ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DOKTORA TEZİ Alihan ÇOKKIZGIN GÜNEY VE GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGELERİNDEN TOPLANAN BAZI KIRMIZI MERCİMEK (Lens culinaris MEDIK.) YEREL GENOTİPLERİNİN BİTKİSEL VE TARIMSAL ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI ADANA, 2007

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ GÜNEY VE GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGELERİNDEN TOPLANAN BAZI KIRMIZI MERCİMEK (Lens culinaris MEDIK.) YEREL GENOTİPLERİNİN BİTKİSEL VE TARIMSAL ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Alihan ÇOKKIZGIN DOKTORA TEZİ TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI Bu tez 26/10/2007 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği / Oyçokluğu İle Kabul Edilmiştir. İmza...... İmza...... İmza...... Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL Prof. Dr. Hasan GÜLCAN Prof. Dr. Mustafa ÇÖLKESEN DANIŞMAN ÜYE ÜYE İmza...... a İmza...... Prof. Dr. Veyis TANSI Yrd. Doç. Dr. B. Tuba BİÇER ÜYE ÜYE Bu tez Enstitümüz Tarla Bitkileri Anabilim Dalında hazırlanmıştır. Kod No: Prof. Dr. Aziz ERTUNÇ Enstitü Müdürü İmza ve Mühür Bu Çalışma, Ç.Ü. Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi Tarafından Desteklenmiştir. Proje No: ZF2004D33 Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge, şekil ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

ÖZ DOKTORA TEZİ GÜNEY VE GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGELERİNDEN TOPLANAN BAZI KIRMIZI MERCİMEK (Lens culinaris MEDIK.) YEREL GENOTİPLERİNİN BİTKİSEL VE TARIMSAL ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Alihan ÇOKKIZGIN ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TARLA BİTKİLERİ ANABİLİM DALI Danışman : Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL Yıl : 2007, Sayfa : 127 Jüri : Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL Prof. Dr. Hasan GÜLCAN Prof. Dr. Mustafa ÇÖLKESEN Prof. Dr. Veyis TANSI Yrd. Doç. Dr. B. Tuba BİÇER Bu araştırma Güney ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden toplanan mercimek (lens culinaris Medik.) yerel genotiplerinin bitkisel ve tarımsal özelliklerini belirlemek amacıyla, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü Deneme Alanında 2004-2005 ve 2005-2006 yetiştirme dönemlerinde yürütülmüştür. Araştırmada 40 yerel mercimek genotipi ile çeşitli yerlerden temin edilen 3 tescilli çeşit (Kafkas, Seyran-96, Yerli Kırmızı) kullanılmıştır. Araştırmada, çıkış süresi 24.8-26.8 gün, çiçeklenme süresi 142.3-156.3 gün, olgunlaşma süresi 173.5-183.2 gün, bitki boyu 31.3-44.0 cm, ilk bakla yüksekliği 18.4-27.1 cm, ana dal sayısı 2.12-2.66 adet/bitki, yan dal sayısı 0.90-1.86 adet/bitki, metrekaredeki bitki sayısı 163.8-252.1 bitki/m 2, dolu bakla sayısı 22.6-28.8 adet/bitki, boş bakla sayısı 3.4-9.9 adet/bitki, bitkideki tane sayısı 26.8-50.6 adet/bitki, tek bitki verimi 0.682-1.645 g/bitki, 100 tane ağırlığı 2.485-3.940 g, tane verimi 117.0-323.1 kg/da, hasat indeksi % 24.6-% 47.7 arasında değişim göstermiştir. İki yıllık ortalama sonuçlara göre bitki boyunda % 11.99, ilk bakla yüksekliğinde % 17.98, ana dal için % 20.59, yan dal için % 63.84, dolu bakla sayısında % 36.51, boş bakla sayısında % 71.36, bitkideki tane sayısında % 47.67 oranında varyasyon saptanmıştır. Path analizi sonucunda, ilk bakla yüksekliği, dolu bakla sayısı ile 100 tane ağırlığının, tane verimi üzerindeki doğrudan etkisi diğer olumlu etkilere oranla daha yüksek, bitkideki tane sayısının etkisi doğrudan, ancak olumsuz bulunmuştur. Anahtar Kelimeler: Mercimek, Genotip, Korelasyon Katsayısı, Path Katsayısı I

ABSTRACT PhD THESIS A RESEARCH ON DETERMINATION OF BOTANICAL AND AGRONOMIC PROPERTIES OF LOCAL GENOTYPES OF SOME LENTILS (Lens culinaris MEDIK.) SELECTED FROM SOUTH AND SOUTHEASTERN ANATOLIAN REGIONS IN TURKEY Alihan ÇOKKIZGIN DEPARTMENT OF FIELD CROPS INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES UNIVERSITY OF ÇUKUROVA Supervisor : Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL Year : 2007, Pages : 127 Jury : Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL Prof. Dr. Hasan GÜLCAN Prof. Dr. Mustafa ÇÖLKESEN Prof. Dr. Veyis TANSI Asst. Prof. Dr. B. Tuba BİÇER This research conducted to determining botanical and agronomical characteristics on some local genotypes of lentil (Lens culinaris Medik.) collected from South and Southeastern Anatolian Regions during growing seasons of 2004-2005 and 2005-2006 in KSU, Faculty of Agriculture, Field Crops Department experimental area. In this research, 40 lentil local genotypes and 3 lentil cultivars (Kafkas, Seyran-96, Yerli Kırmızı) were used. On the research, number of days to emergence, number of days until flowering, plant height, first pod height, the number of main branches per plant, the number of lateral branches per plant, number of plant per square meter, the number of filled-pod per plant, the number of non filled-pod per plant, number of seed per plant, seed yield per plant, 100 seed weight, seed yield and harvest index varied between 24.8-26.8 days, 142.3-156.3 days, 31.3-44.0 cm, 18.8-27.1 cm, 2.12-2.66 number per plant, 0.90-1.86 number per plant, 163.8-252.1, 22.6-28.8 number per plant, 3.4-9.9 number per plant, 26.8-50.6 number per plant, 0.682-1.645 g, 2.485-3.940 g, 117.0-323.1 kg/da, 24.6%-47.7% respectively. Variation Coefficients based on two-year-average were calculated as 11.99% for plant height, 17.98% for the height of the first pod, 20.59% for the number of main branches per plant, 63.84% for the number of lateral branches per plant, 36.51 % for the number of filled-pod per plant, 71.36% for the number of non filled-pod per plant and 47.67% for the number of seed per plant. Results of the Path analyze showed that the direct effect of the height of the first pod, the number of filled-pod per plant and 100 seed weight on the seed yield were found higher in comparison with the other positive impacts while the effect of the number of seed per plant was direct but negative. Key Words: Lentil, Genotype, Correlation Coefficient, Path Coefficient II

TEŞEKKÜR Bu çalışmayı yapmamı sağlayan, bilgi ve tecrübeleriyle her aşamada yardım eden danışman Hocam Prof. Dr. A. Emin ANLARSAL a, bana her zaman yol gösteren değerli Hocam Prof. Dr. Mustafa ÇÖLKESEN e ve sürekli yardımlarını gördüğüm Hocam Prof. Dr. Veyis TANSI ya öncelikle teşekkür ederim. Saygı değer Hocam Prof. Dr. Hasan GÜLCAN a, ÇÜ ve KSÜ Tarla Bitkileri Bölümümüz Hocalarına, arazi çalışmalarım sırasında bana yardımcı olan her iki Üniversitede Tarla Bitkileri Bölümünde görev yapan Asistan arkadaşlarıma, Kahramanmaraş Tarımsal Araştırma Enstitüsü Personeline, DSİ XX. Bölge Müdürlüğü Personeline, ayrıca isimlerini tek tek yazamadığım ancak tezde emeği geçen tüm arkadaşlarıma ve Aileme teşekkür ederim. III

İÇİNDEKİLER SAYFA ÖZ... I ABSTRACT... II TEŞEKKÜR... III ÇİZELGELER DİZİNİ... VI ŞEKİLLER DİZİNİ... X SİMGELER VE KISALTMALAR... XI 1. GİRİŞ... 1 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR... 5 3. MATERYAL VE METOT... 27 3.1. Materyal... 27 3.1.1. Araştırma Yerinin İklim ve Toprak Özellikleri... 27 3.1.1.1. İklim Özellikleri... 27 3.1.1.2. Toprak Özellikleri... 30 3.2. Metot... 30 3.2.1. Denemenin Kurulması ve Yürütülmesi... 30 3.2.2. Bakım İşlemleri... 31 3.2.3. Araştırmada İncelenen Özellikler... 35 3.2.4. Verilerin Değerlendirilmesi... 38 4. BULGULAR VE TARTIŞMA... 39 4.1. Çıkış Süresi... 39 4.2. Çiçeklenme Süresi... 41 4.3. Olgunlaşma Süresi... 44 4.4. Bitki Boyu... 47 4.5. İlk Bakla Yüksekliği... 52 4.6. Bitkide Ana Dal Sayısı... 58 4.7. Bitkide Yan Dal Sayısı... 63 4.8. Metrekaredeki Bitki Sayısı... 68 4.9. Dolu Bakla Sayısı... 70 4.10. Boş Bakla Sayısı... 75 IV

4.11. Bitkideki Tane Sayısı... 80 4.12. Tek Bitki Tane Verimi... 85 4.13. 100 Tane Ağırlığı... 88 4.14. Tane Verimi... 90 4.15. Hasat İndeksi... 93 4. 16. Düşük Sıcaklık Zararı Gözlemleri... 95 4. 17. Bitkilerde Yatma Hassasiyeti Gözlemleri... 96 4.18. Çiçek Rengi... 96 4.19. Testa (Tohum Kabuğu) Rengi... 97 4.20. Testa Deseni... 97 4.21. Kotiledon Rengi... 97 4.22. Yaprakçık Büyüklüğü... 98 4.23. Özellikler Arası İlişkiler... 10 1 4.24. Path Katsayısı Analizi... 5. SONUÇ VE ÖNERİLER... KAYNAKLAR... ÖZGEÇMİŞ... 10 6 11 0 11 5 12 7 V

ÇİZELGELER DİZİNİ SAYFA Çizelge 3.1. Araştırmada Kullanılan Standart Çeşitler ve Yerel Genotiplerin Temin Edildiği Yerler... 28 Çizelge 3.2. Araştırmanın Yürütüldüğü 2004-2005 ve 2005-2006 Yetiştirme Dönemlerinde Kahramanmaraş İline Ait Bazı İklim Verileri... 29 Çizelge 3.3. Deneme Yeri Topraklarının Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri... 30 Çizelge 4.1. Mercimek Yerel Genotiplerinde Çıkış Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 39 Çizelge 4.2. Mercimek Yerel Genotiplerinde Çıkış Süresine (gün) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 40 Çizelge 4.3. Mercimek Yerel Genotiplerinde Çiçeklenme Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 42 Çizelge 4.4. Mercimek Yerel Genotiplerinde Çiçeklenme Süresine (gün) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 43 Çizelge 4.5. Mercimek Yerel Genotiplerinde Olgunlaşma Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 44 Çizelge 4.6. Mercimek Yerel Genotiplerinde Olgunlaşma Süresine (gün) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 45 Çizelge 4.7. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitki Boyuna İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 47 Çizelge 4.8. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitki Boyuna (cm) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 48 Çizelge 4.9. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitki Boyu (cm) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları... 50 Çizelge 4.10. Mercimek Yerel Genotiplerinde İlk Bakla Yüksekliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 53 Çizelge 4.11. Mercimek Yerel Genotiplerinde İlk Bakla Yüksekliğine (cm) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 54 VI

Çizelge 4.12. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin İlk Bakla Yüksekliği (cm) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları... 55 Çizelge 4.13. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkide Ana Dal Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 58 Çizelge 4.14. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkide Ana Dal Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 59 Çizelge 4.15. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Ana Dal Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları... 60 Çizelge 4.16. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkide Yan Dal Sayısına (adet) İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 63 Çizelge 4.17. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkide Yan Dal Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 64 Çizelge 4.18. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Yan Dal Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları... 66 Çizelge 4.19. Mercimek Yerel Genotiplerinde Metrekaredeki Bitki Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 68 Çizelge 4.20. Mercimek Yerel Populasyonlarında Metrekaredeki Bitki Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 69 Çizelge 4.21. Mercimek Yerel Genotiplerinde Dolu Bakla Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 70 Çizelge 4.22. Mercimek Yerel Genotiplerinde Dolu Bakla Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 71 Çizelge 4.23. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Dolu Bakla Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları... 72 Çizelge 4.24. Mercimek Yerel Genotiplerinde Boş Bakla Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 75 VII

Çizelge 4.25. Mercimek Yerel Genotiplerinde Boş Bakla Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 76 Çizelge 4.26. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Boş Bakla Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları... 77 Çizelge 4.27. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkideki Tane Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 80 Çizelge 4.28. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkideki Tane Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 81 Çizelge 4.29. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Tane Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları... 83 Çizelge 4.30. Mercimek Yerel Genotiplerinde Tek Bitki Verimine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 86 Çizelge 4.31. Mercimek Yerel Genotiplerinde Tek Bitki Verimine (g) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 87 Çizelge 4.32. Mercimek Yerel Genotiplerinde 100 Tane Ağırlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 88 Çizelge 4.33. Mercimek Yerel Genotiplerinde 100 Tane Ağırlığına İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 89 Çizelge 4.34. Mercimek Yerel Genotiplerinde Tane Verimine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 90 Çizelge 4.35. Mercimek Yerel Genotiplerinde Tane Verimine (kg/da) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 92 Çizelge 4.36. Mercimek Yerel Genotiplerinde Hasat İndeksine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları... 93 Çizelge 4.37. Mercimek Yerel Genotiplerinde Hasat İndeksine (%) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar... 94 Çizelge 4.38. Mercimek Yerel Genotiplerinde Testa Rengi, Testa Deseni, Yaprakçık Büyüklüğü ve Yatma Hassasiyeti... 98 VIII

Çizelge 4.39. İki Yıllık Ortalamaya Göre Ait Mercimek Genotiplerinin Özellikler Arası Korelasyon Katsayıları... 103 Çizelge 4.40. Mercimek Genotip ve Çeşitlerinde Tane Verimi ile Bazı Önemli Özellikler Arasındaki Doğrudan ve Dolaylı Etkilere İlişkin Path Katsayıları... 107 Çizelge 4.41. Mercimek Genotip ve Çeşitlerinde Tane Verimi Üzerine Bazı Önemli Özelliklerin Doğrudan ve Dolaylı Etki Oranları (%)... 109 IX

ŞEKİLLER DİZİNİ SAYFA Şekil 3.1. Deneme Parsellerinin Erken Dönemdeki Genel Görünümü (24 Mart 2006)... 32 Şekil 3.2. Deneme Parsellerinin Genel Görünümü (11 Nisan 2006)... 32 Şekil 3.3. Denemede Şırnak/Silopi-Başaran (Soldaki) ve Şanlıurfa/Merkez- Doğanlı Köylerinden (Sağdaki) Gelen Populasyonun 17 Nisan 2006 daki Görüntüleri... 33 Şekil 3.4. Çalışmada, Erken Çiçeklenen Şırnak/Silopi-Başaran (Sağdaki) ve Kahramanmaraş/Merkez-Köseli Köyünden (Soldaki) Gelen yerel Populasyonların 17 Nisan 2006 Tarihindeki Durumu... 33 Şekil 3.5. Şanlıurfa/Merkez-Karpuzlu Genotipi (Soldaki) ve Sivas/Kangal İlçesine Ait Genotipin (Sağdaki) Görünümü... 34 Şekil 3.6. Araştırmanın Olgunlaşmaya Başladığı Dönemden Bir Görünüm (19 Mayıs 2006)... 34 X

SİMGELER VE KISALTMALAR da: Dekar ha: Hektar g: Gram kg: Kilogram m: Metre n: Örnek Sayısı S: Standart Sapma S Χ : Standart Hata VK: Varyasyon Katsayısı Χ : Ortalama XI

1. GİRİŞ Alihan ÇOKKIZGIN 1. GİRİŞ Besin değerleri yönünden oldukça zengin olan yemeklik tane baklagillerin bitkisel üretim içinde önemli bir yeri vardır. Yemeklik tane baklagillerin kuru taneleri; bileşiminde % 18-36 protein içermesinin yanında vitamin ve mineral maddelerce de zengin olup, mutlak gerekli aminoasitler yönünden tahıllara göre daha üstün durumdadır. Dünyada insan beslenmesindeki bitkisel proteinin % 22 si, karbonhidratların % 7 si; hayvan beslenmesindeki proteinlerin % 8 i ve karbonhidratların % 5 i yemeklik tane baklagillerden sağlanmaktadır (Wery ve ark, 1983). Bunun yanı sıra yemeklik tane baklagiller A, B, C ve D vitaminlerince, fosfor, demir ve potasyum elementlerince de zengindirler (Şehirali, 1988). Yakın zamana kadar baklagiller, eskiden beslenme alışkanlığı olarak kullanılan besinler olarak bilinmekteydi. Ancak modern temel besin maddelerinin gündeme gelmesiyle bu düşünce değişmiştir. Gelişmekte olan ülkelerde yerel tüketim azalırken, bazı zengin ülkelerde baklagil ürünlerine karşı olan ilgi artış göstermiştir. Bunun nedeninin de baklagillerin besin değerlerinin tam olarak ortaya çıkmasından olduğu sanılmaktadır (Devos, 1988). Yemeklik tane baklagil bitkileri değerli besin maddeleri içermeleri yanı sıra, toprak verimliliğine olumlu katkıda bulunan ekim nöbetinde yer alması gereken bitkilerdir. Yemeklik tane baklagil kökleri % 5-20 oranında azot içermekte olup toprakta yüksek azot içerikli organik maddelerin daha kısa zamanda ayrıştığı bilinmektedir. Yapılan çalışmalar C:N oranı 13:1 olan baklagil köklerinin parçalanma süresinin uygun koşullarda bir yada iki hafta olduğunu göstermiştir (Akçin,1988). Bir baklagil bitkisi olan mercimek köklerinde ortak yaşayan Rhizobium leguminosarum bakterileri sayesinde, havanın serbest azotunu toprağa bağlaması sonucu, kendisinden sonra ekilecek bitkiye azotça zengin bir toprak bırakmaktadır. Öte yandan köklerinde bulunan N, Ca, P, K gibi besin maddeleri de ayrışma sonucunda toprağın kök bölgesinde kalmaktadır (Sepetoğlu, 2002). Simbiyotik yolla toprağa bağlanan azot miktarı cinslere göre farklılık göstermektedir. Bu miktar baklada 21.6 kg/da ile en fazla 6.4 kg/da ile fasulyede en 1

1. GİRİŞ Alihan ÇOKKIZGIN azdır. Mercimekte ise 8.4 kg/da dır (Sepetoğlu, 2002). Mercimeğin toprak verimliğine katkıda bulunmasının yanı sıra, sap ve samanında (kes) en az selüloz içeren bitki olması nedeniyle hayvan beslenmesinde de öncelikli olarak tercih edilmektedir (Aydoğan, 2001). İnsan ve hayvan beslenmesinde önemli bir yere sahip olan mercimek en eski kültür bitkilerinden birisidir, tarımının 8000 yıl öncesinden beri yapıldığı bilinmektedir (Pellet, 1988). Mercimeğin ilk kültüre alındığı yerin verimli yarım ay denilen, Mezopotamya ve Güney Türkiye olduğu tahmin edilmektedir (Özdemir, 2002). Yemeklik tane baklagil bitkilerinin en önemlilerinden birisi olan mercimek besin değeri bakımından çok değerli özelliklere sahip olup %23-31 dolayında protein, A, B, C ve K vitaminlerini içermekte ve kalori yönünden soya fasulyesine eşittir (Akçin, 1988). Ayrıca mercimek proteininde bulunan threonine ve lycine amino asitleri miktarı da nerdeyse sığır etindeki değerlere yakındır (Aydoğan, 2001). Dünya da 2005 yılı mercimek ekim alanı 4 113 394 ha, üretimi 4 172 408 ton ve ortalama verimi ise 101.4 kg/da olarak gerçekleşmiştir (Anonymous, 2006a). Mercimeğin en fazla üretim ve tüketim yeri Türkiye ve Hindistan olup, Ülkemiz ekim alanı ve üretim bakımından dünyada Hindistan ve Kanada dan sonra üçüncü sırada yer almaktadır (Anonymous, 2006a). Ülkemizde yeşil mercimek 52 ilde, kırmızı mercimek ise 29 ilimizde üretilmektedir. Yeşil mercimek daha çok İç Anadolu da yetiştirilmekte olup, en fazla ekim alanına sahip illerimiz Yozgat, Çorum, Konya, Ankara ve Aksaray dır. Güneydoğu Anadolu bölgemizde yaygın olan kırmızı mercimek, Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Gaziantep, Adıyaman illerimizde yaygınlık göstermektedir (Çiftçi, 2004). Ülkemizde 1980 li yıllarda başlatılan NAD (Nadas Alanlarının Daraltılması) projesi ile kuru tarımda mercimek ve nohudun kullanılmasına yönelik araştırmalara yoğun biçimde başlanmış günümüze kadar gelmiştir. NAD projesi başladığında ülkemizde yoğun şekilde uygulanan nadas ın azaltılmasında önlem faktörü olan ekim nöbetinde tek yıllık baklagillerin kullanılması gerektiği bildirilmektedir (Bakır, 1984; Kalaycı, 1999). 2

1. GİRİŞ Alihan ÇOKKIZGIN Ancak son zamanlarda Güneydoğu Anadolu bölgesinin sulanabilen alanlarının genişlemesi sonucu kuru alanlarda yetiştirilen mercimek gibi bitkilerin yerine sulanabilen daha karlı bitkiler yetiştirilmeye başlanmıştır. Bu durum Güneydoğu Anadolu bölgesinde yemeklik tane baklagil bitkilerinin ekim alanlarının daralmasına neden olmuştur (Tekinel ve ark., 1990). Mercimeğin ülkemiz açısından önemli bir yanı yemeklik tane baklagiller arasında ihracatta en yüksek paya sahip olmasıdır (Çiftçi, 2004). Kırmızı mercimek dış pazarımızı koruyabilmek için en uygun çözüm alternatif ekim alanları bulmak olup, ülkemizde bu konuda en uygun alanın Orta Anadolu olduğu belirlenmiştir (Küsmenoğlu ve ark., 1995; Aydoğan, 2001). Ülkemizde mercimek 2005 yılı istatistiklerine göre, 440 000 ha alanda ekilmekte olup, 555 000 ton üretim ve 126.1 kg/da verim değerine sahiptir (Anonymous, 2006a). K.Maraş ta kırmızı mercimek, Pazarcık ilçesi başta olmak üzere 3 600 ha alanda ekilmektedir. Üretimi 5 000 ton olup verimi ise ortalama 138.9 kg/ha dır. Yeşil mercimeğin ise 2005 yılı tarım il müdürlüğü istatistiklerine göre bu ilimizde ekimi yapılmamıştır (Anonymous, 2006b). Ekonomik verimliliği arttırmak amacıyla yapılan ıslah çalışmalarının başarıya ulaşması en iyiyi seçmekle ortaya konabilir. Mercimekte de belli çevre koşullarında çeşit ya da bitki populasyonları içinde üstün verimli olanları seçmede bitki verimine olumlu etkide bulunan morfolojik ve fizyolojik özelliklerin (verim kriterlerinin) önceden belirlenmesi temel esas oluşturur. Yerel genotipler o bölgede uzun süre yetiştirildiği için bölgeye adaptasyon sağlamışlardır. Bu sebeple bitki ıslahı ve çeşit geliştirme çalışmalarında önemli bir kaynaktırlar. Özellikle kendine döllenen bitkilerde genetik özelliklerin korunması sebebiyle araştırmanın başarısını artırmaktadırlar. Çok az da olsa yabancı döllenme (% 0.01-0.08) görülse de mercimek kendine döllenen bir bitkidir (Wilson ve ark. 1972). Bitkilerde verim fizyolojik ve morfolojik karakterlerin karşılıklı etkileşimi sonucu oluşmaktadır. Verime etkili bu özelliklerin ve birbirleri üzerindeki etki paylarının tanımlanması, ıslah çalışmaları açısından son derece önemlidir. Verim 3

1. GİRİŞ Alihan ÇOKKIZGIN öğeleri arasındaki karşılıklı ilişkileri açıklamakta kullanılan korelasyon katsayısı, ayrıntılı bilgi vermemekte olup, birçok özellik verim üzerine dolaylı olarak etki yapmaktadır. Doğrudan ve dolaylı yoldan verimi etkileyen özelliklerin belirlenmesi için ilk kez Wright (1921) tarafından ortaya konulan, path katsayısı analizi tekniğinden yararlanılmıştır. Path katsayısı analizi bir değişkenin diğer bir değişkene olan doğrudan ve dolaylı etkisini ortaya çıkaran bir analiz metodudur. Birçok araştırıcı tarafından da (Kırtok ve ark., 1985; Anlarsal ve ark., 1989; Biçer, 2001; Yücel ve ark., 2006) uygulanan bu metot çalışmada temel unsurlardan biri olarak yer almıştır. Bu araştırma, Kahramanmaraş yöresinde kırmızı mercimekte ilerde yapılacak çeşit geliştirme çalışmalarına temel olabilecek bazı bilgilerin elde edilmesi amacıyla yürütülmüştür. Bu amaç doğrultusunda, değişik illerimizden toplanan kırmızı mercimek yerel genotiplerinin bazı önemli morfolojik ve tarımsal özellikleri ile bu özellikler arası ilişkiler ve varyasyonlar ortaya konulmuştur. 4

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN 2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Eser (1970), Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi nde Türkiye genelinden toplanan 333 mercimek materyalinde yürüttüğü çalışmasında, materyallerin tane çapı büyüklüğü ve kotiledon rengine göre; İri tohumlular (tane çapı 6 mm den büyük olanlar) ve kotiledon rengi sarı, Orta büyüklüktekiler (tane çapı 5-6 mm arasında olanlar) ve kotiledon rengi sarı, Küçük yeşil tohumlular (tane çapı 5 mm den küçük olanlar) ve kotiledon rengi sarı, Küçük kırmızı tohumlular (tane çapı 5 mm den küçük olanlar) ve kotiledon rengi turuncu-kırmızı olmak üzere 4 grupta toplandığını ve tohum büyüklüğü ile 100 tane ağırlığı arasındaki korelasyonun yüksek olduğunu belirtmiştir. Singh ve ark. (1971), Mercimekte bitki verimi ile birlikte yan dal sayısı, bitkide bakla sayısı ve baklada tane sayısı arasında güvenilir, olumlu ilişki bulduklarını ve bu nedenle de yukarıda anılan özelliklerin, yüksek verimli mercimek genotiplerini seçmede kriter olarak ele alınması gerektiğini bildirmişlerdir. Muehlbauer (1974), 19 iri taneli ve 26 adet küçük taneli olmak üzere toplam 45 mercimek çeşidi ile yaptığı araştırmasında verim ile bin tane ağırlığı arasında güvenilir ve olumsuz ilişki saptadığını ve küçük taneli çeşitlerde verimin daha yüksek olduğunu bildirmektedir. Malhotra ve ark. (1975), 47 mercimek genotipi ile yaptıkları çalışmalarında yüksek verimli döllerin seçilmesinde verim ile güvenilir olumlu ilişkiler gösteren bitki boyu, bitkide birincil dal ve meyve sayısı özelliklerinin üzerinde önemle durulması gerektiği sonucuna varmışlardır. Singh ve ark. (1976), Mercimekte yüksek verimli döl seçmelerinde, bitkide ana dal ve baklada tane sayısı ile tane iriliğinin önemli kriterler olduğunu tespit etmişlerdir. Pomogaeva ve ark. (1977), Mercimekte düşük varyasyon değerleri gösteren bitki boyu ile bin tane ağırlığının verim kriterleri olarak kabul edilebileceğini vermektedir. Singh (1977), Hindistan da 28 adet mercimek çeşit ve hattıyla yürüttüğü çalışmasında, bitki verimi ile bitki boyu, bitkide bakla sayısı, birincil ve ikincil dal 5

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN sayısı arasında güvenilir olumlu; bin tane ağırlığı arasında ise güvenilir olumsuz ilişkiler saptamıştır. Kumar ve ark. (1983), Mercimekte bitki tane verimi ile bitki boyu, bitkide bakla sayısı, biyolojik verim, bitkide dal sayısı, hasat indeksi ve bitkide tane sayısı arasında önemli ilişkiler olduğunu tespit etmişlerdir. Sinha ve ark. (1984), Hindistan Rajendra Ziraat Fakültesinde 270 mercimek hattını farklı morfolojik ve kantitatif karakterler açısından değerlendirdikleri çalışmalarında; hatlarda büyüme şekli, çiçek rengi ve tane rengi yönünden birbirleri arasında çok az farklılıklar görüldüğünü; bitki boyu, çiçeklenme gün sayısı, 100 tane ağırlığı ve verim gibi kalititatif karakterler açısından da seleksiyon yapabilmeyi sağlayan yeterli değişkenliğin olduğunu ortaya koymuşlardır. Balyan ve ark. (1986), 48 mercimek genotipi ile yürüttükleri araştırmalarında; bitki boyu, bitki başına bakla sayısı, 100 tane ağırlığı, olgunlaşma gün sayısı ve bakla sayısı özelliklerinin verim ile olumlu ve önemli ilişki gösteren karakterler olduğunu bildirmişlerdir. Erskine ve ark. (1986), Yemen yerel mercimeklerinden rasgele seçtikleri 568 hat ve 31 yerel mercimek populasyonunda; çiçeklenme zamanı, olgunlaşma zamanı, bitki boyu, fidede antosiyan birikimi yönünden populasyonlar içi, populasyonlar arası ve hatlar arası varyasyonu önemli bulmuşlar fakat en önemli varyasyonun populasyonlar arasında olduğunu belirtmişlerdir. Şehirali (1988), Sıcaklığa bağlı olarak çıkış süresinin değişebildiği, toprak ve hava sıcaklığının 5 o C nin altında olması durumunda çıkışın 25-30 günde gerçekleşmesine karşın, sıcaklık 20 o C civarında olduğunda çıkışın 5-6 günde gerçekleşeceğini bildirmektedir Erskine ve ark. (1989), Mercimekte bölgesel adaptasyon kabiliyetinin anlaşılması amacıyla 14 büyük üretici ülkeden sağlanan çeşitlerde, 10 kantitatif morfolojik karakterde; çeşitler arasındaki farkın ortaya konmasında en önemli kıstasların olgunlaşma zamanı, bakla sayısı ve bin tane ağırlığı olduğunu bildirmişlerdir. Ramgiry ve ark. (1989), Hindistan Jabalpur da 21 yerel mercimek çeşidinde karakterler arası ilişkileri incelemek amacıyla yaptıkları araştırmada; bitkide ana dal 6

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN sayısı, bitki tohum verimi ve hasat indeksi açısından çeşitler arasında önemli farklılıklar görüldüğünü, tohum verimine bitki ağırlığının hasat indeksine ise bitkide ana dal sayısının ve bitkide bakla sayısının olumlu ve doğrudan etkileri olduğunu belirtmişlerdir. Zaman ve ark. (1989), Bangladeş te mercimekte çeşitlilik ve korelasyonu belirlemek amacıyla 1986 yılında 190 yerli mercimek genotipini kullanarak yaptıkları çalışmada; en yüksek değişim katsayısının % 64 ile tane veriminde olduğunu bildirmişlerdir. Luthra ve ark. (1990), bitki boyu ile bitkide ana dal, yan dal ve bakla sayısı arasında olumlu ve önemli ilişkiler olduğu belirlemişlerdir. Bukhtiar ve ark. (1991), Pakistan da 9-6 (küçük taneli) ve AARIL 335 (iri taneli) mercimek çeşidinde, sulanabilen koşullarda; 20, 30, 40 kg/ha tohum miktarının verim ve verim öğelerine etkilerini belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada; 30 kg/ha tohum miktarında 9-6 çeşidinde, verimin 1831.5 kg/ha, hasat indeksinin % 45.5, bitki boyunun 37.1 cm, bitkide bakla sayısının 92.1, baklada tane sayısının 1.7, bitki tohum veriminin 2.4 g/bitki, bitkide dal sayısının 14.9 ve 100 tane ağırlığının 20.3 g olduğunu bunun yanında; 40 kg/ha tohum miktarında AARIL 335 çeşidinde, verimin 1152.2 kg/ha, hasat indeksinin % 45.5, bitki boyunun 31.5 cm, bitkide dal sayısının 8.7, bitki tohum veriminin 1.1 g ve bitkide bakla sayısının 36.8 olduğunu belirtmişlerdir. Yaptığı çalışma sonucunda 30 kg/ha tohum miktarının küçük tohumlular için, 40 kg/ha tohum miktarının ise büyük tohumlular için Pakistan koşullarında uygun olacağı sonucuna varmışlardır. Hamdi ve ark. (1991), ICARDA da mercimekte ekonomik karakterler arasındaki ilişkileri inceledikleri çalışmalarında; tane verimi ile saman verimi arasında olumlu, tanedeki protein içeriği ile tane veriminde önemsiz ve olumsuz, protein ile saman verimi arasında ise olumlu bir ilişkinin olduğunu tespit etmişlerdir. Jain ve ark. (1991), Hindistan da 6 mercimek çeşidinde verim ve verime etki eden öğeleri belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada; bitki boyu, bitkide ana dal sayısı ve bitkide bakla sayısının verime doğrudan olumlu etkisi olduğunu saptamışlardır. 7

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN Bajpai ve ark. (1992), 160 mercimek genotipinde verim ve 100 tane ağırlığı arasındaki ilişkiyi belirlemek amacıyla laboratuvar koşullarında yaptıkları çalışmada; 100 tane ağırlığının verimle olumsuz bir ilişki gösterdiğini belirlemişlerdir. Erman (1992), Van ekolojik koşullarında 2 si yerli, 7 si Türkiye nin değişik yerlerinden getirilen 9 mercimek çeşit ve hattını kullandığı çalışmasında tane verimi ile verim öğelerinin tane verimi üzerine etkilerini araştırmıştır. Çeşitlere ait verimlerin 33-68 kg/da arasında değiştiğini, Yerli Alaköy (68 kg/da), Kırmızı-51 (64.3 kg/da) ve Erzurum-89 (55.3 kg/da) çeşitlerinin, yüksek verimli olduğunu bildirmiştir. Bitkide tane sayısı, metrekarede bitki sayısı, tek bitki verimi ve bitkide bakla sayısının, tane verimi üzerine etkisinin olumlu, baklada tane sayısı ve 1000 tane ağırlığının, tane verimi üzerine etkisinin olumsuz olduğunu saptamıştır. İncelenen özelliklerdeki değişimin genetik faktörlerden kaynaklandığı ve çeşitlere göre değiştiği bildirilmektedir. Solanki ve ark. (1992), Hindistan da farklı orijinli ve değişik morfolojik özelliklere sahip 100 mercimek materyali ile 8 kantitatif karakter arasındaki ilişkiyi belirlemek amacıyla yaptıkları araştırmada; tane verimini doğrudan etkileyen özelliklerin; bitki boyu, 100 tane ağırlığı, bitkide bakla sayısı ve bitkide ana dal sayısı olduğunu ortaya koymuşlardır. Chahota ve ark. (1993), Hindistan da 40 iri taneli ve 40 küçük taneli mercimek genotipinde 14 verim öğesini kıyaslamak ve incelenen özellikler arası ilişkileri belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada; tohum verimini, bitkide bakla sayısı ve baklada tohum sayısının doğrudan ve kuvvetli bir şekilde etkilediğini vurgulamışlardır. Günel ve ark. (1993), 8 mercimek çeşidinde fenolojik ve morfolojik özellikleri araştırmışlardır. Çeşitlerin çıkış süresi 12-15 gün, çiçeklenme süresi 55-61 gün, vejetasyon süresi 80-89 gün, bitki boyu 20.4-24.9 cm, metrekaredeki bitki sayısı 177.5-220 adet, ana dal sayısı 1.77-2.05 adet, yan dal sayısı 1.60-3.57 adet, bitkide bakla sayısı 8.92-13.88 adet ve bitkide tane sayısının ise 11.03-18.79 adet arasında değişim gösterdiğini bildirmişlerdir. Russell (1994), Yeni Zelanda da bir standart çeşit (Titore) ve bir yeni mercimek çeşidi (Rajah) ile yaptığı çalışmasında; Rajah ve Titore çeşitlerinin 8

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN ekimden çiçeklenmeye kadar geçen sürelerinin sırasıyla 71-79 gün, yatma skala değerlerinin 2 ve 3, tane veriminin 270-196 kg/da, 1000 tane ağırlığının 50 ve 38 g olarak saptandığını bildirmektedir. Jain ve ark. (1995), Hindistan dan seçtikleri 21 yerel mercimek genotipinde 8 verim öğesi ile bu özellikler arasındaki ilişkileri belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmada; bitki boyu, ana dal sayısı, bitkide bakla sayısı, bitkide bakla ağırlığı, bitkide tohum sayısı, biyolojik verim ve hasat indeksi özelliklerinde geniş genetik varyasyonlar olduğunu, yaptıkları path analizi sonucunda da hasat indeksi ile verim ve tohum indeksi, tohum verimi ile hasat indeksi ve biyolojik verim arasında olumlu ve kuvvetli ilişkilerin bulunduğunu bildirmişlerdir. Rao ve ark. (1995), Hindistan da 1983-84 ve 1984-85 yıllarında 54 yerel mercimek genotipinde; olgunlaşma gün sayısı, 100 tane ağırlığı, hasat indeksi, tohum verimi ve biyolojik verimin mercimekte verimi doğrudan etkileyen unsurlar olduğunu saptamışlardır. Begum (1996), Bangladeş te 57 mercimek hattında; hatlar arasında yaprakçık boyutları ve çiçek rengi bakımından çok geniş varyasyonlar görüldüğünü, bunun yanında bitkide bakla sayısı, bitki tohum verimi ve biyolojik verim arasında da varyasyonlar bulunduğunu belirtmiştir. Tohum veriminin bitki boyu, bitkide bakla sayısı, bitkide ana dal sayısı ve biyolojik verim ile olumlu bir ilişki gösterdiğini, çiçeklenme zamanı ve baklada tohum sayısı, 100 tane ağırlığı, baklada tohum sayısı ve bitkide ana dal sayısı arasında olumsuz ilişkiler olduğunu bildirmiştir. Bejiga ve ark. (1996), Etiyopya da 10 farklı bölgeden toplanan 156 yerel mercimek populasyonunu, 3 farklı lokasyonda ve 6 kantitatif karakter açısından değerlendirmişlerdir. Yerel populasyonların çiçeklenme ve olgunlaşma zamanlarının, 100 tane ağırlıklarının, baklada tane sayısı ve bitki boylarının toplandıkları bölgelere göre değiştiğini belirtmişlerdir. Etiyopya nın batısındaki yüksek alanlardan toplanan mercimek materyallerinin erkenci ve gelişme periyotlarının kısa olduğunu, kuzeyindeki yüksek alanlardan toplananların iri taneli, merkezdeki yüksek alanlardan toplanan mercimek materyalinin de en küçük grubu oluşturduğunu saptamışlardır. Tane iriliğinin materyalin geldiği bölgeye ve yetiştirildiği lokasyona göre değiştiğini, tane veriminin hem düşük hem de orta seviyedeki yükseltilerde seleksiyon kriteri 9

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN olarak alındığı halde yüksek alanlarda seleksiyon kriteri olamayacağını vurgulamışlardır. Gupta ve ark. (1996), Hindistan da 414 mercimek hattında 8 karakter yönünden yaptıkları araştırmada; hatların çiçeklenme gün sayısının 87-143 gün, olgunlaşma gün sayısının 165-188 gün, 100 tane ağırlığının 1.22-5.17 g, bitki boyunun 6.2-24.2 cm, bitkide bakla sayısının 11-91adet, bitkide tohum sayısının 19-145 adet arasında değiştiğini ortaya koymuşlardır. Yılmaz ve ark. (1996), Siirt ekolojik koşullarında mercimeğin adaptasyonu amacıyla yedi mercimek çeşidinde yürüttükleri çalışmalarında, çok aşırı sıcaklıklar ve düşük yağışın bitkideki çiçeklerin bakla bağlamasını engellediğini, aynı durumun tane veriminde gözlemlendiğini bildirmektedirler. Ayrıca bitki boyunun ve dallanmanın çevresel faktörlerden etkilendiğini, yine dallanmanın sıcaklıktan olumsuz etkilendiğini bildirmişlerdir. Araştırmalarında; tek bitki tane verimleri 1.2-3.8 g, ana dal sayıları 2-2.3 adet/bitki ve yan dal sayıları 1-3.8 adet/bitki arasında olup, en yüksek dekara tane verimini 52.5 kg/da ile Malazgirt-89 ve Kırmızı-51 çeşitlerinde, en düşük verimi ise 23.5 kg/da ile Yerli Kırmızı çeşidinde saptamışlardır. Alıcı (1997), Harran ovasında kışlık olarak 1995-1996 yıllarında 21 mercimek çeşidinde; tane verimi değerlerinin 75.0-258.3 kg/da arasında değişim gösterdiğini, en yüksek değerin Flip 897L (258.3 kg/da), en düşük değerin ise Flip 87-16L den (75.0 kg/da) elde edildiğini bildirmektedir. Bitki boyu, ilk meyve yüksekliği, dal sayısı, bitki başına tane verimi ve bin tane ağırlığı gibi karakterlerin tane verimi üzerine etkisinin olumlu olduğunu tespit etmiştir. İncelenen özellikler için elde edilen değerlerin lokasyonlara göre farklı değerler alabildiğini ve çevresel faktörlere bağlı olduğunu bildirmektedir. Kaçar ve ark. (1997), Bursa ekolojik koşullarına uygun mercimek çeşitlerini belirlemek amacı 1995-1996 yaz yetiştirme döneminde Bursa ekolojik koşullarında 6 çeşit ve 1 köy populasyonu ile yürüttükleri çalışmalarında; Sultan-1, Kayı-91, Kışlık Pul-11, Sazak-91, Emre-20 Kışlık Kırmızı-51 adlı 6 tescilli mercimek çeşidi ve Bursa Keles ten sağladıkları köylü populasyonunu materyal olarak kullanmışlardır. Araştırmanın sonucunda; Sazak-91 (95.5 kg/da), Emre-20 (87.7 kg/da), Kışlık Pul-11 10

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN (87 kg/da) ve Sultan-1 (86.2 kg/da) çeşitlerinin Bursa ekolojik koşullarında en yüksek verime ulaştığını belirmişlerdir. Tane verimi ve 1000 tane ağırlıkları dikkate alındığında Sazak-91 ve Sultan-1 çeşitlerinin Bursa da yazlık mercimek yetiştiriciliği için uygun olduğunu bildirmişlerdir. Şakar ve ark. (1997), 51 adet yerel mercimek tohum örneği kabuk rengine göre alt gruplara ayrıldıktan sonra elde edilen 156 hat 1994-1995 döneminde Diyarbakır da; tane verimi ve biyolojik verim ile bitki boyu ve biyolojik verim arasında olumlu ve kuvvetli ilişkiler bulmuşlardır. Çiftçi ve ark. (1998), Mercimekte bazı özellikler arası ilişkileri ve bu özelliklerin birim alan tane verimine, doğrudan ve dolaylı etkilerini belirlemek amacıyla 1991, 1992, 1993 te yaptıkları çalışmalarında Kışlık Kırmızı-51, Yerli Kırmızı, Fırat-87, Malazgirt-89, Sultan-1, Erzurum-89, Flip 86-19c ve yerel Alaköy mercimeklerini kullanmışlardır. Path analizi ile mercimekte tane verimi üzerine bitkide ana dal sayısı, bitki başına tane verimi ve bitkide bakla sayısının önemli özellikler olduğunu saptamışlardır. Bitkide yan dal sayısının birim alan tane verimine doğrudan etkisinin olumsuz yönde olduğunu bildirmişlerdir. Bitkide tane sayısı ile bitkide bakla sayısı arasında olumlu ve önemli, bin tane ağırlığı ile baklada tane sayısı arasında olumsuz ve önemli ilişkiler tespit etmişlerdir. Ferguson ve ark. (1998), Hindistan, Nepal ve Pakistan a ait yerel çeşitleri ile ve 13 Güney Asya ülkesine ait yerel çeşitleri karşılaştırmak için Rapd analiz tekniğini kullanmışlardır. Yerel genotipler arasında kalitatif ve kantitatif karakterler açısından ülkeler arasında küçük farklılıklar gözlemlendiğini ifade etmişlerdir. Genetik açıdan Pakistan, Afganistan ve Nepal materyallerinde genetik uzaklığın çok düşük olduğunu bildirmişlerdir. Hoffman ve ark. (1998), Çalışmalarında son zamanlarda yoğun şekilde evrimsel ve biosistematiği incelenen mercimek cinsi içerisindeki fenotipik ilişkileri ortaya çıkarmak için ana bileşen analizini kullanmışlardır. Birinci analiz kalitatif ve kantitatif özellikleri, ikinci analiz ise yalnızca kantitatif karakterleri ortaya koymuştur. Birinci analizde L. orientalis, kültürü yapılan L. culinaris ile benzer gruplandırılmıştır. İkinci analizde L. ervoides, L. culinaris ten en ayrı grup iken, L. nigricans yakın bulunmuştur. L. nigricans ve L. ervoides in kendi grupları içindeki 11

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN birer örneğinde çok büyük farklılık gözlemlenmiştir. L. nigrcans ın ana gruptan ayrılan bir kısmı hariç olmak üzere ikinci analizde aynı sonuçlar elde edilmiştir. Bu sonuçların son sitogenetik çalışmalarla uyum içersinde olduğu ve Lens cinsinin evrimini anlamaya yeni bir anlayış getirdiği bildirilmektedir. Stoilova (1998), Bulgaristan da 120 mercimek materyalini morfolojik, fenolojik, agronomik özellikler ile kök çürüklüğüne (Fusarium oxysporum fsp lentils) dayanıklılık yönünden iki yıl süreyle değerlendirmişlerdir. Genotipler arasında incelenen karakterler yönünden önemli genetik farklılıklar bulmuşlardır. Bu çalışmada materyallerin çiçeklenme süresinin 39-74 gün arasında, olgunlaşma sürelerinin 84-106 gün, bitki boyunun 20.1-42.4 cm, ilk bakla yüksekliğinin 7-25.8 cm, bitkide bakla sayısının 9.8-65.7 adet, bitkide tohum sayısının 9.7-75.5 adet, tohum ağırlığının 0.27-2.2 g, toplam bitki ağırlığının 1.1-9.5 g, 100 tohum ağırlığının 1.8-6.8 g, arasında değiştiğini ortaya koymuştur. Ana bileşen analizinde ana bileşenlerden birincisinin toplam varyansın % 62 sini oluşturduğu saptanmıştır. İlk bileşende en önemli karakterlerin; bitkide bakla ağırlığı, bitki ağırlığı, tane ağırlığı ve bitkide bakla sayısı, ikinci bileşende ise; bitki boyu, 100 tane ağırlığı ve ilk bakla yüksekliği olduğunu belirtmiştir. Türk ve ark. (1998), Güneydoğu Anadolu koşullarında yüksek verimli mercimek çeşitlerinin belirlenmesi amacıyla, 25 kırmızı mercimek genotipinde 1995-96 ve 1996-97 yıllarında; bitki boyunun 30.0-38.7 cm, ilk bakla yüksekliğinin 13.2-23.0 cm, 1000 tane ağırlığının 24.2-42.0 g, birim alan tane veriminin ise 156.5-247.4 kg/da arasında değiştiğini belirtmişlerdir. Altınbaş ve ark. (1999), Çalışmalarında biri iri, diğeri küçük taneli iki mercimek (Lens culinaris Medic.) populasyonunu 1990 yılında bir, 1991 ile 1992 yılında ikişer lokasyonda deneyerek korelasyonları ve tane verimine ilişkin bazı stabilite parametrelerini tespit etmişlerdir. Stabilite ve korelasyon analizleri sonuçlarına göre; iri taneli populasyonda yüksek verimlilikle birlikte stabilitede oransal bir azalma olacağını buna karşın küçük taneli genotiplerde verim ile stabilite arasında belirgin bir ilişki olmaması nedeniyle arzulanan genotipleri seçme olanağının daha fazla olacağını bildirmişlerdir. 12

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN Bhattacharya (1999), Hindistan da 12 farklı mercimek genotipinde sulu ve kuru koşullarda; verimi bir çok faktörün etkilediğini belirtmiştir. Sulu koşullarda tohum veriminin; bitkide tane sayısı, bitkide bakla sayısı, biyolojik verim ve hasat indeksi ile olumlu, yağışa dayalı koşullarda tohum veriminin; 100 tane ağırlığı, hasat indeksi, bitkide tohum sayısı ve biyolojik verimle kuvvetli bir ilişki gösterdiğini belirlemiştir. Karadavut ve ark. (1999), çalışmalarında Amik Ovası koşullarında yetiştirilebilecek yüksek verimli mercimek hatlarının belirlenmesine çalışmışlardır. Denemede ICARDA dan temin edilen 24 adet küçük taneli mercimek hattını kullanmışlardır. Yapılan ölçümler sonucunda, hatların dekara verimlerini 43.60-131.16 kg arasında tespit etmişlerdir. Bazı hatların (FLIP- 95-42L, FLIP 92-19L, FLIP 95-31L, FLIP 95-41L, FLIP 95-57L, FLIP 95-49L ve FLIP 95-55L) verimlerinin Hatay ili ve Türkiye ortalamasının üzerine çıktığını belirtmişlerdir. Kumar ve ark. (1999), Hindistan Hardwar da 1995-96 yılında, farklı iki lokasyonda 44 mercimek hattında; bitkide bakla sayısı, bitkide tohum sayısı, bitkide ana dal sayısı, 100 tane ağırlığı, hasat indeksi, bitkide tohum verimi ve biyolojik verimin her iki lokasyonda da geniş varyasyonlar gösterdiğini ortaya koymuşlardır. Mohar ve ark. (1999), Hindistan da 1995-96 yılında 25 mercimek genotipinde; tohum veriminin; çiçeklenme gün sayısı, bitkide bakla sayısı, bitkide ana dal sayısı ve ana daldaki bakla sayısı ile kuvvetli ve olumlu bir ilişki gösterdiğini belirtmişlerdir. Rajput ve ark. (1999), Pakistan da farklı orijinli 22 mercimek genotipinde; bakla uzunluğu ile baklada tane sayısı arasında olumsuz (-0.550**), bitki boyu ile bitkide bakla sayısı arasında olumlu (0.675**), bitki boyu ile 100 tane ağırlığı arasında olumsuz (-0.759**), bitkide tane sayısı ile tane verimi arasında olumlu (0.586**), bitkide bakla sayısı ile tane verimi arasında olumlu (0.715**) ilişki saptamışlardır. Stoilova ve ark. (1999), Bulgaristan da yaptıkları çalışmalarında, IPGR (Bitki Genetik Kaynakları Enstitüsünden) den temin ettikleri 120 mercimek genotipini 2 yıl süreyle incelemişlerdir. Suriye materyallerinin ilk çiçeklenmeye başlamasının 37-40 gün, ilk çiçeğin açmasından itibaren çiçeklenmenin 18-25 gün sürdüğü, olgunlaşma 13

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN süresinin ise 88-90 gün arasında değiştiği belirtilirken, Yunanistan, İtalya ve Şili kökenli olanların geç olgunlaştığı ve çiçeklenmenin uzun süre devam ettiği (37-40 gün) bildirilmiştir. Chakraborty ve ark. (2000), Hindistan da 48 mercimek genotipinde; 100 tane ağırlığı ve bitkide bakla sayısı açısından geniş bir varyasyon görüldüğünü, buna karşılık çiçeklenme ve olgunlaşma gün sayısı ve bitki boyu arasındaki varyasyonların daha az olduğunu belirtmişlerdir. Tane verimi ile bakladaki tane sayısı ve bitkideki bakla sayısı arasında olumlu, 100 tane ağırlığı ile bitkideki ana dal sayısı ve bitkideki bakla sayısı arasında olumsuz ilişki görüldüğünü bildirmişlerdir. Emami ve ark. (2000), Hindistan da yaptıkları çalışmalarında; testa ile kotiledon rengi interaksiyonu ve testa renginin kalıtımını incelemek amacıyla yeşil, sarı ve portakal renkli kotiledonlu ebeveynler ile yeşil, sarı, kahve ve siyah testa renkli ebeveynlerde olmak üzere, 7 genotipte çalışılmıştır. Elde edilen F 2 ve F 3 ler yapılan analizde siyah testa renginin dominant bulunmasına karşın, sonraki nesle geçişi tam olmamıştır. Çalışmada yeşil ve sarı üzerine kahverengi testa renginin monogenik dormansi tespit edilmiştir. Araştırma sonucunda, testaya kotiledondan bir çözülebilir pigmentin geçişi olduğu ortaya konulmuştur. Türk, ve ark. (2000), Diyarbakır ekolojik koşullarında yüksek verimli kırmızı mercimek çeşitlerinin belirlenmesi amacıyla 6 kırmızı mercimek çeşit/hattını kullanılarak yürüttükleri çalışmada en yüksek tane verimini 139.4 kg/da ile ILL- 1939 genotipinden elde etmişlerdir. Whitehead ve ark. (2000), iki lokasyonda yürüttüğü çalışmasında 3 mercimek progenitörü (Lens orientalis Boiss.) ve 1980 öncesinden tescilli mercimekler ile yeni mercimek çeşitlerinden (Lens culinaris Medik.) 9 adet olmak üzere toplam, 12 mercimek genotipinde; % 50 çiçeklenme süresi 45-80 gün, olgunlaşma süresi 85-152 gün, biomass verimi 677-10 kg/da, hasat indeksi % 56-8 ve tane veriminin 255-1 kg/da arasında değişim gösterdiğini ve ayrıca hasat indeksi ve tane verimi açısından genotip x çevre interaksiyonunun da önemli olduğunu bildirmişlerdir. Aksoy (2001), Çalışmasını mercimeğin (Lens culinaris ssp. culinaris) Türkiye çeşitlerinden 6 tanesinde (Emre 20, Erzurum 89, Kayı 91, Pul 11, Sazak 91, Sultan 1) genetik polimofizmi RAPD markerları aracılığı ile belirlemek için 14

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN yapmıştır. Emre 20 ve Erzurum 89 çeşitlerinin birbirlerine en fazla benzerlik gösteren (% 71.48) çeşitler olduğunu tespit etmiştir. Bunlara en uzak çeşit Sultan 1 olarak bulunmuştur. Birbirine en az benzerlik ise % 39.76 ile Pul 11 ve Sultan 1 çeşitleri arasında olup, benzerlik oranı tohum kabuğu ve tohum rengi gibi morfolojik özellikler arasında bir ilişki olmadığını bildirmektedir. Biçer (2001), Diyarbakır yöresinden toplanan nohut çeşitlerinin önemli bitkisel ve tarımsal özelliklerini belirlemek amacıyla yaptığı çalışmadan elde ettiği verilere göre, tane verimi ile bitki boyu, bitkide yan dal sayısı, bitkide bakla sayısı, 100 tane ağırlığı ve tek bitki verimi arasında önemli ve olumlu ilişkiler olduğunu saptamıştır. Ayrıca bitki boyu ile ana dal ve yan dal sayısı arasında olumsuz ilişki bulunduğunu bildirmektedir. Path analizi sonucunda tane verimine, bitki genişliği, olgunlaşma süresi, bitki boyu, yan dal sayısı, bakla sayısı ve tek bitki veriminin doğrudan etkisinin olumlu bulunduğunu bildirmiştir. Biçer ve ark. (2001), araştırmalarında ön verim denemesine ilerlemiş 120 mercimek hattı ve 6 çeşidinde; incelenen özellikler yönünden deneme materyalinde önemli farklılıklar olduğunu belirlemiştir. Tane verimi; bitkide çiçek sapı sayısı, bakla sayısı, 1000 tane ağırlığı, biyolojik verim ve hasat indeksi ile kuvvetli ve olumlu ilişki gösterirken; çiçeklenme zamanı, olgunlaşma zamanı ve alt bakla yüksekliği ile olumsuz ilişki göstermiştir. Bitki tane verimine biyolojik verim ve hasat indeksinin doğrudan, kuvvetli ve olumlu etkileri olduğunu belirtmişlerdir. Bildirici ve ark. (2001), Van koşullarında 3 çeşit, 6 ICARDA kökenli hat olmak üzere 9 mercimek materyalini 1994-95 ve 1995-96 yıllarında kışlık olarak ekmişlerdir. Bitki boyunun 22.2-25.8 cm, ilk bakla yüksekliğinin 12.5-15.1 cm, bitkide ana dal sayısının 2.2-2.99 adet, baklada tane sayısının 1.19-1.58 adet, 1000 tane ağırlıklarının 36.6-45.1 g, protein oranının % 20.8-25.5 arasında değiştiğini saptamışlardır. Tane verimi ile bitki boyu (0.338**), bitkide bakla sayısı (0.419**), bitkide tane sayısı (0.239*) ve bitkide tane verimi (0.301*) arasında olumlu ve önemli, baklada tane sayısı ile tane verimi (-0.322**) arasında önemli ancak olumsuz ilişki bulunduğunun belirtmişlerdir. Chauhan ve ark. (2001), Hindistan da 1992-93 ve 1993-94 yıllarında 21 mercimek genotipinde; tane veriminin; bitkide ana dal sayısı, bitkide bakla sayısı, 15

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN bitki boyu ve biyolojik verimle olumlu ve kuvvetli bir ilişki gösterdiğini belirtmişlerdir. Çiftçi ve Ülker (2001), Bu çalışma, kışlık mercimekte verim ve bazı verim öğeleri üzerinde genotip ve çevrenin etkisinin belirlenmesi amacıyla yapılmıştır. Tane verimini doğrudan etkileyen bitkide bakla sayısı, dal sayısı, bitki boyu ve tane verimi gibi özelliklerin ekolojik şartlara göre önemli ölçüde değiştiği tespit edilmiştir. Tane verimi, dal sayısı, bitki boyu bakımından çeşitler arasındaki farklılıklar istatistiki olarak önemli bulunurken, bitkide bakla sayısı bakımından çeşitler arasındaki farkın önemsiz bulunduğunu bildirmişlerdir. Hamdi ve ark. (2001), çalışmalarında mercimeğin tohum verimi ve tohum kalitesi üzerine genetik ve çevresel etkileri incelemeyi amaçlamaktadırlar. Sekiz tarla denemesini 24 mercimek genotipi ile 1997-98 ve 1998-99 da Mısır da dört araştırma istasyonunda tane verimi, bakla sayısı, 100 tane ağırlığı, protein içeriği, su alma kapasitesi ve tohum pişebilirliği incelenmiştir. Genotipler, lokasyonlar ve genotip x lokasyon interaksiyonu tüm çalışılan karakterler için önemli bulunmuştur. Genotipler arasında seleksiyondan yüksek genetik ilerlemenin tohum sayısı/bitkiden beklenilmesi gerektiğini, fakat genotipler arasında düşük genetik ilerlemenin tohum verimi, bakla sayısı/bitki ve protein içeriği özellikleri açısından beklenilmesi gerektiğini belirtmişlerdir. Jeena ve ark. (2001), Araştırmalarında Hindistan da mercimek cinsinin 4 yabani türü içindeki 61 mercimek genotipinde 20 kantitatif özellikte çalışmışlardır. Ana bileşen analizini, karakter korelasyon matriksini kullanarak yapmışlardır. Genotipler arası ilişkilerin incelendiği analizde L.ervoides in L. orientalis (L. culinaris subsp. orientalis) ve L. odemensis (L. culinaris subsp. odemensis) ten ayrı olduğu ortaya çıkmıştır. Ayrıca L. orientalis ve L. odemensis in birbine yakın fakat L. nigricans tan farklı olduğu bildirilmiştir. Karadavut ve ark. (2001), 1995-96 ve 1996-97 dönemlerinde Hatay, Kırıkhan, Soğuksu da yaptıkları çalışmalarında, üç farklı mercimek çeşidini farklı sıra aralıklarında yetiştirerek ekim mesafesinin verim ve verim özelliklerine etkisini araştırmışlardır. Her iki yılda da çiçeklenme zamanında düşen fazla yağış sebebiyle verim düşük olmuştur. Tane verimi tüm çeşitler için 20 ve 30 cm sıra aralıklarında 16

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN farklı olmazken, 40 cm mesafesinde her iki yılda da diğerlerinden düşük bulunmuştur. 1000 tane ağırlığı ve hasat indeksi tane verimi ile pozitif korelasyon göstermiştir. 1000 tane ağırlığı ile hasat indeksi her iki yılda da yüksek olan Kışlık Pul-11 çeşidi diğer çeşitlerden yüksek verimli bulunmuştur. Lazaro ve ark. (2001), İspanya da faklı ekolojik alanlardan gelen 101 İspanyol yerel mercimek çeşidinde, yerel çeşitlerin büyük bir kısmının Akdeniz in kurak veya nemli iklimine sahip bölgelerinden geldiğini, çeşitlerin çoğunun küçük yaprakçıklı, çiçek renklerinin beyaz, mavi veya menekşe, kabuk ve kotiledon renklerinin ise yeşil olduğunu belirlemişlerdir. Toplanan yerel mercimek çeşitlerinin, tane özellikleri yönünden, macrosperma ve microsperma olarak tanımlanan gruplamaya uyum gösterdiğini, bitki boyu gibi agronomik öneme sahip özelliklerin çeşitleri sınıflandırmada çok yararlı olmadığını saptamışlardır. Yaptıkları analizler sonucunda verim ile bitki boyu arasında bir korelasyon görülmediğini en yüksek korelasyonun çeşitlerin orijinlerinden kaynaklandığını ve iklime ait değişkenlerden aşırı sıcaklıkların (düşük veya yüksek), ortalama sıcaklık ve yağışa göre morfolojik varyasyona daha fazla etkisi olduğunu belirtmişlerdir. Solanki (2001), Mercimekte verim ve verim unsurlarının stabilitesini araştırmak amacıyla 11 lokasyondan topladığı 72 genotipi 1995-96, 1996-97 ve 1997-98 kış dönemlerinde Hisar Haryana Hindistan da denemeye almıştır. 7 genotip (LH 91-9, LH 84-8, L 9-12, LH 94-5, PL 81-17, LH 92-63 ve LH 92-65) yüksek verimli ve geniş adaptasyon kapasitesine sahip olurken; L 4603, IPL 71, LH 94-12, LH 92-78 ve L 4146 genotiplerinin iyi çevrelere iyi adaptasyon, IPL 76 ile LH 90-110 nun ise kötü çevrelere iyi adaptasyon gösteren genotipler olduğunu bildirmektedir. Şakar ve ark. (2001), bölge mercimeklerinden seçilen 765 mercimek saf hattında; çıkış zamanı 32 gün; çiçeklenme zamanı 24 gün; olgunlaşma zamanı 21 gün; bitki boyu 25.8 cm; alt bakla yüksekliği 24.4 cm; bin tane ağırlığı 24.4 g; tane verimi 22.6 g farklı olmuştur. Ayrıca fide iriliği, fide ve baklada pigmentlilik, çiçek rengi, yatma durumu, kabuk temel rengi, kabuk deseni ve kabuk desen rengi bakımından dikkate değer değişiklikler belirlenmiştir. Hatlardan sadece altısı sarı çenekli, diğerleri kırmızı çenekli bulunmuştur. İncelenen özellikler arası ilişkilerden 17

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN elde edilen sonuçlara göre; çıkış geciktikçe pigmentte artma, yatma ve çiçeklenme süresinde ise azalma eğilimi ortaya çıkmıştır. Fidedeki pigmentle bakladaki pigment arasında bir ilişki bulunamamıştır. Fideler irileştikçe bitki boyu, ilk bakla yüksekliği ve yatma özelliklerinin arttığı belirlenmiştir. Bakla sayısı, bakla sapı sayısı ve biyolojik verimin bitki başına tane verimi ile önemli ve olumlu ilişki gösterdiğini belirtmişlerdir. Vir ve ark. (2001), Hindistan da yaptıkları araştırmada; verim ve verim komponentleri üzerine korelasyon ve path analizini, macrosperma x microsperma çaprazlarından seçilen 29 elit genotipi kullanarak iki lokasyon için uygulamışlardır. Hasat indeksi, bitki başına bakla sayısı, bitki boyu, bitki başına nodül ve 100 tohum ağırlığı özellikleri tane verimi ile olumlu ve önemli korelasyon göstermiştir. Path analizi sonucunda hasat indeksi, bitki başına biyolojik verim, bitki başına nodül ve olgunlaşma gün sayısı karakterlerinin, tane verimi üzerine yüksek oranda direk etkilerinin olduğu ortaya çıkmıştır. Bu yüzden hasat indeksi, bitki başına biyolojik verim, bitki başına nodül ve olgunlaşma gün sayısı özelliklerinin göz önüne alındığı seleksiyon çalışmalarının, tane veriminde artış sağlayabileceğini belirtmişlerdir. Kumar ve ark. (2002), Hindistan da Uttar Pradesh te 1996-97 yetiştirme döneminde yaptıkları çalışmada 44 mercimek hattında (Lens culinaris Medik.) 15 kantitatif karakter arasındaki ilişkiyi incelemişlerdir. Korelasyon analizi sonucunda, genotipik korelasyon değerlerinin çok az oranda fenotipik korelasyondan yüksek olduğu ortaya çıkmıştır. Tane verimi ile hasat indeksi, bitki başına bakla, bakla başına tane, biyolojik verim, salkım başına bakla ve bitki boyu özellikleri arasında önemli ve pozitif ilişki tespit edilmiştir. Bu karakterler mercimekte uygun tipte bitkiler geliştirmek için kullanılabilir. Tane verimi ile 100 tane ağırlığı, protein, methionine ve tryptophan içeriği arasında negatif ilişki olduğunu bildirmişlerdir. Solanki ve ark. (2002), Hisar Haryana Ziraat Üniversitesinde yaptıkları araştırmada, 30 farklı mercimek (Lens culinaris Medik.) genotipini 1997-98, 1998-99 ve 1999-2000 yıllarında tane verimi ve verim bileşenleri için genotip x çevre (GxE) interaksiyonlarını hesaplamışlardır. GxE interaksiyonlarının linear ve linear olmayan bileşenleri, tane verimi ve ilgili karakterler için önemli bulunmuştur. 18

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN Genotiplerden 10 u yüksek verimli ve tüm çevreler için stabil bulunurken, 4 genotip iyi ortam koşullarına, 5 genotip ise kötü ortam koşullarında stabilite sağlamıştır. Vir ve ark. (2002), Hindistan koşullarında macrosperma x microsperma mercimeklerin melezlenmesinden elde ettikleri 28 elit varyetede, farklı 2 lokasyonda, 14 morfolojik özellik bakımından yaptıkları çalışmada; bitki tane verimi ile biyolojik verim, hasat indeksi, bitkide bakla sayısı, bakladaki tane sayısı, 100 tane ağırlığı ve bitki boyu arasında olumlu ve kuvvetli bir ilişki olduğunu vurgulamışlardır. Path analizi sonucunda; biyolojik verim, hasat indeksi ve bitkide bakla sayısının verim üzerinde önemli etkileri olduğunu saptamışlardır. Aydoğan ve ark. (2003), Orta Anadolu ve Kuzey Geçit Bölgelerindeki 12 ilden (Amasya, Ankara, Çankırı, Çorum, Kayseri, Kırıkkale, Kırşehir, Nevşehir, Niğde, Sivas, Tokat, Yozgat) toplanan 334 yeşil mercimek populasyonunu 25 özellik açısından karakterize etmişlerdir. Yapılan ölçümlerde incelenen özelliklerin 14 ünde populasyonlar arası varyasyon bulunurken, 11 özellikte varyasyon gözlemlenmemiştir. Populasyonların tamamında testa rengi yeşil, beneksiz, kotiledon renginin ise sarı olduğu görülmüştür. En yüksek korelasyon, bitkide tane sayı ile bitkide bakla sayısı (0.738**), tane verimi ile biyolojik verim (0.593**) arasında bulunmuştur. Biçer ve ark. (2003), Güneydoğu Anadolu kökenli 10 mercimek hattının; ilk bakla yüksekliği ve bitkide bakla sayısı hariç incelenen tüm özellikler yönünden farklılıklarını istatistiksel olarak önemli bulmuşlardır. Bitki boyunun 26 cm ile 43 cm, bitkide dal sayısının 3.1 adet ile 5.3 adet, 1000 tane ağırlığının 31 g ile 53 g ve birim alan tane veriminin 110 kg/da ile 241 kg/da arasında değiştiğini belirlemişlerdir. Bucak ve ark. (2003), çalışmalarında, Harran Ovasında kışlık olarak yetiştirilen kırmızı mercimek (Lens culinaris Medikus subsp. culinaris) türüne ait çeşit ve hatlarda bazı morfolojik ve agronomik özellikleri incelemişlerdir. Araştırma sonucunda; bitki boyu 25.58-31.20 cm, alt bakla yüksekliği 11.13-17.88 cm, 1000 tane ağırlığı 33.06-40.64 g, biyolojik verim 336.75-464.29 kg/da, tohum verimi 98.99-189.20 kg/da arasında değiştiğini saptamışlardır. Tüm veriler bölgede yaygın olarak kullanılan Yerli Kırmızı çeşidinin verim değerlerinden üstün bulmuşlardır. 19

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN Çancı ve ark. (2003), çalışmalarında; 24 adet ICARDA ve 1 adet kontrol (Sultan-1) olmak üzere toplam 25 adet mercimek (Lens culinaris Medikus) genotipi Antalya koşullarında yetiştirmişlerdir. Elde ettikleri sonuçlara göre, bazı genotipler kontrolden daha iyi performans göstermiştir. Ayrıca bazı genotiplerin, (sırasıyla FLIP 97-10 L, 2145 kg/ha; FLIP 96-2 L, 1945 kg/ha; Local large, 1933 kg/ha; AKM 397, 1608 kg/ha; FLIP 95-22 L, 1598 kg/ha; FLIP 96-59 L, 1408 kg/ha) ortalama tane verimleri Türkiye ve Dünya verimlerinin üzerinde gerçekleştiğini belirtmişlerdir. Üstün verimli genotiplerin tescil için ön verim denemelerine alınabileceği kanısına varmışlardır. Şakar ve ark. (2003), Diyarbakır da 26 yerel kışlık mercimek hattı ve 3 kontrol çeşidi kullanmışlardır. Her genotipin adaptasyonunun belirlenmesinde doğrusal regresyon analizini, sınıflandırmada ise verim ortalamaları ve regresyon katsayılarını kullanmışlardır. Araştırmada yıl, genotip ve yıl x genotip interaksiyonu etkisi önemli bulunmuştur. Dört deneme yılında en yüksek tane verimi BM 76 hattından alınmıştır. Turan (2003), Harran ovasında 2001-2002 yetiştirme döneminde 11 mercimek çeşidinde yaptığı çalışmada önemli morfolojik ve tarımsal özellikleri incelemiştir. Tane veriminin 107-288 kg/da arasında değiştiğini, en yüksek tane veriminin F 90 41L (288 kg/da) genotipinden, en düşük tane veriminin F93 1L genotipinden (107 kg/da) alındığını bildirmiştir. Ayaz ve ark. (2004), Nohut, mercimek, dar yapraklı lüpen ve tarla bezelyesinde 1999/2000 de Lincoln Üniversitesinde, üç derinlik (2, 5 ve 10 cm) ve üç bitki sıklığında (10, 100 ve 400 bitki/da) ekmişlerdir. Lüpenler en yüksek Toplam Kuru Maddeyi (TKM) (972 g/m 2 ) ve mercimekler en az kuru maddeyi (468 g/m 2 ) üretmişlerdir. Hasat indeksinde küçük farklılıklar varken tohum üretimi TKM ye benzer bir trend izlemiştir ve lüpenlerde 527 g/m 2, mercimekte ise 293 g/m 2 olmuştur. Bakla/bitki nin en değişken verim öğesi olduğunu ve bitki sıklığı arttıkça azaldığını bildirmişlerdir. Aydın ve ark. (2004), Orta Anadolu ve Kuzey Geçit bölgelerindeki 12 ilden toplanan 334 yeşil mercimek çiftçi populasyonunda 25 özellik bakımından yaptıkları çalışmada; bitkide bakla sayısı ve bitkide tane sayısı (0.738**), biyolojik verim ve 20

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN parsel tane verimi (0.593**), bitkide tane sayısı ile baklada tane sayısı (0.497**), biyolojik verim ve bitki boyu (0.387**), gelişmiş en alt yaprakçığın eni ile bitki boyu ( 0.300**), gelişmiş en alt yaprakçığın eni ve biyolojik verim (0.288**), ilk bakla yüksekliği ve bitki boyu (0.291**) arasında yüksek ve olumlu ilişki bulunmuştur. Populasyonda varyasyon kaynağı olarak tespit edilen 14 karakterde yapılan Ana Bileşen Analizinde ilk üç ana bileşen varyansın % 42.43 ünü oluşturmuştur. Birinci ve ikinci ana bileşen vektörleri üzerinde populasyon 7 karakter yönünden 6 farklı grup meydana getirirken, ikinci ve üçüncü vektörlere göre 4 karakter üzerinden 8 grup oluşturmuş; birinci ve üçüncü ana bileşen vektörleri üzerinde ise populasyona ait örneklerin 6 karakter de 7 grup oluşturduğu belirlenmiştir. Biçer ve ark. (2004a), 14 mercimek (Lens culinaris Medik) genotipini 2001-2002 yılında iki farklı lokasyonda Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yetiştirmişlerdir. Varyans analizi, incelenen tüm özellikler için önemli varyasyonların olduğunu ortaya çıkarmıştır. Tane verimi 158.4-235.7 kg/da arasında değişim göstermiştir. Genotip x lokasyon interaksiyonu, bitki başına biyolojik verim, bitki başına tane verimi, bitkide bakla sayısı ve bitki başına tane sayısı özellikleri için önemli bulunmuştur ve bu özelliklerin kalıtımı ise yüksek çevresel etkiler yüzünden düşük olarak ortaya çıkmıştır. % 50 çiçeklenme süresi, olgunlaşma süresi ve tane ağırlığının, yüksek kalıtım oranı sebebiyle yararlanılabilecek özellikler olduğunu bildirmişlerdir. Biçer ve ark. (2004b), Diyarbakır şartlarında yetiştirdikleri mercimekte genetik varyabilite ve kalıtımı, verim ile 6 karakter için uygulamışlardır. Araştırmada 5 mercimek çeşidi ve 26 hat, 1999-2000 ve 2000-2001 yıllarında yetiştirmişlerdir. En fazla varyabilite biyolojik verim, tane verimi ve bitki başına tane verimi için saptanmıştır. En yüksek kalıtım derecesinin ise % 50 çiçeklenme süresi ve tane ağırlığı özelliklerinde saptandığını bildirmişlerdir. Encan (2004), yazlık olarak 2003 yılında, 100 adet durulmuş mercimek hattı ve 4 kontrol çeşidi (Sultan, Özbek, Yerli Kırmızı, Pul-11) ile yaptığı araştırmada, incelenen özellikler arasında en yüksek korelasyon değerlerinin; 100 tane ağırlığı ile bitkide tohum ağırlığı (0.839**), bitkide tane sayısı ile bitkide bakla sayısı (0.849**), tane çapı ile 100 tane ağırlığı (0.750**), bitki boyu ile ilk bakla yüksekliği (0.705**), bitkide tohum ağırlığı ile tane çapı (0.646**) ve 100 tane ağırlığı ile bitki boyu 21

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN arasında (0.622**) olduğunu tespit etmiştir. Populasyonda varyasyon kaynağı olarak tespit edilen 15 özellikte yapılan Ana Bileşen Analizinde (ABA) ilk üç ana bileşenin varyansın % 56.54 ünü oluşturduğunu vurgulamaktadır. Kayhan (2004), 11 farklı mercimek çeşidinin verim ve verim unsurlarını belirlemek amacıyla Kahramanmaraş koşullarında yürüttüğü çalışmasından elde ettiği sonuçlara göre bitkide bakla sayısı, bitkide tane sayısı, bin tane ağırlığı, tane verimi yönünden çeşitler arasındaki farklar önemli; bitki boyu, ilk meyve yüksekliği, ana dal sayısı, yan dal sayısı, baklada tane sayısı yönünden çeşitler arasındaki farklar önemsiz bulunmuştur. Çeşitlere ait tane verimi 160.5-269.0 kg/da arasında değişmiştir. En yüksek tane verimi Kafkas (269.0 kg/da) çeşidinden alınmıştır. Fakat bu çeşit tane verimi bakımından standart çeşit Yerli Kırmızı ile Fırat 87 ve Çiftçi 62 çeşidinden önemli ölçüde farklı bulunmamıştır. En düşük tane veriminin Emre 20 (160.5kg/da) çeşidinden alındığını bildirmektedir. Koç (2004), Güneydoğu Anadolu Bölgesine uygun kışlık kırmızı mercimek çeşit ve hatlarının tane verimi ve verimle ilgili özelliklerini saptamak amacıyla 2003 yılında Diyarbakır da 25 mercimek genotipi ile yürüttüğü araştırmada, ILL-7213 (252.9 kg/da), ILL-8603 (228.4 kg/da), ILL-8189 (227.6 kg/da), ILL-7199 (221.9 kg/da), ILL-6789 (221.9 kg/da) hatları ile Seyran-96 (220.6 kg/da) çeşidinin tane verimi ve erken çiçeklenme süresi bakımından bölge koşulları için ümitvar olduklarını bildirmektedir. Kumar ve ark. (2004), Hindistan ın geniş agroklimatik bölgelerinden 44 mercimek populasyonunun 1996-97 yılında kullanıldığı çalışmada; tane verimi üzerine hasat indeksi, biyolojik verim ve % 50 çiçeklenme süresi özellikleri en yüksek direk etkiye sahip olduğunu bildirmişlerdir. Bu durum ıslah programlarında seçim için bu özelliklerin kullanılmasını desteklemektedir. İndirek etki düzeyleri ise ihmal edilebilecek düzeydedir. Sakr ve ark. (2004a), ICARDA tarafından geliştirilen Hamria mercimek çeşidinin özelliklerini belirlemek amacıyla yaptıkları çalışmalarında, anılan çeşidin tane veriminin 121.1 kg/da, kontrol çeşitlerinin ise 107 kg/da olarak saptandığını bildirmişlerdir. Hamria çeşidinin ortalama bitki boyunun 45 cm, dal sayısının 2-3 adet, ilk bakla yüksekliğinin 16 cm, her yaprağı oluşturan yaprakçık sayısının 10-14, 22

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN gövdenin yeşil, çiçeklerin beyaz, bitki başına bakla sayısının 35 adet, testa renginin bej, kotiledon renginin açık kırmızı, 100 tane ağırlığının 3 g, çiçeklenmeye kadar geçen sürenin 90 gün ve olgunlaşma süresinin 130 gün olarak saptandığını bildirmektedirler. Sakr ve ark. (2004b), Bichette mercimek çeşidinin özelliklerini belirlemek amacıyla yaptıkları araştırmalarında, ortalama tane veriminin 132.1 kg/da olduğunu ve kontrol çeşidinin 95.5 kg/da lık verim değerine oranla % 38 fazla bulunduğunu bildirmişlerdir. bu çeşidin bitki boyunun 40 cm, dal sayısının 2-3 adet, ilk bakla yüksekliğinin 14-17 cm, sülükle biten 16 yaprakçıklı yaprağı olduğunu, sarı kotiledon rengine sahip olduğunu, 100 tane ağırlığının 4.5 g, çiçeklenme süresinin 110 gün ve olgunlaşma süresinin 150 gün olduğunu bildirmişlerdir. Verma ve ark. (2004), Korelasyon ve path analizini, 2000-01 döneminde Hindistan, Bihar ile Ranchi de sulama ve yağmur şartlarında yetiştirilen 14 ileri mercimek genotipinde uygulamışlardır. Sulamalı şartlarda tane verimi ile hasat indeksi, toplam kuru madde/m 2, bitki başına tane ağırlığı, bitki başına tane sayısı arasında önemli ve olumlu korelasyon bulmuşlardır. Yağışlı koşullarda bitki başına tane sayısının, tane verimi ile korelasyonu negatif direk etkiye sahip bulunmuştur. Tane verimi üzerine, hasat indeksi ve toplam kuru madde/m 2 nin diğer karakterler üzerinden indirek etkisi düşük olmuştur. Yağmur şartları altında tüm özellikler, bitki başına tane ağırlığı üzerinden tane verimine olumsuz dolaylı etki yapmıştır. Çokkızgın ve ark. (2005), Kahramanmaraş koşullarında, 2001-2004 yetiştirme dönemlerinde, 11 farklı mercimek çeşidi ile yaptıkları araştırmalarında, çeşitlerin tane verimi başta olmak üzere, bitki boyu, bitkide bakla sayısı, ilk meyve yüksekliği, bitkide tane sayısı, bin tane ağırlığı gibi karakterlerini incelenmişlerdir. Üç yıllık araştırma sonucuna göre 1000 tane ağırlığı açısından çeşitler arasındaki fark istatistiki olarak önemli bulunmasına karşın incelenen diğer özellikler için, farklılıkların önemsiz bulunduğu bildirilmektedir. Kafkas ile Çiftçi-62 çeşitlerinin sırasıyla 198.9 kg/da ve 184.7 kg/da ile en yüksek verime, Sultan-1 in ise 140.0 kg/da ile en düşük verim değerine sahip olduğunu belirtmişlerdir. Ayrıca incelenen özelliklerin yağış ile sıkı sıkıya ilişkili olduğunu saptamışlardır. Bitkide tane ile 1000 23

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN tane ağırlığı ve tane verimi için Yıl x Çeşit interaksiyonunun önemli diğer özellikler için önemsiz olduğunu bildirmişlerdir. Çölkesen ve ark. (2005), Kahramanmaraş ve Şanlıurfa koşullarında 11 farklı mercimek çeşidinin verim ve verim unsurlarını belirlemek için yaptıkları çalışmadan elde edilen sonuçlara göre; bitkide bakla sayısı, bitkide tane sayısı, bin tane ağırlığı, tane verimi ve protein oranı yönünden çeşitler arasındaki farklar her iki il için de önemli olduğunu; baklada tane sayısında Kahramanmaraş ta elde edilen değerler birbirinden önemli derecede farklı olmasına karşın, Şanlıurfa dan alınan sonuçlar önemsiz bulunduğunu bildirmektedirler. Diğer yandan her iki ilde de bitki boyu yönünden çeşitler arasındaki fark önemsiz bulunmasına karşın, yağış ile bitki boyunun paralel olduğunu bildirmişlerdir. Genotiplere ait tane verimi değerleri Kahramanmaraş ta 160.5 kg/da (Emre-20) ile 269 kg/da (Kafkas) arasında, Şanlıurfa da ise 107.3 kg/da (F93.1L) ile 288.4 kg/da (F90.41L) arasında değişim göstermiştir. Tane verimi açısından iki lokasyonun ortalaması olarak en düşük değer 157.3 kg/da ile Emre-20 çeşidinden, en yüksek değer ise 230.8 kg/da ile F90.41L genotipinden alındığını belirtmişlerdir. Erman ve ark. (2005), kışlık olarak yetiştirilebilecek mercimek çeşitleri ile bunların tarımsal ve bitkisel özelliklerini belirlemek amacıyla 2003-04 yetiştirme döneminde Siirt ili Yunuslar köyünde yürüttükleri çalışmalarında 16 mercimek çeşidi kullanmışlardır. Araştırma sonucunda 297.5 kg/da ile Ali Dayı çeşidi en yüksek tane verimine sahip olduğunu tespit etmişlerdir. Çeşitlerin çiçeklenme süresinin 158-168, gün, bakla bağlama süresinin 167-177 gün, olgunlaşma süresinin 214-218 gün, çeşitlere bağlı olarak metrekarede bitki sayısı 188-197 adet, biyolojik verim 593-768.3 kg/da, tane verimi 152-297.5 kg/da, hasat indeksi % 25.1-38.7, bin tane ağırlığı 26.3-65.5 g, bitki boyu 31.8-48.5 cm, ilk bakla yüksekliği 10-16 cm, bitkide bakla sayısı 9.5-34.5 adet, bitkide tane sayısı 12.8-54.3 adet, tek bitki verimi 0.83-1.56 g, baklada tane sayısı 1.19-1.83 adet, birincil dal 1.6-2.1 adet ve ikincil dal sayısının 2.4-5.8 adet arasında değiştiğini bildirmişlerdir. Yadav ve ark. (2005a), Haryana ve Hindistanda (E1 ve E2) olmak üzere iki lokasyonda yaptıkları çalışmalarında, 50 farklı mercimek genotipini, N, P ve K yı teker teker ve ikişer kullanarak ile elde ettikleri sonuçlardan, birleştirilmiş karakter 24

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN ile path katsayısı analizi yapmışlardır. Path analizi sonucunda her iki lokasyonda da bitki başına biyolojik verim, tane verimi üzerine en yüksek pozitif etkiyi yapmıştır. Bunu bitki başına bakla sayısı ve baklada tane sayısı özellikleri izlemiştir. İncelenen tüm özelliklerin biyolojik verim üzerinden, yüksek düzeyde pozitif dolaylı etkide bulunduğu tespit edilmiştir. Yadav ve ark. (2005b), 50 farklı mercimek genotipini Haryana, Hindistan da iki farklı lokasyonda (E1 ve E2) sırasıyla 9 ve 10 sınıfta gruplandırılmıştır. Materyallerden, genetik değişimin her zaman coğrafik değişime bağlı olmadığı ortaya çıkmıştır. Çalışılan mercimeklerde E1 lokasyonunda, birbirine en uzak olan grup VIII ile IX (565.9), bunu III ile IX (560.8) grupları arasındaki mesafeler izlemiştir. İkinci lokasyonda ise VIII ile X (398.7) grupları en uzak iken bunu II ile VIII (374.1) grupları arası mesafe izlemiştir. Bu da genotiplerin gruplarının birbirinden çok farklı olduğunu göstermektedir. Gruplandırılan genotipler verimi oluşturan özellikler açısından önemli farklılıklar göstermiştir. Ball ve ark. (2006), Batı Kanada da mercimek çeşitlerinin yatma hassasiyetini ölçümüşlerdir. Bitki biomas ının artışı yatmaya hassasiyeti artırmıştır. Bitki gövdesinde lif içeriğinin artışı biomas ve yatmada artışa sebep olmuştur. Yatmaya dayanıklılık için seçimde gövde çapının indirek özellik olarak kullanılabileceğini bildirmişlerdir. Gupta ve ark. (2006), fenotipik stabilite ve genotip x çevre interaksiyonunun saptanması için 1998-1999 ve 1999-2000 de Ghaziabad, Uttar Pradesh ile Hindistanda 8 farklı çevrede, 40 mercimek genotipini yetiştirmişlerdir. % 50 çiçeklenme süresi, olgunlaşma süresi, birincil dal sayısı, ikincil dal sayısı, bitki başına bakla sayısı, 100 tane ağırlığı, bitki boyu, bitki başına tane sayısı, bitki başına biyolojik verim, hasat indeksi ve tek bitki verimi gibi büyüme ile ilgili karakterleri incelemişlerdir. Yüksek verimli ve stabil olarak, JLS-1, PL639, PL81-64, E153, L3685, Sehore 74-3, PL81-49, PL81-67, L4605, L263, PL4 ve P22127 genotipleri tespit edilmiştir. Bu genotiplerin yüksek adaptasyon kabiliyeti sayesinde yeni genotiplerin geliştirilmesinde kullanılabileceğini ve tüm karakterler açısından hiçbir genotipin stabil olmadığını bildirmişlerdir. 25

2. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Alihan ÇOKKIZGIN Hanlan ve ark. (2006), Batı Kanada da verim, yatma, hasat indeksi, ışık tutabilme ve hızlı büyüme gibi kanopi özellikleriyle çalışmışlardır. Yöreye adapte olan genotipler yüksek biomas (525-700 g/m 2 ), yüksek tohum verimi (96-130 g/m 2 ), yüksek ışık tutma (% 61-80), fazla dal (17-19) ve fazla bitki boyu (0,3-0,44 m) değerlerine sahip olurken adapte olmamış genotipler daha az biomas üretip ve daha az oranda yatmışlardır. En fazla biomas veren, uzun boylu ve çok dallanan genotipler, aynı zamanda en çok yatma gösteren genotipler olmuşlardır. FLIP 2000-7L ve FLIP 96-7L nin yatmaya dayanıklılık temel alınmak üzere verim açısından, ümit var ebeveynler olduğunu belirtmişlerdir. Mishra ve ark. (2006), Jabalpur, Madhya Pradesh ve Hindistanda 1999-2000, 2000-01 ve 2001-02 yılında 13 mercimek genotipinde (PL 639, JL 3, LL 147, PL 4, DPL 504, DPL 62, K 75, LL 56, PLL 406, L9-12, JL 1 ve Vipasha) yağışa bağlı koşullarda tane verimi ile verim öğelerinin (bitki boyu, dal sayısı, bitki başına bakla ve 100 tane ağırlığı gibi) bazı özellikler için genotip x çevre (GE) interaksiyonu önemli bulunmuştur. Bitki başına dal sayısı hariç GE interaksiyonunun linear olmayan komponentli tüm özellikler için önemli bulunmasına karşın, linear komponenti, 100 tane ağırlığı, bitki başına bakla sayısı, bitki başına dal sayısı için önemli bulunmuştur. Yılların ortalamasına göre JL 3, en yüksek verimli bulunmuştur, bunu PL 639, DPL 62, HPL 5 ve PL 4 izlemiştir. Aynı zamanda bu genotipler tane verimi açısından en geniş stabilite aralığına sahip olmuşlardır. Solanki (2006), Hindistan'da yaptıkları çalışmalarında, korelasyon ve path katsayısı analizi, 72 eko-coğrafik genotip kullanılarak ortaya konmuştur. Tohum verimi ile dal sayısı, bakla salkımı sayısı, bakla sayısı ve biomas/bitki oranı özellikleri arasında olumlu ve önemli korelasyon gözlemlenmiştir. Aynı zamanda bu özelliklerin birbiriyle ilişkisi olumlu ve önemli bulunmuştur. Path analizi; tane verimi üzerine en yüksek doğrudan etkinin biomass/bitki oranı olduğunu göstermiştir. Dal sayısı, bakla salkımı sayısı ve bakla/bitki oranı biomas yoluyla bitki başına tane verimi üzerine en yüksek olumlu dolaylı etkiyi yapmıştır. 26

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN 3. MATERYAL ve METOT 3.1. Materyal Bu araştırma 2004-2005 ve 2005-2006 yetiştirme dönemlerinde, Kahramanmaraş Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümünün alanında, Kahramanmaraş Tarımsal Araştırma Enstitüsünde yapılmıştır. Araştırmada, Türkiye nin Güney ve Güneydoğu illerinden sağlanan 40 yerel genotip, Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsünden (Ankara) sağlanan Kafkas ve Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsünden (Diyarbakır) sağlanan Seyran-96 ile Yerli Kırmızı tescilli çeşitleri materyal olarak kullanılmıştır. Ayrıca araştırmada Şırnak/Silopi-Başaran populasyonu Dicle Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bölge Mercimekleri Koleksiyonundan sağlanmış ve araştırma sürerken Şakar ismiyle tescil edilmiştir. Araştırmada kullanılan çeşit ve yerel genotipler Çizelge 3.1 de gösterilmiştir. 3.1.1. Araştırma Yerinin İklim ve Toprak Özellikleri 3.1.1.1. İklim Özellikleri Araştırmanın yürütüldüğü yıl ve aylara ait bazı iklim değerleri Çizelge 3.2 de görülebilir. Yıllar ayrı ayrı incelendiğinde minimum sıcaklık açısından ilk yıl en düşük değer Aralık ayında (-5 0 C) en yüksek değer ise Haziran ayında (13.5 0 C), ikinci yıl düşük ve yüksek değerler sırasıyla Kasım (0.2 0 C) ve Haziran (20.5 0 C) aylarında görülmüştür. Maksimum sıcaklık değerlerinde ise 2004-2005 döneminde en yüksek ve en düşük değerler Haziran (35.8 0 C) ve Aralık (15.8 0 C) aylarında, 2005-2006 döneminde ise Haziran (35.3 0 C) ve Ocak (7.7 0 C) aylarında gözlemlenmiştir. Ortalama sıcaklık değerleri incelendiğinde her iki yılda en yüksek değerler Haziran ayında (sırasıyla 24.4 ve 27.4 0 C), en düşük değerler ise ilk yıl Aralık ayında (5.4 0 C), ikinci yıl Ocak ayında (3.8 0 C) saptanmıştır. 27

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN Çizelge 3.1. Araştırmada Kullanılan Standart Çeşitler ve Yerel Genotiplerin Temin Edildiği Yerler No Genotipler 1. Adıyaman / Besni - Alibey 2. Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 3. Adıyaman / Besni - Kesmetepe 4. Adıyaman / Besni Tekağaç (Yalankoz) 5. Adıyaman / Besni - Üçgöz 6. Adıyaman / Kahta - Akıncılar 7. Adıyaman / Kahta - Eskitaş 8. Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 9. Adıyaman / Kahta - Tuğlu 10. Adıyaman / Merkez - Doyran 11. Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 12. Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 13. Adıyaman / Merkez - Uludam 14. Adıyaman / Samsat - Gölpınar 15. Adıyaman / Samsat - Ovacık 16. Diyarbakır / Merkez 17. G.Antep / Nizip 18. K.Maraş / Kürtül 19. K.Maraş / Merkez 20. K.Maraş / Köseli 21. K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 22. K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 23. K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 24. K.Maraş / Yeniyapan 25. Kilis / Merkez 26. Malatya / İriağaç 27. Mardin / Merkez 28. Sivas / Kangal 29. Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 30. Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 31. Ş.Urfa / Merkez - Göktepe Köyü Kulaplı 32. Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 33. Ş.Urfa / Merkez - Kepez 34. Ş.Urfa / Merkez - Köçok 35. Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 36. Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 37. Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 38. Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 39. Ş.Urfa / Sarışeyh 40. Şırnak / Silopi - Başaran (D. Ü., Zir. Fak., Bölge Mercimek Koleksiyonu) 41. Kafkas (Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü) 42. Seyran-96 (Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü) 43. Yerli Kırmızı (Güneydoğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü) En yüksek nispi nem değeri ilk yıl Kasım ayında (% 68), ikinci yıl Aralık ayında (% 76.2), en düşük nem değerleri ise yıl sırasıyla Haziran (% 52.7) ve Mayıs (% 55.0) aylarında tespit edilmiştir. En yağışlı dönem ilk yıl için Kasım (263.2 mm), 28

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN ikinci yıl Şubat ayları (232.7 mm), en kurak dönemler ise 2004-2005 yılında Ekim ayı (1.4 mm), 2005-2006 yılında Haziran ayı (0.0 mm) olmuştur. Çizelge 3.2. Araştırmanın Yürütüldüğü 2004-2005 ve 2005-2006 Yetiştirme Dönemlerinde Kahramanmaraş İline Ait Bazı İklim Verileri Aylar Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Sıcaklık ( 0 C) Min. Max. Ort. Nispi Nem (%) Top. Yağış (mm) 2004 10.4 34.0 21.0 58.2 1.4 2005 5.8 31.3 17.1 56.0 57.3 Uzun yıllar 7.5 32.4 18.8 55.9 56.5 2004-2.0 26.4 11.1 68.0 263.2 2005 0.2 20.4 10.8 66.4 69.6 Uzun yıllar 1.2 23.6 11.2 66.1 96.3 2004-5.0 15.8 5.4 64.8 61.6 2005 3.0 20.2 8.4 76.2 93.5 Uzun yıllar -2.0 16.4 6.7 72.6 129.5 2005-2.4 16.8 6.2 65.6 93.7 2006 0.3 7.7 3.8 72.0 102.0 Uzun yıllar -3.4 14.1 4.9 69.3 120.3 2005-3.6 18.0 6.5 63.7 65.3 2006 3.0 10.9 6.9 70.1 232.7 Uzun yıllar -3.7 16.6 5.9 64.6 104.4 2005 1.0 22.4 10.9 61.7 183.8 2006 6.9 16.7 11.7 66.1 96.8 Uzun yıllar -0.9 22.5 9.9 60.7 97.0 2005 3.6 29.6 16.0 58.6 51.7 2006 12.1 22.7 17.0 62.5 36.6 Uzun yıllar 4.6 28.4 15.3 58.0 71.5 2005 7.6 35.2 20.7 53.0 15.9 2006 15.3 29.1 21.9 55.0 14.1 Uzun yıllar 7.7 33.2 20.2 54.8 43.7 2005 13.5 35.8 24.4 52.7 8.1 2006 20.5 35.3 27.4 58.4 0.0 Uzun yıllar 13.8 37.1 24.9 50.7 6.5 Kaynak: Kahramanmaraş Meteoroloji İstasyonu 2004, 2005, 2006 Yılları Aylık İklim Verileri ve Uzun Yıllar Ortalama Değerleri (1980-2003) 29

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN Uzun yıllar sıcaklık ortalamaları incelendiğinde Ocak ayının en soğuk (4.9 0 C), Haziran ayının en sıcak (24.9 0 C), Aralık ayının en nemli (% 72.6) ve en yağışlı (129.5 mm) dönem olduğu, Haziran ayının ise düşük nemli (% 50.7) ve az yağışlı (6.5 mm) olduğu Çizelge 3.2 den görülmektedir. 3.1.1.2. Toprak Özellikleri Çizelge 3.3 ten izlendiği gibi, deneme alanı toprak yapısı her iki yılda da benzer olup, organik maddece ve azotça (N) fakir, fosfor (P 2 0 5 ) bakımından az, yarayışlı potasyum (K 2 O) bakımından zengin, hafif alkali, kireçce zengin, tınlı bünyelidir (Anonymous, 2004; Anonymous, 2005a). Çizelge 3.3. Deneme Yeri Topraklarının Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri Yıllar Derinlik (cm) Organik Madde (%) Azot (%) Fosfor (kg/da) Potasyum (kg/da) ph Kireç (%) Bünyesi 2004 0-30 1.76 0.035 4.54 65.72 7.5 19.5 Tınlı 2005 0-30 1.25 0.028 4.70 41.30 7.6 21.8 Tınlı Kaynak: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Toprak Bölümü, 2004 ve 2005 Yılı Analiz Sonuçları. 3.2. Metot 3.2.1. Denemenin Kurulması ve Yürütülmesi Bu araştırma Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümünün Araştırma Sahası olarak kullandığı, Kahramanmaraş Tarımsal Araştırma Enstitüsü Deneme Alanında 2004-2005 ve 2005-2006 dönemlerinde tesadüf blokları deneme deseninde yürütülmüştür. Ekimden önce parsellere markör çekilerek, sıra arası ve sıra üzeri aralıklar belirlendikten sonra, ekim 3-4 cm derinliğe, her parsel 6 sıra olacak şekilde, sıra arası 20 cm sabit tutularak 4 m uzunluğundaki sıralara m 2 deki bitki sayısı 325 olacak şekilde elle yapılmıştır. 30

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN Ekimler 14 Aralık 2004 ve 13 Kasım 2005 tarihlerinde yapılmıştır. Denemenin 1. yılındaki geç ekimler, o yıla ait yağışların ekime izin vermemesinden kaynaklanmıştır. İlk yıl ekimden sonraki gün (15.12.2004) kar yağışı ve ardına don olayı görülürken, ikinci yılda ekim uygun hava şartlarında tavlı toprağa yapılmıştır. 2004-2005 yetiştirme döneminde bitki çıkışları 12.01.2005-18.01.2005 arasında gerçekleşirken, 2005-2006 döneminde çıkışlar 01.12.2005 ile 09.12.2005 tarihleri arasında gerçekleşmiştir. Parsel boyutları 4 x 1.2 = 4.8 m² olup, toprakta eksik kalan miktarı karşılamak üzere, toprakta bulunan besin maddesi miktarı da göz önüne alınarak; ekimle birlikte DAP (18-46) gübresi 2.4 kg/da N ve 6 kg/da P 2 O 5 gelecek şekilde uygulanmıştır. 3.2.2. Bakım İşlemleri Toprak Hazırlığı: Toprak kulaklı pullukla 25-30 cm derinliğinde sürülerek anız toprağa karıştırılmış, ekimden önce diskaro ve ardından tapan çekilerek tohum yatağı hazırlanmıştır. Gübreleme: Deneme alanının bazı fiziksel ve kimyasal özelliklerini belirlemek için toprak örnekleri alınmıştır. Toprakta bulunan besin maddesi miktarı göz önüne alınarak; ekimle birlikte dekara 2.4 kg N ve 6 kg P 2 O 5 gelecek şekilde taban gübrelemesi yapılmış olup üst gübresi uygulanmamıştır. Sulama: Kıraç koşulların sağlanabilmesi amacıyla araştırma sırasında sulama işlemi yapılmamıştır. Hasat: Her parselin baş ve sonundan birer sıra, sıra sonu ve başlarından ise 0.5 m lik kısım kenar tesiri olarak atılmış, geriye kalan 2.4 m² lik alan elle hasat edilmiştir. Hastalık, Zararlı ve Yabancı Ot Mücadelesi: Deneme sırasında hastalıklarla ilgili sorun yaşanmamış ancak meydana gelen yabancı otlarla kimyasal ve mekanik mücadele yapılmıştır. 31

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN Şekil 3.1. Deneme Parsellerinin Erken Dönemdeki Genel Görünümü (24 Mart 2006). Şekil 3.2. Deneme Parsellerinin Genel Görünümü (11 Nisan 2006). 32

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN Şekil 3.3. Denemede Şırnak/Silopi-Başaran (Soldaki) ve Şanlıurfa/Merkez-Doğanlı Köylerinden (Sağdaki) Gelen Populasyonun 17 Nisan 2006 daki Görüntüleri. Şekil 3.4. Çalışmada, Erken Çiçeklenen Şırnak/Silopi-Başaran (Sağdaki) ve Kahramanmaraş/Merkez-Köseli Köyünden (Soldaki) Gelen yerel Populasyonların 17 Nisan 2006 Tarihindeki Durumu. 33

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN Şekil 3.5. Şanlıurfa/Merkez-Karpuzlu Genotipi (Soldaki) ve Sivas/Kangal İlçesine Ait Genotipin (Sağdaki) Görünümü. Şekil 3.6. Araştırmanın Olgunlaşmaya Başladığı Dönemden Bir Görünüm (19 Mayıs 2006). 34

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN 3.2.3. Araştırmada İncelenen Özellikler ICARDA tarafından uluslararası baklagil denemelerinde uygulanan yöntemler esas alınarak aşağıda açıklanan gözlem ve ölçümler yapılmıştır (Anonymous, 1985). Çıkış Süresi (gün) Ekim tarihinden bitkilerin % 75 inin çıktığı tarihe kadar geçen süre çıkış süresi olarak alınmıştır. Düşük Sıcaklıkların zararı Bitkilerin toprak üstü aksamlarında soğuktan dolayı meydana gelen zarar 1 den 9 a kadar olan aşağıdaki skala değerleriyle ölçülmüştür. 3 düşük hassasiyet, 5 orta hassasiyet, 7 yüksek oranda hassasiyet Çiçeklenmeye Kadar Geçen Gün Sayısı (gün) Her bir parseldeki bitkilerin % 50 sinin çiçeklendiği tarihi ile ekim tarihi arasındaki geçen gün sayısı olarak hesaplanmıştır. Olgunlaşmaya Kadar Geçen Gün Sayısı (gün) Baklaların % 90 ının olgunlaştığı zaman ile ekim tarihi arasında geçen gün sayısı olarak hesaplanmıştır. Bitki Boyu ( cm ) Olgunlaşma döneminde her parselde rasgele seçilen 10 adet bitkinin en üst noktası ile toprak yüzeyi arasındaki mesafe ölçülüp, ortalamaları alınarak bitki boyu (cm) değerleri saptanmıştır. İlk Bakla Yüksekliği (cm) Her parselden rasgele seçilen 10 adet bitkinin ilk oluşan baklasıyla toprak yüzeyi arasındaki mesafe ölçülüp, ortalamaları alınarak ilk bakla yüksekliği (cm) değerleri bulunmuştur. Bitkideki Dal Sayısı (adet) Her parselden rasgele seçilen 10 adet bitkinin dal sayısı sayılıp, ortalamaları alınarak bitkideki dal sayısı (adet) değerleri saptanmıştır. 35

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN Metrekaredeki Bitki Sayısı (adet) Her parselde fide döneminde orta iki sıranın bir metre uzunluğundaki bitkileri sayılarak metrekaredeki bitki sayısı (adet) değeri bulunmuştur. Bitkideki Dolu Bakla Sayısı (adet) Her parselden rasgele seçilen 10 adet bitkinin dolu bakla sayısı belirlenerek ortalamaları alınarak bitkideki dolu bakla sayısı (adet) değerleri hesaplanmıştır. Bitkideki Boş Bakla Sayısı (adet) Her parselden rasgele seçilen 10 adet bitkinin boş bakla sayısı belirlenerek ortalamaları alınarak bitkideki boş bakla sayısı (adet) değerleri saptanmıştır. Bitkideki Tane Sayısı (adet) Her parselden rasgele seçilen 10 adet bitkiden alınan taneler ayrı-ayrı sayılıp, ortalamaları alınarak bitkideki tane sayısı (adet) değerleri hesaplanmıştır. Tek bitki Verimi (g) Her parselden rasgele seçilen 10 adet bitkinin taneleri temizlenip, hassas terazide tartıldıktan sonra ortalamaları alınarak bitkideki tane ağırlığı değeri (g) saptanmıştır. 100 Tane Ağırlığı (g) Hasattan sonra her parselden elde edilen tanelerden 4 adet 100 er tohum sayılıp tartıldıktan sonra ortalamaları alınarak 100 tane ağırlığı (g) değerleri bulunmuştur. Tane Verimi (kg/da) Her parselde kenar tesirleri çıkarıldıktan sonra geriye kalan alandan elde edilen taneler tartılarak kg/da cinsinden tane verimi değerleri hesaplanmıştır. Hasat indeksi (%) Her parselden rasgele seçilen 10 adet bitkide tane veriminin toplam toprak üstü aksamı değerine bölünerek hasat indeksi (%) değeri bulunmuştur. 36

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN Yatma hassasiyeti 0. Hiç (tüm bitkiler duruyor), 3. Düşük, 5. Orta, 7. Yüksek şeklindeki skala da ölçülmüştür. Çiçek Rengi Standart petal (bayrak) temel renkleri 1. Beyaz, 2. Mavi damarlı beyaz, 3. Mavi, 4. Menekşe, 5. Pembe, 6. Diğer şeklinde kaydedilmiştir. Testa (Tohum Kabuğu) Rengi Tohum kabuk renkleri hasattan sonra 3 ay içerisinde, aşağıdaki renklerde sınıflara ayrılmıştır. 1. Yeşil, 2. Gri, 3. Kahverengi, 4. Siyah, 5. Pembe Kotiledon Rengi Kotiledon renkleri hasattan sonra 3 ay içerisinde, aşağıdaki renklerde sınıflara ayrılmıştır. 1. Sarı, 2. Portakal/kırmızı, 3. Zeytin-yeşil 37

3. MATERYAL VE METOD Alihan ÇOKKIZGIN Testa Deseni 0. Yok, 1. Noktalı, 2. Benekli, 3. Mermer desenli, 4. Kompleks (1, 2 ve 3 ün çeşitli kombinasyonları) şeklindeki skala ile ölçülmüştür. Yaprakçık Büyüklüğü 3. Küçük, 5. Orta, 7. Büyük şeklindeki skala yardımıyla tespit edilmiştir. 3.2.4. Verilerin Değerlendirilmesi Araştırma sonunda elde edilen verilere ait varyans analizi tesadüf blokları deneme desenine göre MSTAT-C paket programı kullanılarak, ortalamaların karşılaştırılması ise Duncan (% 5) çoklu karşılaştırma testine göre yapılmıştır. Varyasyon katsayıları hesaplanmış ve özellikler arası ilişkiler incelenmiştir (Düzgüneş ve ark, 1987). Direk ve dolaylı yoldan verimi etkileyen özelliklerin belirlenmesi için ilk kez Wright (1921) tarafından ortaya konulan path katsayısı ve bunun yanı sıra korelasyon katsayıları TARIST programının Windows a uyumlu yeni versiyonu TOTEMSTAT yardımıyla hesaplanmıştır. 38

4. BULGULAR VE TARTIŞMA Bu araştırma Türkiye nin önemli mercimek üretim alanlarından toplanan 40 yerel genotip ile 3 standart çeşitte verime etkili özellikler ile özellikler arası ilişkileri ve tane verimine olan etkilerini incelemek amacıyla yürütülmüştür. Araştırmada incelenen özelliklere ait sonuçlar aşağıda verilmiştir. 4.1. Çıkış Süresi (gün) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan çıkış süresine ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.1 de, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.2 de verilmiştir. Çıkış süresi yönünden her iki yılda da genotipler arasındaki farklar önemli; iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre yıl ve yıl x genotip interaksiyonu önemli, genotipler arasındaki fark ise önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.1). Çizelge 4.1. Mercimek Yerel Genotiplerinde Çıkış Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 7.953* 2.620 Yıl 1 8093.120** Hata 4 2.643 Genotip 42 89.147* 176.930** 42 1.548 Yıl x Genotip 42 4.787** Hata 84 106.713 78.047 168 1.100 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 3.57 4.74 4.04 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.2 den izlendiği gibi her iki yılda da genotipler kendi içinde birbirinden farklı bulunmuş olup, ilk yıl Şırnak ili Silopi İlçesi Başaran Köyüne ait genotipten en yüksek değer (34.3 gün) elde edilmekle birlikte Kahramanmaraş / Yukarı Pazarcık (31.3 gün) ve Adıyaman / Kahta - Eskitaş (32.7 gün) aynı istatistiksel grupta yer almışlardır. Diyarbakır / Merkez ve Şanlıurfa / Merkez - Kepez den gelen genotipler ise en düşük değerlere (30.3 gün) sahip olmuşlardır. 39

Çizelge 4.2. Mercimek Yerel Genotiplerinde Çıkış Süresine (gün) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 30.7 cd 20.3 f-l 25.5 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 31.7 b-d 21.7 e-h 26.7 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 30.7 cd 22.3 ef 26.5 Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 30.7 cd 21.7 e-h 26.2 Adıyaman / Besni - Üçgöz 32.0 b-d 20.7 f-k 26.3 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 32.0 b-d 21.0 f-j 26.5 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 32.7 a-c 20.0 g-m 26.3 Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 30.7 cd 21.3 e-ı 26.0 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 32.3 a-d 20.7 f-k 26.5 Adıyaman / Merkez - Doyran 32.0 b-d 19.3 ı-m 25.7 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 31.7 b-d 21.3 e-ı 26.5 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 31.3 b-d 21.3 e-ı 26.3 Adıyaman / Merkez - Uludam 30.7 cd 20.0 g-m 25.3 Adıyaman / Samsat - Gölpınar 31.7 bd 20.7 f-k 26.2 Adıyaman / Samsat - Ovacık 32.0 b-d 21.7 e-h 26.8 Diyarbakır / Merkez 30.3 d 23.3 e 26.8 G.Antep / Nizip 31.3 b-d 19.7 h-m 25.5 K.Maraş / Kürtül 31.0 b-d 18.7 k-m 24.8 K.Maraş / Merkez 31.7 b-d 19.7 h-m 25.7 K.Maraş / Köseli 30.7 cd 20.3 f-l 25.5 K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 32.3 b-d 20.0 g-m 26.2 K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 32.7 a-c 19.0 j-m 25.8 K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 31.3 b-d 19.3 ı-m 25.3 K.Maraş / Yeniyapan 31.3 b-d 19.3 ı-m 25.3 Kilis / Merkez 31.0 b-d 19.3 f-k 25.2 Malatya / İriağaç 33.0 ab 18.0 m 25.5 Mardin / Merkez 32.3 b-d 19.3 ı-m 25.8 Sivas / Kangal 32.7 a-c 18.3 lm 25.5 Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 31.3 b-d 21.3 f-ı 26.3 Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 31.0 b-d 20.7 f-k 25.8 Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 30.7 cd 20.7 f-k 25.7 Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 32.3 b-d 19.7 h-m 26.0 Ş.Urfa / Merkez - Kepez 30.3 d 21.7 e-h 26.0 Ş.Urfa / Merkez - Köçok 31.3 b-d 20.3 f-l 25.8 Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 30.3 d 20.0 g-m 25.2 Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 32.0 b-d 21.3 f-ı 26.7 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 31.3 b-d 20.3 f-l 25.8 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 31.3 b-d 22.0 e-g 26.7 Ş.Urfa / Sarışeyh 32.0 b-d 21.3 e-ı 26.7 Şırnak / Silopi - Başaran 34.3 a 18.0 m 26.2 Kafkas 31.0 b-d 20.7 f-k 25.8 Seyran-96 32.3 b-d 18.7 k-m 25.5 Yerli Kırmızı 31.0 b-d 20.3 f-l 25.7 Ortalama** 31.6 A 20.4 B 26.0 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. Denemenin ikinci yılında, Diyarbakır / Merkez e ait populasyonun en yüksek (23.3 gün), Malatya / İriağaç a ait genotip in ise en düşük değeri (18 gün) aldığı 40

tespit edilmiştir. Mercimekte çıkış süresi genetik bir özellik olup çeşitlere göre değişim gösterebildiği bildirilmektedir (Erman, 1992). İki yıllık ortalamalara göre çıkış süresi bakımından genotipler arasındaki fark önemsiz bulunmasına karşın, elde edilen değerlerin 26.8 gün (Adıyaman / Samsat - Ovacık genotipi) ile 25.2 gün (Kilis / Merkez genotipi) arasında değişmiştir (Çizelge 4.2.). Elde edilen değerler Günel ve ark. (1993) tarafından elde edilenlere oranla yüksek bulunurken, Şakar ve ark. (2001) tarafından belirtilen değerlere benzerlik göstermektedir. Yıllar arasındaki fark incelendiğinde, 2004-2005 döneminden elde edilen değerin (31.6 gün), 2005-2006 dan elde edilen değere oranla (20.4 gün) daha yüksek olduğu Çizelge 4.2. den görülmektedir. İlk yıl sürekli yağışlar sebebiyle ekim 14 Aralık 2004 tarihinde yapılabilmiş, ertesi gün yağan kar ve don olayı sebebiyle tohumlar daha uzun süre toprak altında beklemişlerdir. Kasım, Aralık ve Ocak aylarında en düşük sıcaklık değerlerini ikinci yıldaki en düşük değerlere göre daha aşağı seviyelere indirmiş, bu nedenle ilk yıl bitki çıkışlarında gecikmeler gözlemlenmiştir. İkinci yılda iklim koşullarının uygun ve toprağın tavlı olması sonucu çıkışlar daha erken olmuştur. Sıcaklığa bağlı olarak çıkış süresinin değişebildiği; toprak ve hava sıcaklığının 5 0 C nin altında olması durumunda çıkışın 25-30 günde gerçekleşmesine karşın, sıcaklık 20 0 C civarında olduğunda çıkışın 5-6 günde gerçekleşeceği bildirilmektedir (Şehirali, 1988). Bulgularımıza benzer şekilde genotiplerin yıllara veya lokasyonlara göre değişen iklim koşullarına farklı tepkiler verebildiği, çıkış süresinin büyük değişkenlik gösterdiği (10-42 gün) bildirilmektedir (Şakar ve ark. 2001). 4.2. Çiçeklenme Süresi (gün) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan çiçeklenme süresine ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.3 te, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.4 te verilmiştir. 41

Çizelge 4.3. Mercimek Yerel Genotiplerinde Çiçeklenme Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 6.543 2.566 Yıl 1 57421.709** Hata 4 4.554 Genotip 42 36.955** 15.584** 42 42.885** Yıl x Genotip 42 9.654** Hata 84 7.066 4.074 168 5.570 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 1.98 1.23 1.58 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çiçeklenme süresi yönünden her iki yılda da genotipler arasındaki farklılıklar ile iki yıllık birleştirilmiş varyans analizi sonuçlarına göre yıl, genotip ve yıl x genotip interaksiyonu önemli bulunmuştur (Çizelge 4.3). Her yıl kendi içerisinde değerlendirildiğinde, her iki yılda da, Sivas / Kangal yerel populasyonu (sırasıyla 143.0 ve 169.7 gün) en yüksek değerlere sahip olmuştur. Malatya İriağaç (142 gün) ve Kahramanmaraş / Pazarcık - Büyüknacar (138.667 gün) populasyonları aynı istatistiksel grupta yer almıştır. En kısa çiçeklenme süresine, ilk yıl 125 gün ile Şırnak Silopi Başaran populasyonu, ikinci yıl 159 gün ile Seyran-96 çeşidi sahip olmuşlardır. Çiçeklenme süresi çevre koşullarına bağlı olmakla birlikte, genotiplerin çevreye tepkisi sonucu belirlenen bir özelliktir. Lokasyonlara göre genotiplerden farklı çiçeklenme süresi değerleri elde edildiği çeşitli araştırmalarda belirtilmektedir (Erman, 1992; Alıcı, 1997). Bejiga ve ark. (1996), mercimek populasyonlarında çiçeklenme süresinin toplandıkları bölgelere göre değiştiğini belirtmişlerdir İki yıllık ortalamalar incelendiğinde; her iki yılda da geç çiçeklenen yerel populasyon (Sivas / Kangal) çiçeklenme süresi açısından en yüksek değeri alırken (156.3 gün), Malatya / İriağaç (155.3 gün) ve K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar (153.5 gün) genotipleri de aynı istatistiksel grupta yer almışlardır. Şırnak / Silopi - Başaran ve Seyran-96 (sırasıyla 142.3 ve 143.2 gün) en kısa sürede çiçeklenme göstermişlerdir. Seyran-96 kısa sürede çiçeklenmesine karşın diğer iki standart çeşitte çiçeklenmeye kadar geçen süre daha uzun bulunmuş olup, Kafkas 149 gün ve Yerli Kırmızı da ise 148.8 gün olarak saptanmıştır. 42

Çizelge 4.4. Mercimek Yerel Genotiplerinde Çiçeklenme Süresine (gün) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 137.0 b-e 167.7 a-e 152.3 C-E Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 134.7 c-h 163.3 f-ı 149.0 F-L Adıyaman / Besni - Kesmetepe 131.0 f-ı 165.3 b-h 148.2 G-L Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 130.3 hı 164.7 d-h 147.5 H-L Adıyaman / Besni - Üçgöz 135.7 c-h 163.0 f-j 149.3 E-L Adıyaman / Kahta - Akıncılar 130.3 hı 163.7 f-ı 147.0 I-L Adıyaman / Kahta - Eskitaş 135.7 c-h 162.0 g-j 148.8 F-L Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 136.3 c-f 162.7 f-j 149.5 E-L Adıyaman / Kahta - Tuğlu 137.3 b-d 162.7 f-j 150.0 E-K Adıyaman / Merkez - Doyran 137.3 b-d 162.3 g-j 149.8 E-K Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 133.7 c-h 163.3 f-ı 148.5 F-L Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 130.3 hı 163.3 f-ı 146.8 J-L Adıyaman / Merkez - Uludam 135.0 c-h 166.7 a-f 150.8 C-H Adıyaman / Samsat - Gölpınar 132.0 d-ı 163.0 f-j 147.5 H-L Adıyaman / Samsat - Ovacık 135.3 c-h 165.3 b-h 150.3 D-I Diyarbakır / Merkez 134.0 c-h 164.0 e-h 149.0 F-L G.Antep / Nizip 130.7 g-ı 163.0 f-j 146.8 J-L K.Maraş / Kürtül 135.0 c-h 165.0 c-h 150.0 E-K K.Maraş / Merkez 134.3 c-h 162.7 f-j 148.5 F-L K.Maraş / Köseli 137.7 bc 165.7 b-g 151.7 C-F K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 137.7 bc 169.0 ab 153.3 B-D K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 138.7 a-c 168.3 a-d 153.5 A-C K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 137.3 b-d 164.7 d-h 151.0 C-G K.Maraş / Yeniyapan 130.7 g-ı 163.0 f-j 146.8 J-L Kilis / Merkez 135.0 c-h 166.7 a-f 150.8 C-H Malatya / İriağaç 142.0 ab 168.7 a-c 155.3 AB Mardin / Merkez 136.0 c-g 164.3 e-h 150.2 E-J Sivas / Kangal 143.0 a 169.7 a 156.3 A Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 131.0 f-ı 162.3 g-j 146.7 KL Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 134.0 c-h 161.3 h-j 147.7 G-L Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 136.3 c-f 163.7 f-ı 150.0 E-K Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 135.0 c-h 163.7 f-ı 149.3 E-L Ş.Urfa / Merkez - Kepez 131.3 f-ı 163.0 f-j 147.2 I-L Ş.Urfa / Merkez - Köçok 130.7 g-ı 162.0 g-j 146.3 L Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 131.0 f-ı 163.0 f-j 147.0 I-L Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 131.3 f-ı 163.0 f-j 147.2 I-L Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 131.7 e-ı 163.7 f-ı 147.7 G-L Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 135.3 c-h 164.7 d-h 150.0 E-K Ş.Urfa / Sarışeyh 133.3 c-h 162.7 f-j 148.0 G-L Şırnak / Silopi - Başaran 125.0 j 159.7 ıj 142.3 M Kafkas 135.7 c-h 162.3 g-j 149.0 F-L Seyran-96 127.3 ıj 159.0 j 143.2 M Yerli Kırmızı 134.7 c-h 163.0 f-j 148.8 F-L Ortalama** 134.1 B 164.0 A 149.1 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. Çiçeklenme süresi açısından genotiplerin birbirinden farklı olabildiği ve bunun genotip ile çevrenin karşılıklı etkileşimi sonucu ortaya çıkan bir özellik 43

olduğu söylenilebilir. Çevre faktörlerinin çiçeklenme süresi üzerine etkili olduğu Alıcı (1997) tarafından da bildirmektedir. Yapılan araştırmalarda yörelere göre değişik çiçeklenme gün sayıları elde edildiği bildirilmektedir (Erman, 1992). Araştırmadan elde edilen verilere göre ilk yıldaki çiçeklenme süresi (134.1 gün) ikinci yıla (164.0 gün) oranla daha kısa bulunmuştur. İkinci yılda yağışların sürekli devam etmesi, özellikle Şubat ayındaki fazla yağış (232.7 mm) ve ayrıca anılan yılda ekimin erken yapılması vejetatif büyümeyi teşvik etmiştir. Dolayısıyla bitkilerin generatif döneme geçiş süreleri artma eğilimine girmiştir. Araştırmadan elde edilen değerler Gupta ve ark. (1996), Alıcı (1997), Şakar ve ark. (1997), Whitehead ve ark. (2000) ve Koç (2004) tarafından bildirilen değerlerle benzerlik gösterirken, Erman (1992), Stoilova (1998), Stoilova ve ark. (1999), Encan (2004), Sakr ve ark. (2004a), Sakr ve ark. (2004b) tarafından bildirilen çiçeklenme süresi değerlerine oranla yüksek bulunmuştur. 4.3. Olgunlaşma Süresi (gün) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan olgunlaşma süresine ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.5 te, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.6 da verilmiştir. Çizelge 4.5. Mercimek Yerel Genotiplerinde Olgunlaşma Süresine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 1.000 7.566 Yıl 1 48270.702** Hata 4 4.283 Genotip 42 10.434** 7.053** 42 13.571** Yıl x Genotip 42 3.916 Hata 84 4.929 2.447 168 3.688 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 1.35 0.82 1.08 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. 44

Olgunlaşma süresi yönünden her iki yılda da genotipler arasındaki farklar önemli; iki yıllık birleştirilmiş sonuçlara göre yıl ve genotipler arasındaki farklar önemli, genotip x yıl interaksiyonu ise önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.5). Her iki yılda da Sivas Kangal en geç olgunlaşan (yıl sırasıyla 170 ve 196.3 gün), Başaran yerel populasyonu (sırasıyla 159 ve 188 gün) ise en erken olgunlaşan genotipler olmuştur. İki yıllık ortalamalar incelendiğinde, her iki yılda da geç olgunlaşma gösteren Sivas / Kangal a ait yerel populasyon 183.2 gün ile en yüksek değeri almakla birlikte Malatya / İriağaç (181.7 gün) genotipi ile aynı istatistiksel grupta yer almıştır. Her iki yılda da hızlı gelişen Başaran populasyonu, 173.5 gün değeri ile en kısa sürede olgunlaşmıştır. Diğer taraftan çiçeklenme süresi diğer iki standart çeşide oranla daha kısa bulunan Seyran-96 ile diğer iki standart çeşit arasında önemli bir fark bulunmamıştır ve Başaran populasyonuna göre biraz daha geç olgunlaşmışlardır. Olgunlaşma süresi genotipe bağlı bir özellik olup, çevresel faktörlerle direk ilişki içerisindedir. Yapılan çalışmalarda da genotiplerin farklı sürelerde olgunlaşma gösterdiği bildirilmektedir (Erman, 1992; Alıcı, 1997). Bejiga ve ark. (1996), mercimek populasyonlarında olgunlaşma süresinin toplandıkları bölgelere göre değiştiğini belirtmişlerdir Çizelge 4.6. Mercimek Yerel Genotiplerinde Olgunlaşma Süresine (gün) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 167.3 a-c 193.3 b-e 180.3 BC Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 165.3 b-f 192.0 c-g 178.7 C-F Adıyaman / Besni - Kesmetepe 164.3 b-f 192.0 c-g 178.2 C-G Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 163.7 b-f 191.3 c-g 177.5 D-G Adıyaman / Besni - Üçgöz 165.7 b-e 191.0 d-h 178.3 C-G Adıyaman / Kahta - Akıncılar 164.3 b-f 191.0 d-h 177.7 C-G Adıyaman / Kahta - Eskitaş 166.0 a-c 193.0 b-f 179.5 B-E Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 164.0 b-f 191.3 c-g 177.7 C-G Adıyaman / Kahta - Tuğlu 163.7 b-f 192.3 c-f 178.0 C-G Adıyaman / Merkez - Doyran 161.3 e-g 193.7 a-d 177.5 D-G Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 164.3 b-f 191.0 d-h 177.7 C-G Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 164.0 b-f 191.3 c-g 177.7 C-G Adıyaman / Merkez - Uludam 166.7 a-d 191.7 c-g 179.2 B-F Adıyaman / Samsat - Gölpınar 163.0 cg 191.3 c-g 177.2 E-G Adıyaman / Samsat - Ovacık 165.7 b-e 193.3 b-e 179.5 B-E Diyarbakır / Merkez 163.0 c-g 193.0 b-f 178.0 C-G G.Antep / Nizip 163.3 b-f 191.0 d-h 177.2 E-G 45

Çizelge 4.6 nın devamı K.Maraş / Kürtül 164.3 b-f 193.0 b-f 178.7 C-F K.Maraş / Merkez 166.3 a-d 190.7 d-h 178.5 C-G K.Maraş / Köseli 165.3 b-f 192.7 b-f 179.0 C-F K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 166.7 a-d 193.7 a-d 180.2 B-D K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 167.0 a-d 192.0 c-g 179.5 B-E K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 165.3 b-f 190.7 d-h 178.0 C-G K.Maraş / Yeniyapan 164.0 b-f 191.3 c-g 177.7 C-G Kilis / Merkez 164.0 b-f 191.0 d-h 177.5 D-G Malatya / İriağaç 167.7 ab 195.7 ab 181.7 AB Mardin / Merkez 164.7 b-f 194.3 a-c 179.5 B-E Sivas / Kangal 170.0 a 196.3 a 183.2 A Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 163.0 c-g 193.0 b-f 178.0 C-G Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 164.3 b-f 190.3 e-h 177.3 E-G Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 164.0 b-f 190.7 d-h 177.3 E-G Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 165.3 b-f 191.0 d-h 178.2 C-G Ş.Urfa / Merkez - Kepez 163.7 b-f 191.0 d-h 177.3 E-G Ş.Urfa / Merkez - Köçok 163.7 b-f 191.3 c-g 177.5 D-G Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 165.0 b-f 191.0 d-h 178.0 C-G Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 164.0 b-f 191.7 c-g 177.8 C-G Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 163.3 b-f 192.0 c-g 177.7 C-G Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 164.3 b-f 191.3 c-g 177.8 C-G Ş.Urfa / Sarışeyh 165.0 b-f 192.0 c-g 178.5 C-G Şırnak / Silopi - Başaran 159.0 g 188.0 h 173.5 H Kafkas 163.7 b-f 190.0 f-h 176.8 E-G Seyran-96 162.7 d-g 189.0 gh 175.8 G Yerli Kırmızı 161.0 fg 192.0 c-g 176.5 FG Ortalama** 164.5 B 191.9 A 178.2 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. Araştırmadan elde edilen verilere göre ilk yıldaki olgunlaşma süresi (164.5 gün) ikinci yıla (191.9 gün) oranla daha düşük bulunmuştur. İkinci yıldaki çiçeklenme süresindeki gecikmeye paralel olarak bitkilerin olgunlaşma süreleri de uzama göstermiştir. Bu durum iklim koşulları yanında ekim zamanlarının da farklı olmasından kaynaklanabilir. Konuyla ilgili yapılan bir çalışmada da çiçeklenme süresi ile olgunlaşma süresi arasında olumlu bir ilişki olduğu bildirilmektedir (Encan, 2004). Olgunlaşma süresi genotipe bağlı özellik olup iklim koşullarına göre değişim gösterebilmektedir. Yapılan bir çalışmada da ekim ve ekolojik şartların olgunlaşma süresi üzerine etkili olduğu bildirilmektedir (Alıcı, 1997). Çalışmadan elde edilen olgunlaşma süresi değerleri Gupta ve ark. (1996) ve Alıcı (1997) ile benzerlik gösterirken, Günel ve ark. (1993), Stoilova (1998), Stoilova ve ark. (1999), Sakr ve ark. (2004a), Sakr ve ark. (2004b) tarafından 46

bildirilen değerlere oranla daha yüksek, Erman ve ark. (2005) tarafından bildirilenlere oranla daha düşük bulunmuştur. 4.4. Bitki Boyu (cm) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan bitki boyuna ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.7 de, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.8 de verilmiştir. Bitki boyu yönünden her iki yılda da genotipler arasındaki farklar önemli; iki yıllık birleştirilmiş sonuçlara göre yıl ve genotipler arasındaki farklar önemli, genotip x yıl interaksiyonu ise önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.7). Çizelge 4.7. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitki Boyuna İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 26.967 34.326 Yıl 1 13060.066** Hata 4 30.646 Genotip 42 16.752* 41.543** 42 41.844** Yıl x Genotip 42 16.450 Hata 84 9.761 22.345 168 16.053 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 10.53 10.76 10.89 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.7 ye göre görüleceği üzere, yıllar kendi içerisinde incelendiğinde, ele alınan genotipler birbirinden farklı bulunmuştur. İlk yılda Adıyaman / Merkez - Doyran populasyonundan en yüksek değer elde edilirken (35.9 cm), ikinci yılda Kahramanmaraş İli Yeniyapan populasyonu en yüksek değeri almıştır (54.3 cm). Mercimek populasyonlarından en kısa boylu olanlar, ilk yıl Seyran-96, Şanlıurfa / Merkez - Köçok, Şanlıurfa / Sarışeyh genotipleri (sırasıyla 26.4 cm, 26.6 ve 26 cm), ikinci yıl ise Sivas / Kangal (34.3 cm) genotipidir. 47

Çizelge 4.8. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitki Boyuna (cm) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 29.1 b-e 42.0 c-g 35.6 D-H Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 27.8 c-e 44.9 b-f 36.4 B-H Adıyaman / Besni - Kesmetepe 27.4 c-e 45.7 a-f 36.5 B-H Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 27.5 c-e 43.8 b-g 35.7 D-H Adıyaman / Besni - Üçgöz 27.2 de 40.5 c-f 33.9 F-H Adıyaman / Kahta - Akıncılar 27.7 c-e 41.5 c-g 34.6 E-H Adıyaman / Kahta - Eskitaş 30.9 a-de 49.3 a-d 40.1 A-E Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 28.5 c-e 41.1 c-g 34.8 E-H Adıyaman / Kahta - Tuğlu 30.3 a-e 44.8 b-f 37.6 B-G Adıyaman / Merkez - Doyran 35.9 a 45.5 a-f 40.7 A-D Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 32.4 a-e 40.9 c-g 36.6 B-H Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 31.8 a-e 46.0 a-f 38.9 A-G Adıyaman / Merkez - Uludam 29.5 b-e 48.0 a-f 38.8 A-G Adıyaman / Samsat - Gölpınar 29.4 b-e 44.8 b-f 37.1 B-G Adıyaman / Samsat - Ovacık 30.0 a-e 44.0 b-f 37.0 B-H Diyarbakır / Merkez 35.0 ab 48.8 a-e 41.9 AB G.Antep / Nizip 30.2 a-e 41.7 c-g 35.9 B-G K.Maraş / Kürtül 27.9 c-e 45.4 a-f 36.7 B-H K.Maraş / Merkez 29.1 b-e 42.5 c-g 35.8 D-H K.Maraş / Köseli 33.2 a-d 47.3 a-f 40.2 A-E K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 34.9 ab 46.3 a-f 40.6 A-D K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 30.7 a-e 52.4 ab 41.6 A-C K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 32.1 a-e 43.2 b-g 37.7 B-G K.Maraş / Yeniyapan 33.7 a-c 54.3 a 44.0 A Kilis / Merkez 30.2 a-e 45.0 a-f 37.6 B-G Malatya / İriağaç 27.8 c-e 42.8 b-g 35.3 D-H Mardin / Merkez 29.9 a-e 46.9 a-f 38.4 B-G Sivas / Kangal 28.2 c-e 34.3 g 31.3 H Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 27.8 c-e 41.7 c-g 34.8 E-H Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 31.9 a-e 43.3 b-g 37.6 B-G Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 29.1 b-e 40.3 c-g 34.7 E-H Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 30.5 a-e 46.4 a-f 38.5 B-G Ş.Urfa / Merkez - Kepez 27.8 c-e 38.8 fg 33.3 GH Ş.Urfa / Merkez - Köçok 26.6 e 43.8 b-f 35.2 D-H Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 29.8 a-e 42.5 c-g 36.1 C-H Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 28.7 b-e 49.7 a-c 39.2 A-F Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 28.7 b-e 40.9 c-g 34.8 E-H Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 29.8 a-e 39.8 d-g 34.8 E-H Ş.Urfa / Sarışeyh 26.0 e 42.2 c-g 34.1 F-H Şırnak / Silopi - Başaran 27.3 de 40.9 c-g 34.1 F-H Kafkas 28.7 b-e 39.2 e-g 34.0 F-H Seyran-96 26.4 e 41.3 c-g 33.8 F-H Yerli Kırmızı 29.0 b-e 43.8 b-g 36.4 B-H Ortalama 29.7 B 43.9 A 36.8 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. İki yıllık ortalama sonuçlara göre en yüksek bitki boyu değerini 44 cm ile Kahramanmaraş / Yeniyapan populasyonu alırken, Diyarbakır / Merkez (41.9 cm) 48

populasyonu ile arasındaki fark önemsiz olmuştur. En düşük değeri ise 31.3 cm ile Sivas / Kangal genotipi almıştır. Anılan özellik bakımından Kafkas, Seyran-96 ve Yerli Kırmızı standart çeşitleri birbirine benzer olup son sıralarda yer almışlardır. Bitki boyu genetik yapıya ve çevre koşullarına bağlı olarak değişen bir özellik olup, diğer araştırıcılar tarafından da bulgularımıza paralel bulgulara rastlandığı bildirilmektedir (Erman, 1992; Alıcı, 1997). İlk yıl bitki boyu ortalamaları (29.7 cm) ikinci yıla oranla (43.9 cm) oldukça düşük bulunmuştur. İkinci yılda bitki boylarında artma gözlemlenmiş, bitkiler daha çok vejetatif aksam oluşturmuşlardır. İkinci yılda özellikle Şubat ayı miktarının yüksek oluşu bitki boyunu artırmıştır. Bitki boyunun iklim koşulları ile doğrudan ilişkili bir faktör olduğu ve yağışa sıkı sıkıyla bağlı olduğu birçok araştırıcı tarafından da bildirilmektedir (Erman, 1992; Alıcı, 1997; Çokkızgın ve ark., 2005). Yağışın düşmesine bağlı olarak bitki boyunun da kısaldığı Çölkesen ve ark. (2005) tarafından bildirilmektedir. Çiftçi ve Ülker (2001), bitki boyunun ekolojik şartlara göre önemli ölçüde değiştiği tespit edilmiştir. Araştırmadan elde edilen bitki boyu değerleri Bukhtiar ve ark. (1991), Stoilova (1998), Türk ve ark. (1998), Bildirici ve ark. (2001), Şakar ve ark. (2001), Biçer ve ark. (2003), Sakr ve ark. (2004a), Sakr ve ark. (2004b), Erman ve ark. (2005), Hanlan ve ark. (2006), tarafından bildirilen değerlere yakın, Gupta ve ark. (1996) tarafından elde edilen değerlere oranla yüksek bulunmuştur. Mercimek yerel genotip ve çeşitlerine ait ortalama değerler ve varyasyon katsayıları Çizelge 4.9 da verilmiştir. 49

Çizelge 4.9. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitki Boyu (cm) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları, (n=30) Genotipler X S x En En Düşük Yüksek S VK(%)* Adıyaman / Besni - Alibey 28.84 0.64 25.00 34.00 2.77 9.62 41.14 1.18 36.00 49.00 4.42 10.74 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 27.71 0.85 20.00 35.00 3.50 12.62 45.58 1.51 38.00 54.00 5.25 11.51 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 27.45 0.47 24.00 31.00 2.05 7.46 45.70 2.96 30.00 61.00 9.37 20.50 Adıyaman / Besni - Tekağaç 27.48 0.70 22.00 34.00 3.49 12.70 (Yalankoz) 44.56 1.76 38.00 54.00 5.29 11.88 Adıyaman / Besni - Üçgöz 26.90 0.89 18.00 39.00 4.00 14.86 40.33 1.23 33.00 48.00 4.25 10.54 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 27.91 0.58 24.00 35.00 2.72 9.76 40.82 1.57 32.00 48.00 5.19 12.72 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 30.67 1.07 26.00 42.00 4.88 15.92 48.55 2.99 35.00 60.00 9.90 20.40 Adıyaman / Kahta - Tekağaç 28.27 0.68 23.00 37.00 3.19 11.30 (Bostanlı) 41.00 0.78 36.00 45.00 2.80 6.83 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 30.20 0.53 26.00 36.00 2.66 8.81 45.36 1.74 36.00 56.00 6.51 14.36 Adıyaman / Merkez - Doyran 36.05 0.98 28.00 44.00 4.29 11.89 45.53 1.08 41.00 57.00 4.17 9.16 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 30.50 1.48 26.00 45.00 5.91 19.38 40.46 1.36 36.00 53.00 4.89 12.09 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 31.77 0.70 25.00 37.00 3.28 10.32 49.14 1.01 44.00 52.00 2.67 5.44 Adıyaman / Merkez - Uludam 29.56 0.50 26.00 34.00 2.48 8.41 48.83 1.79 37.00 60.00 6.21 12.71 Adıyaman / Samsat - Gölpınar 29.43 0.87 23.00 36.00 4.01 13.62 45.50 1.89 38.00 53.00 5.35 11.75 Adıyaman / Samsat - Ovacık 29.83 0.64 24.00 37.00 3.08 10.34 43.64 1.99 36.00 53.00 6.61 15.14 Diyarbakır / Merkez 35.21 1.21 29.00 43.00 4.53 12.85 46.27 1.31 38.00 52.00 4.36 9.42 G.Antep / Nizip 30.65 1.28 22.00 43.00 5.29 17.26 41.42 1.06 33.00 45.00 3.68 8.88 K.Maraş / Kürtül 27.00 1.20 20.00 36.00 5.24 19.40 46.82 2.00 36.00 61.00 6.65 14.19 K.Maraş / Merkez 29.04 0.54 25.00 35.00 2.65 9.11 41.87 1.13 33.00 48.00 4.37 10.45 K.Maraş / Merkez - Köseli 32.00 1.01 22.00 42.00 4.50 14.05 46.64 2.08 36.00 61.00 6.90 14.80 K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 33.12 1.36 26.00 44.00 5.60 16.91 46.36 1.96 40.00 63.00 6.52 14.05 K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 30.84 0.76 24.00 40.00 3.82 12.37 52.11 2.11 45.00 63.00 6.33 12.15 50

Çizelge 4.9 un devamı K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 33.06 1.01 28.00 42.00 4.02 12.17 43.36 1.42 35.00 49.00 4.72 10.88 K.Maraş / Yeniyapan 35.00 0.96 27.00 41.00 4.30 12.27 52.45 3.27 40.00 70.00 10.83 20.65 Kilis / Merkez 28.70 1.14 21.00 41.00 5.46 19.04 44.35 1.31 33.00 53.00 5.84 13.17 Malatya / İriağaç 27.73 0.62 23.00 33.00 2.90 10.45 42.83 1.87 36.00 58.00 6.48 15.12 Mardin / Merkez 29.82 0.60 25.00 35.00 2.81 9.41 47.77 2.70 35.00 69.00 9.72 20.35 Sivas / Kangal 27.74 0.43 25.00 31.00 1.77 6.38 34.00 0.86 28.00 37.00 2.71 7.96 Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 27.92 0.72 22.00 35.00 3.53 12.63 39.92 1.12 35.00 50.00 4.04 10.11 Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 31.83 0.82 24.00 38.00 3.94 12.38 43.00 1.01 37.00 48.00 3.35 7.78 Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 29.05 0.62 25.00 34.00 2.76 9.51 40.29 0.84 37.00 43.00 2.21 5.50 Ş.Urfa / Sarışeyh 25.89 0.59 21.00 34.00 2.85 11.02 42.64 0.96 38.00 52.00 3.61 8.46 Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 30.30 0.78 23.00 38.00 3.73 12.32 45.64 2.74 35.00 65.00 10.27 22.50 Ş.Urfa / Merkez - Kepez 28.00 0.52 25.00 34.00 2.54 9.06 38.83 0.91 32.00 45.00 3.87 9.96 Ş.Urfa / Merkez - Köçok 26.47 0.61 21.00 30.00 2.67 10.10 43.86 1.12 38.00 52.00 4.19 9.54 Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 29.68 0.72 23.00 37.00 3.61 12.18 42.45 0.81 40.00 49.00 2.70 6.35 Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 29.00 0.63 23.00 34.00 3.11 10.71 49.46 0.91 42.00 54.00 3.28 6.63 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 28.81 0.50 22.00 33.00 2.59 8.98 41.38 1.96 33.00 60.00 7.05 17.04 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 30.00 0.84 21.00 34.00 3.55 11.83 39.62 0.83 33.00 44.00 2.99 7.54 Şırnak / Silopi - Başaran 27.36 0.68 21.00 35.00 3.17 11.59 40.74 1.11 33.00 51.00 4.84 11.88 Kafkas 28.79 0.56 24.00 34.00 2.73 9.50 39.15 0.93 34.00 45.00 3.36 8.59 Seyran-96 25.70 0.82 20.00 33.00 3.92 15.27 40.80 1.01 33.00 50.00 4.53 11.09 Yerli Kırmızı 28.84 0.81 20.00 37.00 4.07 14.11 43.57 1.19 37.00 53.00 4.47 10.25 1. Yıl Tüm Genotipler 29.54 0.79 23.53 36.79 3.58 12.09 2. Yıl Tüm Genotipler 43.81 1.52 36.07 53.33 5.27 11.89 Üst satır: 2004-2005 yılı, alt satır: 2005-2006 yılı değerleri *VK: S / X x 100 51

Bitki boyu bakımından en geniş varyasyonu ilk yıl % 19.40 ile Kahramanmaraş / Kürtül, ikinci yıl % 22.50 ile Şanlıurfa / Merkez - Kapuzlu genotiplerinde en düşük varyasyon ise ilk yıl Sivas / Kangal (% 6.38), ikinci yıl Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) (% 5.44) genotipinde saptanmıştır (Çizelge 4.9). 2004-2005 yetiştirme döneminde standart çeşitlerden Kafkas ta % 9.50, Seyran-96 da % 15.27 ve Yerli Kırmızı çeşidinde % 14.11 varyasyon saptanmıştır. Bitki boyu değerleri 18 cm ile 45 cm arasında değişim göstermiştir. 2005-2006 yetiştirme döneminde standart çeşitlerin varyasyon değerleri Kafkas çeşidi için % 8.59, Seyran-96 da % 11.09 ve Yerli Kırmızı çeşidinde % 10.25 olarak bulunmuştur. Bitki boyu değerleri 28 cm ile 70 cm arasında değişim göstermiştir. Tüm genotipler dikkate alındığında, bitki boyu açısından ilk yıl varyasyon katsayısı ortalama değeri % 12.09 iken, ikinci yıl bu değer % 11.89 olarak gerçekleşmiştir. Bitki boyu açısından yüksek varyasyon gösteren yerel populasyonlarda seleksiyon yapılmasının yararlı olabileceği söylenebilir. Bitki boyu açısından elde edilen varyasyon katsayıları Şakar ve ark (2001) tarafından belirtilen değerlere yakın, Encan (2004) tarafından bildirilen varyasyon değerilerine oranla daha yüksek bulunmuştur. Jain ve ark. (1995), yaptıkları çalışmada bitki boyu için geniş genetik varyasyon saptandığını bildirmektedirler. 4.5. İlk Bakla Yüksekliği (cm) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan ilk bakla yüksekliğine ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.10 da, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.11 de verilmiştir. İlk bakla yüksekliği yönünden her iki yılda da genotipler ile iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre yıl ve genotipler arasındaki farklar önemli, genotip x yıl interaksiyonu ise önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.10). 52

Çizelge 4.10. Mercimek Yerel Genotiplerinde İlk Bakla Yüksekliğine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 23.640* 18.290 Yıl 1 4184.907** Hata 4 20.965 Genotip 42 15.766** 21.422** 42 25.743** Yıl x Genotip 42 11.446 Hata 84 5.979 10.714 168 8.346 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 13.98 12.81 13.43 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.11 den izleneceği üzere, her yıl kendi içerisinde incelendiğinde, genotipler arasındaki fark istatististiksel olarak önemli bulunmuştur. Denemenin birinci yılında en yüksekten bakla bağlayanlar, Diyarbakır / Merkez (22.9 cm) ve Kahramanmaraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ (22.9 cm) genotipleri olurken, denemenin ikinci yılında Kahramanmaraş / Yeniyapan Köyüne (34.3 cm) ait genotip olmuştur. Yerel çeşitlere ait iki yıllık ortalamalar incelendiğinde ikinci yılda da yüksekten bakla bağlayan Kahramanmaraş ili Yeniyapan Köyüne ait populasyon (27.1 cm) en yüksek değeri almıştır. Genotiplerin iki yıllık ortalama sonuçlarına göre en alt seviyede bakla bağlayan Şanlıurfa / Merkez - Göktepe Köyü (18.8 cm) genotipi olmuştur. Standart çeşitlerin iki yıllık ortalamaları dikkate alındığında Kafkas, Seyran-96 ve Yerli Kırmızı çeşitlerinin sırasıyla 19.5 cm, 18.4 cm ile 20.6 cm yükseklikte ilk bakla oluşturdukları tespit edilmiştir.ilk bakla yüksekliği, bitki boyu ile paralellik gösteren bir özellik olup, çeşitlerin genetik potansiyeli ile doğrudan ilişkili bir özelliktir. Konuyla ilgili yapılan çalışmalarda da benzer sonuçlar bildirilmektedir (Alıcı, 1997; Koç, 2004). 53

Çizelge 4.11. Mercimek Yerel Genotiplerinde İlk Bakla Yüksekliğine (cm) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 18.0 b-g 26.8 c-e 22.4 C-G Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 15.1 fg 25.8 c-e 20.4 E-G Adıyaman / Besni - Kesmetepe 15.5 e-g 26.0 c-e 20.8 E-G Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 15.8 d-g 26.1 c-e 20.9 D-G Adıyaman / Besni - Üçgöz 16.3 d-g 24.3 c-e 20.3 FG Adıyaman / Kahta - Akıncılar 14.3 g 23.1 c-e 18.7 G Adıyaman / Kahta - Eskitaş 17.6 b-g 27.1 b-e 22.3 C-G Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 16.8 c-g 24.6 c-e 20.7 E-G Adıyaman / Kahta - Tuğlu 17.1 b-g 25.8 c-e 21.5 C-G Adıyaman / Merkez - Doyran 21.9 ab 27.2 b-e 24.6 A-E Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 18.1 b-g 23.8 c-e 21.0 D-G Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 17.7 b-g 25.5 c-e 21.6 C-G Adıyaman / Merkez - Uludam 18.5 a-g 27.8 b-e 23.2 B-F Adıyaman / Samsat - Gölpınar 15.4 fg 26.7 c-e 21.1 D-G Adıyaman / Samsat - Ovacık 17.9 b-g 26.5 c-e 22.2 C-G Diyarbakır / Merkez 22.9 a 27.0 b-e 25.0 A-D G.Antep / Nizip 20.4 a-e 23.9 c-e 22.2 C-G K.Maraş / Kürtül 18.0 b-g 25.7 c-e 21.8 C-G K.Maraş / Merkez 18.1 b-g 25.6 c-e 21.8 C-G K.Maraş / Köseli 21.9 ab 28.1 b-d 25.0 A-D K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 22.9 a 28.0 b-d 25.4 A-C K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 19.5 a-f 33.1 ab 26.3 AB K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 21.3 a-c 23.8 c-e 22.6 B-G K.Maraş / Yeniyapan 19.8 a-f 34.3 a 27.1 A Kilis / Merkez 16.1 d-g 27.5 b-e 21.8 C-G Malatya / İriağaç 16.7 c-g 24.9 c-e 20.8 E-G Mardin / Merkez 20.7 a-d 25.7 c-e 23.2 B-F Sivas / Kangal 17.2 b-g 21.5 de 19.4 FG Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 16.3 d-g 23.9 c-e 20.1 FG Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 17.0 c-g 25.3 c-e 21.2 D-G Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 16.0 d-g 21.7 de 18.8 G Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 18.1 b-g 26.2 c-e 22.1 C-G Ş.Urfa / Merkez - Kepez 15.6 e-g 21.3 e 18.5 G Ş.Urfa / Merkez - Köçok 15.9 d-g 25.0 c-e 20.5 E-G Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 16.0 d-g 24.4 c-e 20.2 FG Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 15.2 fg 29.0 a-c 22.1 C-G Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 16.2 d-g 22.2 de 19.2 FG Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 17.0 c-g 22.6 c-e 19.8 FG Ş.Urfa / Sarışeyh 15.7 e-g 26.8 c-e 21.2 D-G Şırnak / Silopi - Başaran 15.3 fg 23.2 c-e 19.3 FG Kafkas 17.2 b-g 21.7 de 19.5 FG Seyran-96 13.8 g 23.0 c-e 18.4 G Yerli Kırmızı 15.3 fg 25.9 c-e 20.6 E-G Ortalama** 17.5 B 25.5 A 21.5 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. İki yıl ortalama sonuçları incelendiğinde bitki boyu değerlerinde olduğu gibi ilk bakla yüksekliği değerlerinin de iklim koşullarından dolayı ilk yıl ortalamalarının 54

(17.5 cm), ikinci yıla oranla (25.5 cm) düşük olduğu bulunmuştur. Önceki çalışmalarda da bitki boyu ile ilk bakla yüksekliği arasında orantı olduğu ve artan bitki boyunda baklaların yüksekten oluştuğu bildirilmektedir (Aydın ve ark. 2004; Encan, 2004; Koç, 2004). Yapılan bir çalışmada da yıl x çeşit interaksiyonunun önemsiz bulunduğu bildirilmektedir (Çokkızgın ve ark., 2005). Araştırmadan elde edilen ilk bakla yüksekliğine ait değerler Stoilova (1998) ile Türk ve ark. (1998) tarafından bildirilen değerlerle benzerlik gösterirken, Bildirici ve ark. (2001), Erman ve ark. (2005), tarafından saptanan değerlere göre daha yüksek bulunmuştur. Mercimek yerel genotip ve çeşitlerine ait ortalama değerler ve varyasyon katsayıları Çizelge 4.12 de verilmiştir. Çizelge 4.12. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin İlk Bakla Yüksekliği (cm) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları, (n=30) Genotipler X S x En En Düşük Yüksek S VK(%)* Adıyaman / Besni - Alibey 17.58 0.77 13.00 26.00 3.37 19.18 27.14 0.96 23.00 31.00 2.54 9.38 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 14.84 0.68 11.00 20.00 2.97 19.99 25.25 1.85 17.00 33.00 5.23 20.71 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 15.45 0.68 11.00 22.00 2.97 19.21 26.56 2.42 14.00 37.00 7.26 27.36 Adıyaman / Besni - Tekağaç 15.71 0.62 9.00 23.00 3.01 19.19 (Yalankoz) 26.67 1.91 19.00 39.00 5.72 21.46 Adıyaman / Besni - Üçgöz 16.30 0.69 10.00 22.00 3.08 18.89 24.33 1.01 20.00 30.00 3.04 12.50 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 13.95 0.74 8.00 21.00 3.32 23.77 22.45 1.40 16.00 30.00 4.63 20.64 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 17.32 0.64 11.00 22.00 3.00 17.31 27.45 1.59 19.00 38.00 5.28 19.23 Adıyaman / Kahta - Tekağaç 16.68 0.49 13.00 21.00 2.32 13.89 (Bostanlı) 24.11 1.09 19.00 29.00 3.26 13.51 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 17.18 0.72 13.00 25.00 3.58 20.83 26.21 1.45 17.00 36.00 5.41 20.63 Adıyaman / Merkez - Doyran 21.89 0.58 17.00 26.00 2.54 11.58 28.14 1.68 22.00 34.00 4.45 15.81 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 19.17 1.07 10.00 30.00 5.13 26.76 23.50 2.00 17.00 35.00 6.33 26.93 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 17.68 0.82 12.00 25.00 3.83 21.69 28.50 1.06 26.00 33.00 2.59 9.08 55

Çizelge 4.12 nin devamı Adıyaman / Merkez - Uludam Adıyaman / Samsat - Gölpınar Adıyaman / Samsat - Ovacık Diyarbakır / Merkez G.Antep / Nizip K.Maraş / Kürtül K.Maraş / Merkez K.Maraş / Merkez - Köseli K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık K.Maraş / Yeniyapan Kilis / Merkez Malatya / İriağaç Mardin / Merkez Sivas / Kangal Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı Ş.Urfa / Merkez - Göktepe Ş.Urfa / Sarışeyh Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu Ş.Urfa / Merkez - Kepez Ş.Urfa / Merkez - Köçok Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 18.63 0.62 12.00 27.00 3.02 16.21 26.91 2.24 13.00 42.00 7.44 27.63 15.53 0.55 10.00 20.00 2.46 15.83 26.67 1.52 22.00 31.00 3.72 13.96 17.78 0.72 14.00 27.00 3.44 19.33 26.56 1.43 22.00 35.00 4.28 16.10 23.20 1.05 17.00 30.00 4.06 17.49 24.44 1.21 16.00 29.00 3.64 14.91 21.23 0.71 14.50 25.00 3.33 15.67 23.45 1.34 17.00 31.00 4.46 19.01 17.67 0.81 12.00 27.00 3.43 19.41 27.40 1.42 19.00 35.00 4.50 16.43 18.04 0.59 13.00 24.00 2.87 15.89 25.08 0.94 21.00 32.00 3.40 13.57 21.08 0.93 14.00 27.00 4.17 19.78 27.33 1.81 21.00 37.00 5.43 19.87 22.12 0.86 16.00 29.00 3.53 15.98 28.80 0.73 27.00 30.00 1.64 5.71 19.44 0.49 14.00 24.00 2.43 12.52 33.13 2.15 23.00 42.00 6.08 18.36 20.88 0.52 17.00 24.00 2.09 10.03 23.50 1.02 19.00 29.00 2.88 12.25 21.43 1.16 14.00 30.00 5.21 24.32 34.33 2.65 28.00 44.00 6.50 18.94 16.00 0.62 11.00 25.00 3.16 19.76 27.41 0.77 21.00 36.00 3.18 11.61 16.65 0.82 10.00 24.00 3.95 23.72 25.00 1.58 16.00 33.00 5.01 20.04 20.64 0.58 16.00 27.00 2.70 13.08 26.89 2.57 20.00 45.00 7.72 28.71 17.18 0.46 12.00 20.00 1.88 10.94 21.00 1.15 15.00 25.00 3.62 17.24 16.29 0.61 10.50 23.00 3.09 18.99 22.62 0.99 15.00 27.00 3.57 15.79 17.26 0.93 9.00 24.00 4.47 25.92 25.18 1.09 17.00 30.00 3.60 14.30 16.10 0.70 11.00 22.00 3.13 19.42 21.57 0.81 19.00 25.00 2.15 9.96 17.92 0.89 8.00 27.00 4.34 24.24 26.70 1.02 22.00 32.00 3.23 12.11 15.78 0.71 11.00 22.00 3.38 21.44 21.32 0.94 14.00 29.00 4.10 19.22 16.06 0.65 11.00 21.00 2.75 17.15 25.44 1.38 20.00 34.00 4.13 16.22 16.02 0.66 12.00 25.00 3.25 20.30 24.36 1.09 17.00 29.00 3.61 14.83 15.65 0.71 9.00 24.00 3.47 22.15 29.27 1.03 22.00 33.00 3.41 11.64 56

Çizelge 4.12 nin devamı Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 16.33 0.73 11.00 23.00 3.51 21.49 22.09 1.22 14.00 27.00 4.06 18.38 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 16.72 0.88 10.00 25.00 3.74 22.36 22.18 1.10 16.00 27.00 3.66 16.48 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 15.80 0.73 10.00 21.00 3.63 22.97 26.67 0.94 21.00 32.00 3.26 12.21 Şırnak / Silopi - Başaran 15.28 0.35 13.00 20.00 1.89 12.38 23.24 0.79 18.00 27.00 3.27 14.07 Kafkas 17.33 0.51 13.00 22.00 2.50 14.40 21.20 1.25 16.00 27.00 3.94 18.58 Seyran-96 13.21 0.73 8.00 20.00 3.60 27.25 22.50 0.95 14.00 29.00 4.24 18.83 Yerli Kırmızı 15.24 1.04 5.00 26.00 5.21 34.22 25.77 1.09 19.00 34.00 3.92 15.21 1. Yıl Tüm Genotipler 17.49 0.72 11.77 24.14 3.32 19.23 2. Yıl Tüm Genotipler 25.54 1.36 18.91 32.63 4.26 16.73 Üst satır: 2004-2005 yılı, alt satır: 2005-2006 yılı değerleri *VK: S / X x 100 İlk bakla yüksekliği yönünden 2004-2005 yılında Yerli Kırmızı çeşidi en yüksek varyasyon gösterirken (% 34.22), 2005-2006 yılında Mardin / Merkez populasyonu en geniş varyasyona (% 28.71) sahip olmuştur. En düşük oranda varyasyon gösterenler ise ilk yıl Kahramanmaraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık (% 10.03), ikinci yıl ise Kahramanmaraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ a (% 5.71) ait yerel genotip olmuştur. İlk yılda standart çeşitlere ait varyasyon katsayıları Kafkas, Seyran-96 ve Kafkas sıralaması ile % 14.40, % 27.25 ve % 34.22 şeklinde olurken, bitkilerin ilk bakla oluşturma yükseklikleri 5 cm ile 30 cm arasında değişim göstermiştir. İkinci yılda varyasyon katsayıları Kafkas için % 18.58, Seyran-96 çeşidi için % 18.83 ve Yerli Kırmızı için % 15.21 olarak bulunmuştur. Genotiplerden elde edilen değerler 13 cm ile 45 cm arasında değişim göstermiştir. Tüm genotiplerin ortalaması dikkate alındığında, ilk yıl varyasyon katsayısının % 19.23, ikinci yıl için % 16.73 olduğu tespit edilmiştir. Bitki boyu açısından yüksek varyasyon gösteren yerel genotiplerin özellikle bu karaktere yönelik seleksiyonlarda kullanılması yararlı olabilir. Elde edilen ortalama varyasyon katsayısı değeri Şakar ve ark. (2001) tarafından bildirilen değere oranla düşük, Encan (2004) tarafından bildirilen değerlerden yüksek bulunmuştur. 57

4.6. Bitkide Ana Dal Sayısı (Adet) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan bitkide ana dal sayısına ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.13 te, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.14 te verilmiştir. Ana dal sayısı yönünden her iki yılda ve iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre genotipler ve genotip x yıl interaksiyonu önemsiz, yıllar arasındaki farklılık önemli bulunmuştur (Çizelge 4.13). Çizelge 4.13. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkide Ana Dal Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 0.274* 0.025 Yıl 1 2.896* Hata 4 0.150 Genotip 42 0.054 0.077 42 0.077 Yıl x Genotip 42 0.054 Hata 84 0.066 0.059 168 0.062 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 10.16 10.48 10.32 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Ana dal sayısı yönünden genotipler arasındaki fark istatistiki önemsiz olmasına rağmen ilk yıl Adıyaman / Besni - Çakırhöyük (2.74 adet/bitki), ikinci yılda ve iki yıllık ortalamaya göre Adıyaman / Kahta - Akıncılar (sırasıyla 2.70 ve 2.66 adet/bitki) en fazla ana dal oluşturan genotipler olurken, ilk yıl Mardin / Merkez (2.10 adet/bitki), ikinci yıl ve iki yılın ortalamasına göre Seyran-96 çeşidi (sırasıyla 1.97 ve 2.12 adet/bitki) en düşük ana dal sayısına sahip olmuştur. 58

Çizelge 4.14. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkide Ana Dal Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 2.70 2.38 2.54 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 2.74 2.20 2.47 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 2.49 2.09 2.29 Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 2.60 2.33 2.47 Adıyaman / Besni - Üçgöz 2.41 2.26 2.34 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 2.62 2.70 2.66 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 2.72 2.30 2.51 Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 2.37 2.28 2.32 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 2.53 2.27 2.40 Adıyaman / Merkez - Doyran 2.57 2.13 2.35 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 2.57 2.32 2.44 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 2.43 2.50 2.47 Adıyaman / Merkez - Uludam 2.43 2.37 2.40 Adıyaman / Samsat - Gölpınar 2.66 2.10 2.38 Adıyaman / Samsat - Ovacık 2.57 2.25 2.41 Diyarbakır / Merkez 2.34 2.44 2.39 G.Antep / Nizip 2.29 2.31 2.30 K.Maraş / Kürtül 2.37 2.41 2.39 K.Maraş / Merkez 2.52 2.30 2.41 K.Maraş / Köseli 2.48 2.44 2.46 K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 2.61 2.49 2.55 K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 2.36 2.27 2.31 K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 2.57 2.34 2.45 K.Maraş / Yeniyapan 2.63 2.31 2.47 Kilis / Merkez 2.58 2.47 2.52 Malatya / İriağaç 2.60 2.07 2.33 Mardin / Merkez 2.10 2.23 2.17 Sivas / Kangal 2.53 2.13 2.33 Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 2.54 2.30 2.42 Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 2.67 2.53 2.60 Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 2.60 2.39 2.50 Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 2.54 2.37 2.46 Ş.Urfa / Merkez - Kepez 2.41 2.44 2.43 Ş.Urfa / Merkez - Köçok 2.40 2.17 2.28 Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 2.68 2.59 2.63 Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 2.73 2.19 2.46 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 2.51 2.28 2.40 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 2.58 2.27 2.42 Ş.Urfa / Sarışeyh 2.44 2.11 2.28 Şırnak / Silopi - Başaran 2.47 2.00 2.23 Kafkas 2.53 2.59 2.56 Seyran-96 2.28 1.97 2.12 Yerli Kırmızı 2.60 2.34 2.47 Ortalama** 2.52 A 2.31 B 2.41 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. Denemenin birinci yılında bitkiler (2.52 adet/bitki), ikinci yıla (2.31 adet/bitki) göre daha fazla dallanma göstermiştir. Bu durum ikinci yılda şubat 59

ayındaki yağışların bitki boyunu artırmasından kaynaklanabilir. Nitekim bitki boyu ile ana dal sayısı arasında olumsuz bir ilişki bulunduğu Biçer (2001), tarafından da bildirilmektedir. Dal sayısının iklim faktörlerinden etkilendiği ve ana dal sayısının değişebileceği diğer araştırıcılar tarafından da bildirilmektedir (Erman, 1992; Yılmaz ve ark., 1996; Alıcı, 1997). Araştırmadan elde edilen değerler Günel ve ark. (1993), Erman ve ark. (2005) tarafından elde edilenlere oranla yüksek bulunmasına karşın Yılmaz ve ark. (1996), Bildirici ve ark. (2001) ve Turan (2003) tarafından bildirilen değerlerle benzerlik göstermektedir. Mercimek yerel genotip ve çeşitlerine ait ortalama değerler ve varyasyon katsayıları Çizelge 4.15 te verilmiştir. Çizelge 4.15. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Ana Dal Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları, (n=30) Genotipler X S x En En Düşük Yüksek S VK(%)* Adıyaman / Besni - Alibey 2.68 0.13 2.00 4.00 0.67 25.00 2.38 0.10 2.00 3.00 0.50 20.81 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 2.76 0.10 2.00 3.00 0.44 15.80 2.20 0.07 2.00 3.00 0.41 18.49 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 2.48 0.11 2.00 4.00 0.58 23.37 2.11 0.08 2.00 3.00 0.32 15.32 Adıyaman / Besni - Tekağaç 2.60 0.10 2.00 4.00 0.56 21.66 (Yalankoz) 2.19 0.10 2.00 3.00 0.40 18.43 Adıyaman / Besni - Üçgöz 2.41 0.09 2.00 3.00 0.50 20.77 2.27 0.10 1.00 3.00 0.53 23.51 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 2.60 0.13 2.00 4.00 0.65 24.83 2.65 0.11 2.00 3.00 0.49 18.47 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 2.69 0.13 1.00 4.00 0.68 25.23 2.31 0.09 2.00 3.00 0.47 20.40 Adıyaman / Kahta - Tekağaç 2.37 0.09 2.00 3.00 0.49 20.71 (Bostanlı) 2.28 0.08 2.00 3.00 0.45 19.99 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 2.64 0.11 2.00 4.00 0.57 21.54 2.25 0.08 2.00 3.00 0.44 19.60 Adıyaman / Merkez - Doyran 2.58 0.11 2.00 4.00 0.58 22.42 2.11 0.06 2.00 3.00 0.32 15.17 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 2.59 0.13 2.00 4.00 0.59 22.78 2.31 0.09 2.00 3.00 0.47 20.38 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 2.43 0.09 2.00 3.00 0.50 20.71 2.52 0.12 2.00 4.00 0.59 23.25 60

Çizelge 4.15 in devamı Adıyaman / Merkez - Uludam Adıyaman / Samsat - Gölpınar Adıyaman / Samsat - Ovacık Diyarbakır / Merkez G.Antep / Nizip K.Maraş / Kürtül K.Maraş / Merkez K.Maraş / Merkez - Köseli K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık K.Maraş / Yeniyapan Kilis / Merkez Malatya / İriağaç Mardin / Merkez Sivas / Kangal Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı Ş.Urfa / Merkez - Göktepe Ş.Urfa / Sarışeyh Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu Ş.Urfa / Merkez - Kepez Ş.Urfa / Merkez - Köçok Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 2.43 0.09 2.00 3.00 0.50 20.71 2.38 0.11 2.00 3.00 0.50 20.90 2.66 0.11 2.00 4.00 0.61 23.12 2.10 0.06 2.00 3.00 0.31 14.73 2.58 0.10 2.00 3.00 0.50 19.55 2.25 0.08 2.00 3.00 0.44 19.60 2.27 0.09 2.00 3.00 0.45 19.93 2.36 0.10 2.00 3.00 0.49 20.76 2.28 0.08 2.00 3.00 0.45 19.99 2.33 0.10 2.00 3.00 0.48 20.64 2.37 0.09 2.00 3.00 0.49 20.71 2.61 0.09 2.00 3.00 0.50 19.08 2.52 0.09 2.00 3.00 0.51 20.20 2.31 0.09 2.00 3.00 0.47 20.38 2.46 0.10 2.00 3.00 0.51 20.61 2.36 0.13 2.00 4.00 0.64 27.02 2.58 0.10 2.00 3.00 0.50 19.55 2.42 0.10 2.00 3.00 0.50 20.84 2.34 0.09 2.00 3.00 0.48 20.63 2.20 0.09 2.00 3.00 0.41 18.65 2.56 0.10 2.00 3.00 0.51 19.81 2.43 0.11 2.00 3.00 0.51 20.82 2.62 0.09 2.00 3.00 0.49 18.84 2.30 0.09 2.00 3.00 0.47 20.26 2.57 0.12 2.00 4.00 0.63 24.66 2.47 0.09 2.00 3.00 0.51 20.57 2.61 0.09 2.00 3.00 0.50 19.08 2.08 0.08 1.00 3.00 0.40 19.23 2.10 0.06 2.00 3.00 0.31 14.53 2.23 0.08 2.00 3.00 0.43 19.26 2.54 0.10 2.00 3.00 0.51 20.03 2.11 0.08 2.00 3.00 0.32 15.32 2.58 0.10 2.00 3.00 0.50 19.49 2.10 0.07 2.00 3.00 0.31 14.66 2.67 0.11 2.00 4.00 0.55 20.80 2.50 0.13 2.00 4.00 0.60 23.90 2.60 0.09 2.00 3.00 0.50 19.16 2.40 0.10 2.00 3.00 0.50 20.83 2.54 0.11 2.00 4.00 0.58 22.72 2.37 0.09 2.00 3.00 0.49 20.76 2.46 0.10 2.00 3.00 0.51 20.70 2.45 0.17 2.00 5.00 0.80 32.61 2.40 0.09 2.00 3.00 0.50 20.76 2.17 0.07 2.00 3.00 0.38 17.70 2.65 0.11 2.00 4.00 0.56 21.16 2.58 0.10 2.00 3.00 0.50 19.55 2.68 0.16 2.00 5.00 0.80 29.93 2.19 0.08 2.00 3.00 0.40 18.33 61

Çizelge 4.15 in devamı Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 2.48 0.10 2.00 3.00 0.51 20.56 2.29 0.09 2.00 3.00 0.46 20.13 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 2.57 0.10 2.00 3.00 0.50 19.60 2.27 0.10 2.00 4.00 0.52 22.98 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 2.44 0.10 2.00 3.00 0.51 20.72 2.11 0.06 2.00 3.00 0.32 15.17 Şırnak / Silopi - Başaran 2.46 0.11 2.00 4.00 0.58 23.38 2.00 0.05 1.00 3.00 0.26 13.13 Kafkas 2.53 0.12 2.00 4.00 0.68 26.90 2.59 0.10 2.00 3.00 0.50 19.31 Seyran-96 2.27 0.13 1.00 3.00 0.63 27.77 1.96 0.06 1.00 3.00 0.33 16.87 Yerli Kırmızı 2.59 0.11 2.00 4.00 0.57 21.96 2.32 0.10 2.00 3.00 0.48 20.52 1. Yıl Tüm Genotipler 2.52 0.10 1.95 3.42 0.54 21.45 2. Yıl Tüm Genotipler 2.30 0.09 1.91 3.14 0.46 19.73 Üst satır: 2004-2005 yılı, alt satır: 2005-2006 yılı değerleri *VK: S / X x 100 En geniş varyasyon, 2004-2005 yılında Şanlıurfa / Merkez - Sımaklı köyü (% 29.93) ve 2005-2006 yılında (% 32.61) Şanlıurfa / Merkez - Kepez köyü genotiplerinde saptanmıştır. Araştırmada ilk yıl Mardin / Merkez (%14.53), ikinci yıl Şırnak / Silopi - Başaran (% 13.13) en düşük varyasyon gösteren genotipler olmuşlardır. 2004-2005 yılında standart çeşitlerde varyasyon katsayıları Kafkas çeşidinde % 26.90, Seyran-96 çeşidinde % 27.77 ve Yerli Kırmızı da % 21.96 olarak belirlenmiştir. En düşük değer 1 adet, en yüksek değer ise 5 adet olarak saptanmıştır. 2005-2006 yılında anılan özellik yönünden kontrol çeşitlerinden Kafkas % 19.31, Seyran-96 çeşidi % 16.87 ve Yerli Kırmızı çeşidi % 20.52 varyasyon katsayısı değerlerine sahip olmuşlardır. Bitkide dal sayısı değerleri 1-5 adet/bitki arasında değişmiştir. Ana dal sayısı açısından genotiplerin varyasyon katsayısı ortalamaları ilk yıl % 21.45 iken, ikinci yıl % 19.73 olarak saptanmıştır. Jain ve ark. (1995), Kumar ve ark. (1999), ana dal sayısı açısından geniş varyasyonlar saptandığını bildirmişlerdir. 62

4.7. Bitkide Yan Dal Sayısı (Adet) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan bitkide yan dal sayısına ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.16 da, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.17 de verilmiştir. Çizelge 4.16. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkide Yan Dal Sayısına (adet) İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 0.402 0.158 Yıl 1 2.843* Hata 4 0.280 Genotip 42 0.293 0.285* 42 0.269 Yıl x Genotip 42 0.309 Hata 84 0.328 0.182 168 0.255 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 37.92 32.84 35.94 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Yan dal sayısı açısından ilk yılda da genotipler arasındaki farklar ile iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre genotipler ve genotip x yıl interaksiyonu önemsiz bulunurken, ikinci yılda genotipler arası farklar ile yıllar arasındaki farklılık istatistiksel olarak önemli bulunmuştur (Çizelge 4.16). Çizelge 4.17 den izlendiği gibi, yıllar ayrı ayrı incelendiğinde ilk yıl genotipler arasında istatistiksel fark bulunmamasına rağmen, ikinci yıl genotipler birbirinden önemli düzeyde farklı bulunmuştur. İlk yıl önemsiz olmasına karşın, en fazla yan dal Şanlıurfa / Merkez - Uzunkar Köyü (2.55 adet/bitki) genotipinde, en az dal sayısı ise Seyran-96 (1.03 adet/bitki) çeşidinde bulunmuştur. İkinci yılda ise en yüksek değer 2.28 adet ile Adıyaman / Besni - Alibey Köy genotipinde saptanmakla birlikte Adıyaman / Merkez - Uludam (1.94 adet), Kahramanmaraş / Merkez - Köseli (1.81 adet) Adıyaman / Kahta - Akıncılar (1.79 adet) genotipleri ile arasında önemli düzeyde bir fark bulunmamıştır.seyran-96 ve Mardin / Merkez populasyonları sırasıyla 0.77 ile 0.80 adet/bitki değerleri ile en düşük yan dal sayılarına sahip olmuşlardır. 63

Çizelge 4.17. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkide Yan Dal Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 1.44 2.28 a 1.86 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 2.12 0.97 c-e 1.55 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 1.23 0.96 c-e 1.09 Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 1.73 1.04 c-e 1.39 Adıyaman / Besni - Üçgöz 1.27 1.57 a-e 1.42 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 1.35 1.79 a-c 1.57 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 1.27 1.19 b-e 1.23 Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 1.13 1.17 b-e 1.15 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 1.13 1.07 c-e 1.10 Adıyaman / Merkez - Doyran 1.38 1.06 c-e 1.22 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 1.42 1.25 b-e 1.33 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 1.77 1.18 b-e 1.47 Adıyaman / Merkez - Uludam 1.50 1.94 ab 1.72 Adıyaman / Samsat - Gölpınar 1.92 1.36 b-e 1.64 Adıyaman / Samsat - Ovacık 1.69 1.24 b-e 1.47 Diyarbakır / Merkez 1.21 1.38 b-e 1.29 G.Antep / Nizip 1.22 1.54 a-e 1.38 K.Maraş / Kürtül 1.28 1.56 a-e 1.42 K.Maraş / Merkez 1.18 1.20 b-e 1.19 K.Maraş / Köseli 1.71 1.82 a-c 1.76 K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 1.81 1.32 b-e 1.56 K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 1.43 1.40 b-e 1.42 K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 1.65 1.22 b-e 1.43 K.Maraş / Yeniyapan 1.58 1.14 b-e 1.36 Kilis / Merkez 1.78 1.30 b-e 1.54 Malatya / İriağaç 1.48 1.28 b-e 1.38 Mardin / Merkez 1.17 0.80 e 0.98 Sivas / Kangal 1.31 1.64 a-e 1.47 Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 1.83 1.10 b-e 1.47 Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 1.60 1.34 b-e 1.47 Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 1.63 1.22 b-e 1.43 Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 1.30 1.37 b-e 1.34 Ş.Urfa / Merkez - Kepez 1.43 1.29 b-e 1.36 Ş.Urfa / Merkez - Köçok 1.40 1.13 b-e 1.26 Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 1.50 1.68 a-d 1.59 Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 2.04 1.20 b-e 1.62 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 2.55 1.07 c-e 1.81 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 1.94 0.97 c-e 1.46 Ş.Urfa / Sarışeyh 1.20 1.23 b-e 1.22 Şırnak / Silopi - Başaran 1.30 0.83 de 1.07 Kafkas 1.65 1.49 a-e 1.57 Seyran-96 1.03 0.77 e 0.90 Yerli Kırmızı 1.38 1.59 a-e 1.48 Ortalama** 1.51 A 1.30 B 1.41 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. İki yıllık birleştirilmiş analize göre genotipler arasında yan dal sayısı açısından önemli bir fark bulunmamakla birlikte Adıyaman / Besni - Alibey yerel 64

genotipi (1.86 adet/bitki) en yüksek değeri, yine Seyran-96 (0.90 adet/bitki) genotipi en düşük değeri almıştır. Bulgularımız Kayhan (2004) ile uyum içerisindedir. Yan dal sayısı genetik yapı ile ilişkili olup, çeşitlere göre değişim gösterebilmektedir. Nitekim, Alıcı (1997) dal sayısının, genotip ve çevre şartlarından önemli derecede etkilendiğini bildirmektedir. Yıllar arasındaki fark incelendiğinde ana dal sayısında olduğu gibi yan dal sayısı açısından da ilk yıl değeri (1.51 adet/bitki), ikinci yıla oranla (1.30 adet/bitki) ana dal sayısında belirtilen, aynı nedenlerden dolayı daha yüksek olarak saptanmıştır. Çevresel unsurlardan oldukça fazla etkilenen dal sayısı lokasyonlara yada yıllara göre farklı değerler alabilmektedir (Alıcı, 1997). Nitekim yan dal sayısı açısından saptanan değerler Erman ve ark. (2005) tarafından elde edilenlere oranla daha düşük bulunurken Günel ve ark. (1993), Yılmaz ve ark. (1996) tarafından elde edilenlerle benzerlik göstermektedir. Mercimek yerel genotip ve çeşitlerine ait ortalama değerler ve varyasyon katsayıları Çizelge 4.18 de verilmiştir. Çizelge 4.18 den izlendiği gibi yan dal sayısı açısından araştırmanın birinci yılında % 94.79 ile Adıyaman / Kahta - Tekağaç (Bostanlı), ikinci yılında % 89.69 ile Kahramanmaraş / Merkez - Köseli en geniş varyasyon gösteren genotipler, ilk yıl % 39.93 ile Kahramanmaraş / Merkez, ikinci yıl % 37.53 ile Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) en düşük varyasyon gösteren genotipler olmuşlardır. İlk yıl standart çeşitlerden Kafkas % 90.94, Seyran-96 % 84.52 ve Yerli Kırmızı % 59.45 oranında varyasyon göstermiştir. İkinci yılda ise Kafkas % 76.83, Seyran-96 % 88.55 ve Yerli Kırmızı % 71.36 varyasyona sahip olmuştur. 65

Çizelge 4.18. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Yan Dal Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları, (n=30) Genotipler X S x En En Düşük Yüksek S VK(%)* Adıyaman / Besni - Alibey 1.43 0.21 0.00 5.00 1.14 79.54 2.19 0.21 0.00 4.00 1.06 48.31 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 2.05 0.23 0.00 4.00 1.05 51.22 0.97 0.13 0.00 3.00 0.72 74.32 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 1.22 0.15 0.00 4.00 0.80 65.51 1.00 0.11 0.00 2.00 0.57 56.57 Adıyaman / Besni - Tekağaç 1.73 0.23 0.00 6.00 1.26 72.56 (Yalankoz) 1.05 0.09 0.00 2.00 0.39 37.53 Adıyaman / Besni - Üçgöz 1.28 0.15 0.00 4.00 0.80 62.48 1.58 0.18 0.00 3.00 0.90 57.21 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 1.24 0.17 0.00 4.00 0.83 66.99 1.70 0.23 1.00 5.00 1.03 60.65 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 1.27 0.14 0.00 3.00 0.72 57.07 1.19 0.12 0.00 2.00 0.63 53.15 Adıyaman / Kahta - Tekağaç 1.13 0.20 0.00 5.00 1.07 94.79 (Bostanlı) 1.17 0.13 0.00 4.00 0.71 60.61 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 1.13 0.10 0.00 3.00 0.57 50.41 1.04 0.12 0.00 3.00 0.64 61.53 Adıyaman / Merkez - Doyran 1.38 0.22 0.00 6.00 1.13 81.91 1.04 0.08 0.00 2.00 0.44 42.13 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 1.38 0.16 1.00 4.00 0.80 58.05 1.24 0.14 0.00 3.00 0.74 59.57 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 1.71 0.29 0.00 7.00 1.54 89.61 1.44 0.14 0.00 3.00 0.71 49.43 Adıyaman / Merkez - Uludam 1.50 0.21 0.00 6.00 1.14 75.81 1.65 0.24 1.00 5.00 1.09 66.03 Adıyaman / Samsat - Gölpınar 1.90 0.26 0.00 5.00 1.42 75.03 1.37 0.12 0.00 2.00 0.63 45.92 Adıyaman / Samsat - Ovacık 1.75 0.17 1.00 3.00 0.85 48.40 1.25 0.18 0.00 4.00 0.93 74.24 Diyarbakır / Merkez 1.12 0.16 0.00 3.00 0.82 73.17 1.05 0.14 0.00 2.00 0.60 57.60 G.Antep / Nizip 1.20 0.22 0.00 4.00 1.08 90.01 1.50 0.20 0.00 5.00 0.98 65.20 K.Maraş / Kürtül 1.23 0.13 0.00 3.00 0.73 59.02 1.64 0.15 0.00 3.00 0.78 47.48 K.Maraş / Merkez 1.17 0.09 0.00 2.00 0.47 39.93 1.21 0.17 0.00 4.00 0.94 77.91 K.Maraş / Merkez - Köseli 1.76 0.24 1.00 4.00 1.09 61.93 1.74 0.36 0.00 5.00 1.56 89.69 K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 1.81 0.18 1.00 4.00 0.90 49.53 1.28 0.12 1.00 3.00 0.61 47.95 K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 1.45 0.18 0.00 4.00 0.99 68.02 1.24 0.10 1.00 3.00 0.52 42.16 66

Çizelge 4.18 in devamı K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 1.59 0.20 0.00 5.00 1.05 65.76 1.17 0.10 0.00 3.00 0.53 45.49 K.Maraş / Yeniyapan 1.59 0.17 0.00 3.00 0.91 57.18 1.11 0.14 0.00 3.00 0.75 67.60 Kilis / Merkez 1.75 0.16 0.00 4.00 0.84 48.25 1.30 0.15 0.00 3.00 0.79 61.11 Malatya / İriağaç 1.50 0.19 0.00 5.00 1.00 66.67 1.27 0.20 0.00 4.00 1.00 78.97 Mardin / Merkez 1.17 0.11 0.00 3.00 0.59 50.75 0.80 0.07 0.00 1.00 0.41 50.85 Sivas / Kangal 1.36 0.16 0.00 3.00 0.87 64.09 1.67 0.16 1.00 3.00 0.69 41.16 Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 1.88 0.24 0.00 5.00 1.20 63.90 1.00 0.16 0.00 3.00 0.73 72.55 Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 1.59 0.19 1.00 4.00 0.97 60.98 1.32 0.20 0.00 3.00 0.95 71.73 Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 1.63 0.20 1.00 5.00 1.10 67.23 1.20 0.17 0.00 3.00 0.87 72.17 Ş.Urfa / Sarışeyh 1.29 0.20 0.00 4.00 1.05 81.59 1.37 0.18 0.00 4.00 0.93 67.58 Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 1.43 0.16 1.00 4.00 0.90 62.63 1.32 0.14 0.00 2.00 0.65 49.03 Ş.Urfa / Merkez - Kepez 1.40 0.21 0.00 5.00 1.16 83.05 1.14 0.12 0.00 3.00 0.64 56.19 Ş.Urfa / Merkez - Köçok 1.52 0.17 0.00 3.00 0.87 57.35 1.58 0.18 0.00 3.00 0.90 57.21 Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 1.96 0.31 0.00 7.00 1.54 78.60 1.19 0.11 0.00 3.00 0.57 47.56 Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 2.11 0.32 0.00 5.00 1.41 66.98 1.07 0.15 0.00 3.00 0.78 72.70 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 2.00 0.26 1.00 5.00 1.33 66.51 0.97 0.10 0.00 3.00 0.56 57.52 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 1.23 0.16 0.00 4.00 0.82 66.24 1.26 0.15 0.00 3.00 0.76 60.69 Şırnak / Silopi - Başaran 1.13 0.16 0.00 3.00 0.80 70.88 0.83 0.10 0.00 2.00 0.53 63.68 Kafkas 1.62 0.27 0.00 7.00 1.47 90.94 1.41 0.20 0.00 4.00 1.09 76.83 Seyran-96 0.80 0.17 0.00 2.00 0.68 84.52 0.74 0.13 0.00 2.00 0.66 88.55 Yerli Kırmızı 1.38 0.15 1.00 4.00 0.82 59.45 1.52 0.22 0.00 4.00 1.08 71.36 1. Yıl Tüm Genotipler 1.48 0.19 0.21 4.26 0.99 67.08 2. Yıl Tüm Genotipler 1.27 0.15 0.12 3.12 0.77 60.60 Üst satır: 2004-2005 yılı, alt satır: 2005-2006 yılı değerleri *VK: S / X x 100 67

İlk yılda 0 ile 7 arasında yan dal sayısı saptanmış olup, birçok populasyonda yan dal gözlenmezken, en yüksek değer 7 adet ile Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu), Kafkas, Şanlıurfa / Merkez - Sımaklı genotiplerinde elde edilmiştir. İkinci yılda yan dal sayısına ait değerler 0 ve 5 arasında bulunmuştur. İlk yılda olduğu gibi ikinci yılda da birçok populasyonda yan dal gözlemlenmemiş olup, en yüksek değer 5 adet ile Adıyaman / Kahta - Akıncılar, Adıyaman / Merkez - Uludam, Gaziantep / Nizip genotiplerinde saptanmıştır. Anılan özellik bakımından tüm genotipler dikkate alındığında, varyasyon katsayısı 2004-2005 yetiştirme dönemi için % 67.08, 2005-2006 yetiştirme dönemi için % 60.60 olarak belirlenmiştir. 4.8. Metrekaredeki Bitki Sayısı (Adet) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan metrekaredeki bitki sayısına ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.19 da, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.20 de verilmiştir. Metrekaredeki bitki sayısı açısından her iki yılda da genotipler arasındaki farklar ile iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre yıllar, genotipler ve genotip x yıl interaksiyonu özellklerinin tümü önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.19). Çizelge 4.19. Mercimek Yerel Genotiplerinde Metrekaredeki Bitki Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 4298.559** 3162.209 Yıl 1 729.221 Hata 4 3730.384 Genotip 42 750.298 2550.729 42 1649.075 Yıl x Genotip 42 1651.952 Hata 84 809.422 2918.559 168 1863.990 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 14.08 27.19 21.54 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.20 den izlendiği gibi aralarındaki fark önemli olmamakla birlikte iki yılın ortalamasına göre genotiplerden Malatya / İriağaç 252.1 bitki/m 2 değeri ile 68

en fazla, Yerli Kırmızı ise 163.8 bitki/m 2 ile en az bitki yoğunluğu gösteren genotip olmuştur. Kafkas ve Seyran-96 standart çeşitleri, araştırmada elde edilen 200.4 adet/m 2, ortalama bitki sıklığı değerine yakın (sırasıyla 196.7 ve 200 adet/m 2 ) değerlere sahip olmuşlardır. Genotiplerin çıkış performansı ekimde belirlenen ekim sıklığı ile paralellik göstermiş ve düzenli bir çıkış sağlanmıştır. Bulgularımız benzer çalışmalardan elde edilenlerle benzerlik göstermektedir (Günel ve ark. (1993); Erman ve ark. 2005). Çizelge 4.20. Mercimek Yerel Populasyonlarında Metrekaredeki Bitki Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 195.0 163.3 179.2 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 200.0 190.0 195.0 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 200.0 166.7 183.3 Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 220.8 183.3 202.1 Adıyaman / Besni - Üçgöz 185.4 213.3 199.4 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 191.7 216.7 204.2 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 228.8 216.7 222.7 Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 226.7 203.3 215.0 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 208.3 213.3 210.8 Adıyaman / Merkez - Doyran 208.3 206.7 207.5 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 212.5 163.3 187.9 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 194.2 213.3 203.8 Adıyaman / Merkez - Uludam 191.2 150.0 170.8 Adıyaman / Samsat - Gölpınar 203.8 180.0 191.9 Adıyaman / Samsat - Ovacık 202.1 206.7 204.4 Diyarbakır / Merkez 227.5 158.3 192.9 G.Antep / Nizip 228.3 213.3 220.8 K.Maraş / Kürtül 195.8 158.3 177.1 K.Maraş / Merkez 206.3 178.3 192.3 K.Maraş / Köseli 216.7 216.7 216.7 K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 212.5 196.7 204.6 K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 181.2 230.0 205.6 K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 208.3 203.3 205.8 K.Maraş / Yeniyapan 212.5 216.7 214.6 Kilis / Merkez 166.7 226.7 196.7 Malatya / İriağaç 214.2 290.0 252.1 Mardin / Merkez 197.9 221.7 209.8 Sivas / Kangal 204.2 218.3 211.3 Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 172.9 230.0 201.5 Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 200.8 213.3 207.1 Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 188.8 213.3 201.1 Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 193.3 163.3 178.3 Ş.Urfa / Merkez - Kepez 200.0 216.7 208.3 Ş.Urfa / Merkez - Köçok 200.0 210.0 205.0 Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 183.3 180.0 181.7 Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 182.1 210.0 196.1 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 212.5 130.0 171.3 69

Çizelge 4.20 nin devamı Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 193.8 180.0 186.9 Ş.Urfa / Sarışeyh 230.8 203.3 217.1 Şırnak / Silopi - Başaran 212.5 236.7 224.6 Kafkas 190.0 203.3 196.7 Seyran-96 216.7 183.3 200.0 Yerli Kırmızı 170.8 156.7 163.8 Ortalama** 202.1 198.7 200.4 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. 4.9. Dolu Bakla Sayısı (Adet) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan dolu bakla sayısına ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.21 de, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.22 de verilmiştir. Dolu bakla sayısı yönünden her iki yılda da genotipler arasındaki farklar önemsiz; iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre genotipler arasındaki farklılık önemli, yıl ve genotip x yıl interaksiyonu ise önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.21). Çizelge 4.21. Mercimek Yerel Genotiplerinde Dolu Bakla Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 437.354** 3162.209 Yıl 1 1387.221 Hata 4 270.085 Genotip 42 85.758 2550.729 42 134.758** Yıl x Genotip 42 64.528 Hata 84 62.322 2918.559 168 61.210 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 28.92 27.19 31.32 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.22 den izlendiği gibi, iki yılın ortalamasına göre genotipler incelendiğinde Seyran-96 (37.067 adet) ve Şırnak / Silopi - Başaran (36.9 adet) bitki başına en fazla dolu baklaya sahip genotipler, Kahramanmaraş / Yeniyapan Köyüne (17.1 adet) ait populasyon ise en az değere sahip olmuştur. İki yıllık ortalamaya göre standart çeşitlerden Kafkas 22.6 adet/bitki, Yerli Kırmızı ise 28.8 adet/bitki dolu bakla sayısı değerleri ile son sıralarda yer almışlardır. Erskine ve ark. (1989) çeşitler 70

arasındaki farkın ortaya konulmasında dolu bakla sayısının önemli bir kriter olduğunu bildirmektedirler. Çiftçi ve Ülker (2001), Biçer ve ark. (2003) bitkide bakla sayısı bakımından çeşitler arasındaki farklılıkların önemsiz olduğunu, Kayhan (2004) anılan özellik yönünden çeşitler arasında önemli fark bulunduğunu bildirmektedir. Çalışmadan elde edilen dolu bakla sayısı değerleri Gupta ve ark. (1996), Stoilova (1998), Erman ve ark. (2005), tarafından saptananlarla benzerlik gösterirken, Bukhtiar ve ark. (1991) tarafından elde edilenlere oranla daha düşük bulunmuştur. Çizelge 4.22. Mercimek Yerel Genotiplerinde Dolu Bakla Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 27.9 17.8 22.9 B-H Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 34.0 20.6 27.3 A-H Adıyaman / Besni - Kesmetepe 21.2 15.7 18.4 F-H Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 28.9 19.2 24.0 B-H Adıyaman / Besni - Üçgöz 29.8 29.4 29.6 A-F Adıyaman / Kahta - Akıncılar 24.9 22.6 23.7 B-H Adıyaman / Kahta - Eskitaş 31.2 26.6 28.9 A-G Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 17.8 22.0 19.9 C-H Adıyaman / Kahta - Tuğlu 21.5 20.7 21.1 C-H Adıyaman / Merkez - Doyran 28.5 16.3 22.4 B-H Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 26.5 17.9 22.2 B-H Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 29.4 27.1 28.2 A-H Adıyaman / Merkez - Uludam 21.6 22.9 22.3 B-H Adıyaman / Samsat - Gölpınar 29.9 21.3 25.6 B-H Adıyaman / Samsat - Ovacık 25.0 15.3 20.1 C-H Diyarbakır / Merkez 24.9 27.4 26.2 A-H G.Antep / Nizip 29.9 24.0 27.0 A-H K.Maraş / Kürtül 16.8 29.0 22.9 B-H K.Maraş / Merkez 30.4 16.9 23.7 B-H K.Maraş / Köseli 24.6 13.2 18.9 E-H K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 22.7 16.0 19.4 D-H K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 28.7 21.1 24.9 B-H K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 21.6 13.8 17.7 GH K.Maraş / Yeniyapan 23.5 10.6 17.1 H Kilis / Merkez 31.6 30.9 31.2 A-C Malatya / İriağaç 25.9 23.9 24.9 B-H Mardin / Merkez 25.5 24.1 24.8 B-H Sivas / Kangal 31.5 15.4 23.4 B-H Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 35.0 22.5 28.7 A-G Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 36.7 29.3 33.0 AB Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 26.1 27.6 26.9 A-H Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 29.6 21.6 25.6 B-H Ş.Urfa / Merkez - Kepez 22.3 22.7 22.5 B-H Ş.Urfa / Merkez - Köçok 20.4 26.9 23.7 B-H Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 29.5 28.2 28.8 A-G 71

Çizelge 4.22 nin devamı Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 39.9 21.4 30.6 A-D Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 30.9 28.8 29.9 A-E Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 24.3 18.5 21.4 C-H Ş.Urfa / Sarışeyh 17.8 20.5 19.1 E-H Şırnak / Silopi - Başaran 34.8 39.1 36.9 A Kafkas 23.5 21.6 22.6 A-H Seyran-96 35.5 38.6 37.1 A Yerli Kırmızı 32.0 25.5 28.8 A-G Ortalama 27.3 22.7 25.0 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. Mercimek yerel genotiplerinde 2004-2005 ve 2005-2006 yetiştirme dönemlerinde dolu bakla sayısı (adet) değerlerine ait bazı istatistiki veriler ve varyasyon katsayıları Çizelge 4.23 te verilmiştir. Çizelge 4.23. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Dolu Bakla Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları, (n=30) Genotipler X S x En En Düşük Yüksek S VK(%)* Adıyaman / Besni - Alibey 27.87 1.75 13.00 49.00 9.59 34.40 17.83 1.16 8.00 27.00 6.37 35.74 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 34.00 1.12 21.00 44.00 6.12 18.00 20.60 2.74 0.00 46.00 14.99 72.78 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 21.20 0.92 13.00 32.00 5.03 23.71 15.67 1.39 3.00 30.00 7.61 48.59 Adıyaman / Besni - Tekağaç 28.87 2.18 12.00 55.00 11.92 41.28 (Yalankoz) 19.17 1.28 10.00 42.00 6.99 36.49 Adıyaman / Besni - Üçgöz 29.83 2.22 11.00 51.00 12.14 40.69 29.37 1.98 11.00 52.00 10.86 36.97 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 24.90 1.04 14.00 38.00 5.67 22.78 22.57 1.65 8.00 38.00 9.04 40.07 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 31.23 2.40 12.00 58.00 13.16 42.13 26.60 1.64 12.00 48.00 9.01 33.86 Adıyaman / Kahta - Tekağaç 17.83 1.00 8.00 28.00 5.48 30.75 (Bostanlı) 22.03 1.28 8.00 38.00 6.99 31.75 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 21.47 1.27 11.00 33.00 6.95 32.36 20.67 1.51 9.00 39.00 8.30 40.15 Adıyaman / Merkez - Doyran 28.50 1.45 15.00 42.00 7.93 27.84 16.27 0.96 7.00 29.00 5.25 32.25 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 26.47 1.31 18.00 45.00 7.18 27.13 17.93 1.70 7.00 41.00 9.29 51.79 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 29.37 1.93 11.00 49.00 10.55 35.93 27.07 1.88 12.00 44.00 10.28 37.96 Adıyaman / Merkez - Uludam 21.60 1.28 11.00 39.00 6.99 32.34 22.93 1.68 8.00 38.00 9.21 40.16 72

Çizelge 4.23 ün devamı Adıyaman / Samsat - Gölpınar Adıyaman / Samsat - Ovacık Diyarbakır / Merkez G.Antep / Nizip K.Maraş / Kürtül K.Maraş / Merkez K.Maraş / Merkez - Köseli K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık K.Maraş / Yeniyapan Kilis / Merkez Malatya / İriağaç Mardin / Merkez Sivas / Kangal Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı Ş.Urfa / Merkez - Göktepe Ş.Urfa / Sarışeyh Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu Ş.Urfa / Merkez - Kepez Ş.Urfa / Merkez - Köçok Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 29.90 1.73 13.00 46.00 9.47 31.66 21.30 1.01 12.00 33.00 5.54 26.01 24.97 1.07 13.00 39.00 5.85 23.44 15.27 0.91 8.00 25.00 4.98 32.63 24.93 1.64 11.00 42.00 8.97 36.00 27.43 2.02 14.00 56.00 11.05 40.27 29.93 1.83 15.00 52.00 10.01 33.43 24.03 1.32 11.00 39.00 7.24 30.13 16.77 0.88 8.00 27.00 4.80 28.61 29.03 1.28 14.00 46.00 6.99 24.08 30.40 1.59 20.00 50.00 8.71 28.65 16.93 1.48 3.00 35.00 8.11 47.87 24.60 1.87 13.00 49.00 10.23 41.57 13.23 1.50 3.00 35.00 8.21 62.05 22.73 1.45 11.00 42.00 7.97 35.04 16.00 1.73 2.00 36.00 9.46 59.13 28.67 2.07 12.00 49.00 11.35 39.58 21.07 0.92 11.00 31.00 5.02 23.81 21.60 0.91 12.00 34.00 4.97 22.99 13.80 0.75 9.00 25.00 4.09 29.63 23.53 1.19 14.00 36.00 6.51 27.65 10.60 0.86 4.00 25.00 4.70 44.36 31.57 2.19 15.00 56.00 12.00 38.01 30.90 1.90 15.00 56.00 10.40 33.67 25.90 2.02 13.00 48.00 11.04 42.61 23.87 2.15 10.00 58.00 11.76 49.25 25.53 1.95 12.00 45.00 10.65 41.72 24.07 1.18 12.00 42.00 6.49 26.95 31.47 1.95 12.00 50.00 10.67 33.91 15.40 1.54 5.00 30.00 8.45 54.88 34.97 2.20 11.00 59.00 12.06 34.48 22.47 1.18 11.00 44.00 6.47 28.79 36.70 1.83 18.00 59.00 10.00 27.26 29.33 2.15 12.00 51.00 11.79 40.20 26.13 2.22 11.00 52.00 12.18 46.60 27.63 1.71 15.00 59.00 9.36 33.86 29.57 2.10 16.00 61.00 11.51 38.94 21.60 1.67 10.00 46.00 9.15 42.35 22.27 1.91 8.00 42.00 10.46 47.00 22.70 1.71 8.00 44.00 9.36 41.23 20.37 1.22 10.00 33.00 6.68 32.81 26.93 1.25 13.00 42.00 6.86 25.48 29.47 1.83 13.00 45.00 10.03 34.04 28.17 2.24 10.00 56.00 12.24 43.47 39.90 2.79 20.00 74.00 15.31 38.36 21.37 1.38 12.00 37.00 7.53 35.25 30.93 2.07 11.00 50.00 11.33 36.61 28.77 2.68 9.00 61.00 14.69 51.05 73

Çizelge 4.23 ün devamı Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 24.33 1.24 11.00 42.00 6.81 28.00 18.50 1.18 8.00 33.00 6.44 34.79 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 17.77 1.28 7.00 35.00 6.99 39.32 20.47 1.34 8.00 39.00 7.31 35.74 Şırnak / Silopi - Başaran 34.77 1.61 21.00 51.00 8.80 25.30 39.10 1.81 21.00 57.00 9.91 25.34 Kafkas 23.50 1.35 14.00 43.00 7.40 31.48 21.60 2.14 6.00 50.00 11.71 54.23 Seyran-96 35.50 2.01 21.00 61.00 11.00 31.00 38.63 2.17 20.00 66.00 11.87 30.73 Yerli Kırmızı 32.00 1.89 18.00 52.00 10.35 32.33 25.50 2.64 5.00 56.00 14.44 56.61 1. Yıl Tüm Genotipler 27.30 1.67 13.35 46.21 9.14 33.44 2. Yıl Tüm Genotipler 22.66 1.60 9.40 42.44 8.74 39.59 Üst satır: 2004-2005 yılı, alt satır: 2005-2006 yılı değerleri *VK: S / X x 100 Çizelge 4.23 ten de izleneceği üzere dolu bakla sayısı açısından ilk yıl en geniş varyasyon % 47 ile Şanlıurfa / Merkez - Kapuzlu dan elde edilirken, ikinci yılda % 72.78 ile Adıyaman / Besni - Çakırhöyük te saptanmıştır. En düşük varyasyon gösteren genotipler, ilk yıl Adıyaman / Besni - Çakırhöyük (% 18), ikinci yılda ise Kahramanmaraş / Kürtül (% 24.08) genotipleri olmuşlardır. 2004-2005 yetiştirme döneminde standart çeşitlerin varyasyon katsayıları Kafkas ta % 31.48, Seyran-96 da % 31.00 ve Yerli Kırmızı da % 32.33 olarak saptanmıştır. Genotiplerden elde edilen değerler 7 ile 74 adet/bitki arasında değişmiş olup, en yüksek değer (74 adet/bitki) Şanlıurfa / Merkez - Sımaklı populasyonundan, en düşük değer ise Şanlıurfa / Sarışeyh (7 adet/bitki) genotipinden alınmıştır. 2005-2006 döneminde kontrol olarak ekilen, Kafkas çeşidinde % 54.23, Seyran-96 da % 30.73 ve Yerli Kırmızı çeşidinde % 56.61 varyasyon saptanmıştır. Genotiplerden alınan değerler 0 ile 66 adet/bitki arası olup, en yüksek değer (66 adet) Seyran-96 standart çeşidinde, en düşük değer (0 adet) ise Adıyaman / Besni - Çakırhöyük genotipinde gözlemlenmiştir. Tüm genotiplerin ortalama varyasyon katsayıları incelendiğinde ilk yıl ortalamasının % 33.44, ikinci yıl % 39.59 olduğu saptanmıştır. Kumar ve ark. (1999) bitkide bakla sayısının geniş varyasyonlar gösterdiğini bildirmektedir. 74

4.10. Boş Bakla Sayısı (Adet) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan boş bakla sayısına ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.24 te, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.25 te verilmiştir. Boş bakla sayısı yönünden ilk yılda genotipler arasındaki farklar önemli, ikinci yılda önemsiz; iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre yıllar arasındaki farklılık önemli, genotip ve genotip x yıl interaksiyonu ise önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.24). Çizelge 4.24. Mercimek Yerel Genotiplerinde Boş Bakla Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 4.017 20.101 Yıl 1 3419.707** Hata 4 12.059 Genotip 42 2.949** 19.945 42 10.456 Yıl x Genotip 42 12.437 Hata 84 1.495 24.234 168 12.865 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 48.41 50.20 58.17 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.25 ten izlendiği gibi en fazla boş bakla sayısı ilk yıl Şanlıurfa / Merkez - Doğanlı genotipinden (4.9 adet/bitki) elde edilmiş, bunu Kilis / Merkez genotipi (4.7 adet/bitki) izlemiştir. İkinci yıl ve iki yıllık ortalamaya göre genotipler arasındaki fark önemli olmamakla birlikte en yüksek değerler Gaziantep / Nizip (sırasıyla 16.5 ve 9.9 adet/bitki) genotipinden elde edilmiştir. İlk yıl Diyarbakır / Merkez (0.7 adet/bitki), ikinci yıl ise Kahramanmaraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ a (4.8 adet/bitki) ait genotipler en az oranda boş bakla oluştururken, iki yıllık ortalamaya göre Kahramanmaraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ dan (3.4 adet/bitki) gelen yerel genotip en düşük değeri almıştır. 75

Çizelge 4.25. Mercimek Yerel Genotiplerinde Boş Bakla Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 2.8 a-h 5.5 4.1 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 2.7 a-h 7.9 5.3 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 1.3 e-h 8.5 4.9 Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 3.3 a-g 8.4 5.8 Adıyaman / Besni - Üçgöz 3.4 a-f 9.6 6.5 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 0.9 gh 12.6 6.8 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 3.8 a-e 10.8 7.3 Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 2.0 d-h 11.8 6.9 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 2.1 d-h 8.4 5.2 Adıyaman / Merkez - Doyran 1.9 d-h 9.7 5.8 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 1.7 d-h 9.5 5.6 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 2.7 a-h 12.8 7.8 Adıyaman / Merkez - Uludam 2.5 a-h 13.5 8.0 Adıyaman / Samsat - Gölpınar 2.9 a-h 7.4 5.2 Adıyaman / Samsat - Ovacık 1.9 d-h 8.6 5.2 Diyarbakır / Merkez 0.7 h 13.3 7.0 G.Antep / Nizip 3.2 a-h 16.5 9.8 K.Maraş / Kürtül 2.1 d-h 12.1 7.1 K.Maraş / Merkez 4.1 a-d 7.8 5.9 K.Maraş / Köseli 1.3 f-h 11.7 6.5 K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 2.0 d-h 4.8 3.4 K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 2.3 b-h 11.7 7.0 K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 1.8 d-h 11.5 6.7 K.Maraş / Yeniyapan 2.4 b-h 6.3 4.4 Kilis / Merkez 4.7 ab 10.6 7.7 Malatya / İriağaç 2.2 c-h 11.7 7.0 Mardin / Merkez 2.0 d-h 8.7 5.3 Sivas / Kangal 2.7 a-h 13.0 7.9 Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 3.2 a-h 13.3 8.2 Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 4.9 a 9.4 7.1 Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 3.4 a-g 11.2 7.3 Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 2.9 a-h 8.7 5.8 Ş.Urfa / Merkez - Kepez 2.3 b-h 11.5 6.9 Ş.Urfa / Merkez - Köçok 2.6 a-h 10.2 6.4 Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 2.6 a-h 9.0 5.8 Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 3.5 a-f 7.1 5.3 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 2.0 d-h 12.1 7.0 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 1.6 d-h 7.4 4.5 Ş.Urfa / Sarışeyh 1.5 e-h 7.2 4.3 Şırnak / Silopi - Başaran 4.6 a-c 5.3 4.9 Kafkas 1.3 f-h 6.5 3.9 Seyran-96 1.5 e-h 10.3 5.9 Yerli Kırmızı 3.3 a-g 8.1 5.7 Ortalama** 2.5 B 9.8 A 6.1 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. İkinci yılda (9.8 adet/bitki) boş bakla sayısı ilk yıla (2.5 adet/bitki) oranla önemli düzeyde yüksek bulunmuştur. İkinci yılda çiçeklenmenin tamamlandığı, 76

tanenin oluşmaya başladığı Mart ve Nisan aylarındaki yağışların düzensiz olması, boş bakla sayısında artmaya neden olmuştur. Nitekim Yılmaz ve ark. (1996) aşırı sıcaklıklar ve düşük yağışın çiçeklerin bakla bağlamasını engellediğini bildirmektedirler. Mercimek yerel genotip ve çeşitlerinde bitkide boş bakla sayısına ait ortalama değerler ve varyasyon katsayıları Çizelge 4.26 da verilmiştir. Çizelge 4.26. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Boş Bakla Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları, (n=30) Genotipler X S x En En Düşük Yüksek S VK(%)* Adıyaman / Besni - Alibey 2.77 0.30 0.00 6.00 1.65 59.79 5.50 0.64 1.00 14.00 3.49 63.48 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 2.76 0.33 0.00 6.00 1.79 64.74 7.87 1.42 1.00 33.00 7.76 98.62 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 1.30 0.16 0.00 3.00 0.88 67.45 8.47 1.14 1.00 24.00 6.24 73.64 Adıyaman / Besni - Tekağaç 3.27 0.31 0.00 6.00 1.72 52.68 (Yalankoz) 8.40 1.01 0.00 25.00 5.51 65.62 Adıyaman / Besni - Üçgöz 3.43 0.41 0.00 9.00 2.27 66.10 9.63 1.74 0.00 44.00 9.55 99.14 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 0.87 0.15 0.00 3.00 0.82 94.54 12.63 2.12 0.00 59.00 11.62 91.99 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 3.80 0.44 0.00 8.00 2.41 63.49 10.83 1.51 0.00 30.00 8.26 76.24 Adıyaman / Kahta - Tekağaç 1.97 0.19 0.00 5.00 1.03 52.54 (Bostanlı) 11.77 1.31 1.00 35.00 7.19 61.07 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 2.07 0.26 0.00 6.00 1.41 68.35 8.40 0.89 3.00 25.00 4.90 58.29 Adıyaman / Merkez - Doyran 1.93 0.30 0.00 6.00 1.64 84.76 9.67 1.05 0.00 20.00 5.75 59.48 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 1.70 0.25 0.00 6.00 1.37 80.49 9.53 1.21 2.00 23.00 6.62 69.40 Adıyaman / Merkez - Turuş 2.73 0.47 0.00 8.00 2.56 93.61 (Kuyulu) 12.77 2.23 0.00 40.00 12.19 95.46 Adıyaman / Merkez - Uludam 2.53 0.19 0.00 5.00 1.04 41.12 13.47 1.91 0.00 39.00 10.47 77.75 Adıyaman / Samsat - Gölpınar 2.93 0.28 0.00 6.00 1.55 52.91 7.40 1.02 0.00 19.00 5.59 75.50 Adıyaman / Samsat - Ovacık 1.83 0.24 0.00 5.00 1.34 73.16 8.90 1.37 1.00 39.00 7.51 84.36 Diyarbakır / Merkez 0.67 0.10 0.00 2.00 0.55 82.00 13.30 1.84 0.00 46.00 10.07 75.73 77

Çizelge 4.26 nın devamı G.Antep / Nizip K.Maraş / Kürtül K.Maraş / Merkez K.Maraş / Merkez - Köseli K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık K.Maraş / Yeniyapan Kilis / Merkez Malatya / İriağaç Mardin / Merkez Sivas / Kangal Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı Ş.Urfa / Merkez - Göktepe Ş.Urfa / Sarışeyh Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu Ş.Urfa / Merkez - Kepez Ş.Urfa / Merkez - Köçok Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı Şırnak / Silopi - Başaran 3.17 0.53 0.00 9.00 2.89 91.25 16.47 2.01 2.00 45.00 10.98 66.69 2.13 0.29 0.00 6.00 1.59 74.61 12.07 1.66 2.00 36.00 9.10 75.39 4.10 0.34 0.00 9.00 1.86 45.45 7.77 1.04 1.00 23.00 5.70 73.36 1.27 0.17 0.00 5.00 0.91 71.62 11.73 1.58 2.00 35.00 8.64 73.65 2.03 0.29 0.00 6.00 1.56 76.93 4.80 0.59 0.00 15.00 3.21 66.87 2.30 0.28 0.00 5.00 1.56 67.69 11.73 1.68 1.00 36.00 9.21 78.49 1.83 0.21 0.00 5.00 1.18 64.19 11.53 1.47 1.00 32.00 8.06 69.91 2.43 0.36 0.00 8.00 1.98 81.25 6.27 1.08 0.00 19.00 5.89 93.98 4.73 0.67 1.00 17.00 3.67 77.46 10.57 1.76 0.00 37.00 9.66 91.37 2.23 0.32 0.00 8.00 1.74 77.72 11.70 1.31 2.00 35.00 7.20 61.56 1.97 0.24 0.00 5.00 1.30 66.07 8.67 1.38 0.00 36.00 7.57 87.37 2.70 0.37 0.00 6.00 2.05 76.06 13.00 1.58 2.00 39.00 8.64 66.45 3.17 0.38 0.00 10.00 2.09 65.87 13.27 2.09 2.00 45.00 11.45 86.33 4.90 0.40 2.00 9.00 2.20 44.95 9.37 1.08 3.00 25.00 5.90 62.97 3.37 0.41 0.00 9.00 2.27 67.32 11.20 1.63 0.00 38.00 8.93 79.77 2.90 0.30 0.00 6.00 1.65 56.81 8.70 0.99 1.00 24.00 5.43 62.46 2.33 0.25 0.00 5.00 1.37 58.84 11.53 1.53 0.00 31.00 8.37 72.53 2.57 0.30 0.00 6.00 1.63 63.64 10.20 1.66 1.00 32.00 9.09 89.17 2.60 0.27 0.00 5.00 1.50 57.67 8.97 0.72 1.00 23.00 3.92 43.69 3.53 0.36 0.00 9.00 2.00 56.47 7.07 0.85 0.00 23.00 4.66 65.95 1.97 0.27 0.00 5.00 1.50 76.11 12.10 1.84 1.00 35.00 10.06 83.11 1.63 0.27 0.00 4.00 1.50 91.64 7.43 0.68 0.00 17.00 3.74 50.30 1.47 0.21 0.00 6.00 1.14 77.50 7.17 0.63 3.00 17.00 3.45 48.21 4.60 0.40 0.00 8.00 2.21 47.97 5.27 0.52 0.00 12.00 2.84 53.92 78

Çizelge 4.26 nın devamı Kafkas 1.27 0.19 0.00 5.00 1.05 82.76 6.53 0.87 0.00 20.00 4.79 73.32 Seyran-96 1.53 0.18 0.00 4.00 1.01 65.74 10.33 1.56 2.00 33.00 8.53 82.52 Yerli Kırmızı 3.33 0.53 0.00 9.00 2.88 86.42 8.07 1.24 0.00 33.00 6.81 84.45 1. Yıl Tüm Genotipler 2.53 0.31 0.07 6.49 1.68 69.02 2. Yıl Tüm Genotipler 9.82 1.34 0.86 30.49 7.32 73.71 Üst satır: 2004-2005 yılı, alt satır: 2005-2006 yılı değerleri *VK: S / X x 100 İlk yıl en geniş varyasyon katsayısına % 94.54 değeri ile Adıyaman / Kahta - Akıncılar populasyonunda, ikinci yılda en geniş varyasyon % 99.14 ile Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) genotipinde saptanmıştır. En düşük varyasyon katsayıları ise ilk ve ikinci yıl sırasıyla % 41.12 ile Adıyaman / Merkez - Uludam ve % 43.69 değeri ile Şanlıurfa / Merkez - Peyamlı populasyonlarında saptanmıştır. İlk yıl için standart çeşitlerin varyasyon katsayıları Kafkas için % 82.76, Seyran-96 da % 65.74 ve Yerli Kırmızı çeşidinde % 86.42 olarak bulunmuştur. İkinci yıl için anılan özellik yönünden Kafkas çeşidinde % 73.32, Seyran-96 da % 82.52 ve Yerli Kırmızı standart çeşidinde % 84.45 varyasyon bulunmuştur. 2004-2005 yılı için elde edilen en yüksek değer olan 17 adet boş bakla Kilis / Merkez populasyonunda saptanırken, birçok populasyonda da ölçülen en düşük değer 0 adet/bitki olarak bulunmuştur. 2005-2006 yetiştirme döneminde boş bakla sayısı için değerler 0 dan 59 a kadar değişim göstermiştir. En düşük değer olan 0 adet/bitki birçok populasyonda saptanırken, 59 adet/bitki en yüksek değeri Adıyaman / Kahta - Akıncılar genotipinde tespit edilmiştir. Tüm genotipler dikkate alındığında, boş bakla sayısı açısından ilk yıl elde edilen ortalama varyasyon katsayısı değeri (% 69.02) ikinci yıla (% 73.71) oranla daha düşük bulunmuştur. 79

4.11. Bitkideki Tane Sayısı (adet) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan bitkideki tane sayısına ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.27 de, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.28 de verilmiştir. Bitkideki tane sayısı yönünden her iki yılda da genotipler arasındaki farklar önemsiz; iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre yıllar ve genotipler arasındaki farklılık önemli, genotip x yıl interaksiyonu ise önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.27). Çizelge 4.27. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkideki Tane Sayısına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 985.998** 296.208 Yıl 1 5573.956* Hata 4 641.103 Genotip 42 189.569 216.743 42 209.970* Yıl x Genotip 42 196.342 Hata 84 142.312 143.259 168 142.786 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 28.41 36.62 32.01 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.28 den izlendiği gibi genotipler arası fark önemsiz olmasına karşın en fazla tane sayısına sahip olanlar ilk yıl Şanlıurfa / Merkez - Sımaklı Köy populasyonu (63.3 tane/bitki) ve ikinci yıl Seyran-96 (53.6 adet/bitki) çeşididir. İki yıl birleşik ortalamalar incelendiği zaman Şanlıurfa / Merkez - Doğanlı (50.6 adet/bitki) en fazla bitkide tane tutan populasyon olmuştur. Bunu Kilis / Merkez ve Şanlıurfa / Merkez - Sımaklı genotipleri (her ikisi de 46.3 adet/bitki) izlemiştir. Ele alınan genotiplerden en az tane sayısı saptananlar ise ilk yıl Kahramanmaraş / Kürtül (26.7 adet/bitki), ikinci yıl Kahramanmaraş / Kürtül (15.6 adet/bitki) ve iki yıllık ortalamaya göre Kahramanmaraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık (26.8 adet/bitki) populasyonları olmuştur. Standart çeşitlerden Seyran-96, 44.8 adet/bitki, Yerli Kırmızı ile Kafkas ise sırasıyla 43.1 ve 35.5 adet/bitki, tane sayısı değerleri ile aynı grupta yer almışlardır. Anılan özellik bakımından çeşitler 80

arasındaki farkın önemli bulunduğu Kayhan (2004), Koç (2004), Çölkesen ve ark. (2005) tarafından bildirilirken; Çokkızgın ve ark. (2005), çeşitler arasındaki farkın önemsiz olduğunu saptamışlardır. Ayrıca genotiplerin bitkide tane sayısı değerinin farklı olabildiği bildirilmektedir (Koç, 2004). Dolu bakla sayısı ile bitkideki tane sayısı doğru orantılı olup, bakla sayısının fazla olduğu genotiplerin, yüksek oranda tane tutma gösterdiği söylenebilir. Konuyla ilgili olarak yapılan çalışmalarda bitkide tane sayısı ile bitkide bakla sayısı arasında olumlu ve önemli ilişki bulunduğu saptanmıştır (Çiftçi ve ark., 1998; Aydoğan ve ark. 2003; Aydın ve ark. 2004; Encan 2004). Bitkideki tane sayısı çevre koşulları ile doğrudan etkileşim içinde olan bir özellik olup, lokasyonlara göre değişim gösterebildiği Çölkesen ve ark. (2005) tarafından bildirilmektedir. Bulgularımız Günel ve ark. (1993) tarafından elde edilenlere oranla yüksek bulunurken, Kayhan (2004), Çölkesen ve ark. (2005), Erman ve ark. (2005) tarafından elde edilenlerle uyum içindedir. Çizelge 4.28. Mercimek Yerel Genotiplerinde Bitkideki Tane Sayısına (adet) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 42.0 28.1 35.1 A-D Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 53.4 31.6 42.5 A-D Adıyaman / Besni - Kesmetepe 34.0 23.4 28.7 CD Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 46.1 24.5 35.3 A-D Adıyaman / Besni - Üçgöz 47.3 42.8 45.0 A-C Adıyaman / Kahta - Akıncılar 42.1 35.6 38.9 A-D Adıyaman / Kahta - Eskitaş 48.2 35.7 42.0 A-D Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 27.6 30.9 29.2 B-D Adıyaman / Kahta - Tuğlu 32.2 29.6 30.9 B-D Adıyaman / Merkez - Doyran 43.8 22.4 33.1 B-D Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 45.5 26.0 35.7 A-D Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 48.6 39.7 44.1 A-D Adıyaman / Merkez - Uludam 38.3 34.1 36.2 A-D Adıyaman / Samsat - Gölpınar 48.2 26.1 37.2 A-D Adıyaman / Samsat - Ovacık 45.6 24.1 34.8 A-D Diyarbakır / Merkez 39.7 36.3 38.0 A-D G.Antep / Nizip 43.0 43.9 43.4 A-D K.Maraş / Kürtül 26.8 45.3 36.0 A-D K.Maraş / Merkez 48.6 27.2 37.9 A-D K.Maraş / Köseli 41.2 22.6 31.9 B-D K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 42.6 24.5 33.5 A-D K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 41.8 32.6 37.2 A-D K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 32.4 21.2 26.8 D K.Maraş / Yeniyapan 42.8 15.6 29.2 B-D 81

Çizelge 4.28 in devamı Kilis / Merkez 51.6 41.1 46.3 AB Malatya / İriağaç 30.2 27.5 28.8 CD Mardin / Merkez 32.8 28.1 30.4 B-D Sivas / Kangal 38.5 19.1 28.8 CD Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 54.7 31.9 43.3 A-D Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 55.9 45.2 50.6 A Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 42.8 42.9 42.9 A-D Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 45.6 33.4 39.5 A-D Ş.Urfa / Merkez - Kepez 35.8 34.5 35.2 A-D Ş.Urfa / Merkez - Köçok 33.2 41.9 37.5 A-D Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 47.1 42.8 44.9 A-C Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 63.3 29.4 46.3 AB Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 41.3 40.0 40.6 A-D Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 37.8 26.0 31.9 B-D Ş.Urfa / Sarışeyh 32.9 30.9 31.9 B-D Şırnak / Silopi - Başaran 34.8 46.0 40.4 A-D Kafkas 38.6 32.5 35.5 A-D Seyran-96 36.0 53.6 44.8 A-C Yerli Kırmızı 50.9 35.3 43.1 A-D Ortalama** 42.0 A 32.7 B 37.3 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. Çizelge 4.28 den görüldüğü gibi yılların ortalaması incelendiğinde, bitkilerin ilk yıl (42.0 adet/bitki) daha fazla tane oluşturdukları ikinci yıl (32.7 adet/bitki) bu sayının azaldığı görülmektedir. Dolu bakla sayısının fazla boş bakla sayısının ise az olduğu ilk yıl bitkide tane sayısında da artma gözlemlenmiştir. Bu durum bitkide tane sayısı ile dolu bakla sayısı arasındaki yüksek seviyede olumlu ve önemli ilişkinin olduğunu ortaya çıkmaktadır. Benzer bulgular Çiftçi ve ark. (1998), tarafından da bildirilmektedir. Mercimek yerel genotip ve çeşitlerinde bitkide tane sayısına ait bazı istatistiki değerler ve varyasyon katsayıları Çizelge 4.29 da verilmiştir. 82

Çizelge 4.29. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Yerel Genotiplerinin Bitkide Tane Sayısı (adet) Değerlerine ait Bazı İstatistiki Veriler ve Varyasyon Katsayıları, (n=30) Genotipler X S x En En Düşük Yüksek S VK(%)* Adıyaman / Besni - Alibey 42.03 2.85 21.00 88.00 15.58 37.08 28.07 2.35 8.00 61.00 12.85 45.77 Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 53.40 3.29 22.00 103.00 18.01 33.72 31.60 4.69 0.00 95.00 25.66 81.22 Adıyaman / Besni - Kesmetepe 34.00 2.43 14.00 64.00 13.32 39.18 23.40 2.22 5.00 46.00 12.14 51.89 Adıyaman / Besni - Tekağaç 46.10 5.85 12.00 172.00 32.05 69.52 (Yalankoz) 24.50 2.91 8.00 71.00 15.92 64.98 Adıyaman / Besni - Üçgöz 47.27 3.88 15.00 102.00 21.25 44.97 42.80 3.73 19.00 103.00 20.44 47.77 Adıyaman / Kahta - Akıncılar 42.13 3.42 15.00 99.00 18.73 44.45 35.57 3.78 10.00 100.00 20.71 58.23 Adıyaman / Kahta - Eskitaş 48.17 5.96 19.00 196.00 32.63 67.75 35.73 2.83 13.00 79.00 15.50 43.37 Adıyaman / Kahta - Tekağaç 27.57 2.90 10.00 79.00 15.90 57.68 (Bostanlı) 30.90 2.36 14.00 56.00 12.93 41.85 Adıyaman / Kahta - Tuğlu 32.23 2.52 12.00 60.00 13.78 42.76 29.60 3.25 11.00 95.00 17.80 60.14 Adıyaman / Merkez - Doyran 43.83 5.99 17.00 205.00 32.79 74.80 22.43 1.69 7.00 42.00 9.28 41.38 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 45.47 2.94 18.00 79.00 16.09 35.38 26.00 2.83 9.00 75.00 15.51 59.66 Adıyaman / Merkez - Turuş 48.57 7.09 13.00 209.00 38.81 79.92 (Kuyulu) 39.67 3.28 12.00 76.00 17.96 45.27 Adıyaman / Merkez - Uludam 38.30 2.92 13.00 67.00 16.01 41.80 34.10 2.91 9.00 79.00 15.95 46.77 Adıyaman / Samsat - Gölpınar 48.23 3.71 23.00 103.00 20.31 42.11 26.10 2.33 6.00 57.00 12.77 48.94 Adıyaman / Samsat - Ovacık 45.57 2.48 21.00 78.00 13.61 29.86 24.07 1.66 10.00 45.00 9.08 37.74 Diyarbakır / Merkez 39.73 3.12 12.00 89.00 17.12 43.08 36.27 3.40 15.00 108.00 18.61 51.31 G.Antep / Nizip 42.97 4.03 18.00 102.00 22.09 51.41 43.90 3.65 15.00 91.00 20.00 45.56 K.Maraş / Kürtül 26.77 2.15 8.00 65.00 11.77 43.96 45.27 3.15 18.00 82.00 17.23 38.07 K.Maraş / Merkez 48.60 3.52 21.00 88.00 19.27 39.65 27.17 3.17 3.00 77.00 17.38 63.97 K.Maraş / Merkez - Köseli 41.17 3.38 18.00 86.00 18.52 44.98 22.60 3.60 5.00 88.00 19.74 87.36 K.Maraş / Pazarcık - Ahmet 42.57 3.14 19.00 77.00 17.20 40.41 Bozdağ 24.50 3.22 3.00 89.00 17.64 72.01 K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 41.83 4.58 13.00 148.00 25.09 59.99 32.57 2.60 13.00 70.00 14.25 43.75 83

Çizelge 4.29 un devamı K.Maraş / Pazarcık - Yukarı 32.37 2.59 15.00 81.00 14.20 43.87 Pazarcık 21.20 1.03 11.00 31.00 5.62 26.49 K.Maraş / Yeniyapan 42.77 3.44 18.00 102.00 18.85 44.09 15.63 1.27 5.00 28.00 6.93 44.33 Kilis / Merkez 51.57 4.69 19.00 132.00 25.66 49.76 41.07 3.43 15.00 92.00 18.80 45.77 Malatya / İriağaç 30.17 2.26 13.00 56.00 12.40 41.09 27.47 2.44 10.00 62.00 13.34 48.57 Mardin / Merkez 32.77 2.84 13.00 65.00 15.55 47.45 28.10 1.82 13.00 63.00 9.97 35.47 Sivas / Kangal 38.53 2.71 13.00 80.00 14.83 38.48 19.07 2.02 6.00 45.00 11.08 58.11 Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 54.70 3.75 23.00 99.00 20.51 37.50 31.90 2.16 14.00 57.00 11.83 37.09 Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 55.93 4.29 18.00 115.00 23.52 42.05 45.23 3.93 20.00 86.00 21.51 47.55 Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 42.80 4.64 16.00 132.00 25.42 59.39 42.93 3.53 15.00 96.00 19.33 45.03 Ş.Urfa / Sarışeyh 45.60 3.44 20.00 104.00 18.82 41.26 33.37 3.64 15.00 100.00 19.94 59.75 Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 35.80 3.62 16.00 95.00 19.85 55.45 34.53 2.87 18.00 77.00 15.75 45.59 Ş.Urfa / Merkez - Kepez 33.17 2.76 12.00 77.00 15.13 45.62 41.87 3.19 19.00 89.00 17.46 41.70 Ş.Urfa / Merkez - Köçok 47.07 4.56 16.00 103.00 24.96 53.02 42.77 4.49 15.00 103.00 24.58 57.47 Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 63.30 5.24 25.00 153.00 28.68 45.30 29.37 1.98 14.00 55.00 10.86 36.97 Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 41.30 3.01 16.00 82.00 16.46 39.85 39.97 3.61 10.00 87.00 19.75 49.41 Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 37.80 3.26 17.00 98.00 17.85 47.22 26.03 1.96 12.00 51.00 10.73 41.23 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 32.87 1.96 21.00 63.00 10.71 32.58 30.93 2.22 10.00 59.00 12.17 39.36 Şırnak / Silopi - Başaran 34.80 1.60 21.00 51.00 8.78 25.23 46.03 2.69 23.00 75.00 14.71 31.96 Kafkas 38.60 3.13 15.00 81.00 17.16 44.45 32.47 3.00 9.00 70.00 16.41 50.53 Seyran-96 36.00 2.34 18.00 65.00 12.84 35.66 53.57 4.06 23.00 114.00 22.22 41.49 Yerli Kırmızı 50.90 4.89 21.00 162.00 26.80 52.66 35.27 3.35 7.00 68.00 18.37 52.08 1. Yıl Tüm Genotipler 41.98 3.56 16.74 101.28 19.51 46.20 2. Yıl Tüm Genotipler 32.69 2.89 11.56 74.26 15.83 49.14 Üst satır: 2004-2005 yılı, alt satır: 2005-2006 yılı değerleri VK: S / X x 100 84

Çizelge 4.29 dan da izleneceği üzere en geniş varyasyon 2004-2005 döneminde Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) (% 79.92) ve 2005-2006 da Kahramanmaraş / Merkez - Köseli (% 87.36) genotiplerinde saptanmıştır. En düşük varyasyonlar ise ilk yıl Şırnak / Silopi - Başaran (% 25.23) ve ikinci yılda Kahramanmaraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık (% 26.49) genotiplerinde gözlemlenmiştir. İlk yıl standart çeşitlerin varyasyon katsayıları Kafkas için % 44.45, Seyran-96 için % 35.66 ve Yerli Kırmızı çeşidinde % 52.66 olarak bulunmuştur. İkinci yıl kontrol çeşitlerinden Kafkas % 50.53, Seyran-96 % 41.49 ve Yerli Kırmızı % 52.08 oranında varyasyon katsayısı değerlerine sahip olmuşlardır. 2004-2005 yılında bitkide tane sayısı değerleri 8 ile 209 adet arasında değişmiştir. En yüksek bitkide tane sayısı değeri (209 adet/bitki) Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) populasyonunda, en düşük değer ise (8 adet/bitki) Kahramanmaraş Kürtül genotipinde saptanmıştır. 2005-2006 yılında en yüksek değer 108 adet/bitki olup Diyarbakır / Merkez populasyonunda, en düşük değer 0 adet/bitki olup Adıyaman / Besni - Çakırhöyük genotipinde tespit edilmiştir. Bitkideki tane sayısı açısından genotiplerin ortalama varyasyon katsayıları ilk yılda % 46.20, ikinci yılda ise % 49.14 olarak bulunmuştur. Anılan özellik için yapılan seleksiyon çalışmalarında yüksek varyasyon gösteren populasyonların kullanılması yarar sağlayabilir. 4.12. Tek Bitki Tane Verimi (g/bitki) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan tek bitki verimine ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.30 da, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.31 de verilmiştir. Tek bitki verimi yönünden her iki yılda da genotipler arasındaki farklar önemli; iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre yıllar ve genotipler ile genotip x yıl interaksiyonu önemli bulunmuştur (Çizelge 4.30). 85

Çizelge 4.30. Mercimek Yerel Genotiplerinde Tek Bitki Verimine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 0.585* 0.079 Yıl 1 18.831** Hata 4 0.332 Genotip 42 0.225* 0.262** 42 0.315** Yıl x Genotip 42 0.171* Hata 84 0.128 0.100 168 0.114 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 27.86 42.64 33.34 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.31 den de izleneceği gibi yıllar ayrı ayrı incelendiğinde genotipler arası farklar istatistiki olarak önemli bulunmuştur. İlk yıl en yüksek değeri Yerli Kırmızı (2.001 g/bitki) çeşidi alırken, bunu Şanlıurfa / Merkez - Sımaklı (1.966 g/bitki) izlemiştir. En düşük değere Kahramanmaraş / Kürtül den (0.767 g/bitki) gelen populasyon sahip olmuştur. İkinci yılın değerleri incelendiğinde, en yüksek ile en düşük değerleri sırasıyla Şırnak / Silopi - Başaran (1.741 g/bitki) ve Kahramanmaraş / Yeniyapan (0.339 g/bitki) populasyonları almıştır. En yüksek değer elde edilen Şırnak / Silopi - Başaran genotipi ile kontrol çeşidi Seyran-96 arasında önemli düzeyde fark bulunmamamıştır. İki yıl birleşik analiz sonuçlarına göre genotiplerden Şırnak / Silopi - Başaran (1.645 g/bitki) en fazla tek bitki verimi değerini alırken, bunu Seyran-96 ve Yerli Kırmızı çeşitleri izlemiş (sırasıyla 1.613 ve 1.424 g/bitki); Malatya / İriağaç (0.682 g/bitki) en düşük değere sahip olmuştur. Standart çeşitlerden Kafkas (0.974 g/bitki), araştırmadaki ortalama tek bitki verimi değeri olan 1.013 g ın altında kalırken, Seyran-96 (1.613 g/bitki) ve Yerli Kırmızı (1.424 g/bitki) çeşitleri ortalamanın üzerinde değerlere sahip olmuşlardır. Tek bitki veriminin genetik bir özellik olduğu ve ekolojik şartlara göre değişim gösterebildiği Erman (1992), Alıcı (1997) tarafından da bildirilmektedir. Bulgularımız Yılmaz ve ark. (1996) ve Koç (2004) ile uyum içerisindedir. 86

Çizelge 4.31. Mercimek Yerel Genotiplerinde Tek Bitki Verimine (g) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 1.240 c-f 0.655 c-f 0.947 C-I Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 1.455 a-f 0.636 c-f 1.045 C-I Adıyaman / Besni - Kesmetepe 0.998 c-f 0.429 ef 0.714 G-I Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 1.368 a-f 0.401 ef 0.885 D-I Adıyaman / Besni - Üçgöz 1.272 b-f 1.087 b-d 1.180 B-H Adıyaman / Kahta - Akıncılar 1.323 a-f 0.710 c-f 1.016 C-I Adıyaman / Kahta - Eskitaş 1.392 a-f 0.940 c-f 1.166 B-I Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 0.859 d-f 0.697 c-f 0.778 G-I Adıyaman / Kahta - Tuğlu 0.975 c-f 0.534 d-f 0.754 G-I Adıyaman / Merkez - Doyran 1.227 c-f 0.511 d-f 0.869 E-I Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 1.223 c-f 0.432 ef 0.827 F-I Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 1.400 a-f 0.715 c-f 1.057 C-I Adıyaman / Merkez - Uludam 1.210 c-f 0.770 c-f 0.990 C-I Adıyaman / Samsat - Gölpınar 1.408 a-f 0.531 d-f 0.970 C-I Adıyaman / Samsat - Ovacık 1.373 a-f 0.439 ef 0.906 D-I Diyarbakır / Merkez 1.231 c-f 0.575 c-f 0.903 D-I G.Antep / Nizip 1.440 a-f 0.957 c-f 1.198 A-G K.Maraş / Kürtül 0.767 f 1.206 a-c 0.987 C-I K.Maraş / Merkez 1.404 a-f 0.565 c-f 0.985 C-I K.Maraş / Köseli 1.250 b-f 0.514 d-f 0.882 D-I K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 0.983 c-f 0.630 c-f 0.807 F-I K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 1.145 c-f 0.724 c-f 0.935 D-I K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 0.957 c-f 0.435 ef 0.696 HI K.Maraş / Yeniyapan 1.330 a-f 0.339 f 0.835 F-I Kilis / Merkez 1.537 a-e 1.049 c-e 1.293 A-F Malatya / İriağaç 0.813 ef 0.552 d-f 0.682 I Mardin / Merkez 1.002 c-f 0.788 c-f 0.895 D-I Sivas / Kangal 1.048 c-f 0.409 ef 0.729 G-I Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 1.627 a-c 0.708 c-f 1.168 B-I Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 1.689 a-c 1.029 c-e 1.359 A-D Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 1.290 a-f 0.793 c-f 1.041 C-I Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 1.416 a-f 0.759 c-f 1.087 C-I Ş.Urfa / Merkez - Kepez 1.215 c-f 0.768 c-f 0.992 C-I Ş.Urfa / Merkez - Köçok 0.968 c-f 0.887 c-f 0.928 D-I Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 1.549 a-d 1.018 c-e 1.284 A-F Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 1.966 ab 0.723 c-f 1.344 A-E Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 1.193 c-f 0.931 c-f 1.062 C-I Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 1.176 c-f 0.534 d-f 0.855 F-I Ş.Urfa / Sarışeyh 0.987 c-f 0.723 c-f 0.855 F-I Şırnak / Silopi - Başaran 1.549 a-d 1.741 a 1.645 A Kafkas 1.315 a-f 0.634 c-f 0.974 C-I Seyran-96 1.608 a-c 1.619 ab 1.613 AB Yerli Kırmızı 2.001 a 0.846 c-f 1.424 A-C Ortalama** 1.283 A 0.743 B 1.013 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. Çizelge 4.31 den yıllar ortalaması incelendiğinde ilk yıldan elde edilen değerlerin ortalaması 1.283 g/bitki iken ikinci yıl bu değer 0.743 g/bitki olarak 87

gerçekleşmiştir. İkinci yıl bitkilerin boylarındaki aşırı artış nedeniyle yatmalarda fazlalaşma ve dolayısıyla tek bitki verimlerinde düşme görülmüştür. Düzensiz yağışların bitki boyunu artırarak yatmayı teşvik ettiği ve dolayısıyla verim üzerinde olumsuz etkide bulunduğu Çölkesen ve ark. (2005) tarafından da bildirilmektedir. 4.13. 100 Tane Ağırlığı (g) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan 100 tane ağırlığına ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.32 de, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.33 te verilmiştir. 100 tane ağırlığı yönünden her iki yılda da genotipler arasındaki farklar önemli; iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre yıllar ve genotipler ve genotip x yıl interaksiyonu da önemli bulunmuştur (Çizelge 4.32). Çizelge 4.32. Mercimek Yerel Genotiplerinde 100 Tane Ağırlığına İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 0.085* 0.203* Yıl 1 22.600** Hata 4 0.144 Genotip 42 0.166** 0.247** 42 0.346** Yıl x Genotip 42 0.068* Hata 84 0.025 0.056 168 0.040 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 5.33 9.84 7.48 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.33 den de izlendiği üzere her iki yılda ve birleştirilmiş ortalamalardan Şırnak / Silopi - Başaran genotipi en yüksek 100 tane ağırlığı (sırasıyla 4.190, 3.689 ve 3.940 g) değerlerini almıştır. İki yıllık ortalamaya göre standart çeşitler, Kafkas 2.770 g, Seyran-96 çeşidi 3.136 g ve Yerli Kırmızı ise 2.720 g 100 tane ağırlığı değerleri ile Şırnak / Silopi - Başaran genotipinden önemli düzeyde farklı bulunmuşlardır. En düşük değeri Ş.Urfa / Merkez - Göktepe genotipi (2.485 g) almış, ancak aynı istatistiksel grupta yer alan bir çok genotip saptanmıştır. Bulgularımız, Russell (1994), Şakar ve ark. (2001), Sakr ve ark. (2004a), Sakr ve 88

ark. (2004b), Koç (2004), Çölkesen ve ark. (2005), Erman ve ark. (2005) ile uyum içerisindedir. Çizelge 4.33. Mercimek Yerel Genotiplerinde 100 Tane Ağırlığına (g) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 2.874 e-ı 2.740 b-d 2.807 C-F Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 2.864 e-ı 2.320 d-ı 2.592 E-G Adıyaman / Besni - Kesmetepe 2.935 d-ı 2.112 f-ı 2.523 FG Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 2.882 e-ı 2.164 f-ı 2.523 FG Adıyaman / Besni - Üçgöz 2.724 hı 2.295 d-ı 2.510 G Adıyaman / Kahta - Akıncılar 3.008 c-ı 1.996 hı 2.502 G Adıyaman / Kahta - Eskitaş 2.989 c-ı 2.504 b-g 2.746 D-G Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 2.989 c-ı 2.352 d-ı 2.670 D-G Adıyaman / Kahta - Tuğlu 2.862 e-ı 2.258 e-ı 2.560 FG Adıyaman / Merkez - Doyran 3.211 b-d 2.580 b-f 2.895 CD Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 2.889 e-ı 2.092 g-ı 2.491 G Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 2.888 e-ı 2.247 e-ı 2.568 E-G Adıyaman / Merkez - Uludam 3.026 c-ı 2.336 d-ı 2.681 D-G Adıyaman / Samsat - Gölpınar 2.993 c-ı 2.406 c-h 2.700 D-G Adıyaman / Samsat - Ovacık 2.908 d-ı 2.566 b-g 2.737 D-G Diyarbakır / Merkez 3.150 c-e 2.168 f-ı 2.659 D-G G.Antep / Nizip 2.928 d-ı 2.445 c-h 2.687 D-G K.Maraş / Kürtül 2.861 e-ı 2.578 b-f 2.719 D-G K.Maraş / Merkez 2.936 d-ı 2.227 e-ı 2.581 E-G K.Maraş / Köseli 3.035 c-h 2.670 b-e 2.853 C-E K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 2.771 g-ı 2.330 d-ı 2.551 FG K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 2.707 ı 2.365 d-ı 2.536 FG K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 2.817 f-ı 2.406 c-h 2.611 D-G K.Maraş / Yeniyapan 3.087 c-g 2.398 c-h 2.743 D-G Kilis / Merkez 3.023 c-ı 2.524 b-g 2.774 D-G Malatya / İriağaç 2.836 e-ı 2.292 d-ı 2.564 FG Mardin / Merkez 3.138 c-f 2.943 b 3.040 BC Sivas / Kangal 2.729 hı 2.256 e-ı 2.493 G Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 2.864 e-ı 2.326 d-ı 2.595 E-G Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 3.024 c-ı 2.406 c-h 2.715 D-G Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 3.073 c-g 1.897 ı 2.485 G Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 2.979 c-ı 2.342 d-ı 2.661 D-G Ş.Urfa / Merkez - Kepez 2.856 e-ı 2.383 c-h 2.619 D-G Ş.Urfa / Merkez - Köçok 2.997 c-ı 2.183 f-ı 2.590 E-G Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 3.006 c-ı 2.396 c-h 2.701 D-G Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 2.920 d-ı 2.476 c-h 2.698 D-G Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 2.955 d-ı 2.287 d-ı 2.621 D-G Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 2.858 e-ı 2.132 f-ı 2.495 G Ş.Urfa / Sarışeyh 2.925 d-ı 2.391 c-h 2.658 D-G Şırnak / Silopi - Başaran 4.190 a 3.689 a 3.940 A Kafkas 3.272 bc 2.268 d-ı 2.770 D-G Seyran-96 3.430 b 2.841 bc 3.136 B Yerli Kırmızı 3.039 c-h 2.402 c-h 2.720 D-G Ortalama 2.987 A 2.395 B 2.691 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. 89

İlk yılda ikinci yıla oranla düzenli yağışlar, bitkilerin generatif döneme geçişte sorun yaşamamalarını sağlamıştır. Bakla sayısı, bitkide tane sayısı özelliklerinin artışının yanı sıra tanelerin besin depolamasının fazla olması nedeniyle 100 tane ağırlığında da artma gözlemlenmiştir. İkinci yılda ise özellikle Şubat ayında yağan aşırı yağış nedeniyle bitkilerde vejetatif gelişme fazla olmuştur. Aynı zamanda ortaya çıkan yatma nedeniyle, tane iriliği azalmıştır. Alıcı (1997), 100 tane ağırlığının çeşit özelliği olmakla birlikte çevre şartlarından az da olsa etkilenme gösterdiğini bildirmektedir. 4.14. Tane Verimi (kg/da) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan tane verimine ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.34 te, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.35 te verilmiştir. Tane verimi yönünden her iki yılda genotipler arasındaki farklar önemli; iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre yıllar ve genotipler arasındaki farklar önemli, genotip x yıl interaksiyonu ise önemsiz bulunmuştur (Çizelge 4.34). Çizelge 4.34. Mercimek Yerel Genotiplerinde Tane Verimine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 8786.354** 779.118 Yıl 1 480969.073** Hata 4 4782.736 Genotip 42 3308.370** 5147.499** 42 6917.139** Yıl x Genotip 42 1538.730 Hata 84 1354.266 891.411 168 1122.838 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 18.30 26.01 21.21 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.35 ten izlendiği üzere her yıl kendi içerisinde değerlendirildiğinde varyasyon kaynaklarından genotipler her yıl için de önemli bir faktör olarak ortaya çıkmıştır. Şırnak / Silopi - Başaran populasyonu her iki yılda 353 ve 293.2 kg/da ve iki yıllık ortalama açısından 323.1 kg/da ile en yüksek verime genotip olmuştur. 90

Kahramanmaraş / Yeniyapan, Mardin / Merkez ve Gaziantep / Nizip diğer ümitli genotipler olarak dikkati çekmektedir. İki yıllık ortalamalara göre standart çeşitlerden 251 kg/da ile Seyran-96 ilk sıralarda yer alırken, Kafkas 139.4 kg/da ve Yerli Kırmızı 149.0 kg/da ile son sıralarda yer almışlardır. 2004-2005 yetiştirme döneminde Adıyaman / Besni - Alibey (149.3 kg/da), 2005-2006 döneminde Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar (68.9 kg/da) ve iki yıllık ortalamaya göre Sivas / Kangal (117 kg/da) düşük verimli genotipler olarak saptanmıştır. Bulgularımız Yılmaz ve ark. (1996), Karadavut ve ark. (1999) nın bulgularına oranla yüksek, ancak Alıcı (1997) ile benzerlik göstermektedir. Bu durum iklim ve toprak koşullarından kaynaklanmaktadır. Genotip ve genotip üzerine etki eden bir çok faktörün karşılıklı etkileşimi sonucu ortaya çıkan verim, kompleks bir yapıya sahiptir. Genetik faktörler dışında, yetiştirme tekniğine ve ekolojik koşullara göre de tane verimi farklılık gösterebilmektedir. Nitekim bu araştırmadan elde edilen tane verimi değerleri Erman (1992), Yılmaz ve ark. (1996), Kaçar ve Azkan (1997), Türk ve ark. (2000a), Sakr ve ark. (2004a), Sakr ve ark. (2004b) tarafından elde edilenlere oranla yüksek bulunmuştur. Ancak, bulgularımız Russell (1994), Alıcı (1997), Türk ve ark. (1998), Whitehead ve ark. (2000), Biçer ve ark. (2003), Bucak ve ark. (2003), Çancı ve ark. (2003), Turan (2003), Biçer ve ark. (2004a), Kayhan (2004), Koç (2004), Çokkızgın ve ark. (2005), Çölkesen ve ark. (2005), Erman ve ark. (2005) ile benzerlik göstermektedir. 91

Çizelge 4.35. Mercimek Yerel Genotiplerinde Tane Verimine (kg/da) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 149.3 e 100.4 e-h 124.9 GH Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 202.6 c-e 89.3 e-h 146.0 C-H Adıyaman / Besni - Kesmetepe 220.3 b-e 75.1 gh 147.7 C-H Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 212.7 b-e 99.2 e-h 155.9 C-H Adıyaman / Besni - Üçgöz 164.5 c-e 116.7 d-h 140.6 D-H Adıyaman / Kahta - Akıncılar 196.0 c-e 96.7 e-h 146.3 C-H Adıyaman / Kahta - Eskitaş 195.8 c-e 160.8 cd 178.3 C-F Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 200.6 c-e 92.2 e-h 146.4 C-H Adıyaman / Kahta - Tuğlu 200.1 c-e 90.7 e-h 145.4 C-H Adıyaman / Merkez - Doyran 237.2 bc 119.0 c-h 178.1 C-F Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 232.5 bc 68.9 h 150.7 C-H Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 206.3 b-e 94.9 e-h 150.6 C-H Adıyaman / Merkez - Uludam 173.9 c-e 74.3 gh 124.1 GH Adıyaman / Samsat - Gölpınar 196.6 c-e 121.9 c-h 159.3 C-H Adıyaman / Samsat - Ovacık 163.4 c-e 104.6 d-h 134.0 F-H Diyarbakır / Merkez 200.2 c-e 82.9 f-h 141.6 D-H G.Antep / Nizip 217.2 b-e 160.6 cd 188.9 CD K.Maraş / Kürtül 173.4 c-e 128.3 c-h 150.9 C-H K.Maraş / Merkez 208.7 b-e 119.6 c-h 164.2 C-H K.Maraş / Köseli 208.3 b-e 90.6 e-h 149.4 C-H K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 175.3 c-e 90.7 e-h 133.0 F-H K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 190.9 c-e 112.8 d-h 151.9 C-H K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 225.7 b-d 85.0 e-h 155.3 C-H K.Maraş / Yeniyapan 214.6 b-e 91.5 e-h 153.1 C-H Kilis / Merkez 205.8 b-e 175.7 c 190.7 C Malatya / İriağaç 166.2 c-e 95.8 e-h 131.0 F-H Mardin / Merkez 196.8 c-e 144.9 c-e 170.8 C-G Sivas / Kangal 152.8 de 81.1 gh 117.0 H Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 190.4 c-e 100.3 e-h 145.3 C-H Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 187.5 ce 130.1 c-g 158.8 C-H Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 191.4 c-e 83.6 f-h 137.5 E-H Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 223.2 b-e 143.6 c-f 183.4 C-E Ş.Urfa / Merkez - Kepez 193.3 c-e 101.0 e-h 147.1 C-H Ş.Urfa / Merkez - Köçok 194.7 c-e 117.6 c-h 156.2 C-H Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 200.5 c-e 112.5 d-h 156.5 C-H Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 169.5 c-e 145.7 c-e 157.6 C-H Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 204.5 b-e 105.3 d-h 154.9 C-H Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 198.9 c-e 87.5 e-h 143.2 C-H Ş.Urfa / Sarışeyh 200.6 c-e 126.4 c-h 163.5 C-H Şırnak / Silopi - Başaran 353.0 a 293.2 a 323.1 A Kafkas 193.1 c-e 85.7 e-h 139.4 E-H Seyran-96 275.7 b 226.4 b 251.0 B Yerli Kırmızı 185.3 c-e 112.8 d-h 149.0 C-H Ortalama** 201.1 A 114.8 B 158.0 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. Yıllar birbiriyle karşılaştırıldığında, ilk yıl elde edilen ortalamalar (201.1 kg/da) ikinci yıla oranla (114.8 kg/da) oldukça yüksek bulunmuştur. İlk yılla 92

kıyaslandığında düzensiz yağışın ve nemli ortamın olduğu ikinci yılda, vejetatif gelişme artmış ve ortaya çıkan yatma nedeniyle, verimle ilgili diğer özelliklerdeki değişime bağlı olarak verimde azalmalar ortaya çıkmıştır. Nitekim bu araştırmanın yürütüldüğü koşullarda dolu bakla sayısı, bitkide tane sayısı, 100 tane ağırlığı gibi özelliklerle tane verimi arasında olumlu ve önemli ilişkilerin olduğu ortaya çıkmıştır. Yağış ve iklim koşullarına bağlı olarak yıllara veya lokasyonlara göre verimde değişimler gözlemlenmiş olup, yağışın fazla olması durumunda bitkilerde yatmaların arttığı ve verimde düşüş gözlemlendiği Karadavut ve ark. (2001) tarafından da bildirilmiştir. 4.15. Hasat İndeksi (%) Mercimek yerel genotiplerinde saptanan hasat indeksine ilişkin 2004-05 ve 2005-06 yılları ile yılların birleştirilmiş analiz sonuçları Çizelge 4.36 da, ortalamalar ve oluşan gruplar Çizelge 4.37 de verilmiştir. Hasat indeksi yönünden her iki yılda da genotipler arasındaki farklar ile iki yıllık birleştirilmiş analiz sonuçlarına göre yıllar, genotipler ve genotip x yıl interaksiyonu önemli bulunmuştur (Çizelge 4.36). Çizelge 4.36. Mercimek Yerel Genotiplerinde Hasat İndeksine İlişkin Varyans Analiz Sonuçları 2004-05 2005-06 İki Yıl Birleşik Varyasyon Kaynağı S.D. Kareler Kareler Kareler S.D. Ortalaması Ortalaması Ortalaması Tekerrür 2 11.775 13.990 Yıl 1 37104.629** Hata 4 12.883 Genotip 42 57.295** 146.043** 42 140.449** Yıl x Genotip 42 62.889* Hata 84 14.083 63.924 168 39.003 Genel 128 257 Varyasyon Katsayısı (%) 8.22 36.90 18.56 (*) % 5 düzeyinde, (**) % 1 düzeyinde önemlidir. Çizelge 4.37 den izlendiği gibi ilk yıl Seyran-96 (% 54.4) en yüksek hasat indeksi değerini alırken, Adıyaman / Kahta - Akıncılar genotipi (% 52.3) ile arasındaki fark önemsiz; ikinci yılda Şırnak / Silopi - Başaran (% 45.6) en yüksek 93

değeri alırken Seyran-96 çeşidi (% 40.8) ile arasındaki fark önemsiz bulunmuştur. İki yıllık ortalamalara göre Şırnak / Silopi - Başaran genotipi ile Seyran-96 çeşidi (sırasıyla % 47.7 ve % 47.6) en yüksek hasat indeksi değerine sahip ve aynı grupta yer almışlardır. İlk yıl Malatya / İriağaç (% 32.8), ikinci yılda ve iki yıllık ortalamaya göre Sivas / Kangal (sırasıyla % 12.2 ve % 24.6) en düşük hasat indeksi değerlerine sahip olmuşlardır. Hasat indeksi genetik yapı ile doğrudan ilişkili olmasına karşın çevre faktörleri ile belirlenmektedir. Bulgularımız benzer çalışmalarla uyum içerisindedir (Whitehead ve ark. 2000). Çizelge 4.37. Mercimek Yerel Genotiplerinde Hasat İndeksine (%) İlişkin Ortalamalar ve Oluşan Gruplar* Genotipler 1. Yıl 2. Yıl Ortalama Adıyaman / Besni - Alibey 39.0 j-m 14.7 cd 26.8 E-H Adıyaman / Besni - Çakırhöyük 46.4 b-j 14.7 cd 30.6 B-H Adıyaman / Besni - Kesmetepe 47.5 a-g 16.5 cd 32.0 B-H Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz) 48.7 a-g 14.0 cd 31.4 B-H Adıyaman / Besni - Üçgöz 43.0 e-l 28.7 bc 35.7 B-D Adıyaman / Kahta - Akıncılar 52.3 ab 18.8 cd 35.6 B-E Adıyaman / Kahta - Eskitaş 42.2 f-l 24.8 cd 33.5 B-F Adıyaman / Kahta - Tekağaç/Bostanlı 47.7 a-g 21.9 cd 34.8 BF Adıyaman / Kahta - Tuğlu 43.7 d-l 17.6 cd 30.7 B-H Adıyaman / Merkez - Doyran 44.2 d-k 18.1 cd 31.2 B-H Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar 46.5 b-j 14.5 cd 30.5 B-H Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) 48.6 a-g 20.8 cd 34.7 B-F Adıyaman / Merkez - Uludam 44.2 d-l 15.9 cd 30.0 C-H Adıyaman / Samsat - Gölpınar 49.3 a-f 19.5 cd 34.4 B-F Adıyaman / Samsat - Ovacık 45.9 b-j 14.0 cd 29.9 C-H Diyarbakır / Merkez 44.7 c-j 15.9 cd 30.3 B-H G.Antep / Nizip 51.0 a-d 27.3 b-d 39.1 B K.Maraş / Kürtül 40.0 h-l 27.4 b-d 33.7 B-F K.Maraş / Merkez 46.4 b-j 18.4 cd 32.4 B-H K.Maraş / Köseli 39.8 ı-l 12.5 cd 26.1 F-H K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ 36.9 lm 20.1 cd 28.5 D-H K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar 44.5 d-j 20.2 cd 32.3 B-H K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık 41.3 g-l 15.7 cd 28.5 D-H K.Maraş / Yeniyapan 46.3 b-j 13.2 cd 29.8 C-H Kilis / Merkez 49.3 a-f 27.6 b-d 38.4 BC Malatya / İriağaç 32.8 m 15.6 cd 24.2 H Mardin / Merkez 42.9 e-l 27.1 b-d 35.0 B-F Sivas / Kangal 37.1 k-m 12.2 d 24.6 GH Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan 46.0 b-j 23.1 cd 34.6 B-F Ş.Urfa / Merkez - Doğanlı 47.5 a-h 28.4 b-d 38.0 BC Ş.Urfa / Merkez - Göktepe 47.8 a-g 23.8 cd 35.8 B-E Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu 48.8 a-g 25.9 b-d 37.4 B-D Ş.Urfa / Merkez - Kepez 47.3 a-ı 22.7 cd 35.0 B-F Ş.Urfa / Merkez - Köçok 44.1 d-l 27.3 b-d 35.7 B-E 94

Çizelge 4.37 nin devamı Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı 49.6 a-f 26.7 b-d 38.1 BC Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı 49.5 a-f 26.7 b-d 38.1 BC Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar 45.1 b-j 26.2 b-d 35.7 B-E Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı 45.7 b-j 20.3 cd 33.0 B-G Ş.Urfa / Sarışeyh 45.7 b-j 24.2 cd 35.0 B-F Şırnak / Silopi - Başaran 49.9 a-e 45.6 a 47.7 A Kafkas 47.2 a-ı 21.9 cd 34.6 B-F Seyran-96 54.4 a 40.8 ab 47.6 A Yerli Kırmızı 52.2 a-c 20.6 cd 36.4 B-D Ortalama** 45.7 A 21.7 B 33.7 *Sütun içerisinde benzer harf grubu ile gösterilen ortalamalar Duncan % 5 e göre önemli değildir. Hasat indeksi bakımından iki yıllık ortalamalara göre kontrol çeşitlerinden % 47.6 ile Seyran-96 çeşidi ilk grupta yer alırken, % 34.6 ile Kafkas ve % 36.4 ile Yerli Kırmızı çeşitleri geride kalmışlardır. Whitehead ve ark. (2000) çalışmalarında hasat indeksi bakımından genotip x çevre interaksiyonunun önemli bulunduğunu bildirmektedirler. Çizelge 4.37 den izlendiği gibi yıllar birbiriyle karşılaştırıldığında 2004-2005 yetiştirme dönemindeki hasat indeksi (% 45.7), 2005-2006 dönemine göre (% 21.7) önemli düzeyde yüksek bulunmuştur. Bahar aylarındaki fazla yağış ikinci yılda bitkilerin daha fazla vejetatif aksam oluşturmasına ve dolayısıyla tane/saman oranında azalmaya sebep olmuştur. Hasat indeksi çevre şartlarına sıkı sıkıya bağlı olup, topraktaki nemin vejetatif aksam oluşumunu teşvik ettiği ve dolayısıyla hasat indeksinde düşüşlere sebep olduğu bildirilmektedir (Whitehead ve ark. 2000). 4. 16. Düşük Sıcaklık Zararı Gözlemleri Araştırmada düşük sıcaklık zararı da incelenmiştir. Tüm genotiplerde gerek 2004-2005 yılında ve gerekse 2005-2006 yetiştirme döneminde, donma ve soğuk zararı saptanmamıştır. 95

4. 17. Bitkilerde Yatma Hassasiyeti Gözlemleri Mercimek genotiplerinde yatma hassasiyetlerine ait, 0-7 skalasına göre (0 tüm bitkilerde yatma yok, 7 yüksek oranda yatma) değerlendirilen gözlemler, Çizelge 4.38 de verilmiştir. Çizelge 4.38 ten izlendiği gibi yatma hassasiyeti bakımından, yerel genotiplerin 6 tanesinin skala değeri 2, 21 tanesinin sakala değeri 3, 12 tane genotipin skala değeri 4 ve 1 genotipin skala değeri 5 olarak saptanmıştır. Kontrol çeşitlerinden Kafkas ve Seyran - 96 nın yatma hassasiyeti değeri 2, Yerli Kırmızı çeşidinin ise 3 olarak saptanmıştır. Genotiplerden elde edilen yatma hassasiyeti gözlem değerleri Russell (1994) tarafından saptananlarla benzerlik göstermektedir. 2004-2005 yılında yağışların daha düzenli olması yatmayı azaltırken, ikinci yılda Şubat ayından itibaren (232.7 mm) toprağın sürekli nemli kalması sonucu bitki boyunun artışı ve dolayısıyla buna bağlı olarak yatma oranlarında fazlalaşma gözlemlenmiştir. Bitkilerin çıkış süresinin uzadığı ilk yılda bitkiler aşırı vejetatif gelişme göstermediği için yatma az oranda gözlemlenmiştir. Diğer bir deyişle geç çıkış, bitkilerde aşırı vejetatif gelişmeyi engellemiştir. Çıkışın gecikmesiyle bitkilerin yatma durumları arasında olumsuz ve önemli bir ilişki olduğu yani çıkışın gecikmesi durumunda yatmanın daha az olduğu bildirilmektedir (Şakar ve ark. 2001). 4.18. Çiçek Rengi Araştırmada kullanılan populasyonlarda standart petal (bayrak) yaprak temel rengi Beyaz: 1, Mavi Damarlı Beyaz: 2, Mavi: 3, Menekşe: 4, Pembe: 5 ve Diğer: 6 renkler, şeklindeki skala ile ölçülmüş olup, incelenen tüm yerel mercimek genotip ve çeşitlerinde her iki yılda da temel renk, Mavi Damarlı Beyaz: 2 olarak saptanmıştır. 96

4.19. Testa (Tohum Kabuğu) Rengi Mercimek yerel genotiplerine ait testa rengine ilişkin sonuçlar Çizelge 4.38 de verilmiştir. Testa renklerinin Gri, Kahverengi, Pembe ve Siyah olduğu görülmektedir (Çizelge 4.38). Çizelge 4.38 ten izlendiği gibi Pembe, 39 yerel genotipte saptanmış ve en çok rastlanan renk olmuştur. Gri, 35 genotipte görülürken, Kahverengi, 29 genotipte ve Siyah renk 13 genotipte saptanmıştır. Araştırmada Yeşil testa renginde rastlanmamıştır. Standart çeşitlerde testa rengi Kahverengi dir. 4.20. Testa Deseni Mercimek yerel genotiplerine ait testa desenine ilişkin sonuçlar Çizelge 4.38 de verilmiştir. Testa desenine ait çizelge incelendiğinde Yok: 0, Noktalı: 1, Benekli: 2, Mermer Desenli: 3 ve Kompleks: 4 şeklinde skalaya ait tüm biçimler yer almaktadır (Çizelge 4.38). Çizelge 4.38 ten izlendiği gibi Noktalı testa deseni 36 genotipte saptanmıştır. Hiç desen olmayan tanelere 34 genotipte rastlanırken, Mermer desenli taneler 34 genotipte, Benekli taneler 23 genotipte ve Kompleks desenli taneler 2 genotipte saptanmıştır. Kontrol çeşitlerinden Kafkas Mermer desenli, Seyran - 96 Benekli ve Yerli Kırmızı Noktalı testa desenine sahiptir. 4.21. Kotiledon Rengi Mercimek yerel genotiplerine ait tohum örnekleri kotiledon renkleri için Sarı, Portakal/kırmızı ve Zeytin-Yeşil şeklindeki skala yardımıyla ölçülmüş ve bunun sonucunda tüm populasyonların Portakal/Kırmızı renkte kotiledona sahip olduğu belirlenmiştir. Mercimekte Portakal/Kırmızı kotiledon renginin gözlemlendiği, Sakr ve ark. (2004a) tarafından da bildirilmektedir. 97

4.22. Yaprakçık Büyüklüğü Küçük: 3, Orta: 5 ve Büyük: 7 şeklindeki skala yardımı ile yapılan gözlemlere ilişkin sonuçlar Çizelge 4.38 de verilmiştir. Çizelge 4.38 ten izlendiği gibi yaprakçık büyüklüğü açısından 1-4 skala değerlerine rastlanmaz iken, 5 değeri 2 genotipte, 6 değeri 20 genotipte, 7 değeri 17 genotipte ve 8 skala değeri 1 yerel genotipte saptanmıştır. Standart çeşitlerden Kafkas ve Yerli Kırmızı 7 skala değerine sahip olurken, Seyran - 96 nın yaprakçık büyüklüğü skala değeri 6 olarak saptanmıştır. Çizelge 4.38. Mercimek Yerel Genotiplerinde Testa Rengi, Testa Deseni, Yaprakçık Büyüklüğü ve Yatma Hassasiyeti Testa Testa Yaprakçık Yatma Genotipler Rengi* Deseni** Büyüklüğü*** Hassasiyeti**** G N Adıyaman / Besni - Alibey P 6 4 Y K Adıyaman / Besni - Çakırhöyük Adıyaman / Besni - Kesmetepe Adıyaman / Besni - Tekağaç (Yalankoz ) Adıyaman / Besni - Üçgöz Adıyaman / Kahta - Akıncılar Adıyaman / Kahta - Eskitaş Adıyaman / Kahta - Tekağaç (Bostanlı) K P K P G P G K G K P P K G P S G P S G K Y N M N Y M N Y B M N Y M N Y M B N B N Y M 7 3 7 3 7 3 5 4 7 3 6 2 6 3 98

Çizelge 4.38 in devamı Adıyaman / Kahta - Tuğlu P K G N Y B 7 3 Adıyaman / Merkez - Doyran P G S B N M 6 3 Adıyaman / Merkez - Kızılcapınar G P K N Y M K 6 3 Adıyaman / Merkez - Turuş (Kuyulu) P G K S N Y M 6 3 Adıyaman / Merkez - Uludam G P K N Y M 6 3 Adıyaman / Samsat - Gölpınar P G K N M B Y 6 2 Adıyaman / Samsat - Ovacık P K G N Y M 7 4 Diyarbakır / Merkez P G M Y N 7 4 G.Antep / Nizip G P N B 6 4 K.Maraş / Kürtül G P Y B N 6 4 K.Maraş / Merkez G P K N Y B M 6 4 K.Maraş / Merkez - Köseli G B Y M 7 4 K.Maraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ G P S K N B M Y 7 3 K.Maraş / Pazarcık - Büyüknacar G P K N B M 7 4 99

Çizelge 4.38 in devamı K.Maraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık G P S N B M 6 4 K.Maraş / Yeniyapan G K P B Y N M 6 5 Kilis / Merkez G P N B Y M 6 4 Malatya / İriağaç K P S Y B M 5 2 Mardin / Merkez Sivas / Kangal Ş.Urfa / Hilvan - Mantarlı Sucuhan Ş.Urfa / Merkez Doğanlı P S K P S G P K S G P K B M N Y B N Y N Y B M 6 2 7 3 7 3 7 3 Ş.Urfa / Merkez - Göktepe G P K M N Y 8 3 Ş.Urfa / Merkez - Karpuzlu G P N B Y 6 3 Ş.Urfa / Merkez - Kepez G P K N Y M 6 4 Ş.Urfa / Merkez - Köçok Ş.Urfa / Merkez - Peyamlı Ş.Urfa / Merkez - Sımaklı P G K S G P K S G P K N Y M B N Y N B Y M 6 3 7 3 7 2 100

Çizelge 4.38 in devamı Ş.Urfa / Merkez - Uzunkar G P K S N Y M 6 3 Ş.Urfa / Merkez - Yuvacıklı P G K M N Y 7 3 Ş.Urfa / Sarışeyh G P K N M Y B K 7 3 Şırnak / Silopi - Başaran P Y 6 2 Kafkas K M 7 2 Seyran-96 K B 6 2 Yerli Kırmızı K N 7 3 *Testa Rengi: G: Gri, K: Kahverengi, P: Pembe, S: Siyah, Y: Yeşil olarak renk skalalarına göre değerlendirilmiştir. ** Testa Deseni: Y: Yok, N: Noktalı, B: Benekli, M: Mermer, K: Kompleks. ***Yaprakçık Büyüklüğü: 3: küçük, 5: Orta, 7: Büyük şeklindeki skala yardımıyla tespit edilmiştir. ****Yatma Hassasiyeti: 0: Hiç yatma yok, 3: Düşük, 5: Orta, 7: Yüksek şeklindeki skala yardımıyla değerlendirilmiştir. 4.23. Özellikler Arası İlişkiler Mercimek yerel genotip ve çeşitlerinin özellikler arası korelasyon katsayıları Çizelge 4.39 da verilmiştir. Çizelge 4.39 dan izleneceği üzere çıkış süresi ile diğer özellikler arasındaki ikili ilişkilerin tümünün önemsiz bulunduğu görülmektedir. Çiçeklenme süresine ait korelasyon katsayıları incelendiğinde olgunlaşma süresi (0.855), ilk bakla yüksekliği (0.445**) ve ikincil dal sayısı (0.289*) arasında olumlu ve önemli, bitkide dolu bakla sayısı (-0.578**), bitkideki tane sayısı (- 0.573**), tek bitki verimi (-0.689**), 100 tane ağırlığı (-0.445**), hasat indeksi (- 0.847**) ve tane verimi (-0.670**) arasında olumsuz ve önemli ilişkiler saptanmıştır. Çiçeklenme süresi ile tane verimi arasındaki olumsuz ilişki Begum (1996), tarafından da belirtilmektedir. Olgunlaşma süresi incelendiğinde, diğer özellikler ile arasında önemli pozitif korelasyon bulunmamasına karşın dolu bakla sayısı (-0.426**), bitkideki tane sayısı (-0.412**), tek bitki verimi (-0.596**), 100 tane ağırlığı (-0.494**), hasat indeksi (- 0.777**) ve tane verimi (-0.661**) arasında olumsuz ancak önemli ilişkiler 101

saptanmıştır. Bulgularımız Biçer ve ark. (2001) tarafından elde edilenlerle uyum içerisindedir. Bitki boyu ile olumlu ve önemli korelasyon (0.901**) gösteren özellik ilk bakla yüksekliği olarak saptanmıştır. Bulgularımız Şakar ve ark. (2001), Aydın ve ark. (2004), Encan (2004) ile uyum içindedir. İlk bakla yüksekliği açısından korelasyon katsayıları incelendiğinde dolu bakla sayısı (-0.403**), tek bitki verimi (-0.321*) ve hasat indeksi (-0.433**) ile olumsuz ancak önemli; çiçeklenme süresi ile olumlu ve önemli (0.445**) ilişkiler bulunduğu diğer özellikler ile arasındaki ilişkinin ise önemsiz olduğu Çizelge 4.39 dan görülmektedir. Ana dal sayısı ile yan dal sayısı arasında olumlu ve önemli (0.642**), 100 tane ağırlığı (-0.361*) ve tane verimi (-0.408**) arasında ise olumsuz olmasına karşın önemli ilişkiler bulunmuştur. Ana dal sayısı ile yan dal sayısı arasındaki olumlu ilişki Singh (1977) tarafından belirtilirken, ana dal sayısının tane verimi üzerindeki olumsuz etkisi Begum (1996), tarafından bildirilmektedir. 102

Çizelge 4.39. İki Yıllık Ortalamaya Göre Mercimek Genotiplerinin Özellikler Arası Korelasyon Katsayıları* Çıkış Süresi Çiçek. Süresi Olgun. Sür. Bitki Boyu İlk Bakla Yük. Ana Dal Say. Yan Dal Sayısı M 2 deki Bitki Say. Dolu Bakla Say. Boş Bakla Say. Bitki Tane Say. Tek Bitki Ver. Çıkış Süresi 1.000 - - - - - - - - - - - Çiçek. Süresi -0.190 1.000 - - - - - - - - - - Olgun. Sür. -0.091 0.855** 1.000 - - - - - - - - - Bitki Boyu -0.037 0.222 0.076 1.000 - - - - - - - - İlk Bakla Yük. -0.130 0.445** 0.287 0.901** 1.000 - - - - - - - Ana Dal Sayısı -0.029 0.106 0.059 0.168 0.029 1.000 - - - - - Yan Dal Sayısı M 2 deki Bitki Sayısı Dolu Bakla Sayısı Boş Bakla Say. Bitkideki Tane Say. Tek Bitki Verimi -0.152 0.066-0.010-0.280 0.058-0.078 0.289* 0.139-0.578** -0.043-0.573** -0.689** 0.264 0.151-0.426** 0.087-0.412** -0.596** 0.055 0.012-0.216-0.093-0.063-0.147 0.077 0.101-0.403** -0.114-0.274-0.321* 0.642** -0.255-0.096-0.069 0.266 0.006 1.000-0.369* -0.085 0.072 0.183-0.039-1.000-0.047 0.136-0.252-0.171 - - 1.000 0.291* 0.827** 0.886** - - - 1.000 0.329* 0.152 - - - - 1.000 0.839** - - - - - 1.000 100 Tane Ağırlığı Hasat İndeksi -0.165 0.016-0.445** -0.847** -0.494** -0.777** -0.001-0.258-0.022-0.433** -0.361* -0.225-0.317* -0.351* 0.191-0.097 0.457** 0.734** -0.190 0.076 0.121 0.641** 0.560** 0.837** Tane Verimi -0.072-0.670** -0.661** -0.074-0.164-0.408** -0.501** 0.209 0.596** -0.041 0.296* 0.658** * n= 43 100 Tane Ağır. - - - - - - - - - - - - 1.000 0.548** 0.845** Hasat İndeksi - - - - - - - - - - - - - 1.000 0.765** Tane Ver. - - - - - - - - - - - - - 1.000 103

Yan dal sayısı açısından korelasyon katsayıları, çiçeklenme süresi (0.289*) ile ana dal sayısı (0.642**) karakterleri için olumlu ve önemli, m 2 deki bitki sayısı (- 0.369*), 100 tane ağırlığı (-0.317*) ile tane verimi (-0.408**) için olumsuz ve önemli bulunmuştur. Metrekaredeki bitki sayısının yan dal sayısı ile arasındaki korelasyon katsayısı (-0.369*) olumsuz ve önemli bulunurken diğer karakterlerle arasındaki korelasyon katsayıları önemsiz bulunmuştur. Bitkide dolu bakla sayısı ile arasında önemli ve olumlu ilişkiler bulunan özellikler, boş bakla sayısı (0.291*), bitkideki tane sayısı (0.827**), tek bitki verimi (0.886**), 100 tane ağırlığı (0.457**), hasat indeksi (0.734**), tane verimi (0.596**) olurken, olumsuz ve önemli olanlar ise çiçeklenme süresi (-0.578**), olgunlaşma süresi (-0.426**), ilk bakla yüksekliği (-0.403**) karakterleri olarak tespit edilmiştir. bulgularımız Singh ve ark. (1971), Kumar ve ark. (1983), Balyan ve ark. (1986), Luthra ve Sharma (1990), Erman (1992), Begum (1996), Çiftçi ve ark. (1998), Bhattacharya (1999), Rajput ve ark. (1999), Biçer ve ark. (2001) nın bulgularıyla benzerlik göstermiştir. Bitkide boş bakla sayısı ve dolu bakla sayısı (0.291*), anılan özellik ile bitkideki tane sayısı (0.329*) arasında olumlu, önemli ilişki bulunmuştur. Boş bakla sayısı ile diğer özellikler arasında ilişkiler önemsiz olarak saptanmıştır. Bitkideki tane sayısı ile ilişkili karekterler incelendiğinde korelasyon katsayısı önemli bulunan özelliklerden çiçeklenme süresi (-0.573**), olgunlaşma süresi nin (-0.412**) olumsuz etkiye sahip olduğu, dolu bakla sayısı (0.827**), boş bakla sayısı (0.329*), tek bitki verimi (0.839**), hasat indeksi (0.641**) ve tane verimi nin (0.296*) ise olumlu etki yaptığı saptanmıştır. Bulgularımız Singh ve ark. (1971), Erman (1992), Aydoğan ve ark. (2003), Aydın ve ark. (2004), Encan (2004), Verma ve ark. (2004) nın elde ettikleri ile uyum içerisindedir. Tek bitki veriminin diğer özellikler ile ilişkisi incelendiğinde, anılan özellik ile çiçeklenme süresi (-0.689**), olgunlaşma süresi (-0.596**), ilk bakla yüksekliği (-0.321*) özellikleri ile arasında olumsuz ve önemli, dolu bakla sayısı (0.886**), bitkideki tane sayısı (0.839**), 100 tane ağırlığı (0.560**), hasat indeksi (0.837**), tane verimi (0.658**) ile arasında ise olumlu ve önemli ilişkiler bulunduğu tespit 104

edilmiştir. elde edilen bulgular Erman (1992), Alıcı (1997) nın bulguları ile uyum göstermiştir. 100 tane ağırlığı ile önemli korelasyona sahip özelliklerden, çiçeklenme süresi (-0.445**), olgunlaşma süresi (-0.494**), ana dal sayısı (-0.361*), yan dal sayısı (-0.317*) olumsuz etkide bulunurken, dolu bakla sayısı (0.457**), tek bitki verimi (0.560**), hasat indeksi (0.548**) ve tane verimi (0.845**) olumlu etki yapmışlardır. Geriye kalan özelliklerin 100 tane ağırlığı ile arasındaki korelasyon katsayıları önemsiz bulunmuştur. Bulgularımız Balyan ve ark. (1986) nın bulguları ile benzerlik göstermektedir. Hasat indeksi ile çiçeklenme süresi (-0.847**), olgunlaşma süresi (-0.777**), ilk bakla yüksekliği (-0.433**), yan dal sayısı (-0.351*), arasında olumsuz ancak önemli, dolu bakla sayısı (0.734**), bitkideki tane sayısı (0.641**), tek bitki verimi (0.837**), 100 tane ağırlığı (0.548**), tane verimi (0.765**) arasında olumlu ve önemli ilişkiler bulunmuştur. Elde edilen bulgular Kumar ve ark. (1983), Ramgiry ve ark. (1989), Bhattacharya (1999), Biçer ve ark. (2001) nın bulguları ile benzerlik göstermiştir. Tane verimi ile çiçeklenme süresi (-0.670**), olgunlaşma süresi (-0.661**), ana dal sayısı (-0.408**) ve yan dal sayısı (-0.501**) arasında önemli ve olumsuz ilişkiler, dolu bakla sayısı (0.596**), bitkideki tane sayısı (0.296*), tek bitki verimi (0.658**), 100 tane ağırlığı (0.845**) ve hasat indeksi (0.765**) arasında olumlu ve önemli ilişkiler tespit edilmiştir. Bulgularımız Kumar ve ark. (1983), Alıcı (1997), Rajput ve ark. (1999), Chakraborty ve ark. (2000), Biçer ve ark. (2001), Bildirici ve ark. (2001), Chauhan ve ark. (2001), Karadavut ve ark. (2001), Vir ve ark. (2001), Kumar ve ark. (2002), Vir ve ark. (2002), Verma ve ark. (2004) nın bulguları ile uyum göstermiştir. 105

4.24. Path Katsayısı Analizi Mercimekte verime etkili unsurların, doğrudan ve dolaylı etkilerine ilişkin path katsayıları Çizelge 4.40 ta, bunlara ait etki payları ise Çizelge 4.41 de verilmiştir. Tane verimi üzerine ilk bakla yüksekliği (etki payı % 31.098), ana dal sayısı (% 15.376), yan dal sayısı (% 18.315), metrekaredeki bitki sayısı (% 17.601), dolu bakla sayısı (% 28.848), tek bitki verimi (% 3.960), 100 tane ağırlığı (% 29.307) ve hasat indeksinin (% 15.766) doğrudan etkisinin olumlu, çıkış süresi (% 10.134), çiçeklenme süresi (% 18.026), olgunlaşma süresi (% 5.795), bitki boyu (% 22.748), boş bakla sayısı (% 2.685) ve bitkide tane sayısı (% 30.671) özelliklerinin doğrudan etkisinin ise olumsuz olduğu saptanmıştır. Olumlu etkilerin yanı sıra, bu araştırmadan elde edildiği gibi, tane verimi ile çiçeklenme süresi ve olgunlaşma süresi arasında olumsuz ilişki saptandığı bildirilmektedir (Biçer ve ark., 2001). Ana dal sayısı ile tane verimi arasındaki korelasyon katsayısı olumsuz bulunmasına karşın, anılan özelliğin tane verimi üzerine olan doğrudan etkisinin olumlu ve yüksek olması dikkati çekmektedir. Bu durum ana dal sayısının artışının verimi olumlu yönde etkileyeceğini ortaya koymaktadır. Yan dal sayısı ile tane verimi arasında ise olumsuz bir ilişki bulunmuştur. Yapılan çalışmalarda, bulgularımıza benzer şekilde tane verimi ile bitkide ana dal sayısı arasında olumlu ilişkinin (Solanki ve ark., 1992), bakla sayısı arasında olumlu ilişkinin (Balyan ve ark., 1986; Jain ve ark., 1991; Solanki ve ark., 1992; Biçer ve ark., 2001), 100 tane ağırlığı ile olumlu ilişkinin (Solanki ve ark., 1992; Biçer ve ark., 2001), tohum verimi ile hasat indeksi arasında olumlu ve kuvvetli bir ilişkinin bulunduğunu bildirilmektedir (Jain ve ark., 1995; Biçer ve ark., 2001; Vir ve ark. 2001; Kumar ve ark., 2004; Yadav ve ark., 2005a). Aynı zamanda yan dal sayısının tane verimi üzerine doğrudan etkisi de % 18.3 düzeyinde olumsuz olarak saptanmıştır. Yan dal sayısındaki artışın verimi olumsuz yönde etkilemesinin nedeni, yan dallardaki baklaların tane tutmamasından kaynaklanabilir. Nitekim bu araştırma koşullarında yan dal sayısı ile boş bakla sayısı arasında olumlu bir ilişki bulunmuştur. 106

Çizelge 4.40. Mercimek Genotip ve Çeşitlerinde Tane Verimi ile Bazı Önemli Özellikler Arasındaki Doğrudan ve Dolaylı Etkilere İlişkin Path Katsayıları Doğrudan Etki Çıkış Süresi Çiçek. Süresi Olgun. Sür. Bitki Boyu İlk Bakla Yük. Ana Dal Sayısı Dolaylı Etkiler Yan Dal Sayısı M 2 deki Bitki Say. Dolu Bakla Say. Boş Bakla Say. Bitki Tane Say. Tek Bitki Ver. 100 Tane Ağır. Hasat İndeksi Çıkış Süresi -0.0271 0.055 0.007 0.007-0.048-0.003 0.019 0.006-0.005-0.004-0.027-0.005-0.051 0.004 Çiçek. Süresi -0.2871 0.005-0.065-0.042 0.165 0.010-0.037 0.012-0.283-0.001 0.269-0.047-0.137-0.234 Olgun. Sür. -0.0757 0.003-0.245-0.014 0.106 0.006-0.034 0.013-0.208 0.001 0.194-0.040-0.152-0.214 Bitki Boyu -0.1903 0.001-0.064-0.006 0.334 0.016-0.007 0.001-0.106-0.001 0.030-0.010-0.001-0.071 İlk Bakla Yük. 0.3706 0.004-0.128-0.022-0.171 0.003-0.010 0.009-0.197-0.002 0.129-0.022-0.007-0.119 Ana Dal Sayısı 0.0958 0.001-0.030-0.005-0.032 0.011-0.081-0.022-0.047-0.001-0.125 0.001-0.111-0.062 Yan Dal Sayısı -0.1267 0.004-0.083-0.020-0.010 0.029 0.062-0.032-0.042 0.001-0.086-0.003-0.097-0.097 M 2 deki Bitki say. 0.0863-0.002-0.040-0.011-0.002 0.037-0.025 0.047-0.023 0.002 0.118-0.012 0.059-0.027 Dolu Bakla Say. 0.4897 0.001 0.166 0.032 0.041-0.149-0.009 0.011-0.004 0.004-0.388 0.060 0.141 0.202 Boş Bakla Say. 0.0138 0.008 0.012-0.007 0.018-0.042-0.007-0.009 0.012 0.142-0.154 0.010-0.059 0.021 Bitkideki Tane Say. -0.4695-0.002 0.165 0.031 0.012-0.102 0.025-0.023-0.022 0.405 0.005 0.057 0.037 0.177 Tek Bitki Verimi 0.0678 0.002 0.198 0.045 0.028-0.119 0.001 0.005-0.015 0.434 0.002-0.394 0.172 0.231 100 Tane Ağırlığı 0.3073 0.005 0.128 0.037 0.001-0.008-0.035 0.040 0.017 0.224-0.003-0.057 0.038 0.151 Hasat İndeksi 0.2757-0.001 0.243 0.059 0.049-0.161-0.022 0.045-0.008 0.359 0.001-0.301 0.057 0.169 107

Doğrudan ve olumlu yöndeki etkileri açısından ilk bakla yüksekliği, dolu bakla sayısı ile 100 tane ağırlığının, tane verimi üzerindeki etkisi diğer olumlu etkilere oranla daha yüksek bulunmuştur. Bu özelliklerden % 28.848 lik etki payına sahip olan dolu bakla sayısı, 0.490 ile en yüksek path katsayısı değerini almıştır. Doğrudan ancak olumsuz etkiler incelendiğinde, % 30.671 lik etki payına sahip olan bitkideki tane sayısının etkisi, diğer özelliklere oranla daha yüksek bulunmuştur (- 0,470). Elde edilen bugulara paralel şekilde dolu bakla sayısının seleksiyon çalışmalarında ele alınması gereken bir kriter olduğu bildirilmektedir (Singh ve ark., 1971). Ayrıca Erskine ve ark. (1989), çalışmamıza paralel şekilde, çeşitler arasındaki farkın ortaya konmasında en önemli kıstasların, bakla sayısı ve bin tane ağırlığı olduğunu bildirmişlerdir. Dolaylı etkiler incelendiğinde; tane verimi üzerine en yüksek olumlu etkiyi % 39.9 luk pay ile bitki boyu, ilk bakla yüksekliği üzerinden yaparken (0.334), en yüksek olumsuz etkiyi % 29.994 lük etki payı ile boş bakla sayısı, bitkide tane sayısı üzerinden yapmıştır (-0,154). Diğer taraftan incelenen özelliklerden çiçeklenme süresi, ilk bakla yüksekliği, yan dal sayısı, dolu bakla sayısı, bitkide tane sayısı ve 100 tane ağırlığının, tane verimi üzerine olan etkisinin dolaylı etkilerinden daha yüksek olması nedeniyle, anılan özellikler dikkate alınarak seleksiyon yapılmasının daha uygun olacağı kanısına varılmıştır. Diğer bir deyişle belirtilen özellikler birincil seleksiyon kriteri olarak kullanılabilecektir. Bitkide bakla sayısı ve baklada tane sayısı gibi özellikler mercimekte en önemli verim unsurları olup, yapılacak ıslah çalışmalarında verimi artırmak için seçimlerde oldukça etkili şekilde kulanılabilmektedir (Singh ve ark., 1971; Hamdi ve Ark., 2001). Ayrıca Vir ve ark. (2001), hasat indeksi, bitki başına biyolojik verim, ve olgunlaşma gün sayısı özelliklerinin göz önüne alındığı seleksiyon çalışmalarının, tane veriminde artış sağlayabileceğini belirtmişlerdir. Kantitatif özelliklerin yanı sıra kalitatif özellikleri kullanarak verim gibi özelliklerde ilerleme yapmanın mümkün olabildiği Sinha ve ark. (1984) tarafından bildirilirken, Bejiga ve ark. (1996), benzer şekilde tane iriliği gibi kalitatif özellikleri kullanarak seleksiyon yapmıştır. 108

Çizelge 4.41. Mercimek Genotip ve Çeşitlerinde Tane Verimi Üzerine Bazı Önemli Özelliklerin Doğrudan ve Dolaylı Etki Oranları (%) Doğrudan Etki Çıkış Süresi Çiçek. Süresi Olgun. Sür. Bitki Boyu İlk Bakla Yük. Ana Dal Sayısı Dolaylı Etkiler Yan Dal Sayısı M 2 deki Bitki Say. Dolu Bakla Say. Boş Bakla Say. Bitki Tane Say. Tek Bitki Ver. 100 Tane Ağır. Hasat İndeksi Çıkış Süresi 10.1344 20.359 2.575 2.631 18.019 1.037 7.205 2.118 1.773 1.447 10.175 1.976 18.922 1.628 Çiçek. Süresi 18.0260 0.323 4.062 2.658 10.367 0.635 2.303 0.751 17.759 0.038 16.890 2.936 8.582 14.669 Olgun. Sür. 5.7947 0.189 18.790 1.106 8.151 0.435 2.563 0.996 15.961 0.092 14.816 3.095 11.619 16.393 Bitki Boyu 22.7475 0.120 7.631 0.686 39.901 1.922 0.828 0.124 12.642 0.153 3.532 1.192 0.038 8.485 İlk Bakla Yük. 31.0979 0.296 10.730 1.824 14.387 0.231 0.824 0.730 16.547 0.132 10.784 1.826 0.574 10.017 Ana Dal Sayısı 15.3762 0.126 4.860 0.720 5.124 1.707 13.048 3.532 7.564 0.152 20.002 0.071 17.783 9.936 Yan Dal Sayısı M 2 deki Bit. say. Dolu Bakla Say. Boş Bakla Say. Bitkideki Tane Say. Tek Bitki Verimi 100 Tane Ağırlığı Hasat İndeksi 18.3151 17.6010 28.8475 2.6850 30.6708 3.9604 29.3068 15.7657 0.596 0.364 0.016 1.479 0.103 0.123 0.426 0.025 12.005 8.116 9.767 2.415 10.746 11.553 12.174 13.913 2.888 2.326 1.898 1.287 2.038 2.633 3.563 3.361 1.504 0.467 2.422 3.426 0.783 1.633 0.019 2.803 4.150 7.625 8.792 8.241 6.629 6.943 0.786 9.179 8.885 4.988 0.544 1.278 1.663 0.036 3.296 1.231 9.548 0.637 1.779 1.518 0.288 3.828 2.546 4.604 0.238 2.277 1.420 0.861 1.572 0.477 6.038 4.667 27.688 26.455 25.327 21.348 20.551 0.144 0.382 0.237 0.296 0.122 0.251 0.060 12.436 24.130 22.870 29.994 22.997 5.399 17.204 0.381 2.364 3.540 2.004 3.718 3.621 3.249 14.064 11.981 8.278 11.374 2.422 10.045 9.637 13.990 5.440 11.916 4.075 11.540 13.478 14.421 109

5. SONUÇ VE ÖNERİLER Alihan ÇOKKIZGIN 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Adıyaman, Diyarbakır, Gaziantep, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya, Mardin, Sivas, Şanlıurfa, Şırnak illerinden toplanan mercimek yerel genotiplerde bazı önemli morfolojik ve tarımsal karakterlerin belirlenmesinin amaçlandığı bu çalışmada; iki yıllık ortalamalara göre elde edilen sonuçlar aşağıda özetlenmiştir. Çıkış süresi (gün), açısından genotipler arasındaki fark önemsiz bulunmasına karşın, en yüksek değer Adıyaman / Kahta - Samsat Ovacık genotipinden en düşük değer ise Kilis / Merkez genotipinden elde edilmiştir. Çiçeklenmeye kadar geçen süre (gün) açısından genotipler arasındaki fark önemli bulunmuş olup, en yüksek değeri Sivas / Kangal alırken, en düşük değeri ise Şırnak / Silopi - Başaran almıştır. Seyran-96 kısa sürede çiçeklenmesine karşın diğer iki standart çeşitte çiçeklenmeye kadar geçen süre daha uzun olup, başka bir istatistik grupta yer almıştır. Olgunlaşma süresi (gün) açısından genotipler arasındaki fark önemli bulunmuş, Sivas / Kangal a ait yerel genotipten en yüksek değer elde edilmiştir. Şırnak / Silopi - Başaran genotipi ise en kısa sürede olgunlaşmıştır. Kontrol çeşitleri ise Şırnak / Silopi - Başaran genotipine göre daha geç olgunlaşma göstermişlerdir. En yüksek bitki boyu değeri Kahramanmaraş / Yeniyapan genotipinde, en düşük değer ise Sivas / Kangal genotipinde saptanmıştır. Standart çeşitlerin birbirinden farkı ise önemsiz bulunmuş ve son sıralarda yer almıştır. Bitki boyuna ait ortalama varyasyon katsayılarının, birinci yılda % 12.09, ikinci yılda ise % 11.89 olduğu saptanmıştır. İlk bakla yüksekliği (cm) bakımından, en yüksek değeri Kahramanmaraş ili Yeniyapan Köyüne ait genotip alırken, en düşük değer Seyran - 96 çeşidinde saptanmıştır. Standart çeşitlerin birbirinden farkı ise önemsiz bulunmuştur. İlk bakla yüksekliğine ait ortalama varyasyon katsayılarının, denemenin birinci yılında % 19.23, ikinci yılında % 16.73 olduğu belirlenmiştir. Ana dal sayısı (adet/bitki) açısından genotipler arasındaki fark önemsiz bulunmuş, en fazla ana dal Adıyaman / Kahta - Akıncılar genotipinde, en az ise Seyran-96 çeşidinde saptanmıştır. Anılan özelliğe ait ortalama varyasyon 110

5. SONUÇ VE ÖNERİLER Alihan ÇOKKIZGIN katsayılarının, denemenin birinci yılında % 21.45, ikinci yılında % 19.73 olduğu belirlenmiştir. Yan dal sayısı (adet/bitki) açısından genotipler arasındaki fark önemsiz bulunmasına karşın, Adıyaman / Besni - Alibey Köy çeşidi en yüksek değeri, Seyran-96 çeşidi en düşük değeri almıştır. Yan dal sayısına ait ortalama varyasyon katsayılarının, birinci yılda % 67.08, ikinci yılda ise % 60.60 olduğu saptanmıştır. Metrekaredeki bitki sayısı (adet/m 2 ) bakımından genotipler arasındaki farklılık önemsiz bulunmuştur. Ancak Malatya / İriağaç genotipi en fazla, Yerli Kırmızı ise en az bitki yoğunluğu gösteren genotipler olmuşlardır. Dolu bakla sayısı (adet/bitki) açısından genotipler arasındaki farklar önemli bulunmuş, Seyran-96 en yüksek değeri almıştır. Kahramanmaraş / Merkez - Yeniyapan Köyüne ait genotip ise en az değere sahip olmuştur. Standart çeşitlerden Kafkas ve Yerli Kırmızı ise Seyran - 96 ya oranla daha düşük değerleri almışlardır. Anılan özelliğe ait ortalama varyasyon katsayılarının, birinci yılda % 33.44, ikinci yılda ise % 39.59 olduğu saptanmıştır. Boş bakla sayısı (adet/bitki) açısından genotipler arasındaki farklar önemsiz bulunmuştur. Fakat en fazla boş baklası olan Gaziantep / Nizip genotipi, en az boş baklaya sahip olan ise Kahramanmaraş / Pazarcık - Ahmet Bozdağ Mahallesi genotipi olmuştur. Boş bakla sayısına ait ortalama varyasyon katsayılarının, birinci yılda % 69.02, ikinci yılda ise % 73.71 olduğu saptanmıştır. Bitkideki tane sayısı (adet/bitki) açısından genotipler arasındaki farklılık önemli bulunmuş, Şanlıurfa / Merkez - Doğanlı en fazla taneli genotip olmuştur. Genotiplerden en az taneli olan ise Kahramanmaraş / Pazarcık - Yukarı Pazarcık genotipi olmuştur. Standart çeşitlerin birbirinden farkı ise önemsiz bulunmuştur. Bitkideki tane sayısına ait ortalama varyasyon katsayılarının, denemenin birinci yılında % 46.20, ikinci yılında % 49.14 olduğu belirlenmiştir. Tek bitki tane verimi (g) açısından genotipler birbirinden önemli derecede farklı bulunmuş, Şırnak / Silopi - Başaran genotipi en yüksek değeri alırken, Malatya / İriağaç genotipi en düşük değere sahip olmuştur. Standart çeşitlerden Kafkas diğer iki çeşide oranla oldukça düşük düzeyde tek bitki verimine sahip olmuştur. 111

5. SONUÇ VE ÖNERİLER Alihan ÇOKKIZGIN 100 tane ağırlığı (g), açısından genotipler arasındaki faklılık önemli bulunmuştur. Şırnak Silopi Başaran genotipi en yüksek değeri alırken, en düşük değer ise Şanlıurfa / Merkez - Göktepe genotipinde saptanmıştır. Kontrol çeşitlerinden Seyran-96 bir istatistiksel grupta yer alırken, diğer iki çeşit farklı grupta yer almışlardır. Tane verimi (kg/da), açısından genotipler birbirinden önemli derece farklı bulunmuş olup, Şırnak / Silopi - Başaran genotipi en yüksek verimli genotip olmuştur. Ayrıca Kahramanmaraş / Yeniyapan, Mardin / Merkez ve Gaziantep / Nizip diğer ümitli genotipler olarak dikkati çekmektedir. Sivas / Kangal ise en düşük verimli genotip olarak saptanmıştır. Seyran - 96 çeşidine oranla diğer iki standart çeşit daha düşük tane verimi değerlerine sahip olmuşlardır. Hasat indeksi (%), açısından genotipler arasındaki farklar önemli bulunmuştur. En yüksek değer Şırnak / Silopi - Başaran genotipinde, en düşük değer Sivas / Kangal genotipinde bulunmuştur. Standart çeşitlerden Seyran-96 diğer iki çeşide oranla daha yüksek hasat indeksi değerini almıştır. Düşük Sıcaklık Zararı Gözlemleri incelenmiş, tüm populasyonlarda gerek 2004-2005 yılında ve gerekse 2005-2006 yetiştirme döneminde, donma ve soğuk zararı saptanmamıştır. Bitkilerde Yatma Hassasiyeti Gözlemleri, 0-7 skalasına göre (0 tüm bitkiler duruyor, 7 yüksek oranda yatma) yapılmış, anılan özellik bakımından, yerel genotiplerin 6 tanesinin skala değeri 2, 21 tanesinin sakala değeri 3, 12 tane genotipin skala değeri 4 ve 1 genotipin skala değeri 5 olarak saptanmıştır. Kontrol çeşitlerinden Kafkas ve Seyran - 96 nın yatma hassasiyeti değeri 2, Yerli Kırmızı çeşidinin ise 3 olarak saptanmıştır. Çiçek Renginin, kullanılan populasyonlarda standart petal (bayrak) yaprak temel rengi 1. Beyaz, 2. Mavi damarlı beyaz, 3. Mavi, 4. Menekşe, 5. Pembe ve 6. Diğer renkler, şeklindeki skala ile ölçülmüş olup, incelenen tüm yerel mercimek çeşitlerinde her iki yılda da temel renk mavi damarlı beyaz olarak saptanmıştır. Testa (tohum Kabuğu) renklerine ait değerler skala yardımıyla incelenerek; Pembe, 39 yerel genotipte görülmüş ve en çok rastlanan renk olmuştur. Gri, 35 genotipte görülürken, Kahverengi, 29 genotipte ve Siyah renk 13 genotipte 112

5. SONUÇ VE ÖNERİLER Alihan ÇOKKIZGIN saptanmıştır. Araştırmada Yeşil testa renginde rastlanmamıştır. Standart çeşitlerin üçünde de testa rengi, Kahverengi olarak saptanmıştır. Testa Desenine ait değerlerden Noktalı, Benekli, Mermer Desenli ve Kompleks şeklinde skalaya ait tüm biçimler gözlemlenmiştir. Noktalı testa deseni, 36 genotipte saptanmıştır. Hiç desen olmayan tanelere 34 genotipte rastlanırken, Mermer desenli taneler 34 genotipte, Benekli taneler 23 genotipte ve Kompleks desenli taneler 2 genotipte saptanmıştır. Kontrol çeşitlerinden Kafkas Mermer desenli testaya sahipken, Seyran - 96 Benekli ve Yerli Kırmızı Noktalı testa desenine sahip olmuşlardır. Kotiledon Rengi, Mercimek yerel populasyonlarına ait tohum örnekleri kotiledon renkleri için Sarı, Portakal/Kırmızı ve Zeytin-Yeşil şeklindeki skala yardımıyla ölçülmüş ve bunun sonucunda tüm populasyonların Portakal/kırmızı renkte kotiledona sahip olduğu belirlenmiştir. Yaprakçık Büyüklüğü için 3 küçük, 5 orta ve 7 büyük şeklindeki skala yardımı ile yapılan gözlemlerden 1-4 skala değerlerine rastlanmaz iken, 5 değeri 2 genotipte, 6 değeri 20 genotipte, 7 değeri 17 genotipte ve 8 skala değeri 1 yerel genotipte saptanmıştır. Standart çeşitlerden Kafkas ve Yerli Kırmızı 7 skala değerine sahip olurken, Seyran - 96 nın yaprakçık büyüklüğü skala değeri 6 olarak saptanmıştır. İncelenen karakterler arasında yapılan korelasyon analizi sonucunda, tane verimi ile çiçeklenme süresi (-0,670**), olgunlaşma süresi (-0,661**), ana dal sayısı (-0,408**) ve yan dal sayısı (-0,501**) arasında önemli ve olumsuz ilişkiler, dolu bakla sayısı (0,596**), bitkideki tane sayısı (0,296*), tek bitki verimi (0,658**), 100 tane ağırlığı (0,845**) ve hasat indeksi (0,765**) arasında olumlu ve önemli ilişkiler bulunmuştur. Yapılan path katsayısı analizi sonucunda; ilk bakla yüksekliği, dolu bakla sayısı ile 100 tane ağırlığının, tane verimi üzerindeki doğrudan etkisi diğer olumlu etkilere oranla daha yüksek bulunmuştur. Doğrudan ancak olumsuz etkiler incelendiğinde, % 30.671 lik etki payına sahip olan bitkideki tane sayısının etkisi, diğer özelliklere oranla daha yüksek bulunmuştur (-0,470). Dolaylı etkiler incelendiğinde; tane verimine en yüksek olumlu etkiyi bitki boyu, ilk bakla 113

5. SONUÇ VE ÖNERİLER Alihan ÇOKKIZGIN yüksekliği üzerinden yaparken, en yüksek olumsuz etkiyi % 29.994 lük etki payı ile boş bakla sayısı, bitkide tane sayısı üzerinden yapmıştır. Bu araştırmada elde edilen sonuçlara göre; mercimekte tane verimini artırma yönünden yapılacak bir ıslah çalışmasında, tane verimine doğrudan etkisi yüksek olan ilk bakla yüksekliği, 100 tane ağırlığı, dolu bakla sayısı ve bitkide tane sayısının seleksiyon kriteri olarak kullanılabileceği, diğer taraftan boş bakla sayısı, yan dal sayısı, bitkide tane sayısı, dolu bakla sayısının geniş bir varyasyon gösterdiği saptanmıştır. Elde edilen sonuçlara göre; tane verimi üzerine hem doğrudan etkisi yüksek olan ve hem de geniş bir varyasyon gösteren dolu bakla sayısı ve bitkide tane sayısı özelliklerinden, yüksek tane verimi için öncelikli seleksiyon kriteri olarak yararlanılabilir. İleriki çalışmalarda, ele alınan genotiplerden ümitli görülenler içerisinde seleksiyonla yeni çeşitlerin geliştirilmesi mümkün olabilecektir. 114

KAYNAKLAR AKSOY, S., 2001. Mercimek (Lens culinaris Medik.) de Farklı Çeşitler Arasında Genetik Polimorfizmin DNA Markır Teknolojisi ile Tanımlanması. Gebze İleri Teknoloji Enstitüsü, Mühendislik ve Fen Bilimleri Enstitüsü, Biyoloji Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Gebze, 68s. AKÇİN, A., 1988. Yemeklik Dane Baklagiller, Selçuk Üniversitesi Yayınları: 43, Ziraat Fakültesi Yayınları: 8, 377s. ALICI, S., 1997. Harran Ovası Koşullarında Farklı Mercimek (Lens culinaris Medic.) Çeşitlerinin Morfolojik ve Tarımsal Karakterlerinin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Harran Üniv., Fen Bilimleri Ens., Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Yüksek lisans Tezi, Şanlıurfa, 40s. ALTINBAŞ, M., TANYOLAÇ, B., 1999. Mercimekte Verim-Stabilite İlişisi Üzerine Bir Çalışma. Tübitak, Turkish Journal of Agriculture and Forestry 23, Ek Sayı 5, s.1267-1274. ANLARSAL, A. E., GÜLCAN, H., 1989. Çukurova Koşullarında Adi Fiğ (Vicia sativa L.) Çeşitlerinde Ot Verimi ve Bazı Önemli Verim Unsurları Üzerinde Path Analizi. Doğa, Türk Tarım ve Ormancılık Dergisi, 13, (3): 487-494. ANONYMOUS, 1985. Lentil Descriptors. http://www.bioversityinternational.org International Board For Plant Genetic Resources (Ibpgr) and International Center For Agricultural Research In The Dry Areas (Icarda), AGPG: IBPGR/85/117. ANONYMOUS, 2004. Toprak Analiz Sonuçları. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Toprak Bölümü. ANONYMOUS, 2005a. Toprak Analiz Sonuçları. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Toprak Bölümü. ANONYMOUS, 2005b. Kahramanmaraş İlinin 2004 ile 2005 Yılları ve Uzun Yıllar Ortalamalarına Ait İklim Verileri. Kahramanmaraş Meteoroloji İstasyonu. ANONYMOUS, 2006a. http://faostat.fao.org. Food And Agriculture Organization Of The United Nations Statistical Database. 115

ANONYMOUS, 2006b. İstatistik Veriler, Kahramanmaraş Tarım il Müdürlüğü, Proje ve İstatistik Şube Müdürlüğü. ANONYMOUS, 2006c. Kahramanmaraş İlinin 2006 Yılı Ortalamalarına Ait İklim Verileri. Kahramanmaraş Meteoroloji İstasyonu. AYAZ, S., MCNEIL, D. L., MCKENZIE, B. A., HILL, G. D., 2004. Population and Sowing Depth Effects on Yield Components of Grain Legumes. www.regional.org.au AYDIN, N., AYDOĞAN, A., KARAGÖZ, A., KARAGÜL, V., HORAN, A., GÜRBÜZ, A. 2004. Orta Anadolu ve Kuzey Geçit Bölgelerinde ki Yeşil Mercimek (Lens culinaris Medik) Genetik Kaynaklarının Toplanması, Karakterizasyonu ve Ön Değerlendirilmesi. Proje No: TAGEM/IY/96/02/03/004. AYDOĞAN, A. 2001. Ülkemizde Mercimek Üretimi. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. Tigem Dergisi, 80: 30-39. AYDOĞAN, A., AYDIN, N., KARAGÖZ, A., KARAGÜL, V., HORAN, A., GÜRBÜZ, A., 2003. Anadolu ve Kuzey Geçit Bölgelerindeki Yeşil Mercimek (Lens culinaris Medik.) Genetik Kaynaklarının Toplanması, Karakterizasyonu ve Ön Değerlendirmesi. Türkiye 5. Tarla Bitkileri Kongresi 13-17 Ekim, Diyarbakır, I. Cilt, s.160-165,. BAJPAI, G. C., SINGH, I. S., THAKUR, H. K., SINGH, A. K. 1992. Association Studies Between Seedling Characters and Grain Yield in Lentil (Lens culinaris Medik). Indian Journal of Pulses Research, 5 (1): 76-77. BAKIR, Ö., 1984. Nadas Alanlarında Yem Bitkileri Yetiştirme Olanakları. Kuru Tarım Bölgelerinde Nadas Alanlarından Yararlanma Simpozyomu, 28-30 Eylül, Ankara, s.299-306. BALL, R. A., HANLAN, T. G., VANDERBERG, A., 2006. Stem and Canopy Attributes That Affect Lodging Resistance in Lentil. Canadian Journal of Plant Sciences 86 (1): 71-81. BALYAN, H. S., SINGH, S., 1986. Character Association in Lentil. Lens Newsletter, 13 (1): 1-3. 116

BHATTACHARYA, A., 1999. Lentil Yield as Effect by Yield and Yield Components Under Irrigated and Non-Irrigated Conditions. Legume- Research, 22 (4): 222-226. BİÇER, B. T., 2001. Diyarbakır Yöresinden Toplanan Bazı Nohut (Cicer arietinum L.) Yerel Çeşitlerinde Önemli Bitkisel ve Tarımsal Özelliklerin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Adana, 130 s. BİÇER, B. T., ŞAKAR, D., 2003. Diyarbakır Koşullarında Yeşil Mercimek Hatlarının Bazı Morfolojik ve Tarımsal Karakterlinin Belirlenmesi. Türkiye 5. Tarla Bitkileri Kongresi 13-17 Ekim, Diyarbakır, I. Cilt, s.508-510. BİÇER, B. T., ŞAKAR, D., 2004a. Evaluation of Some Lentil Genotypes at Different Locations in Turkey. International Journal of Agriculture & Biology. 6 (2): 317-320. BİÇER, B. T., ŞAKAR, D., 2004b. Genetic Variability and Heritability for Grain Yield and Other Characters in Lentil. Journal of Biological Sciences, 4 (2): 216-218. BEGUM, S, 1996. Morphological Study and Character Associations in Germplasm of Lentil (Lens culinaris Medik). Bangladesh Journal of Botany, 25 (1): 79-82 BEJIGA, G., TSEGAYE, S., TULLU, A., ERSKINE, W., 1996. Quantitative Evaluation of Ethiopian Lentil (Lens culinaris). Genetic Resources and Crop Evolution. Alemaya University of Agriculture, Debra Zeit Agricultural Research Centre, P.O. Box32, Debra Zeit, Ethiopia, 43 (4): 293-301. BİÇER, B. T., TONÇER, Ö., ŞAKAR, D., 2001. Güneydoğu Anadolu Bölgesi Mercimeklerinde Verim ve Verim Öğeleri Arasındaki İlişkiler. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kongresi 17-21 Eylül, Tekirdağ, s.381-384. BİLDİRİCİ, N., ÇİFTÇİ, V., 2001. Van Ekolojik Koşullarında Yüksek Verimli Kışlık Mercimek Çeşitlerinin ve Tane Verimi ile Verim Öğeleri Arasındaki İlişkilerin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 16 (1): 67-72. 117

BUCAK, B., AL, V., BAYSAL, İ., POLAT, T., 2003. Kırmızı Mercimekte Alternatif Hat ve Çeşitler. GAP III. Tarım kongresi 02-03 Ekim, Şanlıurfa, s.555-558. BUKHTIAR, B. A., NASEEM, B. A., TUFAIL, M. 1991. Effect of Seed Rate on Grain Yield and its Components of Small and Large Seeded Lentils (Lens culinaris Medik). Journal of Agricultural Research Lahore, 29 (3): 339-345. ÇANCI, H., TOKER, C., 2003. Antalya Koşullarında Bazı Mercimek (Lens culinaris Medikus) Hatlarının Fenolojik ve Tarımsal Özelliklerinin Belirlenmesi. GAP III. Tarım kongresi 02-03 Ekim, Şanlıurfa, s.571-574. CHAHOTA, R. K., SHARMA, S. K. 1993. Studies on Genetic Variability and Component Analysis in Macrosperma x Microsperma Lentils. Indian Journal of Genetics and Plant Breeding, 53 (4): 411-417. CHAKRABORTY, M., HAQUE, M. F. 2000. Genetic Variability and Component Analysis in Lentil (Lens culinaris), Journal of Research, Birsa Agricultural University 12 (2): 199-204. CHAUHAN, M. P., SINGH, I. S. 2001. Relationships Between Seed Yield and Its Component Characters in Lentil (Lens culinaris Medik). Legume-Research, 24 (4): 278-280. CUBERO, J. I. 1981. Origin, Taxonomy and Domestication in Lentils. CAB, Slough, England, s.15-36. ÇİFTÇİ, V., KULAZ, H., GEÇİT, H. H., 1998. Mercimekte (Lens culinaris L. Medik) Özellikler Arası İlişkiler ve Path Katsayısı Analizi Üzerine Bir Araştırma. Ankara Üniversitesi, Tarım bilimleri Dergisi, 4 (1): 8-11. ÇİFTÇİ, V., ÜLKER, M. 2001. Kışlık Mercimeğin Verim ve Bazı Verim Öğelerinde Adaptasyon ve Stabilite Analizleri. Ç.Ü.Z.F. Dergisi, 16 (3): 47-54. ÇİFTÇİ, C, Y., 2004. Dünyada ve Türkiye de Yemeklik Tane Baklagiller Tarımı. Ziraat Mühendisleri Odası, Teknik Yayınlar Dizisi, No:5, 197s. ÇOKKIZGIN, A., ÇÖLKESEN, M., KAYHAN, K., AYGAN, M., 2005. Kahramanmaraş Koşullarında Değişik Kışlık Mercimek (Lens culinaris Medic.) Çeşitlerinde Verim ve Verim Özellikleri Üzerine Bir Araştırma. Akdeniz Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi, 18 (2): 285-290. 118

ÇÖLKESEN, M., ÇOKKIZGIN, A., TURAN, B. T., KAYHAN, K., 2005. Kahramanmaraş ve Şanlıurfa Koşullarında Değişik Kışlık Mercimek (Lens culinaris Medic.) Çeşitlerinde Verim ve Kalite Özellikleri Üzerine Bir Araştırma. GAP IV. Tarım Kongresi, 21-23 Eylül, Şanlıurfa, s.826-833. DEVOS, P. 1988 Mercimek ve Nohutun Besin Değeri ve Proses Sırasındaki Değişiklikler (Nutritional Value of Lentils and Chickpeas and Changes During Processing), Herkes İçin Mercimek Sempozyumu (Lentils For Everyone Symposium) 29-30 Eylül, Marmaris, s.174-196. DÜZGÜNEŞ, O., KESİCİ, T., KAVUNCU, O., GÜRBÜZ, F., 1987. Araştırma ve Deneme Metotları (İstatistik Metotları-II). Ankara Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Yayınları: 1021, Ders Kitabı: 295. Ankara, 381s. EMAMI, M. K., SHARMA, B., 2000. Inheritance of Black Testa Colour in Lentil (Lens culinaris Medik.). Biomedical and Life Sciences, 115 (1): 43-47. ENCAN, G., 2004. Bazı (Lens culinaris Medik.) Mercimek Hatlarında Verim ve Verim Öğelerinin İncelenmesi Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 50s. ERKSINE, W., CHOUDHARY, L., 1986. Variation Between and Within Lentil Landraces from Yemen Arab Republic. Euphytica, 35 (3): 695-700. ERMAN, M., 1992. Van Ekolojik Koşullarında Mercimeğin Çeşit ve Adaptasyon Özellikleri Üzerinde Araştırmalar. Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Van, 73s. ERMAN, M., DEMİRHAN, H., TUNÇTÜRK, M., 2005. Siirt Ekolojik Koşullarında Kışlık Olarak Yetiştirilebilen Bazı Mercimek Çeşitlerinin Önemli Tarımsal ve Bitkisel Özelliklerinin Belirlenmesi. Türkiye IV. Tarla Bitkileri Kongresi,, 5-9 Eylül, Antalya, Cilt I, s.237-240. ERSKINE, W., ADHAM, Y., HOLLY, L, 1989. Geographical Distribution of Variation in Guanbative Traits in a World Lentil Collection Euphytica. 43 (1-2): 97-103. ESER, D., 1970. Türkiye de Yetiştirilen Mercimek Çeşitlerinin Önemli Morfolojik Karakterleri Üzerinde Araştırmalar. Ankara Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Doktora Tezi, 80s. 119

FERGUSON, M. E. ROBERTSON, L. D., FORD-LLOYD, B.V., NEWBURY, H. J., MAXTED, N., 1998. Contrasting Genetic Variation Amongst Lentil Landraces From Different Geographical Origins. Euphytica, 102 (2): 265-273. GUPTA, A., SINHA, M. K., MANI, V. P., DUBE, S. D. 1996. Classification and Genetic Diversity in Lentil Germplasm. Lens Newsletter. Vol: 23, No:1/2, Icarda. GUPTA, K. K., SINGH, T., TOMAR, R. S., 2006. Genotype x Environment Interaction for Yield and Yield Contributing Characters in Lentil (Lens culinaris Medik.). Advances in Plant Sciences 19 (1): 257-262. GÜNEL, E., YILMAZ, N., ERMAN, M., KULAZ, H., 1993. Van Ekolojik Koşullarında Mercimeğin (Lens culinaris Medic.) Fenolojik ve Morfolojik Özellikleri Üzerinde Araştırmalar. Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi, 3 (1-2): 315-323. HAMDI, A., ERSKINE, W., GATES, P., 1991. Relationships among Economic Characters in Lentil. Euphytica, 57 (2): 109-116. HAMDI, A., SOMIA, M., MORSY, M., El-GHAREIB, E. M., 2001. http://nile.enal.sci.eg/volume%202/lff.htm HANLAN, T. G., BALL, R. A., VANDERBERG, A., 2006. Canopy Growth and Biomass Partitioning to Yield in Short Season Lentil. Canadian Journal of Plant Science, 86 (1): 109-119. HOFFMAN, D. L., MUEHLBAUER, F. J., LADIZINSKY, G., 1998. Morphological Variation of Lens (Leguminosae). Systematic Botany 13 (1): 87-96. JAIN, S., K., SHARMA, H. L., MEHRA, R. B., KHARE, J. P., 1991. Multiple Correlation and Regression Analysis in Lentil. Lens. 18 (1-2): 11-13. JAIN, S. K., MADARİA, S. K., RAO, S. K., NIGAM, P. K., 1995. Analysis of Yield Factors in Lentil. Indian Journal of Agricultural Research, 29 (4): 173-180. JEENA, A. S., SINGH, I. S., 2001. Principal Components of Species Differentiation in Wild Lentils. Legume Research 24 (4): 243-247. 120

KAÇAR, O., AZKAN, N., 1997. Bursa Ekolojik Koşullarında Yetiştirilebilecek Mercimek Çeşitlerinin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma. Türkiye II. Tarla Bitkileri Kongresi, 22-25 Eylül, Samsun, s.598-600. KALAYCI, M., 1999. Yetiştirme Tekniği Açısından Türkiye Buğday Tarımının Dünü, Bugünü, Yarını. Orta Anadolu Hububat Tarımının Sorunları ve Çözüm Yolları Sempozyumu. 8-11 Haziran, Konya, s.14-25. KARADAVUT, U., ERDOĞAN, C., ÖZDEMİR, S., GEÇİT, H. H., 1999. Küçük Daneli Bazı Yabancı Mercimek Hatlarının Amik Ovası Koşullarında Kışlık Olarak Yetiştirilmesi Üzerine Bir Araştırma. Türkiye 3. Tarla Bitkileri Kongresi. 15-18 Kasım Adana, Cilt III, s.407-412. KARADAVUT, U., ERDOĞAN, C., ÖZDEMİR, S., ŞENER, O., 2001. Ekim Sıklığının Mercimekte (Lens culinaris Medic.) Verim ve Verim Karakterlerine Etkisi. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kongresi, 17-21 Eylül Tekirdağ, s.385-390. KAYHAN, K., 2004. Kahramanmaraş Koşullarında Değişik Kışlık Mercimek (Lens culinaris Medic.) Çeşitlerinde Verim Ve Verim Unsurları Üzerine Bir Araştırma. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş, 50s. KIRTOK, Y., ÇÖLKESEN, M., 1985. Çukurova Koşullarında Denemeye Alınan Arpa Çeşitlerinde Önemli Bazı Verim Unsurları Üzerinde Path Katsayısı Analizi. Doğa Bilim Dergisi, D 2 9 (1): 40-50. KOÇ, M., 2004. Diyarbakır Koşullarında Bazı Kırmızı Mercimek (Lens culinaris Medik.) Çeşit ve Hatlarında Verim ve Verimle İlgili Özelliklerin Saptanması Üzerine Bir Araştırma. Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Adana, 43s. KUMAR, B., MEHRA, K.L., SAPRA, R.L. 1983. An Investigation on Correlation Pattern Among Yield Components in Lentil, Lens Newsletter, 10 (2): 10-12. KUMAR, E., KUMAR, D., KUMAR, S. 1999. Genetic Variability in Lentil (Lens culinaris Medik). Annals of Agri-Bio Research, 4 (1): 75-77. 121

KUMAR, R., SHARMA, S. K., MALIK, B. P. S., Dahiya, A., Sharma, A., 2002. Correlation Studies in Lentil (Lens culinaris Medik.). Annals of Biology, 18 (2): 121-132. KUMAR, R., SHARMA, S. K., SHARMA, A., Sharma, S., 2004. Path Coefficient Analysis of Yield Components in Lentil (Lens culinaris Medik.). Legume Research 27 (4): 305-307. KÜSMENOĞLU, İ., AYDIN, N., 1995. The Current Status of Lentil Germplasm Exploitation for Adaptation to Winter Sowing in the Anatolian Highlands. Central Research Institute for Field Crops, s. 63-71. LAZARO, A., RUIZ, M., ROSA L. DE LA., MARTIN, I. 2001. Relationships Between Agro/morphological Characters and Climatic Parameters in Spanish Landraces of Lentil (Lens culinaris Medik). The Netherlands. Kluver Academic Publishers, 48 (3): 239-249. LUTHRA, S.K., SHARMA, P.C. 1990. Correlation and Path Analysis in Lentil, Lens Newsletter, 17 (2): 5-8. MALHOTRA, R. S., SINGH, K. B. SONDHI, J. S., 1975. Selection Criteria in Lens culinaris L. Plant Breeding.45 (6): 402. MISHRA, D. K., KHAN, R. A, 2006. Stability Analysis of Lentil Varieties Under Rainfed Ecosystem. Indian Journal of Pulses Research 19 (1): 59-60. MOHAR, S., MAHESHWARI, D. K., MITTAL, R. K., SHARMA S. K., SINGH, M. 1999. Genetic Variability and Correlations of Grain Yield and Other Quantitive Characters in Lentil (Lens culinaris Medik). Annals of Agri-Bio Research, 4 (1): 124-121. MUEHLBAUER, F. J., 1975. Seed Yield Components in lentil. Crop Science, 14 (3): 403-406. ÖZDEMİR, S., 2002. Yemeklik Baklagiller. Hasad Yayıncılık, İstanbul, 142s. PELLET, P. 1988. İnsan Beslenmesinde Mercimek ve Nohut un Yeri. Herkes İçin Mercimek Sempozyumu, 29-30 Eylül Marmaris, s.37-135,. POMOGAEVA, A.I., RYBAKOVA, G.P. 1977. Study of Variation in the Economically Useful Characters of Lentil (Lens esculentus Moench.). Plant. Breeding, 47 (5): 415. 122

RAJPUT, M. A., SARWAR, G. 1999. Genetic Variability, Correlation Studies and Their Implication in Selection of High Yielding Genotypes in Lentil. Lens. 16 (2): 5-8. RAMGIRY, S. R., PALIWAL, K. K., TOMAR, S. K. 1989. Variability and Correlations of Grain Yield and Other Quantitative Characters in Lentil. Lens, 16 (1): 19-21. RAO, S. K., YADAV, S. P. 1995. Genetic Analysis of Biological Yield, Harvest Index and Seed Yield in Lentil. Agricultural Science Digest Karnal, 15 (4): 227-230. RUSSELL, A. C., 1994. Cultivar Release, Rajah Lentil (Lens culinaris Medik.). New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science, 22:469-470. SAKR, B., SARKER, A., HASSAN, H. E., KADAH, N., KARIM, B. A., ERSKINE, W., 2004a. Registration of Hamria Lentil. Crop Science 44 (3-4): 686. SAKR, B., SARKER, A., HASSAN, H. E., KADAH, N., KARIM, B. A., ERSKINE, W., 2004b. Registration of Bichette Lentil. Crop Science 44 (3-4): 686-687. SEPETOĞLU, H. 2002. Yemeklik Dane Baklagiller Ders Kitabı Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, İzmir, 262s. SINGH, B., DIXIT, R.K. 1971. Genetic Variability in Some Guantative Characters of Lentil (Lens esculentus Moench.) Field Crops, 41 (1): 221. SINGH, U., SINGH, P. 1976. Discriminant Function Analysis in Lentil (Lens esculentus Moench.) Plant Breeding, 76 (11): 907. SINGH, T. P., 1977. Harvest Index in Lentil. Euphytica. 26 (3): 833-839. SINHA, R. P., Chowdhary, S. K. 1984. Variability in Lentil Germplasm. Lens Newsletter, Icarda Vol: 11, No:1. SOLANKI, I. S., SINGH, V. P., Waldia, R. S. 1992. Model Plant Type in Lentil (Lens culinaris Medik). Legume-Research, 15 (1): 1-6. SOLANKI, I. S., 2001. Stability of Seed Yield and its Component Characters in Lentil (Lens culinaris). Indian Journal of Agricultural Sciences 71 (6): 414-416. 123

SOLANKI, I. S., PHOGAT, D. S., 2002. Genotype x Environment Interaction for Seed Yield and Component Traits in Lentil. Annals of Arid Zone, 41 (1): 43-49. SOLANKI, I. S., 2006. Comparison of Correlations and Path Coefficients Under Different Environments in Lentil (Lens culinaris Medik.). Crop Improvement, 33 (1): 70-73. STOILOVA, T., 1998. Evaluation of Lentil Germplasm for Morphological, Phenological and Disease Resistance. Part II-Workshop 3-Genetic Resources. Institute for Plant Genetic Resources, Sadova-Bulgaria, 4122. STOILOVA, T., PERERIRA, M. G., 1999. Morphological Characterization of 120 Lentil (Lens culinaris Medik.) Accessions. Lens Newsletter, Icarda, Vol:26, 7-9. ŞAKAR, D., BİÇER, T., GÜL, Ö., ALP, A., 1997. Güney Doğu Anadolu Yerel Mercimeklerinde Bazı Özellikler Yönünden Gözlemlenen Varyasyonlar, Türkiye II. Tarla Bitkileri Kongresi, 22-25 Eylül, Samsun, s.593-594. ŞAKAR, D., BİÇER B. T., 2001. Güneydoğu Anadolu Mercimeklerinde Önemli Bitkisel ve Tarımsal Özellikler Yönünden Farklılıklar. Türkiye 4. Tarla Bitkileri Kongresi, 17-21 Eylül, Tekirdağ s.309-313. ŞAKAR, D., BİÇER, B. T., 2003. Kışlık Kırmızı Mercimek (Lens culinaris Medik) Genotiplerinde Verim ve Adaptasyon. Türkiye 5. Tarla Bitkileri Kongresi 13-17 Ekim, Diyarbakır, I. Cilt, s.156-159. ŞEHİRALİ, S. 1988. Yemeklik Dane Baklagiller. Ankara Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Yayınları, Ankara, 435s. TEKİNEL, O., PEKEL. E., DİNÇ, U., ERKEN, O., GENCER, O., CEVİK, B., TUZCU, O., SAĞLAMTİMUR, T., 1990. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Güney Doğu Anadolu Projesi (GAP) Tarımsal Araştırma ve Geliştirme Proje Paketi. Kesin Sonuç Raporu, Adana, GAP Yayınları No:33. TURAN, B. T., 2003. Değişik Kışlık Mercimek (Lens culinaris Medic.) Çeşitlerinin Şanlıurfa koşullarındaki Verim ve Verim Unsurları Üzerine Bir Araştırma. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş, 36s. 124

TÜRK, Z., ATİKYILMAZ, N., 1998. Diyarbakır Ekolojik Koşullarında Yüksek Verimli Kırmızı Mercimek Çeşitlerinin Belirlenmesi. Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 3 (3-4): 67-72. TÜRK, Z., ATİKYILMAZ, N. 2000. Diyarbakır Ekolojik Koşullarında Yetiştirilen Mercimek (Lens culinaris Medic.) Çeşitlerinin Verim ve Bazı Verim öğeleri Üzerine Bir Araştırma. Harran Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi. 4 (3-4): 43-52. VERMA, A. K., MATHO, R. N., BHATTACHARYA, A., 2004. Path Analysis in Lentil (Lens culinaris Medik). Journal of Research, Birsa Agricultural University, 16 (1): 135-138. VIR, O., GUPTA, V. P., 2001. Association Among Yield and Yield Contributing Characters in Macrosperma x Microsperma Derivatives of Lentil. Crop Improvement, 28 (1): 75-80. VIR, O., GUPTA, V. P. 2002. Analysis of Relationships of Yield Factors in Macrosperma x Microsperma Derivatives of Lentil. Legume Research., 25 (1): 15-20. WERY, J., GRINAC, P. 1983. Use of Legumes and the Importance in Technical Handbook on Symbiotic Fixation FAO. Rome, Italy. WHITEHEAD, S. J., SUMMERFIELD, R. J., MUEHLBAUER, C. J., COYNE, C. J., ELLIS, R. H., WHEELER, T. R., 2000. Crop Improvement and the Accumulation of Biomass and Nitrogen in Lentil. Crop Science, 40 (1-2): 110-120. WILSON, V. E., LAW, A. G., 1972. Natural Crossing in Lens esculenta Moench., Amer. Sci. Hort. Sci.ence J., 97 (1): 142-143. WRIGHT, S., 1921. Correlation and Causation, S. Agric. Res., 20: 557-585. YADAV, S. S., PHOGAT, D. S., SOLANKI, I. S., TOMER, Y. S., 2005a. Character Association and Path Analysis Under Two Environments in Lentil. Indian Journal of Pulses Research 18 (2): 147-149. 125

YADAV, S. S., PHOGAT, D. S., SOLANKI, I. S., MALIK, B. P. S., 2005b. Genetic Divergence two Environments in Lentil. Indian Journal of Pulses Research 18 (2): 150-152. YILMAZ, N., KULAZ, H., ERMAN, M., 1996. Siirt Ekolojik Koşullarına Uyabilecek Mercimek (Lens culinaris Medic.) Çeşitlerinin Verim ve Adaptasyonu Üzerine Araştırmalar. Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi, 6 (2): 1-9. YÜCEL, D. Ö., ANLARSAL, A. E., YÜCEL, C., 2006. Genetic Variability, Correlation and Path Analysis of Yield and yield Components in Chickpea (Cicer arietinum L.). Turk. J. Agric. For. 30: 183-188. ZAMAN, M W., MIAN, M. A. K., RAHMAN, M. M., 1989. Variability and Correlation Studies in Local Germplasm of Lentil in Bangladesh. Lens, 16 (1): 17-19. 126

ÖZGEÇMİŞ 1978 yılında Kahramanmaraş ta doğdum. 1989 yılında Fatih İlkokulundan, 1992 yılında Gazi Orta okulundan ve 1995 yılında Kahramanmaraş Lisesinden Mezun oldum. 1995 yılında Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümüne girmeye hak kazandım. 1999 yılında aynı Anabilim Dalında yüksek lisans öğrenimime başlayıp, 2001 yılında Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsünde, Araştırma Görevlisi kadrosuna atandım, 2002 de Devlet Su İşleri XX. Bölge Müdürlüğüne Ziraat Mühendisi olarak nakil oldum, aynı tarihte yüksek lisans eğitimimi tamamlayıp, Şubat 2003 te Çukurova Üniversitesi, Tarla Bitkileri Anabilim Dalında Doktora eğitimime başladım. 127