Ünite 1 Öğr. Gör. Halil İbrahim ERTUĞ Bu dersimizde ilerleyen derslerde sıkça kullanacağımız bazı temel kavramları anlatmaya çalışacağız. Bu kavramlardan bazıları şunlardır; Psikoloji, Sağlık, Ruh Sağlığı, Çocuk, Çocuk Ruh Sağlığı, Psikopataloji vb. PSİKOLOJİ NEDİR? PSİKO + LOJİ= PSİKOLOJİ (Zihin Bilim) (psyche)(logos) Aristo'nun bu terimi hayatın özü yani psiko şeklinde tanımlanmasından sonra terimi Yunancaya zihin şeklinde kazandırılmıştır. 1
PSİKOLOJİNİN BİR BİLİM DALI OLARAK ORTAYA ÇIKIŞI Wilhelm Wundt'un Almanya'da, 1879 yılında ilk psikoloji laboratuarını kurmasıyla gerçekleşiyor Modern psikoloji günümüzde, davranışı ve davranışın altında yatan süreçleri bilimsel olarak inceleyen çalışma alanı olarak tanımlanır. Bilişsel süreçleri doğrudan gözleme olanağı yoktur; organizmanın davranışları gözlenerek ya da nörolojik bulgular kullanılarak onların varlığı saptanır. Organizmanın davranışlarını inceleyen pozitif bir bilimdir". Organizma: Geniş anlamıyla her türlü canlıdır. Psikolojinin organizma teriminden anladığı hayvan ve insandır. Davranış: Organizmanın doğrudan veya dolaylı olarak gözlenebilen tüm etkinlikleridir. Bilim: Belirli bir alanda bilimsel yöntemlerle yapılan çalışmalar sonucu elde edilen organize bilgiler kümesi, düzenli bilgiler elde etme sürecidir. PSİKOLOJİNİN AMAÇLARI Organizmanın özellikle insanın davranışlarını inceleyerek genel yasalara varmaktır. Psikolojinin çalışma alanı insan davranışlarıdır. İnsan davranışlarının ne olduğunu, nasıl olduğunu, niçin olduğunu araştırmak, araştırma sonuçlarından hipotez, yasa, teorilere varmak psikolojinin görevidir. Psikolojinin elde ettiği yasaları yine insana uygulayarak onun davranışlarını açıklayabilir, önceden kestirebilir, kontrol edebilir. Böylece, insana çevresine uyum sağlamasında yardımcı olabilir. Klinik psikoloji: Bu alan duygusal ve zihinsel bozuklukları değerlendirir. Ergenlik dönemlerindeki sorunlar, şizofreni, depresyon gibi sorunlar bu alana girmektedir. Deneysel psikoloji: Bu davranışsal değişimlerin araştırıldığı bir alandır. Hayvanların davranışlarından yola çıkılarak, insan davranışları araştırılır. 2
Sosyal psikoloji: İnsanların toplum içerisinde birbirleri ile olan ilişkileri bu alan içerisinde incelenmektedir. Sadece bireyleri değil, toplumları, davranışları, önyargıları ve oluşumları inceler. Fizyolojik psikoloji: Bireylerde motivasyon, algılama, öğrenme, iletişim, problem çözme gibi davranışların neden olduğu fizyolojik süreçlerin değerlendirmesini yapan bir alandır. Gelişim psikolojisi: Bireylerin oluşumundan ölüme kadar geçen süreçteki gelişimini araştırıp, inceleyen bir alandır.. Endüstri ve örgüt psikolojisi: İş hayatının daha üretken olması ve geliştirilmesi ile ilgili konuları inceleyen bir alandır. Eğitim psikolojisi: Bireylerin eğitimi etkili bir şekilde öğrenmelerini ve öğrenmenin nasıl gerçekleştiğini inceleyen bir alandır. Okul psikolojisi: Öğrencilerin davranışları, ruh sağlıkları ve çevreyle iletişimini inceleyen bir alandır. Adli psikoloji: Yasal sorunların çözümünde psikoloji ve hukuk arasında ilişki kuran bir alandır. Hukuksal konularda davaların gidişine yardımcı olan, cezaevlerindeki hükümlülerin sorunlarını inceleyen ve çözümler sunan bir alandır. SAĞLIK NEDİR? Dünya sağlık örgütünün tanımına göre (WHO): Yalnızca bireylerde bir hastalık yada zayıflığın bulunmaması değil, kişinin fiziksel, ruhsal ve sosyal açıdan tam bir iyi olma halidir. Bir çok insan için sağlıklı olmak hasta olmamaktır. Oysa sağlık hasta olmamaktan daha öte bir kavramdır. Sağlık psikolojisi: Sağlıklı bir şekilde hayat sürdürüle bilmesi ve hastalıkların önlenebilmesi için araştırmalar yapan bir alandır. 3
SAĞLIK NEDİR? Önemi: Sağlık insanın en önemli sorumluluğudur. Kaliteli bir yaşam sürdürebilmek ve sorumluluklarımızı yerine getirebilmemiz için vazgeçilmez şarttır. Sağlığı bozuk olan kişi kendisine ailesine çevresine toplumu tam manasıyla yararlı olamaz Amacı Kişinin iyi halde olması değil aynı zamanda ekonomik, sosyal ve ruhsal yöndende iyi olmasını hedefler SAĞLIK NEDİR? Sağlığı Etkileyen Faktörler Yaşadığımız çevre Kalıtım Bireyin yaşam biçimi Kilo Küresel çevre Gelir Kültür Sosyal ilişkiler Aile ilişkileri Sağlık hizmetlerinden yar. Yaş Cinsiyet İş/Meslek İnanç Eğitim RUH SAĞLIĞI NEDİR? Ruh sağlığı kelimesinin İngilizcesi mental healty dir. Bu kavramın tam karşılığı akıl sağlığıdır. Ancak Türkçe bir çok kaynakta ruh sağlığı kavramı kullanılmaktadır. Burada ruh kavramı ile kastedilen beynin üretimi olan ve bilimsel yöntemlerle incelenebilen akıldır. Ruh sağlığı genel sağlığın bütünleyici bir parçasıdır. RUH SAĞLIĞI NEDİR? Dünya sağlık örgütüne göre ruh sağlığı; bireyin sahip olduğu yeteneklerini kullanabilmesi, yaşamdaki olağan stres verici olaylarla başedebilmesini, üretken ve verimli çalışabilmesini, içinde yaşadığı topluma katkı sağlayabil mesini içeren iyi olma halidir. Ruhsal olarak sağlıklı olmanın temel ölçütü herhangi bir bozukluğun olmaması değildir. (WHO 2004) 4
RUHSAL BOZUKLUK NEDİR? Ruh sağlığı terimi doğal olarak beraberinde ruhsal bozukluk terimini de getirmektedir. Her biri kendi içinde çok çeşitli derecelerde görülmesine karşın ruhsal sorunları genel olarak iki grupta toplamak mümkündür. 1) Duygusal Davranışsal Sorunlar 2) Ruhsal bozukluklar RUHSAL BOZUKLUK NEDİR? Her ruhsal sorun ruhsal bozukluk değildir. Ruhsal bozukluk bireyin önemli derecede kötü hissetmesine ve işlevselliğinin bozulmasına yol açan klinik olarak anlamlı düşünsel duygusal ve davranışsal değişimlerdir. Örneğin; hepimiz zaman zaman günlük olarak hüzünlenir, ağlar, karamsar bir ruh haline bürünür, uyku sorunları yaşarız. Bu yaşananlar depresyonun temel belirtilerinden olmasına karşı bu durum bizi depresyon hastası yapmaz. PSİKOPATOLOJİ NEDİR? Sıklıkla; ruhsal bozukluk, akıl hastalığı, davranışsal bozukluk, gibi terimler ile eş anlamlı kullanılan psikopatoloji, normal dışı davranışların, düşüncelerin ve duyguların, oluşum süreci ve doğası ile ilgilenen bir bilimdir. GELİŞİMSEL PSİKOPATOLOJİ? Araştırma ve uygulamalarda çocukluk ve ergenlik çağı ruhsal bozukluklarının daha iyi anlaşılması için normal gelişim örüntüsünün bilinmesi gerektiğini savunan yaklaşımdır. 5
ÇOCUK? Bebeklik ve ergenlik çağları arasındaki insan. Genellikle konuşma ve yürüme kabiliyetleri kazanıldıktan sonra çocukluğun başladığı; cinsel gelişimin başladığı ergenlik dönemi ile birlikte çocukluk döneminin bittiği kabul edilir. ÇOCUK RUH SAĞLIĞI NEDİR? Önceki açıklamalardan yola çıkarak çocuk ruh sağlığı gelişimsel olarak 0-18 yaş aralığında bulunan bireylerin sahip olduğu yetenekleri kullanabilmesini, yaşamdaki güçlüklerle baş edebilmesini, üretken ve verimli olabilmesini, ait olduğu gelişimsel döneme uygun bilişsel ve duygusal ve davranışsal özellikler sergileyebilmesini içeren iyi olma halidir. Ama bu tanımlamalar görecelidir ve kesin sınırları yoktur. Birleşmiş Milletlerin raporlarında 0-18 yaş arasındaki insanlar çocuk kabul edilirler.. İ.Ö 5 yüzyılda yaşayan ve tıbbın babası olarak bilinen Hipokrat a kadar olan dönemde ruhsal bozukluğu olan kişilerin içine kötü ruhların girdiğine inanılmaktaydı. Bu durum Şeytancılık (demonology) olarak adlandırılmakta dır. İlk kez Hipokrat ruhsal bozuklukların Tanrı tarafından verilmiş bir ceza değil diğer hastalıklar gibi doğal nedenlerden kaynaklandığını belirtmiştir. Hipokrat somatogenez hipotezinide ortaya atan kişidir. Tersi psikonezdir.tarihin en karanlık dönemlerinden biri olan ortaçağ dönemine gelindiğinde ise şeytancılık anlayışı daha da gelişmiş ve en sert uygulamalar toplumdaki tüm insanlara olduğu gibi ruhsal hastalığı olan insanlar içinde uygulanmıştır. Aydınlanma çağı ile birlikte tablo yavaş yavaş değişmiştir. 15.16 Yy da ilk akıl hasteneleri kurulmuştur. 18. Yy sonlarına doğru Fransız hekim tarafından ilk kez modern anlama yakın bir akıl hastanesi kurmuştur. 6
ÇOCUK RUH SAĞLIĞI VE BOZUKLUKLARI Çocuk ruh sağlığı kavramının tarihsel gelişimini anlayabil mek için çocuk kavramının tarihsel gelişimini iyi bilmek gerekmektedir. Dünyanın bir çok yerinde batı da dahil olmak üzere çocuklar küçük yetişkinler olarak görülmüş ve büyüklerin yüklendiği sorumluluklar çocuklara da yüklenmiştir. Öyle ki re resimlerde dahi dönemin ressamları çocukları yetişkin kiyafetlerinde çizmişlerdir. Ancak doğu dünyasında durum biraz farklıdır. Örneğin İbni Sina eserlerinde çocuklara özenle bakım verilmesi gerektiğini öfke patlamalarının yatıştırılması gerektiği tarzında günümüz dünyası çocuk eğitimine ruh sağlığına uygun önerilerde bulunmuştur. Bazı düşünür ve bilim adamlarının çalışmaları çocukluk kavramının hak ettiği anlamı bulmasında önemli rol oynamıştır. John Locke (1632-1704) İlk defa boş levha (tabula rasa) kavramını ortaya atmış. Çocuğun beyninin doğduğunda boş bir levha gibi olduğunu nasıl işlenirse öyle şekilleneceğini belirtmişitir. Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) Bir çok öyküsünü anlattığı romanı olan Emile de yazılanlara göre çocuklar özünde iyidirler ve büyümelerinde doğal olması için çok az büyüklerin desteğine ihtiyaç duyarlar. Bu görüş çocuğun ayrı bir birey olduğu ve yaşamak için yeterince güçlü olduğu düşüncesini desteklemektedir. 7
Charles Darwin (1809-1882) Çocukların da diğer türler gibi birbirinden farklı özelliklere sahip olduğunu ve iyi bakım gören çocukla rın diğerlerine göre daha şanslı olduğunu belirtmiştir. Darwin in bu görüşü bütün çocukların aynı olmadığı, çocuklar arasında bireysel farklılıklar olduğu temel ilkesinin iyi bir örneğidir. Stanley Hall (1846-1924) Çocuk psikolojisinin kurucusu olarak bilinmektedir. ABD li psikolog ergenlik dönemi ile ilgili çalışmaları ile ergenliğin diğer dönemlere göre daha farklı olduğu ve fırtınalı bir dönem olduğunu belirtmiştir. Erken dönem kuramcılarından 20.yy başlarına gelindiğin de Maria Montessori, Anna Freud, Melanie Klein çocuk ruh sağlığı ve hastalıkları alanına önemli katkılar sağlamıştır. 1899 Mainhamer ilk bilimsel yayını yapmıştır. 1933 İsviçreli hekim Tramer çocuk ruh sağlığı ve hastalıklarınnı bir disiplin olarak kurulmasını sağladı. 1948 İlk defa Pariste üniversiteler bünyesinde ilk çocuk psikiyatrisi anabilim dali kurulmuştur. Günümüzde Durum Çocuk ruh sağlığı ve bozuklukları alanının ayrı bir disiplin olarak kabul edilmesi oldukça gecikmiştir. Bu gecikmenin nedenlerini şu şekilde sıralayabiliriz 1) Ruhsal bozuklukların uzun süre sadece yetişkinlerde olabileceği düşüncesi 2) Psikanalitik kuramcıların bazı bozuklukların sadece yetişkinlerde görüleceği düşüncesi. 3) Çocuklarda ruhsal sorunların gelişim döneminin olağan sorunu gibi görülmesi. 4) Çocuk ruh sağlığına ilişkin uzun süre etkili politikalar geliştirilememiş olması. 8
Günümüzde Durum Günümüzde gelişmiş ülkelerde çocuk ruh sağlığı ve hastalıkları alanı ayrı bir disiplin olarak görülmüş, hastanelerde ayrı bir birim olarak açılmış, hatta çeşitli isimler altında merkezler kurulmuştur. Çağdaş anlayışta çocuk ruh sağlı yalnızca psikiyatri ve psikolojinin değil, eğitimden iletişim bilimlerine, ekonomi den sosyal politikalara kadar geniş bir disiplin grubunun ortak çalışması olmuştur. Ünite 1 Teşekkürler Öğr. Gör. Halil İbrahim ERTUĞ 9