The study underlying the results published in this paper was conducted as part of research financed under the Research and Technology Innovation Fund (KTIA_AIK_12-1-2013-0043) called Adaptation and ICT-supported development opportunities of regional wellbeing and wellness concepts to the Balkans. Giriş Balkanlar da Refah: Kısa Rapor Bu araştırma, Arnavutluk, Bosna Hersek, Bulgaristan, Hırvatistan, Yunanistan, Makedonya, Karadağ, Romanya, Sırbistan, Slovenya ve Türkiye olmak üzere Balkan bölgesindeki on bir ülkeye odaklanmaktadır. Projenin esas amacı, bu ülkelerde yaşayanların refah seviyelerini ve refahlarına katkıda bulunan ana etmenleri araştırmaktır. İkinci amaç, evlerinde, bölgelerinde ve turizm bağlamında katılmaktan en çok mutluluk duydukları aktiviteleri belirlemektir. Bu çalışmada akademik kaynaklardan ikincil veri alımı, Yaşam Kalitesi, Yaşam Memnuniyeti, Mutluluk ve Refah Raporları ve on bir Balkan ülkesinden 11.000 katılımcının tamamlamış olduğu anketten elde edilen veriler dâhil olmak üzere pek çok araştırma yöntemi kullanılmıştır. Ayrıca, on yedi ülkeden uzman uygulamacılar ve araştırmacılar tarafından bir Delphi Çalışması gerçekleştirildi. Ana Bulgular İkincil verilerde, çoğu yaşam kalitesi, memnuniyeti ve refah çalışması, Balkan ülkelerinin AB ve OECD ülkeleri arasında ortalamanın altında yer aldığını ortaya koydu. İnsani Gelişmişlik Endeksi nde (2014), Balkan ülkeleri 25. sıra (Slovenya) ile 95. sıra (Arnavutluk) arasında yer aldı ve Dünya Mutluluk Raporu nda (2015) 55. sıra (Slovenya) ile 134. sıra (Bulgaristan) arasında yer aldılar. Slovenya Gallup un Refah Çalışması nın (2013) çoğu noktasında ve Dünya Mutluluk Raporu nda (2015) en iyi performansı gösterdi. Ancak nesnel (ör. ekonomik ve siyasi göstergeler) ve öznel (ör. duygular, algılar) sonuçlar karşılaştırıldığında ortaya çeşitli
farklar çıkıyor. Örneğin, OECD Daha İyi Yaşam Endeksi (2013), Slovenyalıların öznel refah konusunda ortalamadan daha düşük puan aldığını gösteriyor; ancak Eurofound (2013), AB bağlamında yaşam memnuniyeti konusunda Bulgaristan ın en alt sıralarda yer almasına rağmen hedonik refah (günlük duygular ve ruh hâlleri) konusunda 27 ülke arasında 16. sırada yer aldığını ortaya koyuyor. Bazı ülkeler, Gallup un 2013 tarihli çalışmasında tüm refah alanlarında çok düşük puanlar sergiliyor (ör. Hırvatistan). Yunanistan an itibarıyla çoğu refah ve mutluluk çalışmasında en alt sırada yer alıyor. Çalışmamızda, sağlık durumunun yaş ile birlikte (şaşırtıcı olmayan şekilde) kötüleştiğini görüyoruz, ancak insanlar yaşlandıkça sağlıklı kalmak için daha fazla çaba sarfediyorlar. Arnavutlar ve Yunanlar, Balkan ülkeleri arasında kendilerini en sağlıklı halk olarak görüyorlar. Slovenya ile birlikte bölgede en uzun yaşam beklentisine sahip oldukları için bu durum belki de şaşırtıcı değil (HDI, 2014). Akdeniz tipi beslenmenin bunda etkisi olduğu düşünülmektedir (Ginter ve Simko, 2011). Ancak, bu çalışmada Slovenya sağlıklı hissetme (Balkanlarda sadece 8. sırada) ve sağlıklı yaşam tarzı sürdürme (son sırada) konularında ortalamanın altında yer alıyor. Bulgarlar kendilerini en az sağlıklı olarak görüyor ve aynı zamanda en düşük yaşam beklentisine sahipler. Makedonya nın ardından Arnavutlar, sağlıklı kalmak adına en çok çabayı gösterdiklerini düşündüklerini ifade ediyorlar. Hırvatlar, bu çalışmadaki tüm ülkeler arasında sağlıklı kalmak için en az çabayı sarfediyorlar. Gallup (2013) çalışmasında rapor edilen düşük fiziksel refah seviyeleri dikkate alındığında bu durum belki de şaşırtıcı değil. Bosna Hersekliler bu çalışmada (belki de şaşırtıcı şekilde) Balkanlar daki en mutlu halk olduklarını belirtiyorlar. Bu durum, bir hayli düşük sırada yer aldıkları Dünya Mutluluk Raporu (2015) ile tezat oluşturuyor. Öte yandan, Bosna Hersek, Gallup (2013) çalışmasında amaçlı yaşam refahı konusunda yüksek puan ortaya koydu. Diğer çalışmalara göre (ör. Gallup, 2013; Eurofound, 2013; Dünya Mutluluk Raporu, 2015), Yunanlar Balkan bölgesindeki en az mutlu halk olduklarını ifade etmişlerdir. Türkiye nin Dünya Mutluluk Raporu (2015) içerisindeki nispeten yüksek sıralamasına rağmen, bu çalışmada yer alan kişiler kendilerinizi özellikle mutlu olarak görmemektedirler (Romanya ile 10. sırayı paylaşmaktadırlar). Genel olarak erkekler ile kadınlar arasında ve kırsalda ya da şehirde yaşayanlar arasında istatistiksel olarak anlamlı farklar bulunmamaktadır. Ancak genç insanların (15-39 yaş arası) yaşlılardan daha mutlu olduğu ve orta yaşlıların (40-49 ve 50-59) en mutsuz olduğu görülmektedir. Bazı çalışmalar, 46 yaşında yaşamlarının en düşük noktasına ulaştığı U-eğim ile orta yaşlıların en düşük mutluluk seviyelerine sahip olduğunu söylemektedir (The Economist, 2010). Yüksek eğitime sahip olanlar genelde düşük eğitime sahip olanlardan daha mutsuz görünmektedir. Çoğu Başkan ülkesindeki yüksek işsizlik seviyeleri, düşük maaşlar ve yüksek seviye fırsatların olmayışı bunun sebeplerinden olabilir. Düşük eğitimli kişilerin daha az beklentisi ve amacı olabilmektedir.
Çoğu çalışmada olduğu gibi, aile, sağlık ve sevgi, en önemli mutluluk etmenleri olarak öne çıkmaktadır. Çoğu ülkede spa, hamam ve buhar banyosu kullanımı belirgin ölçüde azalmıştır (ör. Makedonya da %49 a kadar). Slovenya, kullanımın %10 ile artış gösterdiği tek ülkedir. Öte yandan, doğal şifa kaynağı kullanımı artış göstermektedir (ör. Bosna da %41 e kadar). Deniz kenarına gitme oranı artmıştır, ancak dağlar, korular, ormanlar, göller ve nehirler gibi yerlere gitme oranı bir veya iki istisna ile belirgin herhangi bir artış veya düşüş göstermeyerek aynı kalmıştır. Dini aktiviteler her yerde yükselmiş görünüyor, ancak dini olmayan spiritüel aktivitelerin yapılması %90 gibi büyük bir oranda azalmış bulunuyor (ör. Arnavutluk). Geleneksel yemekler pişirme ve yeme alışkanlığı tüm ülkelerde artmış bulunuyor, özellikle bazı ülkelerde %54 e kadar çıkmış durumda (ör. Karadağ). Bitkisel ilaç kullanımı Arnavutluk, Bulgaristan ve Slovenya da artmaktadır ancak diğer her yerde düşmektedir. Dans etme ve şarkı söyleme, çoğu ülkede azalmış durumda, ancak dans etme Arnavutluk ve Türkiye de popülerliğini koruyor. Çoğu ülke kendini fakir, pahalı ve istikrarsız görüyor, ancak aynı zamanda dost canlısı, misafirperver ve büyük ölçüde yeşil olduklarını düşünüyorlar. Şekil 1: Balkan Ülkelerinde Sağlık ve Mutluluk Arnavutluk Bosna Hersek Bulgaristan Hırvatistan Yunanistan Makedonya Karadağ Romanya Sırbistan Slovenya Türkiye Tamamen sağlıklıyım Tamamen mutluyum
Şekil 2: Balkanlar da Mutluluk Etmenleri Bir işe sahip olmak Aile Arkadaşlar ve sosyal ilişkiler Gelir durumu Sevmek/sevilmek Başarı Sağlık durumu/koşulları Temiz, yeşil bir çevre Güvenlik ve emniyet Sınırlama olmaksızın serbest zamanı kullanabilme Seyahat arzularını gerçekleştirme Fiziksel egzersiz/spor/spor salonu Sağlıklı gıda Kaliteli gece uykusu Gündüz dinlenme veya öğle uykusu Olumlu düşünme İlginç bir işe sahip olma Evcil hayvanlar
Şekil 3: Öğrenilen ve Yapılan Aktiviteler %100,0 %90,0 %80,0 %70,0
%60,0 %50,0 %40,0 %30,0 %20,0 %10,0 %0,0 Doğal şifa kaynakları kullanmak Spa/buhar banyosu/hamam kullanmak Dağda zaman geçirmek Göl ve nehir kenarlarında zaman geçirmek Korular ve ormanlarda zaman geçirmek Deniz kenarında zaman geçirmek Geleneksel (bitkisel) ilaçlar kullanmak Dini aktivitelerde bulunmak Dini olmayan spiritüel aktivitelerde bulunmak Geleneksel /yerel mutfağa özgü yemekler pişirmek ve yemek Dans etmek (geleneksel/halk dansı) Geleneksel şarkılar söylemek, icra etmek veya dinlemek Aile ve arkadaşlarla yakın ilişkiler sürdürmek Öğrenilen Yapılan Sonuçlar Eğlence ve turizm gelişmelerinin geleceği açısından, Balkan halklarının refahını en çok geliştirecek aktiviteler ve ögeler, geleneksel yemekler, din, manzara (özellikle deniz kenarı) ve doğal şifa kaynakları olarak öne çıkıyor.