ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Can İbrahim YILMAZ DAMLA YÖNTEMİYLE UYGULANAN FARKLI SULAMA STRATEJİLERİNİN KIŞLIK VE YAZLIK EKİLEN NOHUT BİTKİSİNİN VERİM VE SU KULLANIM RANDIMANINA ETKİLERİ TARIMSAL YAPILAR VE SULAMA ANABİLİM DALI ADANA, 2011

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DAMLA YÖNTEMİYLE UYGULANAN FARKLI SULAMA STRATEJİLERİNİN KIŞLIK VE YAZLIK EKİLEN NOHUT BİTKİSİNİN VERİM VE SU KULLANIM RANDIMANINA ETKİLERİ Can İbrahim YILMAZ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TARIMSAL YAPILAR VE SULAMA ANABİLİM DALI Bu Tez 30/06/2011 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği/Oyçokluğu ile Kabul Edilmiştir.......... Prof. Dr.Attila YAZAR Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL Doç. Dr. S. Metin SEZEN DANIŞMAN ÜYE ÜYE Bu Tez Enstitümüz Tarımsal Yapılar ve Sulama Anabilim Dalında hazırlanmıştır. Kod No: Prof. Dr. İlhami YEĞİNGİL Enstitü Müdürü Bu Çalışma, Çukurova Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi Tarafından Desteklenmiştir. Proje No: ZF2010YL40 Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

ÖZ YÜKSEK LİSANS TEZİ DAMLA YÖNTEMİYLE UYGULANAN FARKLI SULAMA STRATEJİLERİNİN KIŞLIK VE YAZLIK EKİLEN NOHUT BİTKİSİNİN VERİM VE SU KULLANIM RANDIMANINA ETKİLERİ Can İbrahim YILMAZ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TARIMSAL YAPILAR VE SULAMA ANABİLİM DALI Danışman Jüri : Prof. Dr. Attila YAZAR Yıl: 2011, Sayfa: 77 : Prof. Dr. Attila YAZAR : Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL : Doç. Dr. S. Metin SEZEN Bu çalışmada Akdeniz iklim koşullarında damla yöntemiyle farklı sulama stratejileri ve farklı ekim zamanlarının nohut (Cicer arietinum L) bitkisinin vejetatif gelişimi, verim öğeleri ve su kullanma randımanı (WUE) üzerine etkileri araştırılmıştır. Çalışma 2010 yetiştirme mevsiminde, Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü Hacıali işletmesinde İnci nohut çeşidi kullanılarak yürütülmüştür. Araştırmada kışlık ve yazlık ekimlerde tam sulama (TS), az kısıntılı sulama (KS-75), yarı ıslatmalı sulama (PRD), aşırı kısıntılı sulama (KS-25) ve kuru konuları ele alınmıştır. Araştırmada kışlık ve yazlık ekilen nohut bitkisinde sulama konularının tane verimi üzerine istatistiksel olarak bir etkisinin olmadığı görülürken, ekim dönemlerinin 0.01 önem düzeyinde etkili olduğu görülmüştür. Kışlık ekimlerde en yüksek tane verimi 440 kg/da, yazlık ekimlerde 285 kg/da olmuştur. Su kullanım randımanı (WUE) incelendiğinde kışlık ve yazlık ekimler için en yüksek değerlerin kuru konuda olduğu saptanmıştır. Kışlık ekimde en yüksek su kullanım randımanı 0.924 kg/m 3, yazlık ekimde ise 1.030 kg/m 3 olarak belirlenmiştir. Oransal evapotranspirasyon açığı ile oransal verim azalım değerleri arasındaki ilişki incelendiğinde verim tepki etmeni (ky) 1.06 olarak bulunmuştur. Bu da nohudun su eksikliğine oldukça duyarlı bir bitki olduğunu göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Nohut, kışlık ekim, yazlık ekim, kısıntılı sulama I

ABSTRACT MSc THESIS EFFECTS OF VARIOUS IRRIGATION STRATEGIES APPLIED THROUGH DRIP SYSTEM ON WINTER AND SPRING PLANTED CHICKPEA YIELD AND WATER USE EFFICIENCY Can İbrahim YILMAZ ÇUKUROVA UNIVERSITY INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES DEPARTMENT OF AGRICULTURAL STRUCTURES AND IRRIGATION Supervisor Jury : Prof. Dr. Attila YAZAR Year: 2011, Pages: 77 : Prof. Dr. Attila YAZAR : Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL : Assoc. Prof. Dr. S. Metin SEZEN In this study, the effects of various irrigation strategies applied with drip system and different planting dates on vegatative growth of chickpea (Cicer arietinum L), yield components and water use efficiency were determined under the Mediterranean climatic conditions. The experiment was carried out during 2010 growing season at the Hacıali Station of the Çukurova Agricultural Research Institute using Inci variety. The treatments included full (FI), mild deficit irrigation (DI-75), partial rootzone drying (PRD-50), severe deficit irrigation (DI-25), and non-irrigated (DRY) for winter and spring planting times. Although the irrigation treatments did not have any significant effect on grain yield for both winter and spring planted chickpea, planting dates had significant effect on yield at 0.01 level of significance. The greatest grain yields of 440 and 285 kg/da was observed, respectively, for winter and spring planted chickpeas. The highest water use efficiency was found in the dry treatments of both winter and spring plantings. The greatest water use efficiency was determined as 0.924 kg/m 3 for winter planted and 1.030 kg/m 3 for spring planted chickpeas. The yield response factor (ky) was determined as 1.06, when the relationship between the relative yield reduction and relative evapotranpiration deficit was examined. This results shows that chickpea is relatively sensitive crop to water stress. Key Words: Chickpea, winter planting, spring planting, defict irrigation. II

TEŞEKKÜR Çalışmamın tüm aşamalarında engin bilgilerinden yararlandığım, araştırmanın yürütülmesi için bana her türlü olanağı sağlayan, desteğini ve sabrını hiçbir zaman esirgemeyen değerli danışman hocam Sayın Prof. Dr. Attila YAZAR a saygı ve sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Tezimin yazım aşamasında bilgi ve tecrübelerinden yararlandığım Arş. Gör Servet TEKİN ve Arş. Gör. Mete ÖZFİDANER e teşekkürlerimi sunarım. Denemenin yürütülmesinde benimle birlikte özveriyle çalışan Dr. Dürdane MART a, değerli arkadaşlarım Ziraat Yüksek Mühendisi Çiğdem İNCE KAYA ya, Ziraat Yüksek Mühendisi Filiz GÖKÇEL e ve Biyolog Ayşe Mine YILDIZ a içtenlikle teşekkür ederim. Daima desteklerini hissettiğim sevgili annem Aysel YILMAZ a, babam Mahmut Nedim YILMAZ a, kardeşlerim Alev YILMAZ ve Gülcan YILMAZ a ve arkadaşım Sevil CANPOLAT a teşekkür ederim. III

İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ..I ABSTRACT..II TEŞEKKÜR.III İÇİNDEKİLER.....IV ÇİZELGELER DİZİNİ..VIII ŞEKİLLER DİZİNİ...X 1. GİRİŞ. 1 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR.. 5 2.1. Nohut Bitkisi...5 2.2. Su-Verim İlişkileri ve Nohut Sulama.....6 2.3. Yarı Islatmalı (PRD) ve Kısıntılı Sulama. 11 2.4. Nohutta Farklı Ekim Zamanları....14 3. MATERYAL VE METOD.. 17 3.1. Materyal....17 3.1.1. Araştırma Yeri...17 3.1.2. Toprak Özellikleri...17 3.1.3. Sulama Suyunun Sağlanması..18 3.1.4. Sulama Sistemi...19 3.1.5. İklim Durumu...19 3.1.6. Ekilen Nohut Çeşidi...20 3.2. Yöntem.21 3.2.1. Araştırma Konuları ve Deneme Deseni......21 3.2.2. Toprak Örneklerinin Alınması ve Analiz Yöntemleri...23 3.2.3. Toprak Hazırlığı ve Ekim...23 3.2.4. Gübreleme..23 3.2.5. Bakım.24 3.2.6. Sulama Programı...24 3.2.7. Toprak Suyu Gözlemleri....24 3.2.8. Hasat..25 IV

3.2.9. İncelenen Özellikler....25 3.2.10. Su Tüketimi..27 3.2.11. Su Kullanım Randımanları (WUE ve IWUE)...27 3.2.12. Verim Tepki Etmeni (ky)...28 3.2.13. Analiz ve Değerlendirme..28 4. BULGULAR VE TARTIŞMA...29 4.1. Arazi Bulguları.29 4.1.1. Nohut Bitkisinin Gelişme Dönemleri...29 4.1.2. İklim Verileri..30 4.1.3. Sulamaya İlişkin Bulgular..31 4.1.4. Toprak Profilinde Su İçeriği Değişimleri...31 4.1.5. Bitki Su Tüketimi (ET)..34 4.1.6. Tane Verimi...36 4.1.6.1 Tane Verimi ile Sulama Suyu ve Su Tüketimi İlişkisi.40 4.1.7.Nohut Bitkisinin Su Kullanma Randımanları..41 4.1.8.Oransal Evapotranspirasyon Açığı ile Oransal Verim Azalışı Arasındaki İlişki ve Verim Tepki Etmeni (ky)...45 4.1.9. Yüz Tane Ağırlığı....46 4.1.9.1.Yüz Tane Ağırlığı ile Sulama Suyu ve Su Tüketimi İlişkisi...48 4.1.10. Kuru Madde Verimi...49 4.1.10.1. Kuru Madde Verimi ile Sulama Suyu ve Su Tüketimi İlişkisi...52 4.1.11. Yaprak Alan İndeksi (LAI)..53 4.1.12. Bitki Başına Bakla Sayısı.....56 4.1.13. Bitki Başına Tane Sayısı...58 4.1.14. Bitki Başına Ana Dal Sayısı.....59 4.1.15. Bitki Boyu...61 4.1.16. Hasat İndeksi...64 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER...67 KAYNAKLAR...69 V

ÖZGEÇMİŞ...77 VI

VII

ÇİZELGELER DİZİNİ SAYFA Çizelge 3.1. Deneme Alanı Topraklarının Bazı Fiziksel Özellikleri...17 Çizelge 3.2. Deneme Alanı Topraklarının Bazı Kimyasal Özellikleri... 18 Çizelge 3.3. Denemede Kullanılan Sulama Suyunun Analiz Sonuçları...18 Çizelge 3.4. Nohut Bitkisinin Büyüme Dönemindeki Uzun Yıllık Ortalama. Aylık ve 2009-2010 Büyüme Dönemi İklim Verileri....20 Çizelge 4.1. Deneme Konularında Nohut Bitkisine Uygulanan Sulama Suyu Miktarları (mm) ve Sulama Tarihleri...31 Çizelge 4.2. Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Nohut Bitkisinin Mevsimlik Bitki Su Tüketimi Değerleri... 34 Çizelge 4.3. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularında Ortalama Tane Verimleri ve LSD Gruplamaları..37 Çizelge 4.4. Nohut Tane Verimlerine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları...38 Çizelge 4.5. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Sulama Suyu ve Su Tüketim Randımanları..42 Çizelge 4.6. Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Nohut Bitkisinin Ortalama 100 Tane Ağırlıkları...47 Çizelge 4.7. Nohut Bitkisinin 100 Tane Ağırlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 47 Çizelge 4.8. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Hasattaki Kuru Madde Miktarı.51 Çizelge 4.9. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Yaprak Alan İndekslerinin Zamansal Değişimi....54 Çizelge 4.10. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinden Hasatta Elde Edilen Bitki Başına Bakla Sayısı..56 Çizelge 4.11. Bitki Başına Bakla Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları...57 VIII

Çizelge 4.12. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinden Hasatta Elde Edilen Bitki Başına Tane Sayısı...58 Çizelge 4.13. Bitki Başına Tane Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları...58 Çizelge 4.14. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konulatına Göre Nohut Bitkisinden Hasatta Elde Edilen Bitki Başına Ana Dal Sayısı.60 Çizelge 4.15. Bitki Başına Ana Dal Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları...60 Çizelge 4.16. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitki Boylarının Zamansal Değişimi...61 Çizelge 4.17. Nohut Bitkisinin Bitki Boyuna İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 62 Çizelge 4.18. Nohut Bitkisinin Bitki Boyuna İlişkin LSD Gruplaması..63 Çizelge 4.19. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Hasat İndeksleri ve LSD Gruplaması....65 Çizelge 4.20. Nohut Bitkisinin Hasat İndekslerine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları....65 IX

ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil 3.1. Deneme Planı.22 Şekil 4.1. Nohut Bitkisinin Büyüme Dönemi Boyunca Düşen Yağışların Günlük Dağılımı. 30 Şekil 4.2 Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Kışlık Ekimde Araştırma Konularında Sulama Öncesi Toprak Su İçeriğinin (mm/ 100 cm) Zamansal Değişimi 32 Şekil 4.3 Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Yazlık Ekimde Araştırma Konularında Sulama Öncesi Toprak Su İçeriğinin (mm/ 100 cm) Zamansal Değişimi. 33 Şekil 4.4. Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Kışlık Ekimde Bitki Su Tüketiminin Zamansal Değişimi...35 Şekil 4.5. Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Yazlık Ekimde Bitki Su Tüketiminin Zamansal Değişimi..36 Şekil 4.6. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularında Ortalama Tane Verimleri.37 Şekil 4.7. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Tane Verimi ile Sulama Suyu İlişkileri...40 Şekil 4.8. Farklı Ekim Dönemleride Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Tane Verimi ile Su Tüketimi İlişkileri.41 Şekil 4.9. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Su Kullanım Randımanları....43 Şekil 4.10. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Su Kullanma X

Randımanı Verim İlişkileri...44 Şekil 4.11. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Su Kullanma Randımanı Su Tüketimi İlişkileri...44 Şekil 4.12. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Oransal Evapotranspirasyon Açığı ile Oransal Verim Azalışı İlişkisi...46 Şekil 4.13. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Yüz Tane Ağırlığı Sulama Suyu İlişkisi..48 Şekil 4.14. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Yüz Tane Ağırlığı Su Tüketimi (ET) İlişkisi..49 Şekil 4.15. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Kışlık Ekimde Nohut Bitkisinin Kuru Madde Yığışımı 50 Şekil 4.16. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Yazık Ekimde Nohut Bitkisinin Kuru Madde Yığışımı 50 Şekil 4.17. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Kuru Madde Verimi ile Sulama Suyu İlişkisi 52 Şekil 4.18. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Kuru Madde Verimi ile Su Tüketimi İlişkisi...53 Şekil 4.19. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Kışlık Ekilen Nohut Bitkisi Yaprak Alan İndekslerinin Zamana Göre Değişimi.55 XI

Şekil 4.20. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Yazlık Ekilen Nohut Bitkisi Yaprak Alan İndekslerinin Zamana Göre Değişimi.55 Şekil 4.21. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Kışlık Ekilen Nohut Bitki Boylarının Zamana Göre Değişimi.63 Şekil 4.22. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Yazlık Ekilen Nohut Bitki Boylarının Zamana Göre Değişimi...64 XII

XIII

1.GİRİŞ Can İbrahim YILMAZ 1.GİRİŞ Günümüzde hızlı nüfus artışı, doğal kaynakların hızla kirlenmesi, küresel ısınma ve iklim değişikliği su kaynakları üzerindeki baskıyı giderek artırmaktadır. Artan nüfusun gıda güvenliğini sağlamak amacıyla tarımsal üretimin sürdürülebilir bir şekilde artırılması ve mevcut sınırlı kaynakların en verimli şekilde kullanılması gerekmektedir. Son yıllarda FAO, IWMI ve ICID (Birleşmiş Milletler Tarım ve Gıda Teşkilatı, Uluslararası Su Yönetimi Enstitüsü, Uluslararası Sulama ve Drenaj Komisyonu) gibi uluslararası kuruluşlar suyun bir damlasının bile boşa harcanmadan etkin kullanılmasının önemini vurgulamışlar ve her damla suya karşılık daha fazla ürün ilkesini benimsemişlerdir (Aküzüm ve ark., 2010). Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal İşler Birimi 2008 raporuna göre günümüzde 6.8 milyar olan dünya nüfusunun 2011 sonlarında 7 milyara ulaşacağı ve 2050 yılı itibariyle 9 milyarı aşacağı öngörülmektedir (Anonim, 2008). Artan nüfus ve yaşam standardındaki iyileşmelerin yakın gelecekte gıda talebinde önemli artışlara neden olacağı ve artan bu talebin önemli bir bölümünün de sulu tarım ürünleri ile karşılanacağı öngörülmektedir. Aynı zamanda birim sulanan alana düşen su girdisinde, su kıtlığı ve çevresel kaygılar nedeni ile önemli azalmalar beklenmektedir. Su verimliliğindeki artışların verimdeki artışlardan ve sulamada kullanılan sudaki azalmalardan kaynaklanacağı öngörülmektedir (Yazar ve Sezen, 2010). Türkiye yağışların dağılımı ve zamanlaması bakımından hem su zengini hem de su yoksulu bölgeleri kapsayan bir ülke konumundadır. Sulama ülke tarımında verimliliğin iyileştirilmesinde, ekonomik büyümeyi hızlandıran ve kırsaldan göçü azaltan çok önemli bir süreçtir. Bu nedenle su kullanımında randımanın yükseltilmesi ve tarımda kullanılan suyun tasarrufu gündemde ön plana çıkmaktadır. Ülkemizdeki temiz su kaynaklarının sınırlı olması, küresel ısınma nedeni ile en fazla etkilenecek ülkeler arasında olan Türkiye de insanların yararına yeni su kaynaklarının geliştirilmesi ekonomik ve ekolojik nedenlerle sınırlıdır. Bu durum su kıtlığı ile 1

1.GİRİŞ Can İbrahim YILMAZ mücadele ve suyun daha etkin kullanılmasını günümüzde gündemin en ön sıralarına girmesine neden olmuştur (Yazar ve Sezen, 2010) Dünyada su kaynaklarının %70 e yakın bölümü tarımda kullanılmaktadır. Türkiye de ise 2008 yılı itibariyle yıllık toplam 46 milyar m³ lük su tüketiminin; %15 i içme ve evsel kullanımda, %11 i sanayide ve %74 ü tarımsal sulamada kullanılmaktadır (DSI, 2009). Suyun en çok kullanıldığı tarımsal sulamada su kaynaklarının etkin kullanımı ve su tasarrufu sağlanması büyük önem taşımaktadır. Su kayıplarını azaltan basınçlı sulama sistemleri suyun etkin kullanılmasında ve su kayıplarının en düşük düzeyde tutulmasında önemlidir (Yazar ve ark., 2002). Damla sulama, su ve enerji tasarrufu sağlaması, işgücü gereksiniminin daha az olması, verim ve kalite artışı sağlaması gibi avantajlar sağlayan modern sulama tekniklerinden biridir. Damla sulama ile önemli ölçüde su tasarrufu yapılabileceği kanıtlanmıştır (Bucks ve ark., 1982). Damla sulama sistemlerinde su uygulama randımanlarının %90-95 e varması, bitkilerin su kullanım randımanı arttırması sürdürülebilir tarım için temel koşullardan biri olarak ele alınması gerekliliğini ortaya koymaktadır (Yazar ve ark., 2002). Mevcut su kaynaklarının verimli bir şekilde kullanımı ve tarımsal sulamada su tasarrufu sağlama amacına yönelik olarak; kısıntılı sulama teknikleri üzerine çok sayıda çalışma yapılmıştır. Kısıntılı sulama ve yarı ıslatmalı (PRD) sulama; gerekenden daha az su uygulayarak mevcut su kaynağı ile daha geniş alanların sulanmasına olanak sağlayan işletme biçimleridir. Kısıntılı sulama; sulamalarda genel bir uygulama olan bitki su gereksiniminin tümünün karşılanması yerine su gereksiniminin bir kısmının karşılandığı uygulamadır. Kısıntılı sulamada olağandan daha az su uygulayarak, aynı su miktarı ile daha fazla alanın sulamaya, bir başka deyişle üretime açılması sağlanmaktadır (Doorenbos ve Kassam, 1979). Yarı ıslatmalı (Partial Root-Zone Drying) (PRD) sulama tekniği; bitkinin optimum su gereksiniminin karşılanamadığı durumlarda; bitkiye, damla yöntemi ile geleneksel kısıntılı su uygulaması yerine, bitki sırasının her iki tarafına yerleştirilen iki lateralden birinin bir sulamada diğerinin izleyen sulamada çalıştırılması şeklinde uygulanan kısıntılı sulama uygulamasıdır. Böylece suyun kıt ve pahalı olduğu 2

1.GİRİŞ Can İbrahim YILMAZ bölgelerde geleneksel kısıntılı sulamaya benzer şekilde, daha az su uygulayarak, mevcut su kaynaklarından daha etkin şekilde yararlanılması amaçlanır (Kang ve ark., 1998). PRD nin başarısı kök bölgesinde eş zamanlı ıslak ve kuru bölgeler oluşturmasıdır. Kök bölgesinin yalnızca bir bölümünün sulanması ve bir sonraki sulamaya dek toprak suyunun korunması temel ilkesine dayanır (White, 2003). PRD uygulamasının; gelecekte sulu tarımın karşı karşıya kalacağı su sıkıntısı sorununu azaltabileceği öngörülmektedir (Kırda, 2004). Nohut, kuru fasulye ve bezelyeden sonra dünyada en önemli üçüncü baklagil bitkisi olup 44 ülkede yetiştirilmektedir (Singh ve Saxena, 1999). Ekim alanının en fazla olduğu ülkelerin başında Hindistan, Pakistan, Türkiye, İran ve Meksika gelmektedir. İnsan beslenmesinde önemli bir yere sahip olan yemeklik tane baklagiller içerisinde bulunan nohut, ülkemizde kışları ılık geçen kıyı bölgelerimizde kışlık, orta Anadolu ve geçit bölgelerimizde ise yazlık olarak ekilmektedir. Yazlık ekimlerden beklenen faydanın sağlanabilmesi ekimin erken yapılmasına bağlıdır (Şubat ve Mart ayları). Ancak, bazı yıllarda elverişsiz iklim koşulları kimi durumlarda ise hastalıklardan özellikle de antraknozdan kaçınmak amacı ile çiftçilerimiz ekimi geciktirmektedir. Ekimdeki gecikmeler bazen Mayıs ayı ortalarını bulabilmektedir. Bitki bu koşullarda daha çok kıştan kalan nem ile ürün oluşturmakta ve verimi topraktaki sınırlı nem belirlemektedir (Ekizce ve Adak, 2005). FAO nun 2006 verilerine göre dünyada 10 milyon hektar alana ekimi yapılan nohuttan yıllık 8 milyon ton ürün elde edilmekte ve ortalama 772 kg/ha verim alınmaktadır. Ülkemizde 2009 yılı verilerine göre 455 000 hektar ekim alanı, 562.000 ton üretim ve 123 kg/da ortalama verime sahiptir (Anonim, 2009). Nohut insan ve hayvanlar için önemli bir besin kaynağı olmasının yanında, özellikle kurak ve yarı kurak alanlarda toprak verimliliğinin sürdürülmesinde önemli rol oynamaktadır (Şehirali, 1988). Yemeklik baklagiller içerisinde kuraklığa en fazla dayanan ve aşırı yağıştan olumsuz etkilenen nohudun yetiştirme mevsiminin kurak geçtiği yıllarda az miktarda sulamalarla fazla ürün verdiği bilinmektedir. Ancak, nohutta sulama konusunda yapılan çalışmalar çok sınırlıdır. Bu nedenle önemli verim artışı sağlamak için iyi 3

1.GİRİŞ Can İbrahim YILMAZ tarla hazırlığı, yüksek verimli tohumluk kullanma, gübreleme ve mücadelenin yanında sulama suyu miktarı ve sulama zamanın tam olarak bilinmesi gerekmektedir. Akdeniz iklim kuşağında nohut üretimi genellikle sulamaya gerek duyulmadan gerçekleştirilmektedir. Ancak, yağışların bitki yetişme dönemindeki miktarı ve zamansal dağılışı her zaman bitki gereksinimini karşılamayabilir. Bu nedenle nohut üretiminde yıldan yıla dalgalanmalar söz konusudur. Sulama bilinçli uygulandığında verimi esaslı bir şekilde artırabilir. Sulama yalnızca verimi artırmakla kalmaz, ayrıca kurak ve yağışın değişkenlik gösterdiği yarı kurak bölgelerde istikrarlı bir verim alınmasını sağlar. Bu çalışmada Çukurova Bölgesinde kışlık ve yazlık ekimi yapılan nohut bitkisinin damla yöntemiyle uygulanan farklı sulama stratejilerine olan verim ve verim bileşenlerinin tepkisini belirlemek amaçlanmıştır. Özellikle, geleneksel kısıntılı sulama ile PRD uygulamasının nohut verimine ve su kullanım randımanına etkinliklerinin belirlenmesi amaçlar arasındadır. 4

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR 2.1. Nohut Bitkisi Nohut, Leguminosae takımında yer alan Papilionacea (kelebek çiçekliler) familyasının çok önemli türlerini kapsayan Viceae alt familyasına bağlı Cicer genusundan Cicer arietinum L dır. Kökeni Doğu-Batı olarak Himalayalar ile Yunanistan arası Kuzey-Batı olarak da Kırım ve Etiyopya arası olarak belirtilmiştir (Şehirali,1988). Nohut tanesi mineraller ve vitaminlerce zengindir. Kalsiyumun yaklaşık %70'i tohum kabuğundadır. Tohum kabuğunda bulunan yüksek derecede kalsiyum ve selüloz yüzünden, nohut dünyanın birçok yerinde tüketilir. Ayrıca nohut %5 çözülebilen şeker ve yağ içerir. Karbonhidrat içeriği ortalama %63.5 olup %23 oranında protein içermektedir. Protein sindirilebilirliği açısından %76-90 oranı ile baklagiller içerisinde en yüksek değere sahiptir (Williams ve Singh, 1987). Nohut, pahalı olan hayvansal ürünler ile beslenemeyenlerin protein ve karbonhidrat ihtiyacını önemli oranda karşılayabilir. Nohut bitkisinin düşük nem koşullarına serin iklim tahıllarından daha iyi adapte olduğu düşünülmesine karşın, su gereksinimi buğdaydan daha fazladır. Nohudun su tüketimi, iklim koşullarına, ekim zamanına ve toprak nem içeriğine bağlıdır. Nohut bitkisinin 90-300 kg/da arasında ürün verebilmesi için su tüketiminin; 110-240 mm arasında olması gerektiği belirtilmiştir. Bu oran diliminde, kullanılan su miktarı ile verim arasında doğrusal bir ilişki vardır (Singh ve Bhushan, 1979). Hisar Suriye'de nohudun su tüketimi 204-280 mm arasında (Sharma ve ark., 1974); Jabalpur Hindistan' da 247-290 mm dir (Gupta ve Agrawal, 1977). Nohut su tüketimi Kuzey Suriye'de kurak bölge Tel Hadya ve yağışlı bölge Jindiress için sırasıyla yazlık ekilişlerde 297 ve 413 mm; kışlık ekilişler için 311 mm ve 422 mm' dir (Cooper, 1983). Ekim tarihinin ürün performansı üzerinde önemli etkisi vardır. Çünkü ekim tarihi bitkinin kritik dönemlerinde karşı karşıya kalacağı çevre koşullarını belirler. Bu, özellikle aşırı sıcak ve yağışların sınırlı olduğu yerlerde yetiştirilen nohut için 5

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ çok önemlidir (Saxena, 1987). Ekim tarihi; sulanarak yetiştirilen (ya da uzun vejetasyon süresine sahip daha ılıman bölgeler) nohuda kıyasla sulamasız yetiştirilen nohut veriminin belirlenmesinde daha önemlidir (Saxena ve Yadov, 1976). Batı Asya'nın Akdeniz bölgelerinde, Kuzey Afrika ve Güney Avrupa'da şu anda uygulanan ekim tarihini öne alarak nohudun verimliliğini yükseltme potansiyeli bulunmaktadır (Saxena, 1980). Bu bölgelerde, nohut geleneksel olarak yazlık ekilir ve kış yağışlarından kalan depolanmış toprak neminden yararlanılarak yetiştirilir. Kış yağışları en az 400 mm olmalıdır. Mevsim ilerledikçe bitki sıcaklıkların ve gün uzunluğunun artmasıyla giderek artan toprak nem açığı ile karşı karşıya kalır, vejetatif ve generatif büyüme dönemleri kısalır ve düşük verim ile sonuçlandığını bildirmektedir (Saxena, 1987). Nohut kışlık ekildiğinde bu sıkıntılardan büyük oranda kaçınılmaktadır. Ancak kışlık ekimde antraknoz hastalığı (Ascochyta rabiei) ve soğuktan etkilenme söz konusu olabilir. Kışlık ekilecek nohutların soğuğa toleranslı olmanın yanısıra antraknoz hastalığına da dayanıklı olması gerekmektedir. Bu nedenle nohut ıslahçıları soğuğa ve antraknoza dayanıklı hatlar elde etmek için çalışmalar yapmaktadırlar. Kıyı bölgelerimiz için antraknoz ve souğa dayanıklı çeşitler geliştirilmiştir ancak ülkemizde daha çok karışık tohumlarla üretim yapılmaktadır. Bu durum nohut üretim ve ihracatımızı olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle ülkemizde geliştirilen antraknoza dayanıklı, yüksek verimli ve makineli hasada uygun nohut çeşitlerinin tarımının yaygınlaşması gerekmektedir. Nohutta bilinçli uygulandığında sulama verimi önemli bir oranda artırabilir. Sulama yalnızca verimi artırmakla kalmaz ayrıca kurak ve yağışın değişkenlik gösterdiği yarı kurak bölgelerde kararlı bir verim alınmasını da sağlar. Nohut geçmişte yalnızca yağışa dayalı olarak yetiştirilmekte iken, günümüzde bazı çiftçiler nohuda tamamlama sulama uygulamaktadırlar (Singh ve Saxena, 1999). 2.2. Su-Verim İlişkileri ve Nohut Sulama Sulama sistemlerinin ekonomik yönden değerlendirilmesi, verim ile sulama suyu arasındaki ilişkinin bilinmesini zorunlu kılmaktadır. Su bir girdi, verim çıktı olarak düşünüldüğünde bu iki parametre arasındaki ilişki bitki su-verim fonksiyonu 6

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ olarak tanımlanmıştır. Ancak, anılan bu fonksiyonlar önemli ölçüde deneysel olduklarından yalnız geliştirildikleri yöreleri ve koşulları temsil ederler. Bunun yanında, su-verim fonksiyonlarında iklim değişkenleri, bitki besin maddeleri, toprak tuzluluğu, toprak ve sulamadaki yersel değişkenlikler, hastalık ve zararlılar vb. gibi etmenler dikkate alınmış veya alınmamış olabilir. Tüm bunlara karşın su-verim fonksiyonları, işletme ve ekonomik analizler için en yüksek net gelirin hesaplanmasında, marjinal üretimin karşılaştırılmasında da gereklidir (Russo ve Bakker, 1987). Bitkilerin büyüme periyotlarında, strese duyarlı belirli kritik dönemlerinin olduğu bilinmektedir. Bitki, söz konusu dönemlerde su eksikliği ile karşılaştığında, fizyolojik olarak olumsuz etkilenmekte ve bunun sonucunda verimde önemli azalmalar meydana gelmektedir. Özellikle suyun kısıntılı olduğu yerlerde, stresten en fazla etkilenen dönemlerin bilinmesi, sulama işletmeciliği açısından son derece önemlidir (Yazar, 1990). Csidc (1995), Kanada'da dört farklı sulama uygulamasının (0, 25, 50 ve 100 mm) iki nohut çeşidinde (küçük taneli ve iri taneli) tane verimine etkisinin araştırıldığı çalışmada; yağışların, 1994 yılının Mayıs ayında mevsim normallerinin iki katı, Haziran ayında normale yakın, Temmuz ayında daha kurak, Ağustos ayının ise iki kat daha yağışlı geçmesi küçük taneli nohutta mevsim başında bir kez ek sulama yapılması dışında, diğer uygulamaların verimi düşürdüğünü, sulama miktarı arttıkça (50, 75 ve 100 mm) olgunlaşma süresinin uzadığını ve don zararına maruz kalma riskinin arttığını bildirmiştir. İri taneli nohudun küçük taneli nohuda benzer bir durum gösterdiği, buna karşın bir kez sulamanın verimi artırdığını, daha fazla sulamanın ise tane verimiyle iriliğini düşürdüğünü belirtmiştir. Günbatılı (1986), Tokat'in Kazova ve Zile ovalarında, nohudun sulama programı ve su tüketimini belirlemeye yönelik çalışmasında; Kazova'da en yüksek verimin (274 kg/da) ekimden bakla bağlama başlangıcına kadar topraktaki kullanılabilir su içeriğinin % 30'a kadar düştüğü, Zile' de (212 kg/da) ise bu oranın % 5'e kadar düştüğü dönemlerde yapılan sulama ile elde edildiğini, Kazova ve Zile'de ortalama 201-204 mm sulama suyu ile kontrole göre 99 ve 107 kg/da daha fazla tane verimi alındığını, Kazova'da sulamanın çiçeklenme döneminden önce, bitki boyu 15-7

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ 25 cm iken ve çiçeklenme dönemi başlangıcında, Zile'de ise çiçeklenme dönemi başlangıcı ve bakla bağlama dönemi başlangıcında olmak üzere 2 kez, eğer 1 sulama yapılacaksa Kazova'da bakla dönemi başlangıcında. Zile de ise çiçeklenme dönemi başlangıcında yapılmasının gerektiğini bildirmiştir. Oylukan ve ark., (1970) nın Eskişehir de yaptıkları çalışmada; nohudun Mayıs, Haziran, Temmuz ve Ağustos ayları olmak üzere (sırasıyla 50, 80, 105, 85 mm) toplam 320 mm su tükettiğini; net sulama gereksiniminin 180 mm ve sulama sayısının ise 2 olduğunu nohutta en fazla verimin 1-3 sulama ile elde edildiğini, Haziran ayının yarısında bir defa sulamanın verim artışında en etkili ve ekonomik sulama olduğunu belirlemişlerdir. Güngör (1980), Eskişehir de yapılan bir araştırmada; nohudun su tüketiminin 468 mm ve en uygun sulamanın; ekimden itibaren sert oluma kadar topraktaki nem oranının %30 a kadar düştüğünde yapılan sulama olduğunu, sulama sayısının 2 ve alınan tane veriminin 247 kg/da, sulamanın ise kapsül oluşumundan önce ve kapsül oluşumundan sonra yapılması gerektiğini belirtmiştir. Oweis ve ark., (2004) ICARDA nın Tel Hadya ana istasyonunda 1997 2001 yılları arasında yapılan çalışmada Kasım, Ocak ve Şubat aylarını kapsayan 3 farklı ekim tarihini ve topraktaki eksik nemi tamamlama esasına göre 4 farklı sulama konusunu incelemişlerdir. Bunlar; Tam su (TS), 2/3 (TS), 1/3 (TS) ve kuru konuları içermektedir (yıllık yağış 330 mm). Sonuçlar nohut veriminin sulama ve erken ekimle en üst noktaya çıktığını göstermiştir. Çalışmada 2/3 TS sulama düzeyinin, sulamanın en etkin düzeyi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ancak en yüksek su kullanım randımanı (WUE) Ocak ayı ortasında yapılan ekimde belirlenmiştir. Anwar ve ark., (2003), Canterburry, Yeni Zelanda da 1998-2000 yılları arasında Kabuli nohut çeşidinde farklı dönemlerde uygulanan sulamaların su kullanım randımanına (WUE) etkilerini belirlemek amacı ile yaptıkları çalışmada nohut bitkisinin su kullanım randımanının 1.0-1.3 kg/m 3 arasında olduğunu saptamışlardır. Malhotra ve ark., (1997) ICARDA da 1985 1988 yılları arasında 24 nohut çeşidinin sulamaya tepkisini belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada, sulamanın verimi %45 oranında arttırdığını belirlemişlerdir. Sulamalar ortalama nohut verimini 8

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ 3208 ila 3877 kg/ha a dek yükselmiştir. Ayrıca, sulamanın toprak üstü kuru madde miktarını %49, bitki boyunu %26 arttırdığı gözlemlenmiştir. Özgün, (2004) Diyarbakır Bismil koşullarında 2001 2002 yıllarında damla sulama ve farklı ekim tarihlerinin nohutta verim ve verim ögelerine etkisini belirlemek amacıyla yapılan çalışmada, sulamanın; verimi, toplam bakla sayısı, tane sayısı, tek bitki tane verimi, yüz tane ağırlığı ve hasat indeksini arttırdığı, ancak ekim zamanı geciktirildikçe bu öğelerin azaldığı belirtilmiştir. Toğay ve ark., (2005) Van ekolojik koşullarında 2003 2004 yıllarında iki farklı nohut çeşidine, sulama (çiçeklenme ve bakla dolumu dönemlerinde) ve dört farklı bitki sıklığı (30, 45, 60 ve 75 tohum/m 2 ) uygulanmıştır. İki yıllık sonuçlara göre, baklada tane sayısı dışında; çeşitlerin, sulamanın ve bitki sıklığının nohutta verim ve verim öğelerine etkisi önemli bulunmuştur. En yüksek tane verimi 2003 ve 2004 yıllarında sırasıyla 95.4 ve 92.5 kg/da ile sulama yapılan parsellerden alınırken, en düşük tane verimi yine sırasıyla 58.7 ve 52.6 kg/da ile sulama yapılmayan parsellerden alınmıştır. Değirmenci ve ark., (2008) Harran Ovasında nohut sulama programının belirlenmesi amacıyla yürütülen çalışmada deneme konuları; A- Susuz, B- Çiçeklenme öncesi tek sulama (elverişli kapasite %40 a düşünce sulama), C- %50 Çiçeklenmede tek sulama:, D- %50 bakla oluşumunda tek sulama, E- %50 Tane oluşumunda tek sulama, F-%50 Çiçeklenmede + %50 tane oluşumunda iki sulama, G- Çiçeklenme öncesi + %50 bakla oluşumunda + %50 tane oluşumunda üç sulama olarak oluşturulmuştur. Varyans analizi sonucunda, uygulanan deneme konularının verim üzerinde %1 önem düzeyinde istatistiksel olarak fark bulunmuş ve G konusu en yüksek verimi vermiş, bunu F ve D konuları izlemiştir. En düşük verim A, B, C ve E konularından alındığı belirlenmiştir. Palled ve ark., (1985) Suriye'nin Tel Hadya yöresinde ILC 3279 nohut genotipinin kışlık ve yazlık ekimlerinde tamamlama sulama uygulanmasının verim ve verim unsurlarına etkisinin araştırıldığı çalışmalarında; kışlık ekimlerde 115.3 kg/da olan ortalama verimin, tamamlama sulama uygulaması ile 197.7 kg/da' a kadar yükseldiğini, yazlık ekimlerde ise bu miktarın 55.6 kg/da, sulama uygulaması ile 134.9 kg/da'a yükseldiğini; ayrıca, kışlık ekimlerde biyolojik verimin 254.3 kg/da, ek 9

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ sulama ile 429.5 kg/da olduğunu, çiçeklenme ve sert olum arasındaki sürenin 41 günden 52 güne, hasat indeksinin % 44'ten % 46'ya kadar değiştiğini: yazlık ekimlerde ise biyolojik verimin 186.6 kg/da, tamamlama sulama ile 352.1 kg/da, çiçeklenme ve sert olum dönemleri arasındaki sürenin 33 günden 44 güne, hasat indeksinin de % 30'dan % 38'e yükseldiğini bildirmişlerdir. Saxena (1980), Hindistan'ın su tutma kapasitesi düşük hafif bünyeli topraklarında nohutta sulamanın vejetatif dönemde, ağır bünyeli ve derin profilli topraklarda ise vejetatif gelişme dönemi sonları ile bakla bağlama dönemi başlangıcında yapılması gerektiğini bildirmiştir. Silim ve Saxena (1986), ILC 3279 çeşitlerinde, kışlık ve yazlık ekimlerde çiçeklenme ve bakla bağlama dönemlerinde yapılan sulama uygulamasının; sulanmayan parsellere göre % 73 ve % 142 oranında tane verim artışı sağladığını, kışlık ekimlerde verimin 175-200 kg/da arasında, yazlık ekimlerde ise 56-135 kg/da arasında değiştiğini, yüksek verimlerin sulama uygulaması yapılan parsellerden elde edildiğini belirtmişlerdir. Çiçeklenme ve bakla bağlama döneminde birer sulama ile kışlık (1 Aralık) ekimlerde kuru koşullarda; FLIP 84-19c çeşidinden 192 kg/da ve ILC 482 çeşidinden ise 217 kg/da tane verimi, sulama uygulamalı koşullarda ise; ILC 3279 çeşidinden 266 kg/da ve ILC 482 çeşidinden 377 kg/da tane verimi, yazlık ekilişlerde (16 Şubat) sulamasız koşullarda; ILC 3279 çeşidinden 115 kg/da ve FLIP 81-57w çeşidinden 173 kg/da sulama ile; FLIP 84-19c çeşidinden 227 kg/da ve FLIP 81-57w çeşidinden 271 kg/da tane verimi elde edildiğini belirlemişlerdir. Şakar ve Orhan (1993) Diyarbakır koşullarında kışlık olarak yetiştirilen ILC- 482 ve FLIP 84-99C nohut genotiplerinde, sulamanın tane verimi üzerine etkilerini araştırdıkları çalışmalarında; sulamasız, bakla bağlamada bir sulama, çiçeklenme döneminde bir sulama ve hem çiçeklenme hem bakla bağlamada iki sulama konularını incelemişlerdir. Sonuçlar çeşitler arasında farklılık olduğunu, sulama ile 1990' da % 27.5, 1991' de % 38.5 oranında kuruya göre daha fazla verim artışı elde edildiğini, ekonomik analiz ile bakla bağlamada bir sulamayla net getirinin en yüksek olduğunu göstermiştir. Yöntürk ve Eylen (2001), Diyarbakır koşullarında nohudun farklı gelişme dönemlerinde yapılan sulamaların ILC 482 nohut genotipinde vejetatif dönemde 10

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ yapılan sulamaların bitki boyu ve ilk bakla yüksekliğini artırdığını, vejetatif ve generatif dönemlerde yapılan sulamaların tane verimi, biyolojik verim ve yüz tane ağırlığını önemli miktarda artırdığını, vejetatif, çiçeklenme ve bakla bağlama dönemlerinde yapılan sulama sonucu; bitki boyunun 33.3 cm, ilk bakla yüksekliğinin 17.3 cm, dal sayısının 3.9, bakla sayısının 98.7, dolu bakla sayısının 88.3, boş bakla sayısının 10.7, tane veriminin 234.6 kg, 1000 tane ağırlığının 267.6 g, biyolojik verimin 604.7 kg/da ve hasat indeksinin % 57.3 olduğunu bildirmişlerdir. Vejetatif, çiçeklenme başlangıcı ve bakla bağlama dönemlerinde olmak üzere 3 kez sulama yapılması gerektiğini, bu uygulama ile sulamasız hatlara göre % 370 tane verim artışının sağlandığını belirtmişlerdir. 2.3. Yarı Islatmalı (PRD) ve Kısıntılı Sulama Kanber ve Kırda, (1994) Sulama programlarının hazırlanmasında kullanılan yöntemlerden birisi de kısıntılı sulamadır. Anılan yöntem, su kaynağının sulanacak alan için yeterli olmadığı koşullarda etkili su kullanımı sağlamaktadır. Kısıntılı sulama ile bitkilerin belirlenen bazı dönemlerinde su kısıntısı yapıldığında (bitkiler strese sokulduğunda) verimde önemli bir düşmenin olmadığı gözlenmiştir. Kısıntı yoluyla sağlanan su ile daha fazla tarım alanı sulanabileceğini bildirmişlerdir. Caspari ve Neal, (2004) Yarı ıslatmalı sulama programı diğer su kısıntılarından farklı bir tekniktir. Bu teknikle önemli oranda su tasarrufu sağlanmasına karşın verimde ve kalitede herhangi bir azalma olmadığı belirtilmektedir. Yarı ıslatmalı (PRD) sulama programı ile kök bölgesinin bir tarafına su uygulanırken, diğer bir kısmı kuru kalmaktadır. Bunun sonucunda fizyolojik olarak köklerden gövdeye doğru Absisik Asit (ABA) in taşınımı artmaktadır. Ayrıca, yarı ıslatmalı sulama programı ile su kullanım randımanı da artmaktadır. Yarı ıslatmalı sulama uygulaması ile sulama suyundan yarı yarıya tasarruf sağlanarak bitki kökleri ve yaprakları arasındaki hidrolik, kimyasal ve hormonal bazı etkileşimler sonucu geleneksel kısıntılı sulama uygulamalarından farklı olarak meyve kalitesi ve verimde düşme olmaksızın üretim sağlanabileceği öngörülmektedir. Bu hipotezi sağlayan bazı destekleyen bazı sonuçlar tarla koşullarında asma, armut, 11

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ mısır ile kontrollü koşullarda biber ve domates (Kang ve ark., 2000; Zebge- Dominguez ve ark., 2003) bitkileri ile yapılan araştırmalardan elde edilmiştir. PRD nin başarısı bitki kök bölgesinde ıslak ve kuru alanları alternatif bölgeleri olarak yaratmasıdır. Sulamadaki bu basit yaklaşım, hormonal ve kimyasal değişimlere neden olarak bitki su kullanım randımanını arttırmaktadır. PRD stratejisindeki başarının anahtarı bitki kök bölgesindeki suyun azalma düzeyi ve zamanlamasının iyi yapılabilmesidir (McKeering, 2004). Nebraska da soya fasülyesinde karık sulama yöntemi kullanılarak, yarı ıslatmalı konuların karşılaştırıldığı iki yıl süren bir tarla denemesinde, verim, su kullanım randımanı ve toprak su değişimi araştırılmıştır. Araştırmacılar iki konu arasında yaklaşık %46 lık bir sulama suyu tasarrufuna rağmen verimde herhangi bir değişiklik olmadığını belirlemişlerdir (Graterol ve ark., 1993). Chaffey (2001), bitkilerin bazı köklerinin kuru kalmasıyla verimin azalmayacağını göstermiştir. Yarı ıslatmalı sulama (PRD) diğer kısıntılı sulama uygulamaları ile karşılaştırıldığında, bitkilerin su eksikliği nedeniyle zarar görmediği ve meyve tadında olumlu gelişme olduğu bildirilmiştir. Yarı ıslatmalı sulama uygulaması altında stomaların kapanması ve yaprak oluşumunun duraksaması, absisik asit üretimine dayandırılmaktadır. Bir başka çalışmada bitki köklerinin bir bölümünün kuru kalmasıyla meydana gelen su eksikliğinin, ksilem özsuyu ph sını arttırdığı saptanmıştır. Su stresi sonucu köklerden yapraklara giden kimyasal sinyaller, örneğin ksilem özsuyu ph sının artması gibi, stomaların kapanmasına neden olmuş ve böylece terlemenin azaldığı belirtilmiştir. Stoma davranışında gözlenen değişiklikler, ksilem ile taşınan absisik asit konsantrasyonunun değişmesiyle tetiklendiğine ilişkin veriler elde edilmiştir (Wilkinson ve Davies, 1997). Kang ve ark., (1998) tarafından yapılan bir çalışmada mısır kökleri iki ve üçe ayrılarak saksılara yerleştirilmiş ve kök kuruluğunun bitki gelişimi üzerine etkisi araştırılmıştır. Kökler nöbetleşe sulanarak yürütülen çalışmada, bitkilerin su kullanım randımanı ve kök gelişiminin arttığı belirlenmiştir. Bunun sonucunda, bitki köklerinin dönüşümlü sulanarak verim kaybı olmaksızın su tasarrufunun sağlanabileceği belirlenmiştir. 12

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ Çin in kuzey batısındaki bir ovada 2004-2005 yıllarında yapılan çalışma da pamuk bitkisi geleneksel karık sulama ile PRD yöntemi sabit ve değişken karıklar olmak koşuluyla sulanarak karşılaştırılmıştır. Bu yolla pamuk verimi ve fizyolojik gelişimi incelenmiştir. Her iki yılda da PRD ile alternatif karıklarla sulama, üç sulama konusu arasında en yüksek verimi sağlamıştır (Du ve ark., 2006). Kang ve ark., (2000) tarafından yapılan bir başka çalışmada mısır bitkisinin verim ve su kullanma randımanını belirlemek için tarla denemesi yürütülmüştür. Çalışmada sulamalar; dönüşümlü olarak birer atlamalı (kısmi sulama), sabit atlamalı sulama (her defasında kökün aynı kısmının sulanması) ve bütün karıkların sulanması şeklinde uygulanmıştır. Kök gelişimi, toplam kök kuru ağırlığı ve kök yoğunluğu, dönüşümlü olarak birer atlamalı karıklarda, diğer uygulamalara oranla daha fazla olduğu gözlenmiştir. Böylece kurak alanlarda su tasarrufu sağlamak için ardışık karık sulamanın mısır üretiminde bir çözüm olabileceği önerilmiştir. Kısmi kök bölgesi sulamasının ve su kısıntısının, meyve kuru ağırlığına ve meyve kalitesine olan etkisini araştırmak için domates bitkisinde bir çalışma yapılmıştır. Yapılan çalışmada, tam sulama, her iki kök bölgesine yarı su uygulandığı sulama ve nöbetleşe kısmi kök bölgesi sulaması olmak üzere üç konu uygulanmıştır. Araştırma sonucunda meyve kuru ağırlığında %5 önem düzeyinde bir fark bulunmazken, meyve sayısı ve yaş meyve ağırlığında fark elde edilmiştir. PRD ve her iki kök bölgesi sulaması konularında, meyve sayısı ve meyve su içeriği bakımından bir fark bulunmamıştır. PRD konusunda meyveler bir hafta daha önce olgunlaşmış ve aynı zamanda %50 su tasarrufu sağlanmıştır. PRD sulama tekniğinin, su kaynağının sınırlı olduğu alanlarda uygulanabileceği bildirilmiştir (Zebge- Dominguez ve ark., 2003). Wakrim ve ark., (2004) fasülye bitkisinde, yarı ıslatmalı sulama ve kısıntılı sulama tekniğinin su kullanım randımanı ve bitki su ilişkisine olan etkilerini araştırmışlardır. Sulama konuları; bitki su tüketiminin (ET) tamamının verildiği (%100) kontrol konusu, ET nin yarısının verildiği (%50) kısıntılı sulama konusu ve yarı ıslatmalı sulama konusundan oluşmuştur. Çalışma sonucunda kısıntılı sulama ve yarı ıslatmalı sulama konuları arasında, kuru madde miktarı, su kullanım randımanı ve bitki su içeriği bakımından fark görülmemiştir. Tam sulanan konularda kuru 13

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ madde miktarı diğer uygulamalara göre %25 30 daha yüksek çıkmıştır. Ayrıca, su kullanım randımanı tam sulanan konularda 1.91 kg/m 3, kısıntılı sulanan konuda 2.85 kg/m 3 ve yarı ıslatmalı konuda 2.92 kg/m 3 olarak belirlenmiştir. Nohut bitkisinde PRD uygulamasının araştırıldığı herhangi bir kaynağa rastlanmamıştır. Bu çalışma anılan konuda ilk çalışma niteliğindedir. 2.4. Nohutta Farklı Ekim Zamanları Akdeniz iklim kuşağında nohut bitkisi, kış yağışlarından faydalanmak ve çiçeklenme döneminde aşırı sıcaklardan kaçınmak amacı ile kışlık ekilmektedir. Ancak kışlık ekimler antraknoza duyarlı bazı çeşitler için uygun değildir. Nohut bitkisinin en uygun ekim zamanını belirlemek için, farklı bölgelerde iklim faktörü göz önüne alınarak çeşitli çalışmalar yürütülmüştür. Parikaray ve Misra, (1992), Hindistan'da yaptığı çalışmada Aralık ayı ortalarında yapılan ekimlerin en yüksek verimi sağladığını ve bu artışın çiçeklenme ve tane doldurma dönemindeki sıcaklığın uygun olmasından kaynaklandığını bildirmektedir. Aralık ayı ortalarından sonra yapılan ekimlerde ekim tarihlerindeki gecikmeye göre % 28-36 ve 66 ya varan verim düşüşleri gözlenmiştir. Penaloza (1984), Şili' de yaptığı bir ekim zamanı denemesinde yeni tescilli bir çeşit ile Ağustos ortasındaki ilk ekim tarihinde 513 kg/da gibi rekor bir verim elde edildiğini, çiftçi tarafından yazlık olarak yetiştirilen ve 50 kg/da çiftçi verimine göre nohut yetiştiriciliğinde büyük bir potansiyelin olduğunu bildirmiştir. Saxena ve ark., (1981), Lübnan' da yerel bir nohut çeşidinin Kasım, Aralık, Ocak ve Mart olmak üzere 4 farklı dönemde denendiği çalışmada en yüksek tane verimi Aralık ayı ekiminden elde edildiğini bildirmişlerdir. Photiados (1984), Güney Kıbrıs' ta üç yıl dört ekim zamanının (Aralık, Ocak, Şubat ve Mart) denendiği bir çalışmasında en yüksek tane ve biyolojik verimin Aralık ayı ekim tarihinden elde edildiğini belirtmiştir. Orhan ve ark., (1994), Güneydoğu Tarımsal Araştırma Enstitüsünde 1986-1988 yıllarında yürütülen ekim zamanı denemesinde Aralık ayı ekilişi ile % 100'ün üzerinde verim artışı sağlanabileceğini tespit etmişlerdir. 14

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ Tripathi ve Sing (1985), Hindistan'da yaptıkları bir ekim zamanı denemesinde 25 Ekim, 5 Kasım, 25 Kasım ekim zamanlan ve Radhey, H 208, TYP 3 ve K 468 çeşitleri kullanılarak yapılan çalışmada en iyi sonucu 5 Kasım tarihinin verdiğini belirtmişlerdir. Calcagno ve ark., (1988), geleneksel olarak genellikle ilkbaharda ekimi yapılan İtalya'da, 25 nohut genotipini 25 Ocak-10 Mart tarihlerinde ektiklerini, kış ekiminde nohut antraknozuna rastlanmadığını, geç olgunlaşan genotiplerin ortalama tane veriminin yazlık ekime göre % 21 daha yüksek olduğunu bildirmişlerdir. 15

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Can İbrahim YILMAZ 16

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ 3. MATERYAL VE YÖNTEM 3.1. Materyal 3.1.1. Araştırma Yeri Çalışma 2010 yetiştirme mevsiminde, Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü Hacıali işletmesinde yürütülmüştür. Deneme alanı deniz seviyesinden ortalama 6 m yükseklikte olup 36 48 N, 35 16 E enlem ve boylamlarında yer almaktadır. 3.1.2. Toprak Özellikleri Deneme alanı topografyası düz ve düze yakındır. Arıklı serisine giren deneme alanı toprakları hafif alkali topraklardır. Bütün profil yüksek oranda kil içerir. Deneme alanı topraklarının kimi fiziksel ve kimyasal özellikleri sırasıyla Çizelge 3.1 ve 3.2 de verilmiştir. Çizelge 3.1. Deneme Alanı Topraklarının Bazı Fiziksel Özellikleri Katman Bünye Hacim Tarla Solma Doyma Derinliği Kum Silt Kil Sınıfları Ağırlığı Kapasitesi Noktası Noktası cm % % % g/cm 3 % % % 0-30 15.5 40.4 44.1 SiC 1.26 30.19 17.12 66 30-60 10.1 46.1 43.8 SiC 1.28 29.80 17.27 66 60-90 18.1 50.0 31.9 SiCL 1.25 26.01 13.67 60 90-120 54.7 28.4 16.9 SL 1.54 13.61 7.15 46 17

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ Çizelge 3.2. Deneme Alanı Topraklarının Bazı Kimyasal Özellikleri Yarayışlı Maddeler Katman Elekts. Toplam Organik Toplam Organik Derinliği İletk. Tuz Madde Azot Karbon P 2 O 5 K 2 O CaCO 3 cm ds/m % % % % kg/da kg/da % 0-30 1.181 0.050 1.36 0.07 0.79 2.87 77.10 19.25 30-60 1.023 0.043 0.96 0.05 0.56 0.54 50.13 18.47 60-90 0.935 0.036 0.56 0.03 0.32 0.23 30.11 27.50 90-120 0.684 0.020 0.15 0.01 0.09 0.31 24.33 21.02 Çizelgelerde görüldüğü gibi katmanlara göre tuz içeriği, 0.684-1.181 ds/m; hacim ağırlığı, 1.26-1.54 g/cm 3 ; kuru ağırlık esasına göre solma noktası su içeriği, %7.15-17.12 ve tarla kapasitesi, %13.61-30.19 arasında değişmektedir. Toprak profilinin 100 cm derinliğinde kullanılabilir su 156 mm dir. Tuzluluk bakımından deneme alanında herhangi bir sorun bulunmamaktadır. 3.1.3. Sulama Suyunun Sağlanması Denemede kullanılan sulama suyu, araştırma alanında açılmış olan derin kuyudan sağlanmıştır. Kuyudan alınan sulama suyu örnekleri USSL (1954) de verilen esaslardan abak ve çizelgelerden yararlanılarak Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü laboratuarında analiz edilmiş ve sonuçlar Çizelge 3.3 de verilmiştir. Yapılan analizler sonucunda sulama suyu C 2 S 1 olarak belirlenmiştir. Çizelge 3.3. Denemede Kullanılan Sulama Suyunun Analiz Sonuçları Sulama EC Katyonlar (me/l) Anyonlar (me/l) Suyu ph SAR (ds/m) Sınıfı Ca ++ Mg ++ Na + K + - CO 3 HCO 3 SO -2 4 Cl - C 2 S 1 0.49 7.9 1.17 3.38 2.98 0.55 0.36 4.98 2.29 0.46 3.83 18

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ 3.1.4. Sulama Sistemi Denemede damla sulama sistemi kullanılmıştır. Kullanılan damla sulama sistemi denetim birimi, disk filtre, su sayaçları, manifold, lateral, vanalar, bağlantı parçaları vs. meydana gelmektedir. Ana hat PVC, manifold ve lateraller ise PE borulardan oluşturulmuştur. Lateraller Ø16 mm çapında olup üzerinde 100 kpa işletme basıncında debisi 2.00 L/h olan damlatıcılar yer almaktadır. Damlatıcılar lateral hattı üzerinde 0.20 m, her bitki sıra arasına bir lateral gelecek şekilde 0.45 m aralıklarla yerleştirilmiştir. 3.1.5. İklim Verileri Akdeniz iklim kuşağında yer alan araştırma alanında yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçer. Araştırmanın yürütüldüğü Hacıali Araştırma İstasyonunda 2009-2010 yılına ilişkin iklim verileri deneme alanında bulunan otomatik kaydedicili meteoroloji istasyonundan (Davis Instruments), uzun yıllar aylık ortalama iklim verileri ise Adana Meteoroloji Bölge Müdürlüğü nden sağlanmıştır (Çizelge 3.4). 19

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ Çizelge 3.4. Nohut Bitkisinin Büyüme Dönemindeki Uzun Yıllık Ortalama Aylık ve 2009-2010 Büyüme Dönemi İklim Verileri İklim Aylar Öğeleri Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Ortalama Sıcaklık 15.7 11.1 9.4 10.4 13.2 17.2 21.5 25.3 ( o C) Uzun Yıllık Değerler (1960-2009) Araştırma Dönemi Verileri (2009-2010) Oransal Nem (%) Rüzgar Hızı (m/s) Yağış (mm) Ortalama Sıcaklık ( o C) Oransal Nem (%) Rüzgar Hızı (m/s) Yağış (mm) 60.1 65.4 64.4 64.5 63.9 65.4 64.2 63.4 1.0 1.2 1.4 1.3 0.9 1.2 0.7 0.6 74.1 121.1 108.8 90.9 63.2 51.4 45.8 19.0 14.4 12.1 11.1 11.9 14.9 17.6 21.5 25.2 80.1 83.8 80.2 77.3 73.4 73.2 76.6 74.6 0.7 0.9 1.4 1.2 0.8 0.8 0.6 0.5 106.2 91.2 105.6 54 2.6 38.6 4.6 9.4 Çizelge 3.4 deki iklim verileri incelendiğinde, araştırma alanında 2009-2010 nohut yetiştirme döneminde, oransal nemin uzun yıllar ortalamalarından daha yüksek olduğu, yağışların ise özellikle Şubat-Mayıs döneminde ortalamaların altında olduğu görülmektedir. Denemede kışlık ekimler 300 mm yağış alırken, yazlık ekimler 134 mm yağış almışlardır. 3.1.6. Ekilen Nohut Çeşidi Bu çalışmada, Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından 2003 yılında tescil edilmiş olan İnci nohut (Cicer arietinum L.) çeşidi kullanılmıştır. İnci; Akdeniz Ege ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri için önerilen orta geççi bir çeşit olmakla birlikte Antraknoza toleranslı, makineli hasada uygun, tanesi orta irilikte, yüksek verimli olup kışlık ve yazlık ekime uygundur. Çukurova da susuz koşullarda kışlık ekimlerde 250 300 kg/da, yazlık ekimlerde 150 200 kg/da verim alınabilmektedir (Mart, 2005). 20

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ 3.2. Yöntem 3.2.1. Araştırma Konuları ve Deneme Deseni Farklı ekim zamanları ve sulama rejimlerinin, nohut bitkisinin su tüketimi, su kullanma randımanı, verim ve verim bileşenlerine etkilerini belirlemek amacı ile yapılan bu çalışmada iki farklı ekim tarihi (kışlık ve yazlık) ve beş farklı sulama konusu incelenmiştir. Bunlar; Tam sulama (TS), %25 kısıntılı sulama (KS-75), %75 kısıntılı sulama (KS-25), % 50 yarı ıslatmalı (PRD-50), Sulama uygulanmayan, yağışlı koşullarda kuru (K) konu şeklindedir. Tam sulama (TS) konusunda uygulanan sulama suyu miktarı 100 cm lik profildeki eksik toprak suyunun tarla kapasitesine getirilmesi şeklinde belirlenmiştir. KS-75 konusunda, tam sulama konusuna uygulanan sulama suyunun %75 i; KS-25 konusunda ise tam sulama konusuna uygulanan sulama suyunun %25 i uygulanmıştır. Yarı ıslatmalı (PRD-50) sulama konusuna uygulanan sulama suyu miktarı; tam sulama konusu için uygulanan sulama suyu miktarının % 50 si olup her sulamada alternatif karıklardaki laterallerden su dönüşümlü olarak uygulanmıştır. İlk sulama 100 cm lik kök derinliğindeki kullanılabilir suyun %60 ı tüketildiğinde, izleyen sulamalar kullanılabilir suyun yaklaşık %65-70 i tüketildiğinde uygulanmıştır. Deneme parselleri, her parselde 6 bitki sırası yer alacak şekilde 2.7 m genişliğinde ve 6 m uzunluğunda yerleştirilmiştir. Deneme tesadüf bloklarında bölünmüş parseller deneme desenine göre 4 yinelemeli olarak kurulmuştur ekim zamanları ana parseller, sulama konuları alt parseller olarak ele alınmıştır; deneme parsellerinin yerleşim düzeni Şekil 3.1 de gösterilmiştir. 21

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ KS-25 PRD-50 K TS KS-75 KS-25 PRD-50 K KS-75 K KS-25 PRD-50 TS TS KS-75 PRD-50 PRD-50 TS TS TS TS KS-75 KS-75 KS-75 KS-75 KS-25 KS-25 K K PRD-50 PRD-50 KS-25 KS-25 K K : Kışlık ekim parselleri :Yazlık ekim parselleri : Ana boru KS-75 K KS-25 PRD-50 TS : Manifold : Lateral : Küresel vana Şekil 3.1. Deneme Planı 22

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ 3.2.2. Toprak Örneklerinin Alınması ve Analiz Yöntemleri Deneme alanı topraklarının bazı fiziksel ve kimyasal özelliklerini belirlemek için bozulmuş ve bozulmamış toprak örnekleri alınmıştır. Bozulmuş toprak örnekleri, 0-120 cm profil derinliğinden 20 cm lik katmanlardan sistematik örnekleme esasına göre Hollanda tipi burgu kullanılarak alınmıştır (Petersen ve Calvin, 1965). Toprak bünyesi; Bouyoucous (1951), tarafından esasları verilen Hidrometre Yöntemi ile saptanmıştır. Hacim ağırlığı, bozulmamış toprak örneklerinde belirlenmiştir. Tarla kapasitesi ve solma noktası, basınçlı plaka aygıtı kullanılarak bozulmuş toprak örneklerinin sırasıyla 1/3 ve 15 atmosferde tuttukları su miktarının saptanmasıyla bulunmuştur. ph, cam elektrotlu Beckman ph metresiyle satürasyon çamurunda belirlenmiştir. Tuz içeriği, satürasyon çamurunda Standart Wheatstone Köprüsü Yöntemi ile saptanmıştır (USSL, 1954). Kalsiyum karbonat; Çağlar (1969), tarafından verilen esaslara göre Scheibler Kalsimetresi ile belirlenmiştir. 3.2.3. Toprak Hazırlığı ve Ekim Deneme alanı toprağı ekimden birkaç gün önce goble-disk çekilerek ekime hazır hale getirilmiştir. Sıraya ekim makinesi ile 12.12.2009 tarihinde kışlık ekim, 18.02.2010 tarihinde yazlık ekim gerçekleştirilmiştir. Tohumlar 5 cm derinliğe, sıra üzeri 6 cm ve sıra arası 45 cm olacak şekilde ekilmiştir. 3.2.4. Gübreleme Gerek kışlık ekimlerde gerekse yazlık ekimde tüm konulara eşit miktarda gübre uygulaması yapılmıştır. Ekimle birlikte, 12 kg/da Amonyum Nitrat (26% N; 3 kg/da saf N ) ve 12 kg/da Triple Süper Fosfat (5-6 kg/da P 2 O 5 ) taban gübresi olarak verilmiş ve toprağa karıştırılmıştır. 23

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ 3.2.5. Bakım Deneme süresince yabancı otlarla mücadele için çapalama yapılmıştır. Yabancı ot mücadelesi için herhangi bir kimyasal kullanılmamıştır. 3.2.6. Sulama Programı Toprak profilindeki su içeriği haftalık olarak gözlemlenmiş ve 100 cm lik toprak profilindeki kullanılabilir suyun, solma noktasına düşmesi engellenecek şekilde sulamalar 15-30 gün aralıklarla yapılarak mevcut nem tarla kapasitesine getirilmiştir. Uygulanacak sulama suyu aşağıdaki eşitlik kullanılarak hesaplanmıştır. Çalışmada ıslatma yüzdesi, %100 olarak alınmıştır. I = (TK-MN)/100 x D x P (3.1) Eşitlikte; I: Sulama suyu, mm TK: Tarla kapasitesi su içeriği, % MN: Sulama öncesi mevcut nem, % D: Etkili kök derinliği, mm P: Islatma yüzdesi, % 3.2.7. Toprak Suyu Gözlemleri Toprak nemi profile probe aygıtı ile haftalık olarak ölçülmüş aynı zamanda alınan gravimetrik örneklerle de kontrol edilmiştir. Toprak profilindeki su içeriğini izlemek amacıyla profil prob aygıtı (altı sensörlü 1.0 m boyunda PR2/6 Delta T Devices Ltd.) kullanılmıştır. Profil prob okumaları aygıtın nem ölçeriyle (HH2 Moisture Meter) yapılmıştır. Profil prob aygıtı ile toprak su içeriğini izlemek için her deneme parseline bir adet olmak üzere 100 cm derinliğe özel giriş tüpleri çakılmıştır. Profil prob okumaları deneme süresince 10, 20, 30, 40, 60 ve 100 cm derinliklerde 24

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ olmak üzere sulama önceleri yapılmıştır. Aygıtın çıktısı esas olarak her bir derinlikteki basit analog DC voltajı olup kolaylıkla toprak su içeriğine dönüştürülebilmektedir. Aygıtın kalibrasyonu yapılmış ve deneme alanı için elde edilen eşitlikler kullanılarak toprak su içeriği hesaplanmıştır. Gravimetrik yöntemde ise bitki kök bölgesinden her 20 cm lik katmanlardan 100 cm derinlik için toprak örnekleri alınarak su içeriği belirlenmiştir. 3.2.8. Hasat Kışlık ve yazlık ekimler arasında iki ay gibi bir süre olmasına rağmen yetişme dönemlerindeki sıcaklık farklarından dolayı fizyolojik olgunluğa yaklaşık aynı tarihlerde ulaşmış ve kışlık ekim 07.07.2010, yazlık ekim 08.07.2010 tarihinde hasat edilmiştir. Hasatta her parselden üç bitki örneği alınarak bitki başına verim, parsel hasat makinesi ile altı sıralı parselin tamamı hasat edilerek parsel verimi belirlenmiş, karşılaştırılarak kontrol edilmiş ve dekara verim hesaplanmıştır. 3.2.9. İncelenen Özellikler 3.2.9.1. Bitki Boyu Her parselde işaretlenmiş 3 bitkinin süreç boyunca toprak yüzeyinden haftada bir kez yapılan ölçümlerle haftalık bitki boy değişimleri izlenmiştir. 3.2.9.2 Kuru Madde Miktarı (Biomas) ve Yaprak Alan İndeksi (LAI) Her parselden, iki haftada bir 50 cm sıra uzunluğundaki tüm bitkiler toprak yüzeyinden kesilerek alınan bitki örnekleri etüvde 65 C de sabit ağırlığa gelinceye dek kurutularak kuru madde ağırlıkları belirlenmiştir. Alınan bitki örneklerinin yaprak alanları optik yaprak alan ölçer (LI-COR, LI-3100C Area Meter) ile saptanmış ve ölçülen alanlar derlendikleri alana oranlanarak yaprak alan indeksi (LAI) belirlenmiştir. 25

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ 3.2.9.3. Hasat İndeksi Birim alandan elde edilen tane ağırlığının toprak üstü toplam kuru maddeye oranı olarak tanımlanan hasat indeksi (HI) aşağıdaki eşitlik kullanılarak hesaplanmıştır (Beadle, 1985). HI=Y/DM (3.2) Eşitlikte; HI: Hasat indeksi, % Y: Birim alandan elde edilen tane verimi, kg/da DM: Birim alandan elde edilen toprak üstü kuru madde ağırlığıdır, kg/da 3.2.9.4. 100 Tane Ağırlığı Hasattan bir hafta sonra her parselden rastgele alınan üçer örneğin herbirinden yüzer adet sayılarak hassas terazide tartılması ile belirlenmiştir. 3.2.9.5. Bitkide Bakla ve Tane Sayısı Hasat sırasında her parselden rastgele alınan üçer bitki örneğinin boş ve dolu ayırmaksızın bütün baklalar ve bu baklalardan elde edilen taneler sayılmış ve ortalamaları alınarak belirlenmiştir. 3.2.9.6. Bitkide Anadal Sayısı Hasat sırasında her parselden rastgele alınan üçer bitkinin ana dalları sayılarak ortalamaları alınmış ve anadal sayısı değeri bulunmuştur. 26

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ 3.2.10. Su Tüketimi Deneme konularında bitki su tüketiminin hesaplanmasında su dengesi eşitliği (Howell ve ark., 1986) kullanılmıştır. ET= I + P Dp Roff ± Δs (3.3) Eşitlikte; ET: Bitki su tüketimi, mm I : Sulama suyu, mm P : Yağış, mm Dp: Derine süzülme, mm Roff: Yüzey akış kayıpları, mm Δs: Toprak profilindeki nem değişimi, mm Denemede kontrollü sulama uygulandığından derine sızma ve yüzey akışı sıfır kabul edilmiştir. 3.2.11. Su Kullanım Randımanları (WUE ve IWUE) Sulama konularının değerlendirilmesinde su kullanma randımanlarından yararlanılmıştır. Sulama suyu ve su tüketim randımanlarını belirlemek amacıyla Howell ve ark., (1994) tarafından verilen eşitlikler kullanılmıştır. IWUE = (Y-Y 0 )/ I (3.4) WUE = Y/ ET (3.5) Eşitliklerde; IWUE : Sulama suyu kullanma randımanı, kg/m³ WUE : Su kullanma randımanı, kg/ m³ I : Uygulanan sulama suyu, mm Y : Sulanan konularda elde edilen verim, kg/da 27

3. MATERYAL VE YÖNTEM Can İbrahim YILMAZ Y 0 ET : Kuru konudan elde edilen verim, kg/da : Mevsimlik bitki su tüketimi, mm 3.2.12. Verim Tepki Etmeni (ky) Denemede oransal evapotranspirasyon açığı ile verim azalması arasındaki ilişkilerin ve verim tepki etmeni (ky) değerlerinin belirlenmesinde Stewart modeli kullanılmıştır (Stegman, 1981). (1- Ya/Ym) = ky (1- ETa/ ETm) (3.6) Eşitlikte; ETa ve Ya : Mevsimlik gerçek bitki su tüketimi (mm) ve bu tüketime karşılık gelen gerçek verim (kg/da) ETm ve Ym : Bitkinin büyüme mevsimi boyunca herhangi bir su eksikliğinin olmadığı koşullarda maksimum su tüketimi (mm) ve buna karşılık elde edilen maksimum verim (kg/da). ky : Evapotranspirasyondaki bir birim azalmaya karşılık verimdeki azalmayı gösteren verim tepki etmenidir. 3.2.13. Analiz ve Değerlendirme Deneme konularından elde edilen veriler MSTAT-C paket programı kullanılarak değerlendirilmiştir. Ekim dönemleri ve sulama konularının verim ve verim ögeleri üzerindeki etkileri belirlemek için dört yinelemeli tesadüf bloklarında bölünmüş parseller deneme desenine göre varyans analizi yapılmış, ortalamalar arasındaki farkların belirlenmesinde LSD (Least Significant Difference) testi uygulanmıştır. Su verim ilişkilerinin değerlendirilmesinde ise regrasyon ve korelasyon analizlerinden yararlanılmış ve bu amaçla EXCEL programı kullanılmıştır. 28

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ 4. BULGULAR VE TARTIŞMA 4.1. Arazi Bulguları Farklı ekim tarihleri ve sulama programlarının nohut bitkisinin verimi, su tüketimi ve su kullanma randımanlarına etkilerinin belirlendiği bu çalışmada elde edilen bulgular izleyen paragraflarda açıklanmıştır. 4.1.1. Nohut Bitkisinin Gelişme Dönemleri Araştırmada Çukurova Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen İnci nohut çeşidi kullanılmıştır. Kışlık ekim 12.12.2009, yazlık ekim ise 18.02.2010 tarihinde yapılmıştır. Çiçekleme ve bakla bağlama tarihleri sırasıyla kışlık ekimde 24.03.2010 ve 15.04.2010, yazlık ekimde 09.05.2010 ve 16.05.2010 olarak gözlenmiştir. Kışlık ekilen nohutlarda ekim ile çiçeklenme tarihleri arasında 102 gün, yazlık ekimde ise 96 gün vardır. Kışlık ekimde çiçeklenmeden 22 gün sonra bakla bağlama başlamıştır, çiçeklenme ile bakla bağlama arasındaki süre yazlık ekimde ise 7 gündür. Eser ve ark., (1991), Osman Tosun Gen Bankası ve nohut tarımı yönünden önemli bilinen illerden toplanan 160 köylü çeşidi ile Ankara koşullarında geç ilkbahar yetişme mevsiminde yaptıkları çalışmada; çiçeklenme süresinin 47-61 gün ve olgunlaşma süresinin 84-98 gün arasında değiştiğini bildirmişlerdir. Pundir ve ark., (1988) nohutta bitkisel karakterlere ilişkin verileri; en düşük, en yüksek ve ortalama değerleri şu şekilde bildirmişlerdir. Türkiye nohut kolleksiyonunda; % 50 çiçeklenme zamanının 69.1 gün, olgunlaşma zamanının 132.5 gün olduğunu belirtmişlerdir. Kanouni (2001) sulamanın çiçeklenmeyi geciktirdiğini ve vejetatif gelişme dönemini uzattığını bildirmiştir. Temmuz başından itibaren tane dolumunu tamamlayan bitkiler fizyolojik olgunluğa eriştikleri 07.07.2010 tarihinde kışlık, bir sonraki gün ise yazlık ekim parselleri hasat edilmiştir. Bu verilere göre nohutun kışlık ekimlerde yetişme dönemi uzunluğu 207 gün, yazlık ekimde ise 156 gün olarak gerçekleşmiştir. Farklı dönemlerde ekilmiş olmasına karşın, aynı tarihte hasat edilmesinin nedeni bitkinin gelişmesini tamamlamak için gereksinim duyduğu 29

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ toplam derece gün sayısına, yazlık ekimlerin hava sıcaklığının daha yüksek olduğu aylarda gelişmesini tamamlaması nedeniyle daha kısa sürede ulaşmasıdır. 4.1.2. İklim Verileri Araştırmanın yürütüldüğü Hacıali araştırma alanında 2010 yılına ilişkin yağışların günlük dağılımı Şekil 4.1 de verilmiştir. Kışlık ekimler ortalama sıcaklığın düşük ve yağışlı gün sayısının fazla olduğu, Aralık ve Ocak aylarında gelişimlerini tamamlamak için gereksinim duydukları toplam sıcaklığın çok az bir miktarını karşılamış ve böylelikle iki ay erken ekilmelerine karşın Şubat ayında ekilen yazlık ekimlerle aynı tarihte olgunluklarını tamamlamışlardır. Yağış (mm) 30 25 20 15 10 5 0 01.12.2009 11.12.2009 21.12.2009 31.12.2009 10.01.2010 20.01.2010 30.01.2010 09.02.2010 19.02.2010 01.03.2010 11.03.2010 21.03.2010 31.03.2010 10.04.2010 20.04.2010 30.04.2010 10.05.2010 Tarih Şekil 4.1. Nohut Bitkisinin Büyüme Dönemi Boyunca Düşen Yağışların Günlük Dağılımı Yağışların en yoğun olduğu Aralık-Şubat dönemi başında ekilen kışlık ekimler 300 mm toplam yağış almışlardır. Şubat ortalarına doğru ekilen yazlık ekimler ise yetiştirme süresi boyunca 134 mm yağış almışlardır. Kışlık ekimlerde çiçeklenme ortalama sıcaklığın 14.9 o C gibi çiçeklenme için uygun olduğu Mart ayı sonlarına doğru başlarken, yazlık ekimler ortalama sıcaklığın 21.5 o C olduğu Mayıs ayı başlarında çiçeklenmeye başlamışlardır. 30

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ 4.1.3. Sulamaya İlişkin Bulgular Deneme parsellerinde konulara göre kışlık ve yazlık nohutta ilk sulamalar sırası ile 05.04.2010 ve 20.04.2010 tarihlerinde, son sulamalar her iki ekim dönemi içinde 02.06.2010 tarihinde tane dolumu başlangıcında yapılmıştır. Konulara göre uygulanan sulama suyu miktarları ve tarihleri Çizelge 4.1 de verilmiştir. Çizelge 4.1. Deneme Konularında Nohut Bitkisine Uygulanan Sulama Suyu Miktarları (mm) ve Sulama Tarihleri I: SULAMA SUYU MİKTARLARI, mm Kışlık Ekim Sulama Tarihi TS KS-75 PRD-50 KS-25 05.04.2010 90 67 45 23 19.04.2010 90 67 45 23 20.05.2010 60 45 30 15 02.06.2010 75 56 37 19 Toplam 315 235 157 80 Yazlık Ekim 20.04.2010 90 67 45 23 20.05.2010 90 67 45 23 02.06.2010 75 56 37 19 Toplam 255 190 127 65 Deneme boyunca kışlık ekimde dört, yazlık ekimde üç kez sulama yapılmıştır. Konulara göre toplamda en fazla sulama suyu 315 mm ile kışlık tam sulama (TS) konusuna, en az toplam sulama ise 65 mm ile yazlık tam sulamanın %25 inin uygulandığı kısıntılı sulama (KS-25) konusuna uygulanmıştır. Diğer konulara uygulanan sulama suyu miktarları yazlık ve kışlık ekim için sırasıyla KS- 75 te 190-235 mm, PRD-50 konusunda ise 127-157 mm değerleri arasındadır. Konulara her bir sulamada uygulanan sulama suyu miktarları 60 ile 90 mm arasında değişmiştir. 4.1.4. Toprak Profilinde Su İçeriği Değişimleri Araştırma konularına göre toprak profilinin 100 cm derinliğinde su içeriğinin zamana göre değişimi yazlık ve kışlık ekim için sırasıyla; Şekil 4.2 ve 4.3 te 31

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ verilmiştir. Anılan şekiller üzerinde tarla kapasitesi (TK) ve solma noktası (SN) su içerikleri de gösterilmiştir. Kışlık ekimde Ocak ayı sonlarına doğru, toprak su içeriği yağışların etkisiyle tarla kapasitesinin üzerine çıkmış ve derine sızma ile toprak su içeriği bir süre sonra tarla kapasitesine gelmiştir. Deneme konularında Profil prob aygıtı ile yapılan ölçümlerde, etkili kök derinliğinde kullanılabilir suyun yaklaşık %60 ı tüketildiğinde sulamalara başlanmıştır. Kışlık ekimde sulamaların başladığı 05.04.2010 tarihine kadar tüm deneme konularında toprak su içeriği aynı düzeyde seyretmiştir. Anılan tarihten itibaren toprak su içeriği profillere uygulanan sulama suyu miktarına ve bitkilerin topraktan kaldırdıkları su miktarına bağlı olarak farklılık göstermeye başlamıştır. Şubat ayından, sulamanın kesildiği Haziran başına kadar 100 cm toprak profilindeki su içeriği tarla kapasitesi ile solma noktası arasında kalmıştır. Bitkilerin fizyolojik olgunluklarını tamamladıkları Haziran ayı ortalarından itibaren sulamalar kesilmiştir. Bu tarihten hasada dek tam sulama (TS) konusu dışındaki konularda su içeriğinin solma noktasının altına düştüğü gözlenmiştir (Şekil 4.2). Toprak Su İçeriği (mm/100cm) 320 270 220 170 120 12.12.09 04.01.10 27.01.10 19.02.10 14.03.10 06.04.10 29.04.10 22.05.10 14.06.10 07.07.10 TS PRD KS-75 KS-25 KURU TK SN Tarih Şekil 4.2 Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Kışlık Ekimde Araştırma Konularında Sulama Öncesi Toprak Su İçeriğinin (mm/ 100 cm) Zamansal Değişimi 32

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Toprak Su İçeriği (mm/100cm) 320 270 220 170 120 TS PRD KS-75 KS-25 KURU TK SN 18.02.10 07.03.10 24.03.10 10.04.10 27.04.10 Tarih Şekil 4.3 Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Yazlık Ekimde Araştırma Konularında Sulama Öncesi Toprak Su İçeriğinin (mm/ 100 cm) Zamansal Değişimi 14.05.10 31.05.10 17.06.10 04.07.10 Yazlık ekimde, KS-25 ve Kuru konu dışındaki diğer konularda büyüme mevsimi boyunca 100 cm toprak profilindeki su içeriğinin tarla kapasitesi ile solma noktası arasında olduğu gözlemlenmiştir. Ekim tarihinden sulamanın başladığı 20.04.2010 tarihine kadar tüm deneme konularında toprak su içeriği aynı düzeyde seyretmiştir. Konulu sulamalara başlamadan hemen önce yapılan ölçümlerde bütün deneme konularında su içeriklerinin kullanılabilir suyun %60 ve altında olduğu belirlenmiştir. Konulu sulamalarla birlikte uygulanan sulama suyu miktarlarına bağlı olarak toprak su içeriği değerleri de farklılıklar göstermeye başlamıştır (Şekil 4.3). İki farklı ekim zamanına ilişkin toprak su içeriği grafikleri kıyaslandığında kışlık ekimde mevsim başlangıcında su içeriklerinin tarla kapasitesine yakın seyrettiği görülürken, yazlık ekimlerde Mart ayı başlarından itibaren tarla kapasitesi altında kalmıştır. Kışlık ekimlerde profil su içeriğinin kullanılabilir suyun %50 si civarında olduğu Mart ayı ortalarında, yazlık ekimlerde kullanılabilir suyun %60 ından fazlasının tüketildiği görülmektedir. 33

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ 4.1.5. Bitki Su Tüketimi (ET) Farklı ekim dönemlerinde sulama konularına göre mevsimlik bitki su tüketimleri ve sulama suyu miktarları Çizelge 4.2 de verilmiştir. Çizelge 4.2. Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Nohut Bitkisinin Mevsimlik Bitki Su Tüketimi Değerleri ET: Bitki Su I: Sulama P: Yağış s: Toprak Konular Tüketimi, Suyu Miktarı, Miktarı, Nem Değişimi, mm mm mm mm Kışlık Ekim TS 733 315 300 118 KS-75 661 235 300 126 PRD-50 575 157 300 118 KS-25 497 80 300 117 Kuru 445 0 300 145 Yazlık Ekim TS 518 255 134 129 KS-75 451 190 134 127 PRD-50 377 127 134 116 KS-25 336 65 134 137 Kuru 238 0 134 104 En yüksek mevsimlik bitki su tüketimi 733 mm ile kışlık ekimde TS konusunda görülürken, en düşük su tüketimi yazlık ekilen ve hiç sulanmayan Kuru konuda 238 mm olarak belirlenmiştir. Kışlık ekimde konular karşılaştırıldığında yine Kuru konudaki 445 mm su tüketimi en düşük su tüketimi olarak belirlenmiştir. Yazlık ekilen ve 255 mm sulama suyu uygulanan TS konusu 518 mm su tüketimi ile kışlık ekimlerden yalnızca KS-25 ve Kuru konuda daha fazla su tüketmiştir. Yazlık ekimlerdeki su tüketiminin kışlık ekimlerden az olmasının nedeni vejetasyon süresinin iki ay daha kısa olmasıdır. Yazlık ekimde TS konusuna uygulanan su miktarı kışlık ekimde PRD-50 ve KS-75 konularına kıyasla daha fazla olmasına rağmen su tüketimi bu iki konudan da daha az olmuştur. Yazlık ekimlerde konulara göre su tüketimleri Kuru konuda 238 mm ile TS konusunda 518 mm olarak belirlenmiş, diğer konulara ilişkin su tüketimleri TS ile Kuru konu tüketimlerinin arasına yer almıştır. 34

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Kışlık ekimlerde mevsimlik bitki su tüketimleri kuru konuda 445 mm ile TS konusunda 733 mm arasında değişmiştir. Kısıntılı sulama konularında belirlenen bitki su tüketimleri TS ile Kuru konu arasında kalmıştır. Yazlık ekimlerde belirlenen bitki su tüketimleri kışlık ekimlere kıyasla daha düşük gerçekleşmiştir. Bunun nedeni olarak yazlık ekimlerde bitki yetişme dönemi uzunluğunun kışlık ekimlere göre yaklaşık iki ay daha kısa olması gösterilebilir. Kışlık ve yazlık ekilen nohut bitkisinin konulara ilişkin yığışımlı su tüketimi değerlerinin zamana göre değişimi sırası ile Şekil 4.4 ve Şekil 4.5 te gösterilmiştir. Konulu sulamaların başlaması ile birlikte bitki su tüketiminde farklılıklar ortaya çıkmaya başlamıştır. Her iki ekim tarihinde de su tüketim hızları uygulanan sulama suyuna bağlı olarak, en yüksek TS, en düşük Kuru konuda olmak üzere sıralanmıştır. Kısıntılı sulama ve kuru konularında bitki yeteri kadar su alamadığından atmosferik istemi karşılamada yetersiz kalmıştır. Buna bağlı olarak bitki su tüketimleri de düşük olmuştur. Yığışımlı ET(mm) 800 700 600 500 400 300 200 100 0 12.12.09 01.01.10 21.01.10 10.02.10 02.03.10 22.03.10 11.04.10 01.05.10 21.05.10 10.06.10 30.06.10 TS KS-75 PRD-50 KS-25 KURU Tarih Şekil 4.4. Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Kışlık Ekimde Bitki Su Tüketiminin Zamansal Değişimi 35

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Yığışımlı ET(mm) 800 700 600 500 400 300 200 100 0 TS KS-75 PRD-50 KS-25 Kuru 18.02.10 04.03.10 18.03.10 01.04.10 15.04.10 29.04.10 13.05.10 27.05.10 10.06.10 24.06.10 08.07.10 Tarih Şekil 4.5. Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Yazlık Ekimde Bitki Su Tüketiminin Zamansal Değişimi Anwar ve ark., (2003), Canterburry, Yeni Zelanda da gerçekleştirdikleri denemede nohut bitkisinin, tam sulama konusunda yığışımlı su tüketiminin 426 mm, sulanmayan koşullarda ise bu değerin 175 mm olduğunu belirlemişlerdir. Cooper (1983), Suriye nin kuru tarım alanlarında (Telhadya) ve yağışlı tarım alanlarında (Jindiress) yapılan araştırmada; nohudun su tüketiminin kışlık ekimlerde 297-413 mm, yazlık ekimlerde ise 311-422 mm olduğu belirlenmiştir. Çalışmamızda bitki su tüketiminin tam sulama (TS) konularının kışlık ekimlerde 733 mm, yazlık ekimlerde ise 518 mm gibi benzer çalışmalara kıyasla yüksek değerlerde çıkması, büyüme mevsimi boyunca etkili olan yağışlar, hava sıcaklığının yüksek seyretmesi ve belirli dönemler beklenmeksizin uygulanan tamamlama sulama ile doğrudan ilişkilidir. 4.1.6. Tane Verimi Nohut bitkisinin hasadı, kışlık ekimde 7 Temmuz 2010, yazlık ekimde ise 8 Temmuz 2010 tarihinde parsel hasat makinesi ile yapılmıştır. Araştırma sonucunda 36

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ deneme konularından elde edilen nohut tane verimleri ve bunlara ilişkin LSD Gruplaması Çizelge 4.3 de verilmiştir. Çizelge 4.3. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularında Ortalama Tane Verimleri ve LSD Gruplaması Konular Tane Verimi, kg/da Oransal Verim, % LSG Grupları (LSD = 59.19) TS 439.9 100.0 a KS-75 337.9 76.8 cd PRD-50 363.6 82.6 bc KS-25 433.7 98.6 a Kuru 411.5 93.5 ab Kışlık Ekim Yazlık Ekim TS 284.9 64.8 de KS-75 281.2 64.0 de PRD-50 269.1 61.2 e KS-25 276.3 63.0 e Kuru 246.0 56.0 e 500 Verim (kg/da) 400 300 200 100 440 338 285 281 364 269 276 434 246 412 Şekil 4.6. 0 TS KS-75 PRD KS-25 Sulama Konuları KURU Yazlık Ekim Kışlık Ekim Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularında Ortalama Tane Verimleri 37

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Çalışmada en yüksek nohut tane verimi kışlık ekim için tam sulama (TS) konusunda ortalama 439.9 kg/da olarak elde edilmiştir. Tam sulama konusuna uygulanan suyun yarısının uygulandığı, yarı ıslatmalı kısıntılı sulama (PRD-50) konusundan 363.6 kg/da, tam sulamada uygulanan suyun %75 inin uygulandığı kısıntılı sulama (KS-75) konusundan 337.9 kg/da, tam sulamada uygulanan suyun %25 inin uygulandığı kısıntılı sulama (KS-25) konusundan 433.7 kg/da verim elde edilmiştir. Kışlık ekilen ve sulama uygulanmayan (Kuru) konudan ise 411.5 kg/da verim alınmıştır. Kışlık ekimden yaklaşık iki ay sonra (18.02.2010) ekilen ve kışlık ekimle aynı sulama konularının uygulandığı yazlık ekimde ise en yüksek verim tam sulama (TS) konusundan 284.9 kg/da olarak elde edilmiştir. Yarı ıslatmalı kısıntılı sulama (PRD-50) konusundan 269.1 kg/da, %75 kısıntılı sulama (KS-75) konusundan 281.2 kg/da, %25 kısıntılı sulama (KS-25) konusundan 276.3 kg/da verim elde edilmiştir. Yazlık ekilen ve sulanmayan (Kuru) konudan ise 246 kg/da ortalama verim alınmıştır. Akdeniz iklim kuşağında yer alan Adana ilinde yaptığımız çalışmada nohut bitkisinin tane verimleri kışlık ekimlerde, 338-440 kg/da, yazlık ekimlerde 246-285 kg/da değerlerine ulaşarak literatürlerdeki tane verimi değerlerinin 2 katından daha fazla olmuştur. Araştırma sonucunda deneme konularından elde edilen yazlık ve kışlık nohut tane verimine ilişkin varyans analizi sonuçları Çizelge 4.4 de verilmiştir. Çizelge 4.4. Nohut Tane Verimlerine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Kaynak S.D. K.T. K.O. F Prob. Yineleme 3 6202.45 2067.48 0.6812 Ekim Dönemi 1 158281.56 158281.56 52.1520 0.0055** Hata 3 9105.01 3035 Sulama Konuları 4 17480.14 4370.03 2.6562 0.0576 Ekim D. x Sulama K. 4 18350.76 4587.70 2.7885 0.0493* Hata 24 39458.14 1645.12 Toplam 39 248905.07 CV = %12.13 38

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Varyans analiz sonuçlarına göre farklı ekim dönemlerinin tane verimi üzerindeki etkisi istatistiksel olarak 0.01 önem düzeyinde farklı bulunmuştur. Ayrıca ekim dönemi sulama konuları etkileşimlerinde 0.05 önem düzeyinde farklılık saptanmıştır. Tek başına sulama konularının tane verimi üzerinde istatistiksel açıdan önemli bir etkisinin olmadığı ortaya çıkmıştır (Çizelge 4.4). Yapılan LSD gruplamasında, ekim dönemi-sulama konuları etkileşimlerine göre 6 farklı grup ortaya çıkmıştır (Çizelge 4.3). Kışlık ekimlerde, TS ve KS-25 aynı grupta yer almış diğer sulama konuları birbirinden ve bu iki konudan farklı birer grup oluşturmuşlardır. Yazlık ekimler ise 2 farklı grup oluşmuştur. İlk grupta TS ve KS- 75 konuları yer alırken, ikinci gurubu KS-25, PRD ve Kuru konuları yer almıştır. Oransal verim hesaplanırken en yüksek tane verimin alındığı kışlık ekim tam sulama (TS) konusu %100 kabul edilmiş ve diğer konuların oransal verimleri bu değere (439.9 kg/da) göre hesaplanmıştır. Kışlık ekimdeki TS konusuna en yakın oransal verim kışlık KS-25 konusunda %98.6 olarak belirlenmiş bu konuyu sırasıyla %93.5 ile kışlık kuru konu, %82.6 ile kışlık PRD konusu ve %76.8 ile kışlık KS-75 konusu izlemiştir. Yazlık ekimlerde oransal verim %56-64.8 değerleri arasında değişmiştir. En yüksek oransal verim TS konusunda olurken en düşük oransal verim Kuru konuda belirlenmiştir. Yazlık ekimde sulanmayan konulardan sağlanan verim düzeyinin kışlık ekimlere kıyasla düşük olduğu görülmektedir. Bunun temel nedenlerinin başında bitki büyüme dönemi uzunluğunun yazlık ekimlerde kısa olması, ayrıca çiçeklenme ve tane dolumu dönemlerinde kışlık ekime kıyasla daha yüksek hava sıcaklıklarının görülmesi sayılabilir. Silim ve Saxena (1986), ILC 3279 çeşidinde, kışlık ve yazlık ekimlerde; çiçeklenme ve bakla bağlama döneminde yapılan sulama uygulamalarının tane veriminde, %73 ve %142 oranında artışı sağladığını, kışlık ekimlerde verimin 175-200 kg/da, yazlık ekimlerde ise 56-135 kg/da arasında değiştiğini belirlemişlerdir. Palled ve ark. (1985), Suriye nin Telhadya yöresinde nohut bitkisinin kışlık ve yazlık ekimlerinde tamamlama sulama uygulamasının, kışlık ekimde tane verimini 115.3 kg/da dan 197.7 kg/da a, yazlık ekimde ise 55.6 kg/da dan 134.9 kg/da a kadar yükselttiğini belirlemişlerdir. Kalender ve Şakar (2001), Diyarbakır da 12 nohut 39

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ çeşidinde damla sulama sistemi ile yürüttükleri bir çalışmada tane veriminin sulamasız parsellerde 53.2 kg/da, sulamalı parsellerde 106.9 kg/da olduğunu belirlemişlerdir. Sulama uygulaması tane verimini %17, kuru madde verimini %36 ve bitki başına kapsül sayısını ise %48 oranında artırmıştır (Bakhsh ve ark., 2007), öte yandan tane ağırlığını %16 oranında azaltmıştır. Ana ve yan dal sayısında ise kuruya göre herhangi bir artış olmamıştır. 4.1.6.1 Tane Verimi ile Sulama Suyu ve Su Tüketimi İlişkisi Deneme konularından elde edilen tane verimleri ile sulama suyu ve yığışımlı bitki su tüketimi arasındaki ilişkiler sırası ile Şekil 4.7 ve Şekil 4.8 de gösterilmiştir. 500 450 Verim (kg/da) 400 350 300 y = 0,0023x 2-0,7895x + 434,25 R² = 0,39 250 200 y = -0,0008x 2 + 0,32x + 250,09 R² = 0,80 0 100 200 300 400 Sulama Suyu (mm) Kışlık Ekim Yazlık Ekim Şekil 4.7. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Tane Verimi ile Sulama Suyu İlişkileri Tane verimi (Y) ile sulama suyu (I) arasında kışlık ekimde Y =0.0023I 2-0.7895I + 434.25 (R 2 = 0.39), yazlık ekim için Y= -0.0008I 2 + 0.32I + 250.09 (R 2 = 0.80) denklemleri ile ifade edilen ikinci dereceden ilişkiler belirlenmiştir (Şekil 4.7). 40

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Yazlık ekimde uygulanan sulama suyu miktarındaki artış ile tüm konularda az da olsa verim artışı gözlenirken; kışlık ekimde KS-25 ve TS konularında verim artışı, KS-75 ve PRD-50 konularında verimde azalma söz konusudur. Verim (kg/da) 500 450 400 350 Y= 0,003ET 2-4,033ET+ 1564, 300 R² = 0,52 Kışlık Ekim 250 Y= -0,000ET 2 + 0,595ET+ 140,4 R² = 0,90 Yazlık Ekim 200 200 300 400 500 600 700 800 Su Tüketimi (mm) Şekil 4.8. Farklı Ekim Dönemleride Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Tane Verimi ile Su Tüketimi İlişkileri Tane verimi (Y) ile yığışımlı bitki su tüketimi (ET) arasında kışlık ekim için Y = 0.003ET 2 4.033ET +1564 (R 2 =0.52); yazlık ekim için ise Y = -0.000ET 2 +0.595ET+140.4 (R 2 = 0.90) denklemleri ile ifade edilen ikinci dereceden ilişkiler belirlenmiştir (Şekil 4.8). Tane verimi ve su tüketimi arasında, tane verimi ve sulama suyu arasındaki ilişkiye benzer bir ilişki saptanmıştır. Yazlık ekimde su tüketimi arttıkça verimde artış gözlenmiştir. Kışlık ekimde ise parabolik bir ilişki söz konusu olup KS-25 ve TS konularında yükselen verim, diğer konularda ise verimde azalma eğilimindedir. 4.1.7 Nohut Bitkisinin Su Kullanma Randımanları Deneme konularına ilişkin sulama suyu (IWUE) ve su kullanma (WUE) randımanları Çizelge 4.5 de verilmiştir. Çalışmada sulanan konulardan elde edilen dekar başına tane verimi değerlerinden, kuru konudaki dekar başına tane verimi 41

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ değeri düşülerek konulara uygulanan toplam sulama suyu miktarına bölünerek IWUE hesaplanmış ve konulardan elde edilen dekar başına tane verimleri mevsimlik bitki su tüketimine bölünerek ise WUE değerleri belirlenmiştir. Çizelge 4.5. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Sulama Suyu ve Su Tüketim Randımanları Kışlık Ekim Su Tüketimi, mm Tane Verimi, kg/da Konular Sulama Suyu, mm IWUE, kg/m 3 WUE, kg/ m 3 TS 315 733 439.9 0.090 0.599 KS-75 235 661 337.9-0.511 PRD-50 157 575 363.6-0.632 KS-25 80 497 433.7 0.282 0.872 Kuru 0 445 411.5-0.924 Yazlık Ekim TS 225 518 284.9 0.173 0.550 KS-75 190 451 281.2 0.209 0.623 PRD-50 127 377 269.1 0.206 0.714 KS-25 65 336 276.3 0.539 0.822 Kuru 0 238 246.0-1.030 Araştırmada sulama suyu kullanım randımanı (IWUE) kışlık ekimde 0.0-0.282 kg/m 3 ve yazlık ekimde 0.0-0.539 kg/m 3 arasında değişmiştir. Her iki dönemde de en yüksek sulama suyu kullanım randımanı KS-25 konusunda gerçekleşmiştir. Anılan değerler kışlık ekim için 0.282 kg/m 3, yazlık ekim için 0.539 kg/m 3 olarak belirlenmiştir. Kışlık ekimde PRD-50 ve KS-75 konularından elde edilen dekara verim, kuru konudan elde edilen dekara verimden düşük olduğu için sulama suyu kullanım randımanı hesaplanamamış ve kışlık ekimler için bu iki sulama konusunun verim üzerinde olumsuz etkileri belirlenmiştir. Su kullanım randımanları (WUE) incelendiğinde ise kışlık ve yazlık ekimler için en yüksek değerlerin sulanmayan (Kuru) konuda olduğu saptanmıştır. Kışlık ekimde en yüksek su kullanım randımanı 0.924 kg/m 3 ile Kuru konuda gerçekleşmiş, bunu 0.872 kg/m 3 ile KS-25 ve 0.632 kg/m 3 ile PRD-50 konuları izlemiştir. Kışlık TS ve KS-75 konularında ise su kullanım randımanları sırası ile 0.599 kg/m 3 ve 0.511 kg/m 3 değerlerinde kalmıştır. Yazlık ekimde en yüksek su kullanım randımanı 1.030 kg/m 3 ile Kuru konuda gerçekleşmiş bunu kışlık ekimde olduğu gibi 0.822 kg/m 3 ile 42

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ KS-25 izlemiştir. Yazlık ekilen PRD-50, KS-75 ve TS konularında belirlenen su kullanım randımanları sırası ile 0.714 kg/m 3, 0.623 kg/m 3 ve 0.550 kg/m 3 olmuştur (Şekil 4.9). 1.2 WUE (kg/m3) 0.9 0.6 0.3 0.599 0.550 0.623 0.714 0.511 0.632 1.030 0.872 0.924 0.822 0.0 TS KS-75 PRD KS-25 Sulama Konuları KURU Kışlık Ekim Yazlık Ekim Şekil 4.9. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Su Kullanım Randımanları Oweis ve ark., (2004), Suriye de yaptıkları bir çalışmada Ocak ayı ortalarında yapılan ekimlerin nohut bitkisinde su kullanım randımanını (WUE) en yüksek seviyeye çıkardığını belirlemişlerdir. Anwar ve ark., (2003), Canterburry, Yeni Zelanda da gerçekleştirdikleri denemede nohut bitkisinin su kullanım randımanını 1.0-1.3 kg/m 3 arasında olduğunu saptamışlardır. Araştırma bulguları incelendiğinde yazlık ekimde belirlenen 1.030 kg/m 3 ve kışlık ekimde belirlenen 0.924 kg/m 3 değerleri Yeni Zelanda da belirlenen değerlerle benzerlik göstermektedir. Deneme konularına ilişkin verim ve bitki su tüketimi değerleri ile su kullanma randımanları arasındaki ilişkiler Şekil 4.10 ve Şekil 4.11 da verilmiştir. WUE ile verim arasında ikinci dereceden ilişkiler belirlenirken, WUE ile ET arasında kışlık ekimlerde ikinci dereceden yazlık ekimlerde logaritmik ilişkiler belirlenmiştir. 43

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ 1.2 0.9 WUE (kg/m3) 0.6 0.3 y = -9E-05x 2 + 0,0368x -2,5555 R² = 0,84 y = -0,0001x 2 + 0,0828x -15,74 R² = 0,68 0.0 200 250 300 350 400 450 Verim (kg/da) Kışlık Ekim Yazlık Ekim Şekil 4.10. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Su Kullanma Randımanı Verim İlişkileri 1.2 WUE (kg/m3) 0.9 0.6 0.3 y = -0,629ln(x) + 4,4717 R² = 0,99 y = 7E-06x 2-0,0101x + 3,9811 R² = 0,93 0.0 200 300 400 500 600 700 800 Su Tüketimi (mm) Kışlık Ekim Yazlık Ekim Şekil 4.11. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Su Kullanma Randımanı Su Tüketimi İlişkileri 44

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Çalışmamızda genel olarak kışlık ve yazlık ekimlerde su tüketimindeki (ET) artışla birlikte su kullanım randımanında (WUE) düşüş olmuştur. Her iki ekim döneminde de sulanmayan konularda su kullanım randımanları en yüksek düzeydedir. Yazlık ekimlerde uygulanan sulama suyu miktarı arttıkça su kullanım randımanı azalırken, verim sulama düzeyiyle orantılı olarak artmıştır. Kışlık ekimlerde ise TS ve KS-25 konuları dışında diğer konularda WUE arttıkça verimde de artış söz konusudur. 4.1.8. Oransal Evapotranspirasyon Açığı ile Oransal Verim Azalışı Arasındaki İlişki ve Verim Tepki Etmeni (ky) Oransal evapotranspirasyon açığı ile oransal verim azalım değerleri arasındaki ilişkiyi belirlemek için saptanan su-verim ilişkilerini kullanarak, en yüksek evapotranspirasyon (ETm) miktarına karşılık gelen en yüksek verim (Ym) değeri hesaplanmış daha sonra (1-ETa/ETm) ile (1-Ya/Ym) oranları belirlenmiştir. Bu hesaplamalarda kışlık ve yazık ekimlere ilişkin tüm verim ve tüketim değerleri birlikte değerlendirilmiştir. Araştırmada, (1-ETa/ETm) ile (1-Ya/Ym) arasında doğrusal regresyon analizi yapılarak, yetişme mevsimi için geliştirilen verim tepki etmeni (ky) 1.06, olarak belirlenmiştir (Şekil 4.12). Bu değerin anlamı evapotranpirasyonda meydana gelecek bir birim azalma verimde 1.06 birimlik azalmaya neden olacak demektir. Bu da nohudun su eksikliğine göreceli duyarlı bir bitki olduğunu göstermektedir. 45

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ 0.80 0.60 1-(ETa/ETm) 0.40 0.20 0.00 0.00 0.10 0.20 0.30 0.40 1-(Ya/Ym) (1-Ya/Ym)= 1,064(1-Eta/Etm) R² = 0,862 0.50 Şekil 4.12. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Oransal Evapotranspirasyon Açığı ile Oransal Verim Azalışı İlişkisi Jalota ve ark. (2006), Kuzeybatı Hindistan da hafif ve ağır bünyeli topraklarda nohudun su gereksinimini ve su verim ilişkilerini belirlemek amacı ile yaptıkları çalışmada nohut bitkisinin verim tepki etmenini (ky) 0.67-0.93 değerleri arasında belirlemişlerdir. Çalışmamızın yürütüldüğü Adana yöresinde nohudun su eksikliğine duyarlılığı Hindistan da yapılan çalışmaya kıyasla daha fazla olduğu söylenebilir. 4.1.9. 100 Tane Ağırlığı Denemede ekim zamanları ve sulama konularına göre elde edilen ortalama 100 tane ağırlıkları Çizelge 4.6 da verilmiştir. Sulama konularında saptanan 100 tane ağırlıkları kışlık ekimlerde 32.00 ile 34.53 g, yazlık ekimlerde 31.43 ile 32.49 g arasında değişmiştir. En yüksek 100 tane ağırlığı 34.53 g ile kışlık ekilen KS-75 konusunda elde edilirken, kışlık PRD konusunda 34.49 g, kışlık KS-25 konusunda 33.20 g, kışlık Kuru ve TS konularında ise sırası ile 32.31 ve 32.00 g olarak belirlenmiştir. Yazlık ekimlerde en yüksek 100 tane ağırlığı 32.49 g ile PRD konusunda olurken, TS, KS-25, Kuru ve KS-75 konularında sırası ile 32.10 g, 31.80 g, 31.71 g ve 31.43 g olarak belirlenmiştir. Anılan çizelgedeki değerlerin varyans 46

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ analizleri yapılmış, ekim dönemlerinin 100 tane ağırlığı üzerine etkisinin 0.01 önem düzeyinde istatistiksel olarak farklı olduğu ortaya çıkmıştır. Kışlık ekimden elde edilen 100 tane ağırlığının (33.3 g) yazlık ekime (31.9 g) kıyasla daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Sulama konularının ve ekim dönemi-sulama konuları etkileşiminin 100 tane ağırlığı üzerinde önemli bir etkisi olmadığı ortaya çıkmıştır (Çizelge 4.7). Çizelge 4.6. Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Stratejilerine Göre Nohut Bitkisinin Ortalama 100 Tane Ağırlıkları Konular 100 Tane Ağırlığı, g TS 32.00 KS-75 34.53 PRD-50 34.49 KS-25 33.20 Kuru 32.31 Kışlık Ekim Yazlık Ekim TS 32.10 KS-75 31.43 PRD-50 32.49 KS-25 31.80 Kuru 31.71 Çizelge 4.7. Nohut Bitkisinin 100 Tane Ağırlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Kaynak S.D. K.T. K.O. F Prob. Yineleme 3 1.78 0.594 5.1654 0.1053 Ekim Dönemi 1 19.46 19.460 169.3428 0.0010** Hata 3 0.34 0.115 Sulama Konuları 4 12.70 3.174 2.5341 0.0666 Ekim D. x Sulama K. 4 12.03 3.008 2.4017 0.0780 Hata 24 30.06 1.253 Toplam 39 76.37 CV = %3.43 Bakhsh ve ark., (2007) test ettikleri nohut genotiplerinde sulamanın tane ağırlığını azalttığını vurgulamışlardır. Buna neden olarak ta artan bitki başına bakla sayısı nedeni ile asimilatların yetersiz kaldığını göstermişlerdir. Öte yandan Malik ve Anwar, (1994) ve Katare ve ark., (1984) sulama nedeniyle tane büyüklüğünde bir 47

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ değişim olmadığını rapor etmişlerdir. Bu çalışmanın bulgularıyla Malik ve Anwar, (1994) ve Katare ve ark., (1984) bulguları paralellik göstermektedir. 4.1.9.1. 100 Tane Ağırlığı ile Sulama Suyu ve Su Tüketimi İlişkisi Araştırma konularına uygulanan sulama suyu miktarları ve bu konulara ilişkin su tüketimleri (ET) ile 100 tane ağırlıkları arasında belirlenen ilişkiler sırası ile Şekil 4.13 ve Şekil 4.14 de verilmiştir. 100 Tane Ağırlığı (g) 35 34 33 32 31 30 y = -6E-05x 2 + 0,0103x + 31,654 R² = 0,69 y = -9E-05x 2 + 0,0303x + 32,008 R² = 0,84 0 100 200 300 400 Sulama Suyu (mm) Kışlık Ekim Yazlık Ekim Şekil 4.13. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin 100 Tane Ağırlığı Sulama Suyu İlişkisi Deneme konularına uygulanan sulama suyu ile 100 tane ağırlıkları arasında kışlık ekimlerde y= -9E-05x 2 + 0.0303x + 32.008 (R 2 =0.84), yazlık ekimlerde y = - 6E-05x 2 + 0.0103x + 31.654 (R 2 = 0.69) şeklinde ikinci dereceden eşitlikler belirlenmiştir. Genel olarak uygulanan sulama suyu arttıkça 100 tane ağırlıklarının belirli bir noktaya kadar artıp, daha sonra azaldığı söylenebilir (Şekil 4.13.). 48

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ 100 Tane Ağırlığı (g) 35 34 33 32 31 30 y = -4E-05x 2 + 0,0243x + 27,887 R² = 0,68 y = -0,0001x 2 + 0,1434x -7,8122 R² = 0,91 200 350 500 650 800 Su Tüketimi (mm) Kışlık Ekim Yazlık Ekim Şekil 4.14. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin 100 Tane Ağırlığı Su Tüketimi (ET) İlişkisi Deneme konularına ilişkin su tüketimleri ile 100 tane ağırlıkları arasındaki ilişkiler kışlık ekimler için y = -0.0001x 2 + 0.1434x 7.8122 (R 2 = 0.91), yazlık ekimler için ise y = -4E-05x 2 + 0.0243x + 27.887 (R 2 = 0.68) olarak belirlenmiştir. Su tüketimi ile 100 tane ağırlıkları arasındaki ilişkinin de sulama suyu-100 tane ağırlığı arasındaki ilişkiye benzer şekilde su tüketimi ile belirli bir noktaya kadar artıp daha sonra azaldığı söylenebilir (Şekil.4.14). 4.1.10. Kuru Madde Verimi Denemede, sulama konularından elde edilen toprak üstü kuru madde miktarlarını belirlemek amacıyla her deneme parselinden periyodik olarak 3 bitki toprak yüzeyinden kesilerek hasat edilmiş ve etüvde 65 C de sabit ağırlığa gelinceye kadar kurutulmuştur. Deneme konularına ilişkin kuru madde yığışımları kışlık ve yazlık ekimler için sırası ile Şekil 4.15 ve Şekil 4.16 da; hasattaki kuru madde miktarları ise Çizelge 4.8 de verilmiştir. 49

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Kuru Madde Verimi (kg/da) 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 TS PRD KS-75 KS-25 KURU 18.02.2010 07.03.2010 24.03.2010 10.04.2010 27.04.2010 Tarih Şekil 4.15. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Kışlık Ekimde Nohut Bitkisinin Kuru Madde Yığışımı 14.05.2010 31.05.2010 17.06.2010 04.07.2010 3500 Kuru Madde Verimi (kg/da) 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 TS PRD KS-75 KS-25 KURU 05.04.2010 20.04.2010 05.05.2010 20.05.2010 Tarih Şekil 4.16. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Yazık Ekimde Nohut Bitkisinin Kuru Madde Yığışımı 04.06.2010 19.06.2010 04.07.2010 50

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Çizelge 4.8. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Hasattaki Kuru Madde Miktarı Konular Kuru Madde Miktarları (kg/da) Kışlık Ekim Yazlık Ekim TS 3272 1184 KS-75 2904 1002 PRD 2911 1048 KS-25 2736 846 KURU 1736 751 Kışlık ekilen nohut kuru madde verimi yazlık ekimlerin üç katına yakın değerlerdedir. En yüksek kuru madde verimi kışlık ekilen TS konusunda 3272 kg/da olarak belirlenmiş ve bu konuyu sırası ile KS-75 konusu 2904 kg/da, PRD konusu 2911 kg/da, KS-25 konusu 2736 kg/da, sulanmayan konu 1736 kg/da ile izlemiştir. Yazlık ekimde en yüksek kuru madde verimi TS konusunda 1184 kg/da olarak belirlenmiş bunu KS-75 konusu 1002 kg/da, PRD konusu 1048 kg/da, KS-25 konusu 846 kg/da ve kuru konu 751 kg/da izlemiştir. Genel olarak her iki ekim döneminde de kuru madde verimleri uygulanan sulama suyu miktarıyla doğru orantılı olarak artmıştır. Uygulanan sulama suyu miktarları birbirine yakın olan KS-75 ve PRD konularının kuru madde verimleri de birbirlerine yakın değerlerde seyretmiştir. Palled ve ark., (1985) Suriye'nin Telhadya yöresinde yaptıkları çalışmada nohut bitkisinin; kışlık ekimlerde 254 kg/da olan kuru madde veriminin, tamamlama sulama ile 429 kg/da a, yazlık ekimlerde ise 187 kg/da olan kuru madde veriminin, tamamlama sulama ile 352 kg/da a yükseldiğini belirlemişlerdir. Malhotra ve ark., (1997) ICARDA da yapılan çalışmada sulamanın nohut bitkisinin toprak üstü kuru madde miktarını %49 oranında arttırdığını belirlemişlerdir. Yontürk ve Eylen (2001), Diyarbakır da yaptıkları çalışmada vejetatif ve generatif olgunlaşma dönemlerde yapılan sulama ile nohut bitkisinde kuru madde veriminin 605 kg/da a ulaştığı belirlemişlerdir. Yeni Zelanda da yapılan bir çalışmada nohut bitkisinin kuru madde verimi kışlık ekimde 700 kg/da, yazlık ekimde 410 kg/da olduğu görülmüştür. Aynı 51

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ çalışmada kışlık ekimde tane verimi 175 kg/da olurken yazlık ekimde 210 kg/da olarak belirlenmiştir (McKenzie ve Hill, 1995). Yeni Zelandadaki çalışmada kuru madde verimindeki artış tane verimini olumsuz etkilemiştir. Adana da yürüttüğümüz çalışmada ise böyle bir etkiye rastlanmamıştır. Adana ili sınırları içerisinde yer alan deneme alanında kışlık ve yazlık ekilen nohut bitkisinden elde edilen kuru madde verimi, nohut ile ilgili daha önce yapılan çalışmalarda verilen değerlerden oldukça yüksektir. Kuru madde veriminin yüksek çıkmasında başta nohut için uygun iklim koşulları ve yetiştirme dönemindeki yağışlar olmak üzere, toprak yapısı ve ekilen çeşidin özelliklerinin de etkili olduğu söylenebilir. 4.1.10.1. Kuru Madde Verimi ile Sulama Suyu ve Su Tüketimi İlişkisi Deneme konularından elde edilen toprak üstü toplam kuru madde verimleriyle sulama suyu ve su tüketimi arasındaki ilişkiler sırasıyla Şekil 4.17 ve 4.18 de verilmiştir. Deneme konularında sulama suyu miktarı ile kuru madde verimi arasındaki ilişki kışlık ekimde: y = -0.0166x 2 + 9.3555x + 1857.6 (R 2 = 0.89), yazlık ekimde ise: y = -0.0017x 2 + 2.1992x + 751.12 (R 2 = 0.90) olmak üzere ikinci dereceden eşitlikler şeklinde belirlenmiştir (Şekil 4.17). Kuru Madde Verimi (kg/da) 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 y = -0,0166x 2 + 9,3555x + 1857,6 R² = 0,89 y = -0,0017x 2 + 2,1992x + 751,12 R² = 0,90 Kışlık Ekim Yazlık Ekim 0 100 200 300 400 Sulama Suyu (mm) Şekil 4.17. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Kuru Madde Verimi ile Sulama Suyu İlişkisi 52

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Deneme konularının su tüketimleri ile kuru madde verimleri arasındaki ilişki kışlık ekimlerde: y = -0.0208x 2 + 28.737x 6726.8 (R 2 = 0.83), yazlık ekimlerde ise: y = -0.0001x 2 + 1.5808x + 378.88 (R 2 = 0.87) olmak üzere ikinci dereceden eşitlikler şeklinde belirlenmiştir (Şekil 4.18). Kuru Madde Verimi (kg/da) 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 y = -0,0208x 2 + 28,737x -6726,8 R² = 0,83 y = -0,0001x 2 + 1,5808x + 378,88 R² = 0,87 200 300 400 500 600 700 800 Su Tüketimi (mm) Kışlık Ekim Yazlık Ekim Şekil 4.18. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisi İçin Kuru Madde Verimi ile Su Tüketimi İlişkisi Kuru madde verimi ile gerek sulama suyu ve gerekse su tüketimi arasında belirlenen ilişkilerden gidilerek su tüketimi artışı veya uygulanan sulama suyu artışının kuru madde verimini arttırdığı görülmektedir. Bakhsh ve ark., (2007) sulamanın kuru madde verimini %36 oranında arttırdığını belirlemişlerdir. Anılan bulgular bu çalışma sonuçlarıyla uyumludur. 4.1.11. Yaprak Alan İndeksi (LAI) Araştırma süresince bitkilerde sararma oluncaya kadar belirli aralıklarla bitki örnekleri alınmış ve yaprak alanları optik yaprak alan ölçer ile ölçülerek deneme konularına ilişkin yaprak alan indeksi (LAI) hesaplanmıştır. Deneme konularına ilişkin yaprak alan indeksleri Çizelge 4.9, Şekil 4.19 ve Şekil 4.20 de verilmiştir. Konulara göre yaprak alan indeksi her iki ekim zamanı için de en yüksek değere çiçeklenme dönemlerinde ulaşmıştır. Bu dönemde kışlık ekim 53

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ için en yüksek yaprak alan indeksi değeri 4.67 ile TS konusunda elde edilmiştir. Bu konuyu sırası ile KS-75, PRD-50, KS-25 ve Kuru konuları izlemiştir. Yazlık ekimlerde ise en yüksek yaprak alan indeksi değeri 3.59 ile yine TS konusundadır. Diğer konulardaki yaprak alan indeksi değerleri kışlık ekimde olduğu gibi sulama düzeyleriyle orantılı olarak sıralanmıştır (Çizelge 4.9). Çizelge 4.9. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Yaprak Alan İndekslerinin Zamansal Değişimi LAI: Konulara Göre Yaprak Alan İndeksinin Zamansal Değişimi Tarih TS PRD-50 KS-75 KS-25 Kuru Kışlık Ekim 18.02.2010 0.35 0.35 0.35 0.35 0.35 10.03.2010 0.74 0.74 0.74 0.74 0.74 25.03.2010 1.68 1.68 1.68 1.68 1.68 26.04.2010 4.56 3.09 4.19 3.09 2.94 11.05.2010 4.67 3.89 4.55 3.64 2.98 30.06.2010 2.87 2.41 2.99 1.16 0.46 Yazlık Ekim 05.04.2010 0.45 0.45 0.45 0.45 0.45 26.04.2010 1.30 1.31 1.36 1.30 1.22 05.05.2010 1.82 1.92 1.90 1.92 1.70 18.05.2010 2.76 2.44 2.63 3.25 2.26 21.06.2010 3.59 3.24 3.41 3.25 2.26 02.07.2010 1.51 1.42 1.60 1.32 1.19 54

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Kışlık Nohut LAI 5.00 4.50 4.00 3.50 3.00 2.50 2.00 1.50 1.00 0.50 0.00 TS PRD KS-75 KS-25 18.02.2010 05.03.2010 20.03.2010 04.04.2010 19.04.2010 04.05.2010 19.05.2010 03.06.2010 18.06.2010 KURU Tarih Şekil 4.19. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Kışlık Ekilen Nohut Bitkisi Yaprak Alan İndekslerinin Zamana Göre Değişimi Yazlık Nohut LAI 4.00 3.50 3.00 2.50 2.00 1.50 1.00 0.50 0.00 TS PRD KS-75 KS-25 05.04.2010 17.04.2010 29.04.2010 11.05.2010 23.05.2010 04.06.2010 16.06.2010 28.06.2010 KURU Tarih Şekil 4.20. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Yazlık Ekilen Nohut Bitkisi Yaprak Alan İndekslerinin Zamana Göre Değişimi 55

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Çiçeklenmeden sonra hasada doğru bitkilerde yapraklarda yaşlanma ve dökülmeye bağlı olarak yaprak alan indeksleri düşüş göstermeye başlamıştır. Yazlık ekimde sulama konularında belirlenen en yüksek LAI değerlerinin kışlık ekimlere kıyasla daha küçük olduğu görülmektedir. Buna neden olarak yazlık ekimde vejetasyon süresinin kısa olması, bitkinin çiçeklenme dönemine daha kısa sürede ulaşması gösterilebilir. 4.1.12. Bitki Başına Bakla Sayısı Konulara göre hasatta elde edilen bitki başına bakla sayısı ve bunlara ilişkin varyans analizi sonuçları sırasıyla Çizelge 4.10 ve Çizelge 4.11 de verilmiştir. Çizelge 4.10. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinden Hasatta Elde Edilen Bitki Başına Bakla Sayısı Bitki Başına Bakla Sayısı, adet/bitki Kışlık Ekim Konular Ortalama TS 140.7 PRD-50 112.8 KS-75 137 KS-25 106.2 Kuru 120.8 Yazlık Ekim TS 78.1 PRD-50 71.9 KS-75 71.3 KS-25 77.4 Kuru 59 56

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Çizelge 4.11. Bitki Başına Bakla Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Kaynak S.D. K.T. K.O. F Prob. Yineleme 3 1172.46 390.82 1.7453 0.3293 Ekim Dönemi 1 26998.41 26998.41 120.5671 0.0016** Hata 3 671.78 223.93 Sulama Konuları 4 2418.24 604.56 0.8471 Ekim D. x Sulama K. 4 2114.63 528.66 0.7408 Hata 24 17127.60 713.65 Toplam 39 50503.14 CV = %27.39 Bitki başına bakla sayısı değerleri incelendiğinde kışlık ekimde en fazla bakla 140.7 adet/bitki ortalama ile tam sulama (TS) konusunda görülmüştür. Bunu 137 adet/bitki ile KS-75, 120.8 adet/bitki ile Kuru, 112.8 adet/bitki ile PRD-50 ve 106.2 adet/bitki ile KS-25 konuları izlemiştir. Yazlık ekimde en fazla bakla bağlama 78.1 adet/bitki ortalaması ile yine tam sulama konusunda görülmüştür. Tam sulama konusunu sırası ile birbirlerine yakın değerlerde olan PRD-50, KS-25 ve KS-75 konuları izlemiştir. Bu konularda ortalama bakla sayısı sırası ile 71.9, 71.4 ve 71.3 adet/bitki olarak belirlenmiştir. Yazlık ekilen ve sulama uygulanmayan Kuru konunun ise maruz kaldığı su stresinden dolayı bağladığı bakla sayısı diğer konulara göre daha düşüktür. Kuru konu ortalama 59 adet/bitki bakla bağlamıştır (Çizelge 4.11). Yapılan varyans analizi sonuçlarına göre farklı ekim dönemlerinde elde edilen bitki başına bakla sayısı 0.01 önem düzeyinde farklı bulunmuş, kışlık ekimler ve yazlık ekimler farklı birer grup oluşturmuştur. Analiz sonuçlarına göre farklı sulama konularının ve ekim dönemi-sulama konuları etkileşiminin elde edilen bitki başına bakla sayısı üzerinde istatistiksel açıdan önemli bir etkisinin olmadığı ortaya çıkmıştır. Nawaz (1994) ve Shinde ve ark., (1996) sulamanın en fazla etkilediği verim bileşeninin bitki başına bakla sayısı olduğunu belirtirken, Kalender ve Şakar (2001) bitki başına bakla sayısının sulanan parsellerde sulanmayanlara göre %69.2 oranında arttığını tespit etmişlerdir. Eser ve ark., (1991) bitki başına bakla sayısını 3-46; Mart ve Anlarsal (2001) 41-79; Singh ve Malhotra (1984) 4-100 arasında belirlemişlerdir. Çalışmamızda bitki başına bakla sayısı yazlık ekimlerde 59-78.1 adet ile Mart ve 57

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Anlarsal (2001) in bulgularıyla yaklaşık olarak benzerlik gösterirken, kışlık ekimlerde 106.2-140.7 adet ile önceki çalışmalardan oldukça yüksek değerlere ulaşmıştır. 4.1.13. Bitki Başına Tane Sayısı Farklı ekim dönemleri ve damla sistemi ile uygulanan farklı sulama stratejilerine göre nohut bitkisi için hasatta bitki başına tane sayısı ve buna ilişkin varyans analiz sonuçları sırası ile Çizelge 4.12 ve Çizelge 4.13 de verilmiştir. Çizelge 4.12. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinden Hasatta Elde Edilen Bitki Başına Tane Sayısı Bitki Başına Tane Sayısı, adet/bitki Kışlık Ekim Konular TS 128 PRD-50 102 KS-75 121 KS-25 96 Kuru 100 Ortalama Yazlık Ekim TS 71 PRD-50 71 KS-75 72 KS-25 73 Kuru 58 Çizelge 4.13. Bitki Başına Tane Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Kaynak S.D. K.T. K.O. F Prob. Yineleme 3 838.76 279.58 0.6074 Ekim Dönemi 1 17169.00 17169.00 37.3007 0.0088** Hata 3 1380.86 460.29 Sulama Konuları 4 1954.04 488.51 0.8771 Ekim D. x Sulama K. 4 1620.33 405.08 0.7273 Hata 24 13366.90 556.95 Toplam 39 36329.90 CV = %26.09 58

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Bitki başına tane sayısı incelendiğinde kışlık ekimlerde en yüksek tane sayısı 128 adet/bitki verimle tam sulama konusundadır. Tam sulama konusunu KS-75, PRD-50, Kuru ve KS-25 konuları takip etmiştir bu konularda bitki başına tane sayıları sırası ile 121, 102, 100, 96 adet/bitki olarak belirlenmiştir. Yazlık ekimde en yüksek bitki başına tane sayısı 73 adet/bitki ile KS-25 konusunda belirlenmiş olup konuyu 72 adet/bitki ile KS-75, 71 adet/bitki ile TS ve PRD-50 konuları izlemiştir. Bu dört konudaki bitki başına tane sayıları birbirlerine oldukça yakın değerlerdedir. Kuru konuda ise 58 adet/bitki ile en düşük bitki başına tane sayısı belirlenmiştir (Çizelge 4.12). Varyans analiz sonuçları incelendiğinde ekim döneminin bitki başına tane sayısı üzerinde 0.01 önem düzeyinde etkili olduğu görülmektedir. Sulama konularının ve ekim dönemi-sulama konuları etkileşiminin elde edilen bitki başına tane sayısı üzerinde istatistiksel olarak bir etkisinin olmadığı belirlenmiştir (Çizelge 4.13). Yolcu (2008) Diyarbakırda yaptığı çalışmada bitkide tane sayısının 37-70 adet olduğunu olduğunu, bu değerin bakla bağlama döneminde uygulanan bir sulama ile en yüksek, sulamasız konularda ise en düşük olduğunu belirlemiştir. Kalender ve Şakar (2001) sulama uygulamasının bitki başına tane sayısını %53-128 oranında artırdığını belirlemiş, Mart ve Anlarsal (2001) kışlık ekimlerde bitki başına tane sayısının ortalama 50 adet olduğunu saptamışlardır. Çalışmamızda sulama konularının bitki başına tane sayısı üzerinde bir etkisi bulunmamış ve bu yönüyle Kalender ve Şakar (2001) in bulgularından farklılık göstermiştir. 4.1.14. Bitki Başına Ana Dal Sayısı Konulara göre hasatta belirlenen bitki başına ana dal sayısı ve buna ilişkin varyans analizi sonuçları sırasıyla Çizelge 4.14 ve Çizelge 4.15 de verilmiştir. 59

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Çizelge 4.14. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konulatına Göre Nohut Bitkisinden Hasatta Elde Edilen Bitki Başına Ana Dal Sayısı Bitkide Ana Dal Sayısı, adet/bitki Kışlık Ekim Konular TS 4 PRD-50 4 KS-75 4 KS-25 5 Kuru 4 Ortalama Yazlık Ekim TS 2 PRD-50 3 KS-75 3 KS-25 2 Kuru 3 Çizelge 4.15. Bitki Başına Ana Dal Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Kaynak S.D. K.T. K.O. F Prob. Yineleme 3 1.82 0.609 0.7602 Ekim Dönemi 1 26.24 26.244 32.7777 0.0106* Hata 3 2.40 0.801 Sulama Konuları 4 0.53 0.133 Ekim D. x Sulama K. 4 1.00 0.251 0.2248 Hata 24 14.25 0.594 0.4235 Toplam 39 46.26 CV = %22.53 Bitkilerde ana dal sayısı incelendiğinde kışlık ekimde KS-25 konusunda ortalama 5 ana dal belirlenirken diğer konularda ortalama 4 adet ana dal olduğu görülmüştür. Yazlık ekimde ise PRD-50, KS-75 ve Kuru konuda ortalama 3, TS ve KS-25 konusunda ise 2 adet ana dal olduğu belirlenmiştir (Çizelge 4.14). Yapılan varyans analizi sonuçları incelendiğinde ekim döneminin bitkilerde ana dal oluşumu üzerinde 0.05 önem düzeyinde etkili olduğu, sulama konularının ve sulama konularıekim dönemi etkileşiminin ise ana dal oluşumu üzerinde istatistiksel olarak bir önemli bir etkisinin olmadığı belirlenmiştir (Çizelge 4.15). Pakistan ın Bhakkar bölgesinde yer alan Kuru Tarım Araştırma Enstitüsünde 2002-2003 yılında, yeni geliştirilen nohut çeşitlerinin sulu ve kuru koşullarda kumlu- 60

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ tınlı toprakta performanslarını belirlemek amacı ile yapılan çalışmada (Bakhsh ve ark., 2007) verim ve birçok verim bileşeninin sulamadan olumlu etkilendiği sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma sonuçlarına göre sulamanın bitki başına kapsül sayısını %48, toplam kuru madde verimini %36 ve tane verimini %17 oranlarında arttırdığı gözlenmiştir. Öte yandan tane büyüklüğü %16 oranında azalmış, ana ve yan dal sayılarında ise belirgin bir değişiklik söz konusu olmamıştır. Yazlık ekimlerdeki bitkide ana dal sayısına ilişkin bulgularımız; Karasu ve ark., (1999) 2.6-3.15 adet, Tosun ve Eser (1975) 1.7-3.4 adet ve Pundir ve ark., (1988) 2.4 adet, ile benzerlik gösterirken kışlık ekimlerde anadal sayısı (4-5 adet) önceki çalışmalara kıyasla daha yüksektir. 4.1.15. Bitki Boyu Çalışma süresince bitki boyu gelişim değerleri periyodik olarak izlenmiştir. Deneme konularına göre bitki boyları ve bunlara ilişkin varyans analiz sonuçları sırası ile Çizelge 4.16 ve Çizelge 4.17 de verilmiş ve bitki boylarının zamana göre değişimi Şekil 4.21, Şekil 4.22 de grafiklenmiştir. Çizelge 4.16. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitki Boylarının Zamansal Değişimi Konulara Göre Bitki Boy Gelişimleri, cm Tarih TS PRD-50 KS-75 KS-25 Kuru Kışlık Ekim 18.02.2010 12.5 12.5 12.5 12.5 12.5 03.03.2010 20.4 20.4 20.4 20.4 20.4 18.03.2010 36.6 36.6 36.6 36.6 36.6 05.04.2010 50.6 50.6 50.6 50.6 50.6 26.04.2010 80.3 75.6 78 74 72.3 10.05.2010 102 91.6 94.3 83 75.3 31.05.2010 105.3 101 106.3 83.6 76.3 14.06.2010 106 102.3 107.3 84.33 77.1 Yazlık Ekim 25.03.2010 13.4 13.4 13.4 13.4 13.4 05.04.2010 19.2 19.2 19.2 19.2 19.2 26.04.2010 39 37 40 35.6 38 10.05.2010 55 54.6 55 54 48.3 31.05.2010 71 72.3 71 72.6 67.6 14.06.2010 71 73 71 73 68 61

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Çizelge 4.17. Nohut Bitkisinin Bitki Boyuna İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Kaynak S.D. K.T. K.O. F Prob. Yineleme 3 87.25 29.08 1.3727 0.4004 Ekim Dönemi 1 4990.75 4990.75 235.5688 0.0006** Hata 3 63.56 21.18 Sulama Konuları 4 961.49 240.37 13.4570 0.0000** Ekim D. x Sulama K. 4 577.69 144.42 8.0853 0.0003** Hata 24 482.69 17.86 Toplam 39 7109.40 CV = %5.45 Deneme konularında genel olarak bitki boyları çiçeklenme dönemine kadar hızlı bir artış gösterirken bu dönemden sonra bitki boy gelişimleri yavaşlamıştır. Kışlık ekimde en yüksek bitki boyu KS-75 konusunda 107.3 cm olarak ölçülürken yazlık ekimde en yüksek bitki boyu 73 cm olarak PRD-50 ve KS-25 konularında gözlenmiştir. Her iki ekim döneminde de en küçük bitki boyu sulanmayan konuda ölçülmüştür (Çizelge 4.16). Yapılan varyans analiz sonuçlarına göre ekim dönemi, sulama konuları ve ekim dönemi-sulama konuları etkileşimlerinin bitki boy gelişimi üzerinde 0.01 önem düzeyinde etkili olduğu görülmüştür (Çizelge 4.17). Uygulanan LSD gruplamasında altı farklı grup ortaya çıkmıştır. Birinci grupta kışlık ekilen TS ve KS-75 konusu, ikinci grupta kışlık ekilen PRD konusu, üçüncü ve dördüncü grupta ise sırası ile kışlık KS-25 ve kışlık Kuru konuları yer almıştır. Kışlık ekimlerde gruplamalar konulara uygulanan sulama düzeyi ile doğru orantılı olmuştur. Yazlık ekimlerde ise Kuru dışındaki değer konular beşinci grubu oluşturmuştur. Altıncı ve son grupta ise yazlık ekilen Kuru konu yer almıştır (Çizelge 4.18). 62

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Çizelge 4.18. Nohut Bitkisinin Bitki Boyuna İlişkin LSD Gruplaması Konular Gruplandırma Kışlık, TS Kışlık, KS-75 Kışlık, PRD Kışlık, KS-25 Kışlık, Kuru Yazlık, KS-25 Yazlık, PRD Yazlık,TS Yazlık, KS-75 Yazlık, Kuru 106.00 a 107.30 a 102.30 ab 84.33 b 77.10 c 73.00 cd 73.00 cd 71.00 cd 71.00 cd 68.00 d LSD = 8.36 Bitki Boyu (cm) 110 90 70 50 30 10 28.01.2010 09.02.2010 21.02.2010 05.03.2010 17.03.2010 29.03.2010 10.04.2010 Tarih Şekil 4.21. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Kışlık Ekilen Nohut Bitki Boylarının Zamana Göre Değişimi 22.04.2010 04.05.2010 16.05.2010 28.05.2010 09.06.2010 TS PRD KS-75 KS-25 KURU 63

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Bitki Boyu (cm) 110 90 70 50 30 10 25.03.2010 01.04.2010 08.04.2010 15.04.2010 22.04.2010 29.04.2010 06.05.2010 Tarih Şekil 4.22. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Yazlık Ekilen Nohut Bitki Boylarının Zamana Göre Değişimi 13.05.2010 20.05.2010 27.05.2010 03.06.2010 10.06.2010 TS PRD KS-75 KS-25 KURU Diyarbakır koşullarında 2001 yılında yapılan çalışmada farklı gelişme dönemlerinde sulama uygulaması ile nohut bitkisinin hasattaki bitki boyu 33.3 cm olarak ölçülmüştür (Yöntürk ve Eylen 2001). Adhikari ve Pandey (1982), 1979-1980 yılının kış yetiştirme döneminde, genetik olarak farklı 36 nohut hattında yaptıkları araştırmada; bitki boyunun 45.8-75.5 cm değerleri arasında değiştiğini bildirmişlerdir. Adana ili sınırları içerisinde yer alan deneme alanında yaptığımız çalışmada nohut bitki boylarının kışlık ekimde 77.1-107.3 cm arası, yazlık ekimde ise 68-73 cm arası değerleriyle daha önce yapılan çalışmalara kıyasla daha yüksek değerlere ulaştığı görülmektedir. 4.1.16. Hasat İndeksi Tane veriminin toprak üstü kuru maddeye oranı olarak tanımlanan hasat indeksi (HI), hasatta deneme konularından elde edilen parsel verimlerinin parsel kuru madde verimlerine bölünmesi ile hesaplanmıştır. Deneme konularına göre hasat indeksleri ve bunlara ilişkin varyans analiz sonuçları sırasıyla Çizelge 4.19 ve 64

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ Çizelge 4.20 de verilmiştir. Yapılan LSD gruplaması ile oluşan gruplar Çizelge 4.19 da verilmiştir. Çizelge 4.19. Farklı Ekim Dönemlerinde Damla Sistemiyle Uygulanan Farklı Sulama Konularına Göre Nohut Bitkisinin Hasat İndeksleri ve LSD Gruplaması Konular Hasat İndeksi, % LSD Gruplması (LSD=0.065) TS 16 d PRD-50 14 d KS-75 13 d KS-25 19 d Kuru 31 c Kışlık Ekim Yazlık Ekim TS 32 c PRD-50 35 bc KS-75 39 b KS-25 48 a Kuru 49 a Çizelge 4.20. Nohut Bitkisinin Hasat İndekslerine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları Kaynak S.D. K.T. K.O. F Prob. Yineleme 3 0.005 0.002 0.5679 Ekim Dönemi 1 0.486 0.0486 164.1190 0.0010** Hata 3 0.009 0.003 Sulama Konuları 4 0.158 0.040 17.7458 0.0000** Ekim D. x Sulama K. 4 0.027 0.007 2.9905 0.0390* Hata 24 0.054 0.002 Toplam 39 0.739 CV = %15.95 Yapılan varyans analizi sonuçlarına göre hasat indeksi üzerinde ekim dönemi ve sulama konularının 0.01 önem düzeyinde, ekim dönemi-sulama konuları etkileşiminin ise 0.05 önem düzeyinde etkili olduğu belirlenmiştir (Çizelge 4.20). Uygulanan LSD gruplamasında beş farklı grubun ortaya çıktığı görülmüştür. Birinci grubu yazlık ekilen KS-25 ve Kuru konuları, ikinci grubu yazlık ekilen KS-75 konusu, üçüncü grubu yazlık ekilen PRD konusu oluştururken dördüncü grupta yazlık ekilen TS konusu ile kışlık ekilen Kuru konu yer almaktadır. Kışlık ekilen KS- 25, TS, PRD ve KS-75 konuları ise beşinci ve son grubu oluşturmuşlardır (Çizelge 4.19). 65

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Can İbrahim YILMAZ McKenzie ve Hill (1995), Yeni Zelanda da yaptıkları çalışmada kışlık ekilen nohut bitkisi için hasat indeksini %25, yazlık ekilen nohut bitkisi için %51 olarak hesaplamışlardır. Malhotra ve ark., (1997) Suriye de yaptıkları çalışmada nohut bitkisinin hasat indeksini sulamasız koşullarda %46, sulu koşullarda ise %39 olarak belirlemişlerdir. Çalışmada tane verimleri kışlık ekimlerde 338-440 kg/da, yazlık ekimlerde 246-285 kg/da gibi yüksek değerlerde olmasına karşın hasat indeksinin düşük olma nedeni iklim koşullarına bağlı olarak aşırı gelişen yeşil aksam ve buna bağlı olarak kışlık ekimde 1736-3272 kg/da, yazlık ekimde 751-1184 kg/da arasında seyreden kuru madde verimleridir. 66

5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Can İbrahim YILMAZ 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Akdeniz iklim kuşağında damla sulama yöntemi kullanılarak uygulanan farklı sulama stratejilerinin farklı ekim zamanlarında nohut bitkisinin verim, verim öğeleri ve su kullanım randımanına etkileri incelenmiştir. Çalışmada sulama uygulamaları damla yöntemiyle gerçekleştirilmiş kışlık ve yazlık ekilen nohut için tam sulama (TS), %25 kısıntılı sulama (KS-75), %50 yarı ıslatmalı sulama (PRD), %75 kısıntılı sulama (KS-25) konularıyla sulanmayan kuru konu kıyaslanmıştır. Sulama uygulamalarında 100 cm lik etkili kök derinliğindeki eksik toprak suyu tarla kapasitesine getirilmiştir. Yazlık ekime kıyasla vejetasyon süresi daha uzun olan kışlık ekilen nohuda daha fazla sulama suyu uygulanmıştır. Deneme konularında bitki su tüketimleri (ET) kışlık ve yazlık ekimlerde sulama düzeyleri ile orantılı bir şekilde tam sulama konusunda en fazla, kuru konuda en düşük olarak sıralanmıştır. Araştırmada sulama düzeylerinin verim üzerinde istatistiksel olarak bir etkisinin olamadığı, ekim dönemlerinin ise verim üzerinde 0.01 önem düzeyinde etkili olduğu görülmüştür. Kışlık ekimlerde tane verimi yazlık ekimlere kıyasla daha yüksek bulunmuştur. Araştırmada sulama suyu kullanım randımanı (IWUE) kışlık ekimde 0.0-0.282 kg/m 3 ve yazlık ekimde 0.0-0.539 kg/m 3 arasında değişmiştir. Her iki dönemde de en yüksek sulama suyu kullanım randımanı KS-25 konusunda gerçekleşmiştir. Anılan değerler kışlık ekim için 0.282 kg/m 3, yazlık ekim için 0.539 kg/m 3 olarak belirlenmiştir. Su kullanım randımanı (WUE) incelendiğinde kışlık ve yazlık ekimler için en yüksek değerlerin kuru konuda olduğu saptanmıştır. Kışlık ekimde en yüksek su kullanım randımanı 0.924 kg/m 3, yazlık ekimde ise 1.030 kg/m 3 olarak belirlenmiştir. Çalışmada oransal evapotranspirasyon azalmasına karşın verimdeki oransal azalmayı tanımlayan verim tepki etmeni, (ky), 1.06 olarak bulunmuştur. Bu sonuçlar nohut bitkisinin su eksikliğine duyarlı bir bitki olduğunu göstermektedir. Sulama konularında saptanan 100 tane ağırlıkları kışlık ekimde 32.00 ile 34.53 g, yazlık ekimlerde 31.43 ile 32.49 g arasında değişmiştir. Sulama konularının 67

5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Can İbrahim YILMAZ 100 tane ağırlığı üzerinde istatistiksel açıdan etkili olamadığı saptanırken ekim dönemlerinin 100 tane ağırlığı üzerinde 0.01 önem düzeyinde etkili olduğu belirlenmiştir. Kışlık ekimlerde 100 tane ağırlığının yazlık ekimlere kıyasla önemli derecede yüksek olduğu görülmüştür. Deneme konularından hasatta alınan kuru madde miktarları incelendiğinde kışlık ekimde 1736-3272 kg/da, yazlık ekimde 1184-751 kg/da olarak elde edilmiştir. Hasat indeksi ise kışlık ekimde 0.12-0.31, yazlık ekimde 0.32-0.49 değerleri arasında seyretmiştir. Hasat indeksine ilişkin varyans analizi sonuçlarına göre ekim dönemi ve sulama konularının hasat indeksi üzerinde istatistiksel açıdan 0.01 önem düzeyinde etkili olduğu saptanmıştır. Çalışmada ekim dönemlerinin, bitki başına bakla sayısı ve bitkide tane verimi üzerinde istatistiksel açıdan 0.01 önem düzeyinde, bitkide ana dal sayısı üzerinde ise 0.05 önem düzeyinde etkili olduğu belirlenirken sulama konularının anılan verim bileşenleri üzerinde istatistiksel açıdan bir etkisinin olamadığı saptanmıştır. Ülkemizde nohut geleneksel olarak yağışa dayalı ve sulamasız olarak yetiştirilmektedir. Ancak çalışma sonuçlarından anlaşılacağı üzere genel kanının aksine nohut su eksikliğine oldukça duyarlı bir bitki olduğu görülmüştür. Akdeniz bölgesinde özellikle kışlık ekimlerde nohut bitkisinin vejetasyon süresi içinde etkili yağışların yeterli olması sulamasız üretime olanak tanımıştır. Ancak, nohutta antraknoz hastalığının etkilerini azaltmak için geciktirilen ekimlerde veya yağışların yetersiz olduğu kurak yıllarda ürünü güvenceye almak ve kararlı bir üretim için sulama kaçınılmazdır. Ayrıca çalışma sonuçlarından açıkça görüleceği gibi Akdeniz bölgesinde yazlık nohut ekiminde verimin kışlık ekime göre önemli ölçüde azaldığından yörede nohut bitkisinin kışlık ekilmesi gerekmekte ve önerilmektedir. 68

KAYNAKLAR AKÜZÜM T., SELANAY M.F., ÇAKMAK B., 2010. 1.Ulusal Sulama ve Tarımsal Yapılar Sempozyumu Kahramanmaraş, 27-29 Mayıs 2010. 1.Cilt 264.278s. ADHIKARI, G., and PANDEY, M. P., 1982. Genetic Variability in Some Quantitative Characters on Scope for Improvement in Chickpea. Chickpea Newsletter June Inc,7: 4-5. ANONYMOUS, 2009. Word Population Prospects: The 2008 Revisions, UN Publication. ANWAR, M.R., McKENZIE, B. A and HILL, G.D., 2003. Water Use Efficiency and the Effect of Water Deficits on Crop Growth and Yield of Kabuli Chickpea in a Cool-Temperate Subhumid Climate. Journal of Agricultural Science, 141: 285-301. BAKHSH A., MALIK S.R., ASLAM M., IQBAL A., and HAQQANI A.M., 2007 Response of Chickpea Genotypes to Irrigated and Rain-fed Conditions (Islamabad, Pakistan). International Journal of Agriculture and Biology, 1560-8530/09-4-590-593. BEADLE, C.L., 1985. Plant Growth Analysis. Techniques in Bioproductivity and Photosynthesis. Edited by J. Coombs, D.O. Hall, S.P. Long and J.M.O. Scurlock. Chapter 2, P:20-25. Pergamon Press, Oxford, England. BOUYOUCOUS, W.S., 1951. A Recalibration of the Hydrometer Method for Making Mechanical Analysis of Soils. Agron. J. Vol. 43, pp: 434 448. BUCKS, D.A., NAKAYAMA, F.S., WARRICK, A.W., 1982. Principles Practices and Potentials of Trickle (Drip) Irrigation. Advances in Irrigation. Edit. D. Hillel. Vol. I, Academic Pres, New York, 219-299. CALCAGNO, F., G. GELLO, G. VENORO, M. LAIANI, I. RAIMANDO, 1988. Early Sowing Increasee, Chickpea Yield in the Dry, Warm Environment of Sicily, Italy, ICN, 18 June 1988. CASPARI, H. W., NEAL, S., 2004. Partial Rootzone Drying- A New Deficit Irrigation Strategy for Apple. Acta Hort., 646, ISHS, 93-100. 69

CHAFFEY, N., 2001. Restricting Water Supply Enhances Crop Growth. Trends Plant Sci., 6(8):346. CSIDC, 1995. Chickpea Yield in Response to Irrigation. Canada- Saskatchewan Irrigation Diversification Center. COOPER, P.J.M. 1983. Crop Management in Rainfed Agriculture With Special Reference to Water Use Efficiency. In Proceedings of 17. Colloquium, International Potash Institute, Bern, pp. 63-79. ÇAĞLAR, K.Ö., 1969. Toprak Bilgisi. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları:10, Ankara 230s. DEĞİRMENCİ, V., KIRNAK, H., ANLAĞAN, M., 2008. Harran Ovası Koşullarında Nohut Sulama Programının Belirlenmesi. Türkiye VIII. Tarla Bitkileri Kongresi, 19 22 Ekim Sunulu Bildiri, Hatay. DOORENBOS, J., KASSAM, A.K., 1979. Yield Response to Water. FAO United Nations, Irrigation and Drainage Paper, No: 33, Rome, p.193. DSİ, 2009. Toprak ve Su Kaynakları. http://www.dsi.gov.tr/topraksu.htm. DU, T., KANG, S., ZHANG, J., LI F., HU, X., 2006. Yield and Physiological Responses of Cotton to Partial Root-Zone Irrigation in Oasis Field of Northwest China. Agricultural Water Management 84: 41-52. EKİZCE, M., ADAK, M., S., 2005. Nohutta Normal ve Geciktirilmiş Ekimlerde Tohumlara Uygulanan İşlemlerin Çimlenme, Çıkış ve Verime Etkileri. Türkiye VI. Tarla Bitkileri Kongresi, 5-9 Eylül 2005, (Cilt I, sayfa 285-289), Antalya. ESER,. D.,GEÇİT, H.H., ve EMEKLİLER, H.Y., 1991 Evaluation of Chickpea Landraces in Turkey. Chickpea Newsletter Jun.Icn,(24) P:4 FAO, 2006. Available at: http//www.fao.org./ HOWELL, T.A., MUSICK, J.T., TOLK, J.A., 1986. Canopy Temperature of Irrigated Winter Wheat. Transactions of the ASAE, Vol. 29(6): 1692-1699. HOWELL, T.A., YAZAR, A., SCHNEIDER, A.D., DUSEK, D.A., COPELAND, K.S., 1994. Yield and Water Use Efficiency of Corn in Response to LEPA Irrigation. Transactions of the ASAE, 38(6):1737-1747. 70

GRATEROL, Y.E., EISENHAUER, D.E., ELMORE, R.W., 1993. Alternate-Furrow Irrigation for Soybean Production. Agricultural Water Management, 24: 133 145. GUPTA, R.K. and AGRAWAL, G.G., 1977. Consumptive Use of Water by Gram and Linseed. Indian Journal of Agricultural Sciences 47: 22-26. GÜNGÖR, H., 1980. Eskişehir Koşullarında Nohut Su Tüketimi. T.C. Köy İşleri ve Kooperatifler Bakanlığı. Toprak Su Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Yayınları, Yayın No:159, Eskişehir. GÜNBATILI, F., 1986. Tokat-Kazova ve Zile ovalarında nohudun su tüketimi. T.C. Tarım, Orman ve Köyişleri Bakanlığı, Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Köy Hizmetleri Tokat Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Yayınları, Yayın No: 79, Tokat. JALOTA, S.K., SOOD, A., HARMAN, W.L., 2006. Assessing the Response of Chickpea (Cicer aeritinum L.) Yield to Irrigation Water on Two Soils in Punjab (India): A Simulation Analiysis Using the CROPMAN Model. Agricultural Water Management 79: 312-320. KALENDER, A.N. ve ŞAKAR, D., 2001. Diyarbakır Koşularında Bazı Nohut Çeşitlerinde Sulamanın Bitkisel ve Tarımsal Özelliklere Etkisi. Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi. KANBER, R., KIRDA, C., 1994. Evaluation of Deficit Irrigation Programmes of Cotton, Maize, Wheat and Soybean. International Conference on Land and Water Resources Management in the Mediterranean Region. Volume V, Istituto Agronomico Mediterraneo Valenzano, Bari Italy. P: 117 133. KANG, S., LIANG, Z., HU, W., ZHANG, J., 1998. Water Use Efficiency of Controlled Alternate Irrigation on Root-Divided Maize Plants. Agricultural Water Management, 38: 69-76. KANG, S., LIANG, Z., PAN, Y., SHI, P., and ZHANG, J., 2000. Alternate Furrow Irrigation for Maize Production in an Arid Area. Agricultural Water Management, 45: 267 274. KANOUNI, H., 2001 The Yielding Ability and Adaptability of Chickpea Cultivars Under Rain-Fed Conditions of Kurdistan. Seed Pl. 17:1 71

KARASU, A., KARADOĞAN, T., ÇARKÇI, K., ve TÜRK, M., 1999. Isparta Koşullarında Bazı Nohut (Cicer arientium L.) Hat ve Çeşitlerinin Adaptasyonu Üzerine Bir Araştırma. Türkiye 3. Tarla Bitkileri Kongresi, Çayır-Mera Bitkileri ve Yemeklik Tane Baklagiller,III: 336-341 15-20 Kasım, Adana KATARE, R.A., V.M. BHALE and K.S. MULGIR, 1984. Effect of Irrigation Gram Yield. J. Maharashtra Agriculture University, 9:217 KIRDA, C., 2004. Increased Irrigation Water-Use Efficiency in Citrus, Maize and Cotton. http://cordis.europa.eu/library/publications.htm. MALHOTRA, R., BEJIGA S., G. & SINGH, K.,B., 1997. Inheritance of Seed Size in Chickpea J Genet Breed, 51:45-50. MALIK, M.A and M. ANWAR, 1994. Effect of Irrigation on Growth and Seed Yield of Chickpea. J. Agric Res., 32: 261-5. MART, D. ve ANLARSAL, A.E., 2001. Çukurova Koşullarında Nohutta Bazı Önemli Özellikler Yönünden Genotip x Çevre İnteraksiyonları Uyum Yeteneklerinin Saptanması Üzeriene Bir Araştırma. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kongresi 17-21 Eylül 2001 Tekirdağ, Cilt 1 S. 231-236. MART, D., 2005. Kademeli Nohut (Cicer arietinum L) Tohumluk Üretimi Ve Teknolojisi, Türkiye II. Tohumculuk Kongresi 13-9-11 Kasım 2005, Adana. McKEERING, L. M. 2004. Evaluation the Potential to Impose Partial Root Zone Drying (PRD) on Clay Soils in Commercial Cotton Production Systems, University of Southern Queensland. Faculty of Engineering and Surveying, 124, England. McKENZIE, B. A. and HILL, G. D.(1995) Growth and Yield of Two Chickpea (Cicer arietinum L.) Varieties in Canterbury, New Zealand, New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science, 23, (4): 467 474. NAWAZ, M., 1994. The Response of Chickpea to Sowing Date, Plant Population and Irrigation. Ph D. Thesis, Department of Agronomy, University Agriculture Faisalabad, Pakistan. ORHAN, A., ŞAKAR, D. ve ÖZKAN, B., 1994. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Nohutta erken ekimin tane verimine etkisi. Tarla Bitkileri Kongresi, 25-29 Nisan 1994 İzmir S:101-104. 72

OYLUKAN, Ş., K., ÇÖKE, N., AHMETÇEOĞLU, N.,ARPINAR,1970. Nem Azalma Metoduna Göre Çeşitli Mahsullerin Su İstihlak Tespiti. Araştırma Sonuç Raporu. Toprak Su Araştırma Enstitüsü Rapor Serisi:71, Eskişehir. OWEIS, T., HACHUM, A., PALA, M., 2004. Water Use Efficiency of Winter-sown Chickpea Under Supplemental Irrigation in a Mediterranean Environment. Agric. Water Management 66:163 179. ÖZGÜN, Ö., S., 2004. Diyarbakır Bismil Koşullarında Damla Sulama ve Farklı Ekim Tarihlerinin Nohutta (Cicer arietinum L.) Verim ve Verim Öğelerine Etkisi. Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 135s, Diyarbakır. PALLED, Y.B., CHANDRESHEKHARAIAH, A.M. and RADDER, G.D., 1985. Response of Bengal Gram to Moisture Stress. Indian Journal of Agronomy 30: 104-106. PARIKARAY, P.C. and MISRA, R.C., 1992. Performance of Chickpea Under Rainfed Condition in Chile. International Chickpea Newsletter. No.29. PENALOZA, H.E., 1984. A Chickpea Grain Yield Record Under Rainfed Condition in Chile. International Chickpea Newsletter. 11 Dec. 1984. 24-25. PETERSEN, R.G., CALVIN, L.D., 1965. Sampling Methods of Soil Analysis (C:A: Black et. Al. Edit.), Part 1, Agronomy Series No:9, Am. Soc. Of Agr. Inc. Pub., Madison Wisconsin, USA, P:54-72. PHOTIADOS, I., 1984. The Effect of Sowing Date and Plant Population on the Performance of Chickpea Miscelaneous Reports 14. Agricultural Research Istitute, Nicosia. 1-5 PUNDIR, R.P.S., REEDY, K.N., and MELIK H.M., 1988. Icrisat Chickpea Germplasm Catalog: Evaluation and Analysis. Icrisat Institute for The Semi- Arid Tropics Patancheru, India., A.P.502 324. RUSSO, D., BAKKER, D., 1987. Crop-Water Production Functions for Sweet Corn and Cotton Irrigated with Saline Water. Soil Sci. Am. J., Vol. 51, pp: 1554 1562. 73

SAXENA, M.C. and YADAV, D.S., 1976. Some Agronomic Considerations of Pigeonpeas and Chickpeas. In Proceedings of the International Workshop on Grain Legumes. ICRISAT, Hyderadad, India, pp. 31-62. SAXENA, M.C., 1980. Recent Advances in Chickpea Agronomy. In Proceedings of the International Workshop on Chickpea Improvement, 28 Feb 2 Mar 1979, ICRISAT, Hyderabad, Patancheru, India, pp.96-98. SAXENA, M.N., F. ELSAYED, W. ERSKINE and K.B. SINGH, 1981. Review of the Past Research in Food Legumes in the Begaa Valley and Future Projection. Research Conference on Crop Production in Lebanon. P.12-14. SAXENA, M.C., 1987. Agronomy of Lentils (Webb, C. and Hawtin, G. Eds.). CAB and ICARDA, Farnham Royal, England. SHARMA, H.C., SINGH, T., MOHAN, D.S.R., 1974. Response of Gram Varieties to Irrigation. Haryana Agricultural University Journal of Research 4: 255-260 SHINDE, G.C., J.G. PATIL, R.B. DESHMUKH and R.P., AHER, 1996 Genetic Variability in Chickpea Under Rain-Fed and Irrigated Conditions. J. Maharashtra Agric University, 21: 476-7 SILIM, S.N. and SAXENA, M.C., 1986. Response to Supplementary Irrigation. In Annual Report,1985. Food Legume Improvement Program. Aleppo. Syria: ICARDA. SINGH, G. and BHUSHAN, L.S., 1979. Water Use, Water Use Efficiency and Yield of Dryland Chickpea as Influenced by P-Fertilization and Stored Soil Water and Crop Season Rainfall. Agricultural Water Management 2: 299-305. SINGH, K.B. and MALHOTRA, R.S., 1984. Collection and Evaluation of Chickea Genetic Resources. P.105-122. In :J.R. Witcombe, and Erskine (Eds) Genetic Resources and Their Explotion-Chickea, Faba Beans and Lentis Martinus Nijhoff/D.R.W. Junk Publishers, The Hauge. SINGH, K.B., SAXENA, M.,C., 1999. The Tropical Agriculturalist. Chickpeas. CTA MCMILLAN. ICARDA, Aleppo, Syria STEGMAN, E.C., 1981. Corn Grain Yield as Influenced by Timing of Evapotranspiration Deficits. Irr. Sci. 3: 75-87. 74

ŞEHİRALİ, S., 1988. Yemeklik Dane Baklagiller. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları 1089, Ders Kitabı: 314. 435s. ŞAKAR, D. ve ORHAN, A., 1993. Diyarbakır da kışlık yetiştirilen nohutlarda sulamanın tane verimine etkisi. T.C Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Yayınları, Yayın No:1993-3, Diyarbakır. TOĞAY, N., TOĞAY, Y., ERMAN, N., DOĞAN, Y., ÇIĞ, F., 2005. Kuru ve Sulu Koşullarda Farklı Bitki Sıklıklarının Bazı Nohut (Cicer arietinum L.) Çeşitlerinde Verim ve Verim Ögelerine Etkileri. Tarım Bilimleri Dergisi.11(4) 417-421. TOSUN, O., ESER, D., 1975. Ankara Üniv. Ziraat Fakültesi Yıllığı 25 (1): 1-19 Wahid, M.A., Ahmet, R., 1999. Path Coefficient Analysis for Yield and Its Components. In Chickpea (Cicer Arietinum L.) Plant Breeding Abstract, 69(7):905. TRIPATHI, H.P. and SINGH, S.N., 1985. Performance of Chickpea Varieties Under Different Dates of Sowing. International Chickpea Newsletter, 13:11-12. USSL, 1954. United States Salinity Laboratory Staff, 1954. Diagnosis and Improvement of Saline and Alkali Soils, Agriculture Handbook No: 60. USDA, (160)S. WAKRIM, R., WAHBI, S., TAHI, H., AGANCHICH, B., SERRAJ, R., 2004. Comperative Effects of Partial Root Drying (PRD) and Regulated Deficit Irrigation (RDI) on Water Relations and Water Use Efficiency in Common Bean (Phaseolus vulgaris L.). Agriculture, Ecosystems and Environment, 106: 275-287. WHITE, S., 2003. Regulated Deficit Irrigation and Partial Root Zone Drying. National Centre for Engineering in Agriculture, Toowoombai. WILKINSON, S., and DAVIES, W.J., 1997. Xylem Sap ph Increase: A Drought Signal Received at the Apoplastic Face of the Guard Cell that Involves the Suppression of Saturable Abscisic Acid Uptake by the Epidermal Symlast. Plant Physiol., 113:559-573. 75

WILLIAMS, P.C. and SINGH, V., 1987. The Tropical Agriculturalist Chickpeas CTA MacMillan ICARDA P:111. Aleppo. Syria. YAZAR, A., 1990. Utilization of Infrared Thermometry Technique for Assessing Crop Water Stress and Irrigation Scheduling for Soybean. Doğa Tr. Journal of Agriculture and Forestry, 14: 517 533. YAZAR, A., SEZEN, M., GENÇEL, B., ŞENGÜL, H., ÖZEKİCİ, B., ÜLGER, A.C., 2002. Harran Ovasında Düşük Basınçlı LEPA ve Damla Sistemleriyle Pamuk ve Mısır Bitkilerinin Sulanma İlkelerinin Oluşturulması. Proje TÜBİTAK TOGTAG-1856. 71s. YAZAR, A., SEZEN S.M., 2010. Türkiye de Kimi Önemli Bitkilerin Su Kullanma Randımanları (WUE) ve Randımanlarının Yükseltilme Yolları. 1.Ulusal Toprak ve Su Kaynakları Kongresi 1-4 Haziran 2010, Eskişehir. Kongre Kitabı 2-15s YOLCU, R., 2008. Diyarbakır Ekolojik Koşullarında Farklı Gelişme Dönemlerinde Sulanan Nohudun Sulama Suyu Gereksinimi ve Su Tüketimi Üzerine Bir Araştırma. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarla Bitkileri Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. YÖNTÜRK, A.ve EYLEN, M., 2001. Diyarbakır Koşullarında Farklı Gelişme Dönemlerinde Yapılan Sulamaların Bitki Gelişimi, Verim ve Verim Unsurları Üzerinde Etkisi. Dicle Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi. ZEBGE-DOMINGUEZ, J.A., BEHBOUNDIAN, M.H., LANG, A., CLOTHIER, B.E., 2003. Deficit Irrigation and Partial Rootzone Drying Maintain Fruit Dry Mass and Enhance Fruit Quality in Petopride Processing Tomato. Scientia Horticulturae, 98: 505 510. 76

ÖZGEÇMİŞ 1986 yılında Malatya da doğdu. İlk orta ve lise öğrenimini Malatya nın Doğanşehir ilçesinde tamamladı. 2008 yılında Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Makinaları Bölümü nden Ziraat Mühendisi olarak mezun oldu. Halen Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarım Reformu Genel Müdürlüğü Aksaray Bölge Müdürlüğünde Ziraat Mühendisi olarak çalışmaktadır. 77