T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI TÜTÜN KONTROLÜ ÇERÇEVE Turkish SÖZLEŞMESİ Experience Ümit Bayram KUTLU Genel Müdür Yardımcısı 25 Haziran 2014, ANKARA
SUNUM PLANI 1. Dünyada Tütün Üretimi ve Kullanımı 2. Türkiye Tütün Üretimi ve Dış Ticareti 3. Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi 4. Yürütülen Faaliyetler
«Tütün Ürünü: tüttürme, emme, çiğneme ya da buruna çekerek kullanılmak üzere üretilmiş, ham madde olarak tamamen veya kısmen tütün yaprağından imal edilmiş maddeyi tanımlamaktadır.»
Dünyada Tütün Üretimi ve Kullanımı Dünyada ilk defa Amerika kıtasında kullanılan tütün, 1518 yılında İspanya da üretilerek, yaygınlaşmıştır. Önceleri dini törenlerde tütsü olarak kullanılan bitki, sonraları şifa verici bir ilaç iken, keyif verici madde olarak dünyaya yayılmıştır. Değişik tüketim şekilleri bulunmakla birlikte en yaygın kullanımı sigara şeklindedir. Ülkelerin tütünden elde edecekleri yüksek geliri fark etmeleri ile tütün üretimi ve kullanımı teşvik edilmiştir. Günümüzde tarım, sanayi ve ticaret sektörlerinde katma değeri en yüksek ürünler arasında yer almaktadır.
Dünyada Tütün Üretimi ve Kullanımı Tütün kullanımı önlenebilir bir halk sağlığı sorunudur. Dünya da tütün kullanımına bağlı hastalıklar nedeniyle yılda 6 milyon kişi ölmektedir. Ülkemizde bu sayı yılda 100 bin kişidir ve tüm ölümlerin %23 ü tütüne bağlı hastalıklar sebebiyledir. Dünyada 15 yaş üzeri nüfusta 1.2 milyar kişi (her üç erişkinden biri) tütün kullanmaktadır. Ülkemizde ise 15 yaş üzeri 16 milyon kişi tütün kullanmaktadır. Ülkemizde ilk yasal düzenleme 1996 yılında olup, 2004 yılında, DSÖ tarafından belirlenen Tütün Kontrol Çerçeve Sözleşmesi TBMM de kabul edilmiştir.
Dünya Tütün Üretimi Sıra Ülkeler Üretim (ton) Üretim Payı (%) 1 Çin 3.200.000 43 2 Hindistan 875.000 11 3 Brezilya 810.550 10 4 ABD 345.837 4 5 Endonezya 226.700 3 6 Malavi 151.500 2 7 Arjantin 148.000 2 8 Tanzanya 120.000 1,6 9 Zimbabve 115.000 1,5 10 Pakistan 98.000 1,3 11 Bangladeş 85.419 1,1 12 İtalya 84.000 1 13 Kore 80.000 1 14 Türkiye 73.285 1 Dünyada toplam 7,5 milyon ton tütün üretimi gerçekleşmiştir. (FAO, 2012)
Türkiye Tütün Üretimi Yıllar Üretici Sayısı Ekilen Alan (ha) Üretim (ton) Verim (Kg/ha) 2002 318.333 191.000 152.856 800 2005 252.312 185.342 135.247 730 2008 181.588 146.874 93.403 640 2011 50.685 76.658 45.435 590 2012 69.343 107.698 73.285 680 2013 85.102 136.233 90.000 660 Kaynak:TÜİK Ülkemiz ekim alanı ile dünyada 8 inci sırada yer almaktadır.
Türkiye Tütün Üretimi Tütün ülkemiz için önemli bir tarım ürünü ve aile çiftçiliği, Dünya üretimi sıralamasında ilk 10 da, ihracatta ise 6 ncı, Son 10 yılda Oryantal tip tütün üretimi ve ihracatında 1 inci sıradayız, (Oryantal tipde rakip ülkeler; Bulgaristan 40 bin ton, Yunanistan 20 bin ton, Sırbistan 10 bin ton), Ortalama işletme büyüklüğü 1,5 ha, verim 700 kg/ha, Üretimin %47 si sözleşmeli üretim (54 firma aracılığı ile), Bitkisel üretim değeri yaklaşık 550 Milyon Dolar, Katma değer oluşumu 16,5 Milyar Dolar (2013 TAPDK), 130,6 milyar adet sigara üretimi, 92 milyar adet iç tüketim, 49 ülkeye 400 Milyon Dolarlık (36,7 milyar adet sigara) ihracatı,
Türkiye Tütün Dış Ticareti Yıl İthalat Miktarı (ton) İthalat Değeri (Bin $) İhracat Miktarı (ton) İhracat Değeri (Bin $) 2002 54.750 214.700 88.850 279.871 2005 67.120 272.475 134.534 476.377 2008 83.677 372.680 152.033 428.442 2011 67.050 393.446 68.686 372.138 2012 60.697 359.985 75.124 427.092 2013 61.099 378.574 57.511 439.352 2014* 15.706 93.190 22.464 173.616 Kaynak:TÜİK, (*) 2014 İlk 4 Ay
Türkiye de Tütün Tüketimi (1993-2012) Kaynak: Global Adult Tobacco Survey (MOH, TSI, WHO) 11
Türkiye de Yıllar Göre Sigara Tüketimi 115 milyar adet (1999) 90 milyar adet (2013) 2,5 milyar adet (1925) Kaynak:TAPDK ve TEKEL
Türkiye de Tütünle Mücadele Süreci 2003 yılında, İsviçre nin Cenevre şehrinde Dünya Sağlık Örgütü üye ülkeleri arasındaki 168 ülke tarafından imzalanan ve ülkemizde 2004 tarihinde TBMM tarafından kabul edilen Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi ile tütün ürünleri ile mücadele başlamıştır Türkiye, Sözleşmeyi ilk imzalayan ve uygulamaya geçen ülkeler arasındadır.
Türkiye de Tütünle Mücadele Süreci 2004 2006 2007 3 Ocak 2008 19 Mayıs 2009 19 Temmuz 2009 TKÇS 21 Mayıs 2003 de DSÖ tarafından belirlendi., 28 Nisan 2004 tarihinde TBMM de kabul edilerek yürürlüğe girmesi Ulusal Tütün Kontrol Programı FCTC Art 5.1 Tütün Kontrol Daire Başkanlığı İllerde Tütün Kontrol Komiteleri Ulusal Tütün Kontrol Eylem Planı FCTC Art 5.2 Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun FCTC Sigarasız Alan Kampanyası; medya, kamuoyu oluşturma, bilgilendirme, eğitim çalışmaları vb FCTC Art 12 Kamuya açık kapalı tüm alanlarda tütün ürünleri tüketiminin önlenmesi FCTC Art 8
Türkiye de Tütünle Mücadele Süreci 1 Mayıs 2010 27 Ekim 2010 12 Temmuz 2012 10 Ocak 2013 10 Haziran 2013 2010-2013 Resimli Sağlık Uyarıları FCTC Art 11 171 Sigara Bırakma Hattı FCTC Art 14 -Marka Paylaşımı Yasağı -Resimli Uyarı (en az 65%) FCTC Art 13 Tütün Ürünlerinin Yasadışı Ticaretinin Önlenmesine Yönelik Uluslararası Protokol FCTC Art 15 Tütün Ürünleri Benzerleri ve Her Çeşit Nargile vb Ürünlerinin Tütün Kapsamında Değerlendirilmesi Vergilerin artırılması FCTC Art 6
Türkiye de Tütünle Mücadele Süreci Tütünle mücadele kapsamında bugüne kadar; 15 Yaş Üzeri Nüfusun Sigara içme oranı 2006 yılında %33,4 iken bu oran 2012 yılı için %27,1 e gerilemiştir. 2008 yılına göre yaklaşık 2 milyon 200 bin kişi sigarayı bırakmıştır. Kapalı alanlarda sigara dumanına pasif maruziyet %60 ve yasak olmamasına rağmen evlerde sigara içenlerin oranı %35 azalmıştır. Tütünle Mücadelede DSÖ nün belirlediği kriterlere göre ülkemiz dünyada başarılı ilk 4 ülke arasında yer almaktadır.
Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi AMAÇ, REHBER İLKELER VE GENEL YÜKÜMLÜLÜKLER İşbu Sözleşme'nin ve protokollerinin amacı, tütün kullanımı ve tütün dumanına maruz kalmanın yaygınlığını sürekli ve özlü bir şekilde azaltmak için, tarafların ulusal, bölgesel ve uluslararası düzeylerde uygulayacakları bir tütün kontrol önlemleri çerçevesi sağlamak suretiyle, mevcut ve gelecek nesilleri, tütün tüketimi ve tütün dumanına maruz kalmanın yıkıcı sağlık, sosyal, çevresel ve ekonomik sonuçlarından korumaktır.
Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi «Madde 17- Ekonomik açıdan uygun alternatif faaliyetler için destek sağlanması» Taraflar, gerekirse, birbirleriyle ve uluslararası ve bölgesel uzmanlık kuruluşlarıyla işbirliği içinde, tütün işçileri ve yetiştiricileri, eğer varsa bireysel satıcılar için ekonomik olarak varlıklarını sürdürebilecekleri alternatifler geliştireceklerdir.
Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi «Madde 18- Taraflar, Sözleşme'nin yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde, kendi topraklarında tütün yetiştirilmesi ve imalatı bakımından çevrenin ve çevreyle ilgili insan sağlığının korunmasına gerekli dikkati göstermeyi kabul ederler.» 1-Çevre Koruma; - Gübreleme, - İlaçlama, - Sulama, - Vegetasyon Dönemi, - Toprak koruma, - Kurutma sistemleri 2-İnsan Sağlığı; -Tütünle Temas, -Rezidü
Ulusal Tütün Programının Hedefleri I. Tütün üretiminin ve üreticilerin kayıt altına alınması, II. III. IV. Tütün üretiminden vazgeçen üreticilere alternatif ürünlerin tanıtılması ve teşvik edilmesi, Yaprak tütün işletmelerinde çalışanlara yeni iş temini ve gelir getirici faaliyetlerin desteklenmesi, Ürünün yetiştirildiği ve işlendiği kırsal alanda, çevrenin ve insan sağlığının korunmasına dair tedbirlerin alınması, V. Bunlarla birlikte sosyal ve ekonomik altyapının geliştirilmesine finansal destek sağlanması.
Alternatif Ürün Programı 2001 yılında başlayan Tarım Reformu Uygulama Projesi (ARIP) kapsamında fındık ve tütüne ayrı bir yer verilmiştir. 4 bileşenden oluşan Projede; Doğrudan Gelir Desteği, Ürünlerde Taban Fiyat ve Müdahale Alımında Vazgeçilmesi, Tarım Satış Kooperatifleri Birliklerinin Yeniden Yapılanması, Alternatif Ürün Programlarının Uygulanması, Alternatif Ürün Projesi 2001-2008 yılları arasında yürütülmüştür. Alternatif ürünlerin teşvik edilmesine yönelik çalışmalar Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde 11 il de yapılmıştır.
Alternatif Ürün Programı Tütün üretiminden vazgeçen üreticiler 3 yıllık dönemde her yıl için 800 Dolar/ha destekleme yapılmıştır. Alternatif ürün olarak hububat, baklagil, yem bitkileri, yağlı tohumlular, meyve ve sebze ve organik ürün önerilmiştir. Ayrıca TEKEL in özelleşmesi ile tütün üretimi yapılan illerde 2008-2011 yılları arasında Bakanlığımızca 2 nci kez Alternatif Ürün Programı uygulamaya konmuştur. Tütün üretiminden vazgeçerek yeni ürünlere geçenlere 3 yıl boyunca yılda 1.200 TL/ha destekleme yapılmıştır. «Alternatif Ürün Programlarında toplamda 46.267 üretici, yeni ürünlere geçiş yapmış ve 23.7 milyon Dolar ödenmiştir.»
Çevre Amaçlı Tarım Arazilerinin Korunması Projesi (ÇATAK) ÇATAK 2006 yılından itibaren ülkemizde uygulamaya konan, tarım ve çevre ilişkili ilk projedir. Çeşitli nedenlerle toprak yapısının ve su kalitesinin değiştiği gözlenen ve tedbir alınmadığı takdirde yakın gelecekte çevre açısından olumsuz etkilere sahip olabilecek hassas bölgelerde uygulanmaktadır. Toprak ve su kalitesinin korunması, Doğal kaynakların sürdürülebilirliği, Erozyonun önlenmesi, Tarımın olumsuz etkilerinin azaltılması hedeflenmektedir. 3 Kategoride destekleme yapılmaktadır; Minimum işlemeli tarım (30 TL/da) Toprak su kalitesinin korunması (60 TL/da) Çevre dostu tarım teknikleri (135 TL/da)
Çevre Amaçlı Tarım Arazilerinin Korunması Projesi (ÇATAK) 2006-2013 yılları arasında 30 İl de 70 bin ha alanda uygulanmıştır. 2014 yılında 13 İl daha programa dahil edilmektedir. Toplamda 19.945 üreticiye 65 milyon TL lik destekleme yapılmıştır. 2006-2008 2009 2010 2011 2012 2013
TKÇS ve Ulusal Tütün Programı Değerlendirme I. TKÇS nin uygulanmasında ülkemiz Anahtar Ülke rolündedir. II. 17 ve 18 inci Maddelerde gerekli düzenlemeler yapılmıştır. Tütün üretiminin yasaklanması veya kısıtlanması söz konusu değildir. Sadece üretim teşviklerinden kaçınılacaktır. III. Alternatif Ürün Proje deneyimimiz diğer ülkelere aktarılmış ve DSÖ tarafından hazırlanan programa katkı sağlanmıştır. IV. 18 inci Maddenin uygulanmasında çevre duyarlılığında ÇATAK Projesi deneyimi ve diğer program ve faaliyetleri herhangi bir problem bulunmamaktadır. V. Nihai program Ekim 2014 de DSÖ Genel Kurulun da görüşmeye açılacaktır.
Teşekkürler
Yıllar Üretici Sayısı Ekilen Alan (ha) Üretim (ton) Verim (Kg/ha) 2002 318.333 191.000 152.856 800 2003 318.504 183.043 112.158 610 2004 282.874 192.710 133.913 690 2005 252.312 185.342 135.247 730 2006 215.307 146.167 98.137 670 2007 179.769 144.904 74.584 510 2008 181.588 146.874 93.403 640 2009 77.411 116.143 81.053 700 2010 64.191 81.334 53.018 650 2011 50.685 76.658 45.435 590 2012 69.343 107.698 73.285 680 2013 85.102 136.233 90.000 660 Ülkemiz ekim alanı ile dünyada 8 inci sıradadır. Dünyada ortalama verim 1740 kg/ha dır.
İller Ekilen Alan (da) Üretim (ton) Verim (Kg/ha) Ortadoğu Anadolu 10.670 1.131 1060 Güneydoğu Anadolu 86.220 5.911 690 Batı Marmara 57.827 3.733 650 Ege 1.022.886 65.687 640 Doğu Marmara 1.698 116 680 Akdeniz 31.343 2.735 870 Batı Karadeniz 151.561 10.682 700 Doğu Karadeniz 124 5 400
Yıl İthalat Miktarı (ton) İthalat Değeri (Bin $) İhracat Miktarı (ton) İhracat Değeri (Bin $) 2002 54.750 214.700 88.850 279.871 2003 54.666 200.800 112.430 330.282 2004 57.300 221.173 106.988 388.467 2005 67.120 272.475 134.534 476.377 2006 66.551 252.808 127.976 497.043 2007 70.000 293.000 113.943 449.753 2008 83.677 372.680 152.033 428.442 2009 77.146 387.990 97.184 480.232 2010 65.659 339.318 80.311 413.780 2011 67.050 393.446 68.686 372.138 2012 60.697 359.985 75.124 427.092 2013 61.099 378.574 57.511 439.352 2014* 15.706 93.190 22.464 173.616