DÜNYA EKONOMİSİNDE ÇÖKÜŞ VE KRİZİN TÜRKİYE YE ETKİLERİ 26 Şubat 2009 İstanbul Petrol-İş
Kapitalizm Kapitalist ekonominin iki temel özelliği; Sermayenin çıkarı olarak üretim Piyasanın anarşik yapısı - Çok sayıda üretici ve tüketicinin varlığı. - Üretim kararlarının ihtiyaçlardan hareketle alınmaması.
Kapitalizm Kapitalizmin Uzun Dalgaları
Krizler: 1929 ve 1970 20. yüzyılda dünya ekonomisi iki büyük genişleme dönemi yaşadı. Genişleme dönemleri: 1900-1929 1940-1970 Dünya ekonomisinin 1970 lerin ilk yarısında girdiği krizin etkilerini bertaraf edebilmek için neo-liberal bir dönem açıldı.
Neo-liberal dünya - 1 Kendini kârlılığın düşmesi olarak ortaya koyan krize ilk yanıt, sermayenin önündeki tüm engellerin kaldırılması yönündeki adımlar oldu: Sermaye hareketleri Dış ticaret Finansal sistem serbestleşme IMF, Dünya Bankası, DTÖ
Neo-liberal dünya - 2 Temel ideoloji: Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler Temel kabul: Piyasalar kendi kendini düzenler Temel politika: Devletin ekonomiden elini çekmesi Temel araç: Özelleştirmeler
Neo-liberal dünya - 3 Dünyadaki sermaye hareketlerinin büyüklüğü dünya hasılasının 3 katına ulaştı. Kredi, tutsat ve türev enstrümanların toplam büyüklüğü 2006 yılında dünya hasılasının 8 katına ulaştı. 1990 yılında bu enstrümanlar hasılanın 5 te biri kadardı.
Çöküşü ne tetikledi - 1 2000 yılından sonra emlak sektörünün büyümesi tutsatlarda hızlı artışa neden oldu. Gelire bakılmaksızın ve peşinat alınmadan riskli tutsat dağıtılmaya başlandı. Konut fiyatlarının artışı tek garantiydi.
Çöküşü ne tetikledi - 2 ABD de Konut Fiyatları Artışı, % 12 Mart 2007 de ABD nin en büyük riskli tutsat şirketlerinden New Century Financial battı. Tam bir yıl sonra Bear Stearns de aynı akıbete uğradı.
Dünya ekonomisi resesyonda Üretimde hızlı düşüş: (2008 son çeyrekte küçülme) ABD %3,8; Almanya %1,7; İngiltere %1,9; Japonya %12,7; İtalya %2,6... Dış ticarette hızlı daralma: Korumacı ekonomi politikaları gündemde Kolay borçlanma dönemi bitti: Finans tekelleri, dünyaya yayılmış olan finansal yatırımlarını, bilanço zararlarını kapatmak için merkeze çekmeye başladı.
Kurtarma paketleri ABD, Almanya, İngiltere, Avustralya, G. Kore, Kanada gibi ülkeler bugüne kadar piyasalara çeşitli programlar çerçevesinde 3,8 trilyon dolar aktardılar. Aktarılan kaynaklara rağmen; Bankacılık 803 milyar $ Sigortacılık 151 milyar $ Mortgage şirketleri 114 milyar $ Toplam 1.068 milyar $ zarar
Kriz kimi vuracak? - Cleveland Zenci ABD lilerin mahallelere dağılımı Deutsche Bank ın el koyduğu konutlar
Kriz kimi vuracak - İşsizlik Los Angeles İş Bulma Kurumu Ofisi, 1933
Kriz kimi vuracak? - Açlık New York Belediyesi Aşevi önünde kuyruk, 1933
TÜRKİYE
Ekonomide iki büyük sorun Dış talepte daralma, iç talepte zayıflık Ekonominin finansman ihtiyacı
Ekonomide çarklar durdu Büyüme: Üretim: 2008 3. çeyrekte büyüme %0,5'e geriledi. Yurtiçi özel tüketim harcamaları, %0,3'e geriledi. Özel sektörün yatırım harcamaları %10 küçüldü! 2008'in Kasım ve Aralık aylarında imalat sanayi üretimi, %13,2 ve %17,6 oranında daraldı. Aralık'ta üretim, elektronik eşyada %57,3; otomotivde %52,2; metal ürünlerinde %32,3; kimyada %19,4 düştü. Kapasite Kullanım Oranı: 2008 Ocak ayında %80,1 kapasite ile çalışan imalat sanayi, 2009 Ocak'ında %63,8 ile çalıştı.
İflaslar artıyor 45 % Açılan-Kapanan İşyerleri 42,6 40 35 30 27,33 25 20 19,55 15 10 5,69 5 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2008* 2009* *Ocak ayı verisi Kaynak: TÜİK, Petrol-İş
Kolay icraat dönemi bitti 2001 Krizi Kolay Borçlanmaya Dayalı Üretim Artışı
Dış finansman ihtiyacı Türkiye nin 2009 yılında toplam dış finansman ihtiyacının 120 milyar dolar olması bekleniyor. Bu rakam, 2009 da beklenen GSYİH in beşte biri büyüklüğünde! Cari açık beklenenden daha önce daralmaya başladı. Dünya ve Türkiye deki durgunluk derinleşiyor. 2001 sonrası, kolay borçlanma ile yüksek ihracata dayalı imalat sanayi modeli geçersizleşti. 289 milyar dolarlık dış borcun, 196 milyar doları
Rüzgâr tersine döndü Gelişmekte olan piyasalara, 1990 lı yıllarda yıllık ortalama 247 milyar dolar, 2005 te 806 milyar dolar, 2007 de ise 1,3 trilyon dolar aktı. Bu trend tersine dönüyor! 2009 yılında bu piyasalara akan sermayenin 450 milyar dolar azalması bekleniyor. TL dolar karşısında yaklaşık % 55 değer yitirdi
İşsizlik - 1 Milliyet, 17/02/2009
İşsizlik - 2 TÜRKİYE Kasım 2008 2007 2008 Kurumsal olmayan sivil nüfus (000) 69 185 69 943 15 ve daha yukarı yaştaki nüfus (000) 49 511 50 268 İşgücü (000) 23 217 24 310 İstihdam (000) 20 867 21 315 İşsiz (000) 2 350 2 995 İşgücüne katılma oranı (%) 46,9 48,4 İstihdam oranı (%) 42,1 42,4 İşsizlik oranı (%) 10,1 12,3 Tarım dışı işsizlik oranı (%) 12,6 15,4 Genç nüfusta işsizlik oranı (1) (%) 20,0 23,9 Eksik istihdam oranı (%) 2,8 3,5 Genç nüfusta eksik istihdam oranı (1) (%) 2,6 3,6 İşgücüne dahil olmayanlar (000) 26 294 25 958 (1) 15-24 yaş grubundaki nüfus KENT 2007 2008 43 819 44 730 31 800 32 535 14 252 15 056 12 538 12 919 1 714 2 137 44,8 46,3 39,4 39,7 12,0 14,2 12,3 14,7 21,6 25,5 2,3 3,0 2,3 3,0 17 548 17 479 KIR 2007 2008 25 365 25 213 17 711 17 734 8 965 9 254 8 329 8 396 636 858 50,6 52,2 47,0 47,3 7,1 9,3 13,6 18,0 17,0 21,2 3,6 4,3 3,1 4,8 8 746 8 479 TÜİK Hanehalkı İşgücü Anketi verileri
İşsizlik - 3 2007 Kasım 2008 Kasım Sayı % Sayı % İşgücüne dahil olmayan nüfus 26.294 100,0 25.958 100,0 İş aramayıp, çalışmaya hazır olanlar 1.670 6,4 1.968 7,6 İş bulma ümidi olmayanlar 630 2,4 717 2,8 Diğer 1.040 4,0 1.251 4,8 Mevsimlik çalışanlar 409 1,6 405 1,6 Ev işleriyle meşgul 12.300 46,8 11.714 45,1 Öğrenci (eğitim, öğretim) 3.526 13,4 3.680 14,2 Emekli 3.160 12,0 3.110 12,0 Çalışamaz halde 3.098 11,8 3.229 12,4 Diğer 2.132 8,1 1.850 7,1
İşsizlik - 4 Geniş işsizlik tanımına göre işsiz sayısı; Resmi işsiz sayısı: 2 milyon 995 bin Eksik istihdam: 851 bin İş aramayıp çalışmaya hazır olanlar: 1 milyon 968 bin Mevsimlik çalışanlar: 405 bin Toplam işsiz sayısı: 6 milyon 219 bin İŞSİZLİK ORANI: %23,3
Kredilerde durum - 1 Bireysel krediler; %37 39 34 33 %31 Konut Kredi Kartları İhtiyaç Yıllık artış %23 %32 Eylül 2008'den sonra gerileme 2007 sonunda müşteri sayısı 37.952 2008 sonunda 35.064 23 Ocak 2009 itibariyle
Kredilerde durum - 2 Takipteki (batak) bireysel krediler; 2007 yılı sonunda 1 milyon 338 bin kişi 2008 yılı sonunda 2 milyon 170 bin kişi Takibe düşen kişi sayısındaki artış: %62 Tüm kredilerin ort. takip oranı: %3,8 Kredi kartlarında ort. takip oranı: %7 Taşıt kredilerinde ort. takip oranı: %6,2 Kredi kartlarında takipteki müşteri sayısına bir yılda eklenen kişi sayısı: 478 bin 23 Ocak 2009 itibariyle
Kriz fırsatçılığı Hükümet, patronlar ve IMF emeğe saldırı politikalarında mutabık... İstihdamda esneklik dayatması İşsizlik Sigorta Fonu nun sermayenin kullanımına açılması Kıdem tazminatının kaldırılması ya da düzenlenmesi Bölgesel asgari ücret sistemine geçilmesi, ücretlerin baskılanması Özelleştirmelerin hızlandırılması
Sendikaların talepleri - 1 Kriz fırsatçılığına izin verilmemeli: - Zor durumdaki işyerlerinin durum tespiti için komisyon Krizin faturası işçilere kesilmemeli: - İşten çıkarma yerine çalışma süresi azaltılmalı - Ücretsiz izne çıkan işçilerin ücreti İSF den karşılanmalı - İşsizlik sigortasından yararlanma süresi en az 2 yıla çıkarılmalı
Sendikaların talepleri - 2 Talep artırıcı önlemlere başvurulmalı: - Asgari ücret ve işsizlik ücreti bin TL düzeyine çıkarılmalı - Ücretlerin reel olarak geriletilmesi engellenmeli - İstihdamı teşvik edici politikalar izlenmeli Üretimi teşvik politikaları izlenmeli: - Kamu yatırımları artırılmalı - Gümrük Birliği askıya alınmalı - DTÖ nün bazı şartları karşılıklı gözden geçirilmeli - Özelleştirmeler durdurulmalı, stratejik kuruluşların kamulaştırılması gündeme getirilmeli
Sendikaların talepleri - 3 Ekonomi Politikalarında Köklü Değişim: - Üretimin planlı hale geldiği ve tüketimin ihtiyaçlar doğrultusunda belirlendiği bir modele geçilmeli - IMF ile tüm bağlar kesilmeli - Başta finans sektörü olmak üzere ekonomide yabancılaşmanın engellenmesi - Sosyal devletin güçlendirilmesi