İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PORGRAMI ANAYASA HUKUKU DOÇ. DR. KASIM KARAGÖZ
ANAYASA KAVRAMI, TANIMI VE SINIFLANDIRILMASI, ANAYASACILIK HAREKETLERİ ANAYASA KAVRAMI ANAYASA TÜRLERİ ANAYASA HUKUKU KAVRAMI ANAYASACILIK HAREKETLERİ 1
Anayasa Kavramı Anayasa kelimesi, Latince constitutio teriminin karşılığı olarak kullanılmaktadır. Bu terim Fransızca, İngilizce ve Almancada da Constitution şeklinde kullanılmaktadır. Bu terim ise Türkçe karşılığı olarak oluşum veya kuruluş terimine tekabül etmektedir. Anayasa terimi, Anayasa Hukukumuza 1945 yılında yapılan Türkçeleştirme hareketiyle girmiştir. 1876 Anayasası na Kanun-u Esasi, 1921 ve 1924 Anayasalarına Teşkilat-ı Esasiye Kanunu denmekteydi, 1945 yılında yapılan Türkçeleştirme hareketiyle hem 1924 Anayasasının metni, hem de adı değiştirilmiştir. 1950 yılında Demokrat Parti iktidarı, bu konuda da tepkisini koymuş, 1952 yılında yapılan bir değişiklikle 1924 Anayasası yeniden Teşkilat-ı Esasiye Kanunu olarak adlandırılmıştır. Bu sebeple dolayı öğretide, 145 ve 1952 Anayasalarının varlığından da bahsedilmektedir. Çünkü, Türkçeleştirme sürecinde 1924 Anayasası, anlam değişikliğine uğramış, sanki yeni bir anayasa olmuştur 2
Anayasa Kavramı 1.1. Anayasa Tanımı Anayasa kavramı, herkesin kabul ettiği bir tanıma sahip değildir. Genel olarak öğretide anayasa kavramı şöyle tanımlanmaktadır: Anayasa, devletin yapısını, hükümet şeklini, organlarını, bu organlar arasındaki ilişkileri gösteren, kişilerin temel hak ve özgürlüklerini garanti altına alan kurallar bütünüdür. Anayasa terimi geniş anlamda, yani maddi anlamda ve dar anlamda, yani şekli anlamda olmak üzere iki şekilde de kullanılabilmektedir: Maddi anlamda anayasa, devletin yapısını, hükümet şeklini, temel organlarını, bu organlar birbirileriyle olan ilişkilerini gösteren, kişilerin temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen her türlü kurallar bütününü ifade etmektedir. Dar anlamda, ya da şekli anlamda anayasa ise, alelade kanunlardan farklı usul ve şekillere uyularak yapılan ve anayasa adını veren kanunu ifade etmektedir. 3
Anayasa Türleri 1.2.1 Yazılı Anayasa-Yazısız Anayasa Anayasalar, yazılı olup olmamalarına göre sınıflandırılmaktadır. Şüphesiz ilk anayasa olan 1787 tarihli Amerikan Anayasası ndan günümüze kadar yapılmış olan anayasalar, bir metin olarak kaleme alınmış yazılı anayasalardır. Ancak, yazılı olmayan anayasaların varlığı da yadsınamaz. Yazısız anayasa verilebilecek en güzel örnek İngiliz Anayasası dır. İngiltere de yazılı bir anayasa olmadığından, gerek devletin kuruluşu ile ilgili, gerekse devletin organları ile ilgili meseleleri yazılı anayasa ile değil, teamüllerle düzenlenmiştir. Şüphesiz İngiltere de Magna Carta dan günümüze kadar gelen misaklar anayasalarda düzenlenen bazı meselelerle temel fonksiyona sahiptir. Ancak, İngiltere de genelde anayasalarla çözümlenen meseleler, uzunca bir zamana dayanan uygulanalar olarak adlandırılan teamüllerle çözümlenmektedir. 4
Anayasa Türleri 1.2.2. Yumuşak Anayasa-Katı Anayasa Yumuşak anayasalar, kanunların yapılmasında izlenen usulle yapılan anayasalardır. Herhangi bir nitelikli çoğunluğa gerek kalmaksızın yapılabilen anayasalardır. Buna örnek olarak ilk önce İngiliz Anayasası nı verebiliriz. Geleneksel veya teamüli anayasa olan İngiliz anayasası yumuşak bir anayasadır. Ayrıca bazı anayasalar, nasıl değiştirileceğini öngörmeyerek, kanunlar gibi değiştirilebilme yolunu açmışlardır. 1848 İtalyan Anayasası ve 1921 Türk Anayasası bunlardandır. Bir anayasayı katı anayasa yapan bazı özellikler vardır. Bunlardan birincisi, anayasanın değiştirilebilmesi kanun yapımındaki usul ve şekilde olduğu gibi basit değildir. Katı anayasalarda anayasa değişikliğinde nitelikli çoğunluk aranır. Örneğin 1982 Türk Anayasası nın 175. maddesine göre Anayasa değişikliği için 3/5 çoğunluk aranmaktadır. 5
1.2.2 Yumuşak Anayasa-Katı Anayasa Bir anayasayı katı anayasa yapan bir diğer özellik, değiştirilemez maddeler ihtiva etmesidir. 1982 Anayasasının 4. maddesinin ilk üç maddeye yönelik düzenlemesi 1982 Anayasasını daha da fazla katı hale getirmiştir. Bazı anayasalar da anayasanın yapım aşamasından itibaren belirli bir süre değiştirilmesini yasaklayarak anayasayı katı hale getirmişlerdir. Mesela 1975 Yunan Anayasası ilk beş yıl Anayasanın değiştirilmesini yasaklamıştır. Anayasanın üstünlüğünü düzenleyen hükümler ihtiva eden anayasalar da katı anayasalardır. Yazılı anayasalar genellikle katı anayasalardır. Ancak, federal devlet anayasaları, federe devletfederal devlet ilişkilerini düzenlemesi, bir denge unsuru olması sebebiyle daha da katıdır. Bazı federal devlet anayasaları anayasa değişikliğini referandum şartına bağlamaktadır. Referandum şartı, anayasayı daha da katı hale getiren yöntemlerden biridir. 6
1.2.3. Çerçeve Anayasa- Kazuistik Anayasa Çerçeve anayasa, yalnızca temel prensipleri düzenleyen, ayrıntısız ve kısa anayasadır. Buna örnek olarak 1949 Federal Alman Anayasası ile 1787 Amerikan Anayasasını örnek verebiliriz. 1787 Amerikan Anayasası 7 maddeden ibarettir. Federal Alman Anayasası ise ayrıntılı düzenlemeler yerin temel prensipleri düzenleyerek ayrıntıyı kanun koyucuya bırakmıştır. Örn. Federal Alman Anayasası nın 1. maddesi İnsan onuru ve haysiyeti dokunulmazdır diyerek temel prensibi getirmiş, onur ve haysiyetin ne olduğunu düzenlememiş, sınırını ise hiç öngörmemiştir. Kazuistik anayasa ise ayrıntılı anayasadır. Kazuistik metodla yapılan anayasalar, kanun koyucunun yapacağı işleri dahi düzenlemekten çekinmemişler, temel prensipleri düzenlemekle yetinmemişlerdir. Mesela 1961 ve 1982 Anayasaları kazuistik anayasalardır. 1982 Anayasası Orman köylüsünü koruma(170), kooperatifçiliği geliştirme (171) gibi düzenlemeler ihtiva etmektedir. Kazuistik anayasalar kanun koyucuya hareket sahası bırakmadığından dolayı kısa ömürlü olurlar. Çerçeve anayasalar ise, kanun koyucunun hareket sahasını geniş tuttuğundan dolayı uzun ömürlü olurlar. 7
Anayasa Hukuku Kavramı Anayasa hukuku, birçok yazar tarafından farklı farklı tanımlanmış olsa bile her birinin ortak yönünün bulunduğu yadsınamaz. Anayasa hukukunu en kapsamlı tanımlayan yazarlardan biri de Kemal Gözler dir. Kemal Gözler e göre anayasa hukuku, yasama, yürütme yargı gibi devletin temel organlarının kuruluşunu, işleyişini ve bu organlar arasındaki ilişkileri ve kişilerin temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen hukuk kurallarını inceleyen bir hukuk disiplinidir. Şüphesiz buna ilave edilmesi gereken bir iki nokta daha mevcuttur. Birincisi anayasa hukuku bunun yanında devletin yapısını, hükümet şeklini ve hatta temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması rejimini de incelemektedir. 8
Anayasacılık Hareketleri Dünyada anayasacılık düşüncesi ve anayasa kavramı sanıldığı kadar eski değildir. Anayasa kavram ilk defa 17. Yüzyıl sonlarında kullanılmaya başlanmıştır. Anayasacılık düşüncesinin ürünü olan anayasalar ise Amerika Birleşik Devletler Anayasası ile başlangıç yapmıştır. İlk Anayasa ise 13 Amerikan konfederasyon devletinin Filedelfiya da bir araya gelerek hazırladıkları, federal devlet anayasası özelliğini taşıyan 1787 tarihli Amerikan Anayasasıdır. Bunu takiben yapılan ikinci anayasa, Fransız ihtilali sonrasında Fransa da yapılmış olan ve Fransız insan ve yurttaş hakları bildirisini de içeren 1791 tarihli Fransız anayasasıdır. Fransız anayasası sonrasında anayasa yapını ivme kazanmış ve kara Avrupa sında 1809 tarihinde İsveç Anayasası, 1812 tarihinde İspanyol, 1814 tarihinde Norveç, 1831 tarihinde Belçika, 1848 tarihinde İsviçre ve İtalyan Anayasaları bunları takip etmişledir. Osmanlı Türk Anayasal gelişiminde ise ilk anayasa 1876 tarihli Kanun-u Esasidir. 9
auzef.istanbul.edu.tr 10