Besim Atalay DOÇ. DR. PAŞA YAVUZARSLAN Türkiye ve dünya Türkolojisinde Kâşgarlı Mahmud un Divanü Lugati t-türk ünü Türkiye Türkçesine çevirisiyle Türk dili çalışmalarında adını ölümsüzleştiren Besim Atalay (d. 1882 - ö. 1965) Osmanlı Dönemi medreselerinde yetişmiş, Uşak taki on bir yıllık medrese eğitiminden sonra İstanbul a gelmiş, öğretmen okulunu bitirdikten sonra Konya, Trabzon, Ankara ve Maraş ta öğretmenlik ve idari görevlerde bulunmuştur. Maraş Millî Eğitim Müdürlüğü sırasında Maraş, Tarihi ve Coğrafyası adıyla bir kitap yazmış ve Kurtuluş savaşından sonra 1923 yılında Millî Eğitim Bakanlığı tarafından takdirle karşılanmış ve yayımlanmıştır. Besim Atalay, İçel deki Millî Eğitim Müdürlüğü sırasında dönemin Millî Eğitim Bakanı Ali Kemal tarafından görevinden alınmış, altı ay sonra görevine yeniden atanan Besim Atalay, Atatürk Sivas tayken buradaki gençlerle Müdafaa-i Hukuk Cemiyetini kurmuştur. Daha sonra memleketi Uşak a giderek, Kurtuluş Savaşı nı destekleyen faaliyetlere katılmıştır. 1920 de kurulan ilk Türkiye Büyük Millet Meclisinde Kütahya milletvekili olarak görev almış ve bu görevi 26 yıl sürmüştür. 1 375 Besim Atalay bu görev sırasında Atatürk ün izinden bir gün bile ayrılmamıştır. 17 yıl Türk Dil Kurumunda çalışan Besim Atalay, 1949 yılında Türk Dil Kurumunda gerçekleştirilen bir idari değişiklikle, sayman üyelikten ayrılarak bilim kuruluna seçilmiştir. Bir süre sonra kendi isteğiyle bu görevinden de ayrılmıştır. 2 Besim Atalay ın Ekim 1951 den sonra Türk Dili olarak çıkan Türk Dil Kurumunun aylık dergisindeki ilk yazısı, Birkaç Türkçe Kelime 3 başlıklı makalesidir. B. Atalay ın Türk Dili dergisinde yayımlanan yazılarının hemen hepsi Okuyucu Mektupları başlığı altında, o dönemde Türk Dil Kurumu Yazmanı 1 Sevgi Özel (1983), Besim Atalay, Ankara: TDK yay., s. 12. 2 age., s. 12. 3 Besim Atalay (1956), Birkaç Türkçe Kelime, Türk Dili, 1956/ 58, Ankara: TDK, s. 662.
700 DİLİ Agâh Sırrı Levend e ve yine Kurumun Derleme Kolbaşısı Ömer Asım Aksoy a tenkit ve onların cevaplarına karşı cevaplardan oluşmaktadır. Bu yazıların Türklük bilimindeki sorunların çözümlenmesine pek katkısı olmamakla beraber, dönemin dil politikasını ve dile bakışı yansıtması açısından dikkate değerdir. B. Atalay, Birkaç Türkçe Kelime başlıklı yazısında, Türkçenin söz varlığında yer alan sağlık (<salık) kelimesi ile Türk Dil Kurumunun o dönemde Türk dilini özleştirme çabalarının bir örneği olan yoksun mahrum kelimeleri üzerinde durmuştur. B. Atalay, Agâh Sırrı Levend in Türk Dili nin 44. sayısında Öz Türkçeden Ne Anlıyoruz? başlıklı yazısında Miktar yerine sağlık verilen tutar kelimesine diyecek yok. 4 cümlesinde yer alan sağlık (<salık) kelimesinin sağlık biçiminde kullanımını eleştirir: Türk Dili dergisinin 44. sayısında, Türk Dil Kurumu Yazmanı Sayın (Agah Sırrı Levent)in bir yazısı var. Bu yazıda haber anlamına alınmış bir (sağlık) kelimesi var. Hernekadar İstanbul kadınlarının ağzında haber anlamına böyle bir kelime kullanılırsa da, bu kelime, sağlık (<salık) 5 kelimesinin bozuntusudur. 376 Sağlık kelimesi, Doğu ve Güney Anadolunun birçok yerlerinde, Maraş ve yörelerinde de kullanılmaktadır. Sağlık kelimesinin anlamı herkese bilinen bir şeydir. Hiç olmazsa yazı dilinde bu gibi bozuntu kelimelerin kullanılmaması gerektir. 6 A. Sırrı Levend, Türk Dili dergisinin aynı sayfasında Cevabı başlığı altında şöyle bir açıklamada bulunmuştur: I- Sağlık kelimesi, yukarıdaki yazıda da sağlık şeklinde geçmekte olduğuna göre, ne denilmek istenildiği anlaşılmıyor. Haber anlamına gelen bu kelimenin aslı salık tır. Yalnız İstanbul da değil, birçok bölgelerde de bu kelimenin ilk hecesi uzatılarak söylenildiği, Türkçe kelimelere de uzatma işareti konulamayacağı için sağlık şeklinde yazılmıştır. 7 A. Sırrı Levend in salık kelimesinin sağlık biçimini dönüşmesine dair ileri sürdüğü kuralın dil bilimi açısından hiçbir geçerliliği yoktur. Önce salık kelimesinin etimolojisi üzerinde durmak istiyorum. salık kelimesi sal- fiilinden, fiilden isim türetme /-(ı)g/ ekiyle oluşmuş bir yapı olup, eski metinlerde daha 4 Agâh Sırrı Levend (1955), Öz Türkçe den Ne Anlıyoruz?, Türk Dili, 1955/44, Ankara: TDK yay., s. 465. 5 B. Atalay, burada dizgi hatası yapıldığını ve bunun salık olması gerektiğini Türk Dili, Aralık 1956/63, s. 189 da belirtir. 6 Besim Atalay (1956), agm., s. 662. 7 Agâh Sırrı Levend (1956), Cevabı, Türk Dili, 1956/58, Ankara: TDK yay., s. 662.
DİLİ700 çok salığ 8 biçiminde geçmektedir. İlk dönem metinlerinde özellikle Altın Ordu sahasında vergi terimi olarak kullanılan bu kelime, Osmanlı sahasında salık biçiminde 1. Haber, bilgi, 2. Bir çeşit silah olarak XIV. yüzyıl metinlerinden başlayarak kullanılmaktadır. 9 Buradan salık /salu ver- göstermek, işaret etmek, belirtmek birleşiği de oluşmuş ve bu iki kelime, XX. yüzyılın başlarına kadar Osmanlı Türkçesinin sözvarlığında yaşamını sürdürmüştür. İkinci kelime yoksun olup bu kelime tarihî Türk lehçelerinde yer almaz. Bu sözvarlığı yoksul kelimesinden yola çıkılarak, özleştirme çalışmaları sırasında yok isminden /+sun/ 10 ekiyle türetilmiş yeni bir biçimdir. Bu kelime ilkin tartışmalara sebep olmuşsa da bugün Türkiye Türkçesinin söz varlığında Belli bir şeyden kendisinde olmayan, belli bir şeyin yokluğunu çeken, mahrum anlamlarıyla yer almaktadır. Hatta yoksun kelimesinden yoksun bırakmak (etmek veya kılmak): yoksun duruma getirmek, bir şeyin yokluğunu çektirmek: Sözlerimi dinlediler ve öyle cimrileştiler ki kendilerini bile bir lokma yemekten yoksun bıraktılar. - N. Hikmet. yoksun kalmak: sahip olunan bir şeyi kaybetmek, kullanamamak: Ben de kendimi, köklerinden yoksun kalmış herkesin düştüğü o sefahat âleminin gergin tekdüzeliğine bırakmıştım. - R. Mağden. yoksun olmak: belli bir şeye, sahip olamamak: Kadın konularında sağduyudan hayli yoksun oluşu kalıtımsaldı. - R. Erduran. akıldan yoksun: Aklını gereği gibi kullanamayan 11 gibi deyim ve birleşik sözler türemiştir. Demek ki Besim Atalay ın o gün Türkçenin tarihî sözlüklerinde yer almadığı ve masa başında türetildiği için karşı çıktığı bu kelime, Arapça kaynaklı mahrûm kelimesinin kullanımını tamamıyla ortadan kaldırmamış olsa da Türkçenin sözvarlığında mahrum kelimesiyle ve ondan türemiş birleşiklerle eş anlamlı olarak varlığını sürdürmektedir. Besim Atalay ın Türk Dili dergisinde Okuyucu Mektupları veya Tenkitler ve Cevaplar başlığı altında en çok işlediği konulardan birisi de, Arapçadan dilimize geçen nispet /î/sidir. Besim Atalay özleştirme çalışmalarına tamamen karşı olmamakla beraber, Türkçenin sözvarlığında yer alan yerleşmiş 377 8 salıg/salık kelimesinin vergi terimi olarak kullanımı konusunda bkz. A. Melek Özyetgin (2004), Eski Türk Vergi Terimleri, Ankara: KÖKSAV, s. 93-101. 9 Sir Gerard Clauson (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century, Oxford, s. 826a. 10 +sun ekinin varlığını sadece B. Atalay ın 1941 de TDK de yayımlanan Türk Dilinde Ekler ve Kökler Üzerine Bir Deneme adlı eserindeki susun İçilecek şey ; Baysun Belh ile Semerkant arasında bir şehir adı ; arsun Kazanın dibini karıştırmak için kullanılan bir aygıt (s. 245) örneklerinde görebiliyoruz. B. Atalay ın bu eserinde yanlış bölümleme sonucu ortaya çıkan pek çok uydurma ekten daha sonra yeni kelimeler türetilmiştir. 11 GTS, TDK http://www.tdk.gov.tr/tr/genel/sozbul.
700 DİLİ Arapça ve Farsça kelimelerin dilden fütursuzca tasfiye edilmesini kabullenemez. Masa başında Arapça kelime ve kurallara karşı türetilen yeni biçimleri eşleştirir ve bu türden uydurma biçimlerin dilin yapısını bozduğunu ileri sürer. O tarihlerde Türk Dil Kurumunda Derleme Kolbaşısı Ömer Asım Aksoy un Türk Dili dergisinin 49. sayısında yayımlanan Ya-yı Nisbîyi Türkçeye Çevirme Yolları adlı yazısında Besim Atalay kendince tespit ettiği yanlışları ortaya koyan Nisbet (Ya)sı Meselesi başlıklı yazısında, Arapça ve Farsça yoluyla Türkçeye geçen nispet /î/li bağıntı sıfatlarından bazılarının Türkçe yapılarla karşılanamayacağını belirtir. Bu konu Ömer Asım Aksoy ile Besim Atalay arasında uzun tartışmalara sebep olur, Türk Dili dergisinde bu konuyla ilgili olarak Ömer Asım Aksoy a birkaç cevap yazısı bulunmaktadır. Besim Atalay ın nispet ya sı konusundaki görüşlerine de değinmek yerinde olacaktır: I- (Gudrufî nesic, sadefî renk, haşebî madde, hamızî tat) bileşiklerine, (kıkırdaksı doku, sadefsi renk, odunsu madde, ekşimtirek tat) gibi anlamlar verilmiş, yanlıştır. 378 Sayın derleme kolbaşısı, biraz dikkat etseydi bu yanlışlıklar meydana gelmezdi. Bakınız, izah edeyim! (si) ve (imsi) edatlarıyla yapılan kelimelerde nisbet anlamı yoktur. Azlık anlamı vardır. 12 B. Atalay bu yazısında, Arapça ve Farsçadan Türkçeye geçen nispet /î/li kelimelerin Ömer Asım Aksoy tarafından nasıl Türkçeleştirileceği konusunda belirlediği kuralları eleştirisinde, birçok noktada haklıdır. Türkçe /+si/ ve /+ImsI/ eki, isimlere gelerek benzerlik, yakınlık anlamları katar. 13 Oysa Arapça ve Farsça kelimelere eklenen /î/ genellikle isim köklerini mensup olma, müteallik olma, -den mamul, ilgili olma anlamlarında sıfat kategorisine dönüştüren bir birimdir. Türkçede isimlere eklenerek, onları ait olma, ilgili olma, -den yapılmış anlamlarında sıfatlaştıran bir kategori bulunmadığından Osmanlı Türkçesinde Arapça ve Farsça isimlerle beraber onlardan /î/ birimiyle türemiş nispet (bağıntı) sıfatları da dilin söz varlığında birlikte yaşıyordu ve bunların sayısı da azımsanmayacak miktarda idi. Bu sebeple Türk Dil Kurumunca Türkçenin söz varlığında yer alan bu yabancı sözlerden ve yapılardan kurtulmak için çareler aranıyordu, hatta bir görüşe göre kumsal ve uysal kelimelerinden, bir görüşe göre ulusal (ulu-sal yanlış ek ayrımı) kelimesinden yola çıkarak -sal /- 12 B. Atalay (1956), Nisbet (YA)sı Meselesi, Türk Dili 1956/58, Ankara: TDK, s. 663. 13 Prof. Dr. Zeynep Korkmaz (2003), Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Ankara: TDK, s. 59, 63; Prof. Dr. Hamza Zülfikar (1991), Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları, Ankara: TDK, s.129, 140.
DİLİ700 sel eki türetilmişti. -sal /-sel ve -al / -el eki ve bu eklerle türetilen kelimelere, Türklük bilimi sahasında pek çok eleştiri yazılmış; bu eklerin kaynakları ve nasıl türetildiği konusunda onlarca makale yazılmıştır 14. Ancak bugün dilimizde Arapça ve Farsçadan Türkçeye geçen pek çok nispet /î/si taşıyan sıfat, bu ekler sayesinde Türkçeleştirilmiş ve dilimizin söz varlığında kullanım alanı bulmuştur. Bütün bunlara rağmen Türkçede isimleri bağıntı sıfatlarına dönüştüren bir kategori oluşmamış, türetilen ekler de belli kelimelerde sınırlı kalmıştır. Ömer Asım Aksoy ve o zamanki Türk Dil Kurumu uzmanlarınca /+si/ ve /+ImsI/ ekleriyle türetilen pek çok kelime, Besim Atalay ve onun gibi düşünenlerin itirazlarına rağmen Arapça asıllı kelimelerin yerini almıştır: odunumsu, odunsu Odunu andıran, oduna benzeyen, odun gibi, odunumsu ; ültimatomsu Ültimatomu andıran, ültimatoma benzeyen, ültimatom gibi: Bugün, sanırım akşama doğru partiden ültimatomsu bir tebliğ alacaksın. - Y. K. Karaosmanoğlu.; maymunsu Maymun gibi, maymuna benzer, maymun gibi, maymunumsu ; hamursu (hamurumsu) Hamuru andıran, hamura benzeyen, hamur gibi, hamurumsu : Hamursu bir ekmek. ; çocuksu Çocuk gibi, çocukça olan, çocuğa benzeyen: Annesinin tesiri altında kalır, biraz çocuksu gözleriyle yangından korkar, her türlü korkusunu gizlemek dilermiş. - A. Ş. Hisar. kemiksi Kemiği andıran, kemiğe benzeyen, kemik gibi, kemiğimsi vb. buğdaysı Buğdayı andıran, buğdaya benzeyen, buğday gibi, buğdayımsı: Tenin buğdaysı, boyun bir başak kadardı. - A. M. Dranas. 15 vb. Bu örnekler gibi Güncel Türkçe Sözlük te gerek /+si/, /+ImsI/ gerek, /+Al/ ve /+sal/ ekiyle türetilmiş yüzlerce kelime bulunmaktadır. Bu ekler, Besim Atalay ın karşı çıktığı gibi birebir Arapça nispet ekinin yerini tutmasa da, Osmanlı Türkçesinin söz varlığından dilimize miras kalan pek çok Arapça ve Farsça nispet sıfatının Türkçeleşmesini sağlamıştır. B. Atalay ın tenkitlerinde ilgimizi çeken bir başka husus ise, örneğin kelimesinin kökenine dair verdiği bilgidir: Siz halkı dinleseydiniz ne inkâr kelimesine yadsımak derdiniz, ne de Ermenice bir kelimeyi alarak meselâ yerine örneğin diye gülünç bir kelime uydururdunuz. 16 Türk Dil Kurumunun başlattığı Türkçeleştirme başka bir deyişle özleş- 379 14 Z. Korkmaz, age., s. 62; Enfel Doğan, Türkiye Türkçesinde Nispet Ekini Karşılama Yolları, İÜEF Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. XXX, İstanbul 2003, s. 189-207. http://turkoloji.cu.edu.tr/ YENI%20TURK%20DILI/Enfel_01. 15 GTS, TDK http://www.tdk.gov.tr/tr/genel/sozbul. 16 B. Atalay (1965), Olaylar Gerçekler Mahkeme Yoluyla Aldığımız Tekziptir: Sayın Agâh Sırrı ya Bir Cevap Daha, Türk Dili, 1965/161, Ankara: TDK, s. 405.
700 DİLİ 380 tirme çalışmalarına karşı çıkmak için ileri sürülen savlardan biri de şüphesiz örneğin 17 kelimesidir. Arapça meselâ kelimesinin karşılığı olarak örnek kelimesinden Türkçe isimden zarf yapan /(I)n/ ekiyle türetilmiş olan örneğin kelimesinin kökenin Ermenice olduğu savından yola çıkan muhafazakâr dilciler, Türk Dil Kurumunun Türkçeleştirme çalışmalarını bu kelimeden yola çıkarak, dilimizi Ermenice kelimelerle dolduruyorlar diye eleştiri bombardımanına tutmuşlardır. Ancak örnek ve türevi olan örneğin kelimesinin köken olarak Ermeniceye dayanmadığını, 1877 yılında (Ármin Vámbéry, A Török-Tatàr Nyelvek etymologiai Szótára, Budapest, 1877, s. 87) ortaya koymuş ve örnek kelimesini görmek eylemine bağlayarak, Çağataycadaki körnek i ve Osmanlıca örnek i aynı kökün türevi saymıştır. Hatta bu kaynaktan da önce, ünlü Senglâh sözlüğünde (Gibb yayımı, 1759) Mirza Mehdî Han ın Türkler buna görnek de derler kaydına rastlanmaktadır. 18 örnek kelimesinin ilkin Ermeniceden geldiği savını ortaya atan, Dictionnaire éymologique de la langue turque (London, 1912) adlı Türkçe etimolojik sözlüğün yazarı olan Bedros Keresteciyan dır. B. Keresteciyan ın bu etimolojik açıklamasına dayanarak, Türk Dil Kurumunun Türkçeleştirme çalışmalarını baltalamak isteyenlerin ağzında örnek ve örneğin kelimeleri pelesenk olmuştur. Oysa 1950 yılında ünlü Türkolog T. Halasi Kun, Orta-Kıpçakça q-, k- >0 meselesi 19 adlı yazısında tarihî Türk lehçelerinde kelime başı artdamak /q-/ ve öndamak /k-/ seslerinin düştüğü tezini ispatlamış ve daha sonra bu teoriden yola çıkan Hasan Eren 1966 yılında XI. Türk Dil Kurultayı nda Türk Dilinin Étymologique Sözlüğünden Örnekler 20 adlı bildirisinde Türkçe örnek (<körnek) sözünün gör- (<kör-) fiilinden geldiğini ispatlamıştır. Ancak Hasan Eren Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü 21 adlı eserinde örnek kelimesine yer vermemiştir. Bugün Güncel Türkçe Sözlük te varlığını sürdüren örneğin söz gelişi kelimesi meselâ edatının yerini alarak, onu hemen hemen kullanım dışı bırakmış- 17 Örneğin kelimesinin Nurullah Ataç tarafından ilkin kelimesine benzetilerek türetildiğini Doğan Aksan ın Tartışılan Sözcükler, Ankara: TDK, 1976 adlı kitabından öğreniyoruz. Nurullah Ataç bu sözcüğü türetirken Ben örneğin diyorum; ilkin ilk olarak demek olduğu gibi örneğin de örnek olarak demektir diye yazar., s. 44. 18 D. Aksan (1976), age., s. 44-45. örnek kelimesinin tarihî kaynaklardaki varlığı konusunda bkz. Hikmet İlaydın (1973), Örneğin Fâciası, Türk Dili 1973/267, Ankara: TDK, s. 245-256. 19 T. Halasi Kun (1950), Orta-Kıpçakça q, k- >0 meselesi, Türk Dili ve Tarihi Hakkında Araştırmalar-I, Ankara: TTK, s. 46-61. 20 Hasan Eren (1968), Türk Dilinin Étymologique Sözlüğünden Örnekler, XI. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler 1966, Ankara: TDK, s. 9-12. 21 Hasan Eren (1999), Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, 2. baskı, Ankara.
DİLİ700 tır. Buradan da anlaşılmaktadır ki bilim adamları ve dil bilimciler ne kadar karşı çıksa da veya bir sözün tutulması için ne kadar uğraşsalar da dil kendi mecrasında akışını devam ettirir. Köken ve dilbilgisi açısından yanlış sayılan pek çok yeni kelime halkın beğenisini kazanarak dilde yaşama alanı bulmuştur. Tabii ki, dönemin Millî Eğitim Bakanlığının yaygınlık kazanması için yeni kelimeleri, ilk ve ortaöğretim müfredatına koymasının da büyük katkısı vardır. Bütün bunlara rağmen Besim Atalay Türklük Bilimine başta Divanü Lugati t-türk (1939-1941) çevirisiyle, Ettuhfet-üz-Zekiye Fil-Lûgat-it- Türkiye (1945), Müyessiret-ül-Ulûm (1946), Eş-Şüzûr-üz-Zehebiyye vel- Kıtaü l-ahmediyye fil- Lûgat-it Türkiye (1949), Seng-lâh Lûgat-i Nevaî (Mebani-ül-Lûga) (1950), Abuşka Lûgati veya Çağatay Sözlüğü (1970) gibi Türk dilinin tarihî kaynaklarını günümüz Türkçesine aktarmasıyla adını altın harflerle yazdırmıştır. 381