. Aşı, 3 aylıktan büyük sığırlara ilk uygulamada, 3-5 hafta ara ile 2 ml dozda iki kez deri altı yolla uygulanır. Daha sonra her 6 ayda bir tekrarlanır. Ticari aşı preparatları şunlardır; BovilisI (İntervet), Hiprabovis 3 (Hipra), Rispoval (Pfizer), Triangle 9+P-K (Biopharm), Vira Shield 6 + Somnus (Egevet) (İssi ve Gül, 2016). 64 /Göller Bölgesi Aylık Hakemli Ekonomi ve Kültür Dergisi Ayrıntı Cilt 5 Sayı 63 Haziran 2018

Rotavirus ve Coronavirus Enfeksiyonları Rotavirus ve coronavirus un inaktive edilmesiyle hazırlanmış adjuvantlı bir aşıdır (İssi ve Gül, 2016). Piyasada aşılarla ilgili olarak; Scouguard 3 K /Pfizer, Rotavec Corona /İntervet, VBR K 99+C /Egevet, Colivac /Vetal gibi ürünler bulunmaktadır. Bu aşılardan bazıları, gebe ineğe doğuma 2 ay kala 2 hafta arayla 2 kez veya 1 hafta arayla 3 kez deri altı uygulanır (Altuğ ve ark., 2013). Bovine Viral Diarrhea (BVD) BVD aşısı, inaktif bir aşıdır. Aşı tekli olmasının yanında, enfeksiyöz bovine rhinotracheitis, BVDV tip 1, nonsitopatik BVDV tip 2, PI-3, BRSV ve Haemophilus somnııs a karşı kombine olarak ta hazırlanır. 3 aylık ve daha büyük sağlıklı sığırlara uygulanabilir. Bovilis BVD (İntervet) aşısı, 8 aylıktan büyük sığırlara 2 ml dozda kas içi olarak yapılır. İlk aşılama hayvanların gebeliğinden yaklaşık 2 ay önce 2 ml olarak tek doz yapılır ve 4 hafta sonra tekrarlanır. Aşı tekrarı, tek doz olarak her gebelikten yaklaşık 4 hafta önce uygulanmalıdır. Ticari aşı preparatları olarak; Bovilis BVD (İntervet), Hiprabovis 3 (Hipra), Triangle 9+PH-K (Biopharm), Vira Shield 6 + Sonmuş (Egevet) vardır (İssi ve Gül, 2016). Sığır Vebası Canlı, attenüe ve liyofilize viral bir aşıdır. Bir günlükten itibaren her yaştaki (gebeler dahil) sığırlara aşı dozu 1 ml dozunda boynun yan tarafına deri altı yapılır. Bağışıklık en az bir yıl devam eder. İleri gebe hayvanlar yavru atabilir. Piyasada, liyofilize sığır vebası aşısı (Etlik Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü) adlı preparatlar bulunmaktadır (Altuğ ve ark., 2013; Aytekin ve ark., 2011; İssi ve Gül, 2016). Sığırların Respiratorik Syncytial Virus Enfeksiyonu (BRSV) Sığırların, solunum sistemi hastalıklarına karşı üretilmiş inaktif bir aşıdır. Aşı; BRSV, PI-3, Mannheimia Tablo 1: Sığır Yetiştiriciliğinde Aşılama Programı* (Altuğ ve ark., 2013; Aytekin ve ark., 2011; İssi ve Gül, 2016). Aşı Adı Aşılama Zamanı Uygulama Şekli Brucella Abortus S19 Genç/Ergin Kombine İshal Septisemi hiperimmun serumu Enterotoksemi Leptospirozis Antraks (Şarbon) Botulismus Pasteurella (Pnömoni) Paratüberküloz Yanıkara Basiller İkterohemoglobinüri Mastitis Şap IBR Rotavirus ve Corona Virüs Enfeksiyonları 4-8 aylık dişilere (genç aşısı) 8 aylıktan büyük dişilere (ergin aşısı) Doğuma 2 ay kala sığırlara Doğumdan hemen sonra buzağılara Gebeliğin son döneminde, 3 aylık danalara 2 aydan büyük sığırlara 2 aydan büyük sığırlara. Riskli bölgelerde ilkbaharda Riskli bölgelerde, sağlıklı ve ileri gebe olmayan sığırlara Sağlıklı ve 15 günlükten büyük sığırlara Sağlıklı ineklerin 10-30 günlük buzağılarına Meraya çıkmadan önce 4 aylıktan itibaren her yaştaki sığıra 3 aylıktan itibaren her yaştaki sığırlara Kuru ve laktasyon dönemindeki sığırlara z ananın yavrularına 2 haftalıktan itibaren, aşılı anadan doğan ve kolostrum alan yavrulara ise 2 aylıktan itibaren 3 aylıktan büyük sığırlara 24 ay ara ile iki defa boynun yan tarafına deri altı 2 hafta arayla 2 kez veya 1 hafta arayla 3 kez tekrarlanır. Deri altı Deri altı 21 gün arayla İki kez tekrar. Deri altı veya kas içi Her yıl tekrar. Deri altı veya kas içi Deri altı 14 gün ara ile iki kez. 6 ayda bir tekrar. Deri altı 4 hafta arayla iki doz derialtı Gerdanın yan tarafına deri altına Omuzun gerisine deri altı 10 gün ara iki kez Omuz gerisine derialtı 15 gün arayla iki kez. 6 ayda bir tekrar. Derialtı Birinci aşılamadan 1 ay sonra ikinci, 2 ay sonra üçüncü, 4 ay sonra dördüncü aşı. 6 ayda bir tekrar. Deri altı veya kas içi. 3-5 hafta ara iki kez. 6 ayda bir tekrar. Deri altı 2 hafta arayla 2 kez veya Gebe ineğe, doğuma 2 ay kala 1 hafta arayla 3 kez deri altı BVD 3 aylık ve daha büyük sağlıklı sığırlara Aşının özelliğine göre değişir Sığır Vebası Bir günlükten itibaren her yaştaki sığıra (gebeler dahil) Boynun yan tarafına deri altı 4 hafta arayla 2 kez tekrarlanır BRSV 2 haftalıktan büyük sığırlara boyun bölgesine deri altı 3 aylıktan büyük sığırlara koruyucu Koruyucu amaçla her yıl tekrar Kuduz amaçla. Tedavi amaçlı 5 günü geçirmeden kas içi. Tedavi için Semple aşı 6 hemen (Semple) gün süreyle sabah-akşam derialtı Trikofiti 3 haftalıktan büyük sığırlara 10-14 gün arayla iki kez. Derin kas içi Theileria 3 aylıktan büyük sığırlara Omuz bölgesinin sağ veya soluna deri altı. Her yıl tekrar. *Aşılama programı aşıların ticari preparatlarına göre farklılıklar gösterebilir. Göller Bölgesi Aylık Hakemli Ekonomi ve Kültür Dergisi Ayrıntı Cilt 5 Sayı 63 Haziran 2018/ 65

haemolytica (Al serotipi) inaktif patojen etkenleri içermektedir. Bu aşının leptospirozis etkenleri ile kombine aşı formları da vardır. Sağlıklı, ağır paraziter hastalık bulunmayan iki haftalıktan büyük buzağılara 5 ml dozda boyun bölgesine deri altı uygulanır. 4 hafta arayla 2 kez tekrar edilir (İssi ve Gül, 2016). Piyasada, Vira Shield 6 + H.somnus (Egevet) ve Triangle 9 + PH - K(Biopharm) aşı preparatları bulunmaktadır. Kuduz Kuduza karşı ülkemizde semple ve kelev kuduz aşısı olmak üzere iki tip aşısı kullanılmaktadır. Semple kuduz aşısı, tedavi amacıyla kullanılır. Kuduz ve kuduzdan şüpheli hayvanlar tarafından ısırılan sığırlar, 5 günü geçirmeden aşılanmaya başlanmalı ve aşı 6 gün süre sabah-akşam 10 ml dozda günde 20 ml deri altı yolla uygulanmalıdır (İssi ve Gül, 2016). Endemik bölgelerde aşılı anadan doğan yavrular 4 aylıkken aşılanmalı ve 10 aylıkken tekrar edilmelidir. Aşılı olmayan anadan doğan yavrular ise 17 günlük iken aşılanmalıdır. Bu amaçla birçok ithal kuduz aşısı bulunmaktadır (Altuğ ve ark., 2013; Radostits ve ark. 2007). Rabdomun (Schering-Plough Animal Health) aşısı, 3 aylıktan büyük sığırlara koruyucu amaçla 2 ml dozda kas içi uygulanır ve her yıl tekrarlanır. Ülkemizde bulunan ticari aşı preparatları; Avianize Kelev Kuduz ve Semple Kuduz (Etlik Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü), Biocan R (İnterhas), Defensor 3 (Pfizer), Nobivac Rabies (İntervet), Rabdomun (Schering-Plough Animal Health) dur (İssi ve Gül, 2016). 3. PARAZİTER AŞILAR Trikofiti Trikofitozis neden olan mantar etkeni, Trichophyton verrucosum suşundan hazırlanan liyofilize canlı bir aşıdır. Aşı, hastalığın korunmasında ve tedavisinde kullanılır. Aşı koruyucu amaçlı olarak 3 haftalık ile 3 aylık arasındaki buzağılara 2.5 ml, 3 aylıktan büyüklere ise 5 ml derin kas içi olarak uygulanır (İssi ve Gül, 2016). Aşılama 10-14 gün arayla iki kez uygulanır. Tedavi dozu koruyucu dozun iki katıdır. Gebeliğin son dönemlerinde aşı uygulanmamalı ve aşı uygulanan hayvanlar 14 gün boyunca kesime sevk edilmemelidir. (Altuğ ve ark. 2013; Batmaz 2010). Piyasada; Trichoben /İnterhas, Trichovac LTF 130 / Aydın ilaç, Mantarvac /Vetal adlı preparatlar bulunmaktadır Theileria Attenüe Theileria annulata suşundan hazırlanan tropikal Theleriozise karşı aktif koruma sağlayan, sıvı azot tankında saklanan ve taşınan canlı bir aşıdır (İssi ve Gül, 2016). Önce 25-30 saniye kuru bir yerde tutulan ve sonra 37ºC su içinde çözdürülen aşı; 3 aylıktan büyüklere 2.5 ml dozda omuz bölgesinin sağ veya soluna deri altı olarak uygulanır. Aşı, hastalara ve ileri gebelere uygulanmamalıdır. Bağışıklık, uygulamadan 45 gün sonra başlar ve 1 yıl devam eder (Altuğ ve ark., 2013; İmren ve Şahal, 1996; İssi ve Gül, 2016). Piyasada; Pentay /PVKE, Teylovac /Vetal, Tayledoll / Dollvet adlı preparatlar bulunmaktadır (Altuğ ve ark., 2013; İssi ve Gül, 2016). SONUÇ Aşılama, sürü sağlığı ve koruyucu hekimlik için vazgeçilmez bir öneme sahiptir. Aşı uygulamalarında; aşılama zamanının doğru olması, iyi üretim yapan (GMP sertifikalı) firmalardan, uygun aşının seçimi ve aşının uygun transportu aşının bağışıklık oluşturmasında önemli faktörlerdir. Diğer taraftan aşının uygulanması esnasında uyulacak kurallar, hem uygulama hatasından kaynaklanacak komplikasyonları önleyecek hem de bağışıklık oluşumunu daha güçlü hale getirecektir. Aynı zamanda hayvancılık işletmeleri hiçbir zaman aşı uygulamalarını gereksiz veya maliyetli olarak görmemelidir. Çünkü hastalık çıktığında, aşılı sürü ve aşısız sürü arasındaki kâr-zarar analizindeki kâra geçiş her zaman aşı programına uyan işletmelerdedir. Aşı programı; işletmelerin özelliğine ve hedefine, hastalıklarla ilgili bölgesel risklere ve kullanılan aşının üretim özelliği veya firma çeşitliliğine göre değişiklikler gösterebilir. Bu nedenlerden dolayı, her işletme veteriner hekimi zorunlu aşılamaların yanı sıra işletmenin hedef ve ölçütlerini de göz önüne alarak işletmenin aşılama programını kendisi planlamalıdır. KAYNAKLAR Altuğ, N., Özdemir R. & Cantekin, Z. (2013). Ruminantlarda Koruyucu Hekimlik: I. Aşı Uygulamaları. Erciyes Üniv Vet Fak Derg., 10(1) 33-44. Arda, M., Minbay, A., Aydın, N., Akay, Ö., İzgür, M., & Diker, K.S. (1994). İmmunoloji. Ankara: Medisan Yayın Serisi, No: 13. Arda, M.&Sareyyüpoğlu B.(2004). Aşılar Hazırlama Teknikleri Avantaj ve Dezavantajları. Ankara: İnkansa Matbaacılık, Aytekin, İ., Kalınbacak, A., İşler C.T. (2011). Ruminantlarda kullanılan aşılar ve önemi. YYÜ Veteriner Fakültesi Dergisi, 22 (1): 59-64. Batmaz, H. (2010). Sığırların İç Hastalıkları, Semptomdan Tanıya, Tanıdan Sağaltıma. Genişletilmiş 2. Baskı. Bursa: F Özsan Mat San ve Tic Ltd Şti. Dietert, R.R. & Golomboski KA (1994). Environment-immuno interactions. Poult Sci. 73, 1062-1076. Erganiş, O. & İstanbulluoğlu, E. (1999). İmmunoloji. 2. Baskı. Konya: Selçuk Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yayın Ünitesi. İmren, H.Y. & Şahal M. (1996). Veteriner İç Hastalıkları. 4.Baskı. Ankara: Medisan Yayınevi. İntervet (2018). http://www.ankamed. com.tr/msd-3-8.html (Erişim tarihi 01.06.2018) İssi, M. & Gül Y. (2016). Aşılar. In: Gül Y, (Ed). Geviş Getiren Hayvanların İç Hastalıkları. (s. 583-603). 4. Baskı. Ankara: Medipres. Pastoret, P.P. et all. (1999). Veterinary Vaccinology. 2nd ed, Elsevier Science B.V. Amsterdam, Netherlands. Pastoret, P.P. (1999). Veterinary Vaccinology Comptes Rendus de l Académie des Sciences-Series III-Sciences de la Vie.; 322(11): 967-72. Radostits, O.M, Gay, C.C., Hinchcliff, K.W. & Constable PD. (2007). Veterinary Medicine: A Textbook of The Diseases of Cattle, Sheep, Goats, Pigs and Horses. 10th Edittion. Philadelphia: Saunders Co. Shams, H. (2005). Recent developments in veterinary vaccinology. Vet J. 170 (3): 289-99. Tizard, R.I. (2000). Veterinary Immunology. 6th ed., W.B. Saunders Company. Philadelphia. 66 /Göller Bölgesi Aylık Hakemli Ekonomi ve Kültür Dergisi Ayrıntı Cilt 5 Sayı 63 Haziran 2018