GRUPLA PSİKOLOJİK DANIŞMA VE REHBERLİK PROGRAMLARI I

Deneysel Olarak Sınanmış GRUPLA PSİKOLOJİK DANIŞMA VE REHBERLİK PROGRAMLARI I Editörler: Prof. Dr. Serdar ERKAN Prof. Dr. Alim KAYA 5. Baskı Öfke Denetimi Karar Verme Becerileri Arkadaşlık Becerileri Sınav Kaygısı Benlik Kavramı Mesleki Grup Rehberliği Sosyal Beceri Eğitimi Benlik Saygısı Çatışma Çözümü

Editörler: Prof. Dr. Serdar Erkan - Prof. Dr. Alim Kaya DENEYSEL OLARAK SINANMIŞ GRUPLA PSİKOLOJİK DANIŞMA VE REHBERLİK PROGRAMLARI - I ISBN: 978-605-4282-83-8 Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2015, Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti ye aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. 1. Baskı: Şubat 2005, Ankara 5. Baskı: Eylül 2015, Ankara Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu Dizgi-Grafik Tasarım: Didem Kestek Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Şti İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A Yenimahalle/ANKARA (0312 394 55 90) Yayıncı Sertifika No: 14749 Matbaa Sertifika No: 13987 İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi: 0312 430 67 50-430 67 51 Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60 Dağıtım: 0312 434 54 24-434 54 08 Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38 Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60 İnternet: www.pegem.net E-ileti: pegem@pegem.net

ÖN SÖZ Bilindiği gibi ülkemizde sosyal bilimlerde yapılan araştırmaların önemli bir kısmını temel araştırmalar oluşturmaktadır. Psikolojik Danışma ve Rehberlik alanı için de aynı durum söz konusudur. Bir diğer deyişle PDR alanında da uygulamalı araştırmaların oranı göreli olarak daha azdır. Zaten az sayıda olan ve büyük bir çoğunluğu yüksek lisans ve doktora tezlerinden oluşan bu araştırmaların kütüphane raflarında kalması, uygulayıcılara ulaşmaması gerçek fonksiyonlarını yerine getirememe sonucunu doğurmaktadır. Bu çalışma ile araştırmacılar ve uygulayıcılar arasındaki bilgi akışını sağlayacak bir yol oluşturulması amaçlanmıştır. İlköğretime yönelik programların yer aldığı bu kitabın dışında orta ve yüksek öğretime yönelik programların yer aldığı ikinci bir kitabın da çalışmaları sürmektedir. Kitapta yer alan programlar biri hariç, akademik kurullar önünde savunularak kabul edilmiş olan yüksek lisans ya da doktora tezlerinde kullanılan programlardır. Bir programın dayandığı araştırma ise hakemli bir dergide yayımlanmıştır. Yine bir program hariç diğer tüm programlar, istatistiksel olarak anlamlı pozitif etki yaratmıştır. Bir program ise olumlu sonuç yaratmakla birlikte elde edilen değerler istatistiksel olarak anlamlı çıkmamıştır. Kitabın hedef kitlesi PDR alanında çalışan ve PDR alanında en az lisans diplomasına sahip meslektaşlarımızdır. Bu niteliği taşımayan kişilerin programları kullanması ehliyet ve etik sorunları yaratacaktır. Uygulamalarda PDR alanının ve grup etkinliklerinin genel ilke ve kurallarının her zaman dikkate alınması gerekmektedir. Programlara ilişkin soruların ya da taleplerin doğrudan yazarlarla iletişime geçerek iletilmesi mümkündür. Kitap açık uçlu olarak planlanmıştır, araştırma sonuçları ile yararlı olduğu kanıtlanmış programların kitaptaki formatta editörlere iletilmesi durumunda gelecek baskılarda onlara da yer verilmesi bizi mutlu eder. Tüm yazarlara, danışmanlarına, kitaba dil açısından katkıda bulunan, Yrd. Doç. Dr. İkram ÇINAR a ve kitabı yayımlayan Pegem Akademi ekibine teşekkür ederiz. Editörler Prof. Dr. Serdar ERKAN Prof. Dr. Alim KAYA Eylül 2015 iii

Kimimizin doğrudan, kimimizin de öğretmenlerinin öğretmenleri olarak yetişmemizde ve ülkemizde Psikolojik Danışma ve Rehberlik alanının doğup gelişmesinde büyük emekleri olan; alanımızın duayenleri, Sayın Prof. Dr. Feriha BAYMUR Sayın Prof. Dr. Hasan TAN Sayın Prof. Dr. Muharrem KEPÇEOĞLU Sayın Prof. Dr. İ. Ethem ÖZGÜVEN Sayın Prof. Dr. Yıldız KUZGUN Sayın Prof. Dr. Yadigar KILIÇÇI Sayın Prof. Dr. Gül AYDIN öğretmenlerimize ithaf olunur. iv

Bölümler ve Yazarları 1. Bölüm: Benlik Saygısı Geliştirme Programının İlköğretim 8. Sınıf Öğrencilerinin Benlik Saygısı Düzeylerine Etkisi Prof. Dr. Alim Kaya, Mersin Üniversitesi Doç. Dr. Mesut Saçkes, Balıkesir Üniversitesi 2. Bölüm: Sosyal Beceri Eğitiminin İlköğretim Öğrencilerinin Öz-Kavramı Düzeylerine Etkisi Selcen Cerrahoğlu, 30 Ağustos İlköğretim Okulu Prof. Dr. Seher Balcı Çiçek, Ondokuz Mayıs Üniversitesi 3. Bölüm: Grup Rehberliğinin İlköğretim 4 ve 5. Sınıf Öğrencilerinin Problemlerine ve Benlik Kavramlarına Etkisi Doç. Dr. Enver Sarı, Ordu Üniversitesi 4. Bölüm: Mesleki Grup Rehberliğinin İlköğretim Okulu Sekizinci Sınıf Öğrencilerinin Mesleki Olgunluk, Mesleki Benlik Algıları ve Mesleki Tercihlerine Etkisi Melda Evren, TED Ankara Bilim Koleji 5. Bölüm: Sosyal Beceri Eğitiminin İlköğretim Öğrencilerinin Algılanan Sosyal Beceri Boyutlarına ve Sosyometrik Statülerine Etkisi Doç. Dr. Zeynep Hatipoğlu Sümer, Orta Doğu Teknik Üniversitesi 6. Bölüm: Grup Rehberliği Programının İlköğretim Sekizinci Sınıf Öğrencilerinin Sınav Kaygı Düzeylerine Etkisi İlknur Yurdabakan, Buca İlköğretim Okulu 7. Bölüm: Çatışma Çözme Eğitiminin İlköğretim 4. Sınıf Öğrencilerinin Çatışma Çözümleme Stratejileri Üzerine Etkisi Revan Çoban, İstanbul Şişli Terakki Okulları 8. Bölüm: Öfke Denetimi Eğitiminin İlköğretim II. Kademe Öğrencilerinin Öfke Denetimi Becerilerine Etkisi Hanife Akgül, Erciyes Üniversitesi 9. Bölüm: Arkadaşlık Becerisi Eğitiminin İlköğretim II. Kademe Öğrencilerinin Yalnızlık Düzeylerine Etkisi Necati Bilgiç, MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü 10. Bölüm: Karar Verme Becerileri Eğitim Programının İlköğretim Son Sınıf Öğrencilerinin Karar Verme Becerilerine Etkisi Herdemtaze Şeyhun Diniz, MEB Özel Eğitim Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğü v

İÇİNDEKİLER Sayfa Önsöz... iii İçindekiler... v BÖLÜM 1 BENLİK SAYGISI GELİŞTİRME PROGRAMININ İLKÖĞRETİM 8. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN BENLİK SAYGISI DÜZEYLERİNE ETKİSİ Alim Kaya Mesut Saçkes (s. 1-41) Özet... 1 Giriş... 2 Kuramsal Çerçeve... 2 Grubun Amaçları... 9 Gruba Üye Seçimi ve Diğer İlkeler... 10 Hedef Grup... 10 Kullanılan-Kullanılabilecek Ölçme Araçları... 10 Oturum Sayısı... 11 Oturumların Hazırlanmasında Yararlanılan Kaynaklar... 11 Kaynakça... 12 Oturumlar... 15 Oturum 1... 16 Oturum 2... 20 Oturum 3... 23 Oturum 4... 30 Oturum 5... 32 Oturum 6... 34 Oturum 7... 37 Oturum 8... 40 BÖLÜM 2 SOSYAL BECERİ EĞİTİMİNİN İLKÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNİN ÖZ-KAVRAMI DÜZEYLERİNE ETKİSİ Selcen Cerrahoğlu Seher Balcı Çiçek (ss. 43-65) Özet... 43 Giriş... 44 Programın Genel Amacı... 47 Hedef Grup... 48 Ölçekle İlgili Bilgi... 48 Piers-Harris Çocuklar İçin Öz-Kavram Ölçeği... 48 Oturum Sayısı... 48 Oturumların Hazırlanmasında Yararlanılan Kaynaklar... 48 Kaynakça... 49 vii

Oturumlar... 50 Oturum 1... 51 Oturum 2... 52 Oturum 3... 53 Oturum 4... 54 Oturum 5... 55 Oturum 6... 57 Oturum 7... 58 Oturum 8... 62 Oturum 9... 63 Oturum 10... 65 BÖLÜM 3 GRUP REHBERLİĞİNİN İLKÖĞRETİM 4 VE 5. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN PROBLEMLERİNE VE BENLİK KAVRAMLARINA ETKİSİ Enver Sarı (ss. 67-101) Özet... 67 Giriş... 68 Kuramsal Çerçeve... 68 Programın Genel Amacı... 72 Hedef Grup... 72 Kullanılan Ölçme Araçları... 72 Oturum Sayısı... 72 Kaynakça... 73 Oturumlar... 75 Oturum 1... 76 Oturum 2... 78 Oturum 3... 80 Oturum 4... 82 Oturum 5... 84 Oturum 6... 87 Oturum 7... 89 Oturum 8... 91 Oturum 9... 93 Oturum 10... 95 Oturum 11... 97 Oturum 12... 100 viii

BÖLÜM 4 MESLEKİ GRUP REHBERLİĞİNİN İLKÖĞRETİM OKULU SEKİZİNCİ SINIF ÖĞRENCİLERİNİN MESLEKİ OLGUNLUK, MESLEKİ BENLİK ALGILARI VE MESLEKİ TERCİHLERİNE ETKİSİ Melda Evren (ss. 103-150) Özet... 103 Kuramsal Çerçeve... 104 Programın Genel Amacı... 108 Hedef Grup... 109 Kullanılan-Kullanılabilecek Ölçme Araçları... 109 Oturum Sayısı... 109 Oturumların Hazırlanmasında Yararlanılan Kaynaklar... 110 Kaynakça... 111 Oturumlar... 112 Oturum 1... 113 Oturum 2... 118 Oturum 3... 123 Oturum 4... 132 Oturum 5... 136 Oturum 6... 141 Oturum 7... 143 Oturum 8... 144 Oturum 9... 146 Oturum 10... 148 BÖLÜM 5 SOSYAL BECERİ EĞİTİMİNİN İLKÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNİN ALGILANAN SOSYAL BECERİ BOYUTLARINA VE SOSYOMETRİK STATÜLERİNE ETKİSİ Zeynep Hatipoğlu Sümer (ss. 151-230) Özet... 151 Giriş... 152 Kuramsal Çerçeve... 152 Programın Genel Amacı... 154 Hedef Grup... 155 Kullanılan-Kullanılabilecek Ölçme Araçları... 155 Oturum Sayısı... 156 Oturumların Hazırlanmasında Yararlanılan Kaynaklar... 156 Kaynakça... 157 Oturumlar... 159 Oturum 1... 160 Oturum 2... 168 Oturum 3... 176 ix

Oturum 4... 182 Oturum 5... 190 Oturum 6... 200 Oturum 7... 207 Oturum 8... 214 Oturum 9... 220 Oturum 10... 228 BÖLÜM 6 GRUP REHBERLİĞİ PROGRAMININ İLKÖĞRETİM SEKİZİNCİ SINIF ÖĞRENCİLERİNİN SINAV KAYGI DÜZEYLERİNE ETKİSİ İlknur Yurdabakan (ss. 231-258) Özet... 231 Giriş... 232 Kuramsal Çerçeve... 232 Programın Genel Amacı... 238 Hedef Grup... 239 Kullanılan-Kullanılabilecek Ölçme Araçları... 239 Oturum Sayısı... 240 Kaynakça... 240 Oturumlar... 241 Oturum 1... 242 Oturum 2... 244 Oturum 3... 245 Oturum 4... 247 Oturum 5... 250 Oturum 6... 251 Oturum 7... 253 Oturum 8... 255 Oturum 9... 257 Oturum 10... 258 BÖLÜM 7 ÇATIŞMA ÇÖZME EĞİTİMİNİN İLKÖĞRETİM 4. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN ÇATIŞMA ÇÖZÜMLEME STRATEJİLERİ ÜZERİNE ETKİSİ Revan Çoban (ss. 259-297) Özet... 259 Giriş... 260 Kuramsal Çerçeve... 260 Programın Genel Amacı... 261 Hedef Grup... 262 Kullanılan-Kullanılabilecek Ölçme Araçları... 262 Oturum Sayısı... 263 x

Oturumların Hazırlanmasında Yararlanılan Kaynaklar... 263 Kaynakça... 264 Oturumlar... 266 Oturum 1... 267 Oturum 2... 272 Oturum 3... 275 Oturum 4... 279 Oturum 5... 281 Oturum 6... 287 Oturum 7... 291 Oturum 8... 295 BÖLÜM 8 ÖFKE DENETİMİ EĞİTİMİNİN İLKÖĞRETİM II. KADEME ÖĞRENCİLERİNİN ÖFKE DENETİMİ BECERİLERİNE ETKİSİ Hanife Akgül (ss. 299-347) Özet... 299 Giriş... 301 Kuramsal Çerçeve... 301 Programın Genel Amacı... 306 Hedef Grup... 306 Kullanılan Ölçme Aracı... 306 Oturum Sayısı... 310 Oturumların Hazırlanmasında Yararlanılan Kaynaklar... 310 Kaynakça... 311 Oturumlar... 313 Oturum 1... 314 Oturum 2... 317 Oturum 3... 320 Oturum 4... 323 Oturum 5... 327 Oturum 6... 330 Oturum 7... 335 Oturum 8... 338 Oturum 9... 342 Oturum 10... 346 BÖLÜM 9 ARKADAŞLIK BECERİSİ EĞİTİMİNİN İLKÖĞRETİM II. KADEME ÖĞRENCİLERİNİN YALNIZLIK DÜZEYLERİNE ETKİSİ Necati Bilgiç (ss. 349-389) Özet... 349 Giriş... 350 Kuramsal Çerçeve... 350 xi

Programın Genel Amacı... 354 Hedef Grup... 355 Kullanılan ve Kullanılabilecek Ölçme Araçları... 355 Oturum Sayısı... 356 Oturumların Hazırlanmasında Yararlanılan Kaynaklar... 356 Kaynakça... 357 Oturumlar... 360 Oturum 1... 361 Oturum 2... 365 Oturum 3... 369 Oturum 4... 372 Oturum 5... 375 Oturum 6... 378 Oturum 7... 379 Oturum 8... 384 Oturum 9... 388 Oturum 10... 389 BÖLÜM 10 KARAR VERME BECERİLERİ EĞİTİM PROGRAMININ İLKÖĞRETİM SON SINIF ÖĞRENCİLERİNİN KARAR VERME BECERİLERİNE ETKİSİ Herdemtaze Şeyhun Diniz (ss. 391-441) Özet... 391 Giriş... 393 Kuramsal Çerçeve... 393 Programın Genel Amacı... 396 Hedef Grup... 396 Kullanılan Ölçme Aracı... 396 Oturum Sayısı... 398 Oturumların Hazırlanmasında Yararlanılan Kaynaklar... 398 Kaynakça... 399 Oturumlar... 401 Oturum 1... 402 Oturum 2... 409 Oturum 3... 413 Oturum 4... 415 Oturum 5... 421 Oturum 6... 427 Oturum 7... 430 Oturum 8... 435 Oturum 9... 440 xii

Benlik Saygısı Geliştirme Programı 1 BÖLÜM 1 BENLİK SAYGISI GELİŞTİRME PROGRAMININ İLKÖĞRETİM 8. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN BENLİK SAYGISI DÜZEYLERİNE ETKİSİ Alim KAYA Mesut SAÇKES ÖZET Bu araştırmada, benlik saygısı geliştirme programının düşük benlik saygısına sahip ilköğretim sekizinci sınıf öğrencilerinin benlik saygısı düzeylerine etkisi incelenmiştir. Deney (n=12) ve kontrol grubu (n=12)nu oluşturan katılımcılara (N=24) benlik saygısını geliştirmeye yönelik sekiz oturumluk program öncesinde ve sonrasında benlik saygısı ölçeği uygulanmıştır. Deney grubu 8 oturumluk benlik saygısı geliştirme programına alınmış, kontrol grubuna herhangi bir işlem yapılmamıştır. Sonuçlar benlik saygısını geliştirmeye yönelik olarak düzenlenen programın düşük benlik saygısına sahip ilköğretim sekizinci sınıf öğrencilerinin benlik saygısını artırmada anlamlı düzeyde etkili olduğunu ortaya koymuştur. Prof. Dr., Mersin Üniversitesi PDR Anabilim Dalı, alimkaya32@gmail.com Doç. Dr., Balıkesir Üniveristesi Necatibey Eğitim Fakületesi, Okul Öncesi Eğitimi Bölümü, sackes.1@osu.edu

2 Deneysel Olarak Sınanmış Grupla Psikolojik Danışma ve Rehberlik Programları -I GİRİŞ Kuramsal Çerçeve Benlik saygısı konusunda bugüne kadar önemli miktarda çalışma yapılmış olmasına karşın literatürde geniş ölçüde kabul edilen, standart, genel bir benlik saygısı tanımı bulunmamaktadır. İlk tanım William James tarafından 1892 de benlik saygısı= başarı / beklenti dir şeklinde yapılmıştır. Bu tanıma göre, benliğin değerliliği duyguları bireyin başarmayı umduğu ve başarabildiği girişimlerinden meydana gelmektedir (Magill, 1996, s.1498). Coopersmith (1969, 1981), benlik saygısının; kabul, açıkça belirlenmiş sınırlar, orta güçlükteki yüksek hedefler ve kendine saygı ile ilişkili olduğunu belirtmekte ve benlik saygısını bireyin, kendini yeterli, başarılı, önemli ve değerli biri olarak görmesine ilişkin düşüncelerini onaylaması ya da onaylamamasının bir ifadesi olarak tanımlamaktadır. Ona göre statü, gelir ve eğitim gibi bazı faktörler eğer bireyler için bunlar kişisel başarının bir parçası olarak tanımlanmışsa yüksek benlik saygısı ile ilişkilidir. Genel olarak benlik saygısı bireysel maharetin (becerinin) bir fonksiyonu olarak görülmektedir. Bu anlayışa göre benlik saygısı, kendine saygı, kendine güven ve yeterliliğin bir bileşimini içerir. Bu anlamda benlik saygısı yeterlik ve başarıdan türer ki bu da daha fazla başarıya yol açar. Benlik saygısı, yaptıklarımızın, düşündüklerimizin ve hissettiklerimizin, kendimizin ve çevremizdekilerin yaşamı üzerinde etkili olduğuna yönelik bir inançtır. Kaplan a (1995, ss.341-345) göre benlik saygısı için en uygun tanım, dünya içinde yetenekli, sorumlu, başarılı bir birey olarak kendi değerimiz hakkındaki görüşlerimizi ve hislerimizi içermelidir. Yüksek benlik saygısı kendimizi ve içsel dünyamızı değerli bulduğumuz anlamına gelmektedir. Daha ayrıntılı olarak bu, olumlu tutumlara sahip olduğumuz, kendimizi yüksekçe değerlendirdiğimiz, yeteneklerimiz konusunda ikna olduğumuz, kendimizi yeterli ve yaşamımız üzerinde kontrol gücüne sahip olarak gördüğümüz ve yapmak istediklerimizi yapabildiğimiz anlamına gelmektedir. Buna ek olarak başkaları ile karşılaştırdığımızda kendimizi değerli görmemiz demektir (Walz, 1991). Benlik saygısı, genellikle bireylerin benlikleri üzerindeki tüm olumlu değerlendirmelerine işaret eder. Benlik saygısı iki farklı boyuttan oluşur; kendine güven ve değerlilik. Kendine güven boyutu insanların kendilerini yetenekli ve

Benlik Saygısı Geliştirme Programı 3 değerli görme derecelerine işaret eder. Değerlilik boyutu ise bireylerin kişisel değerlerine ilişkin hislerinin derecelerini ifade etmektedir. Genel olarak benlik saygısı, benlik kavramının en önemli parçası olarak tanımlanmaktadır. Yine de bir süre benlik literatüründe birçok kez benlik saygısını benlik kavramı ile eş anlamlı görme girişimi olmuştur. Benlik saygısına bu odaklanma yüksek benlik saygısının birey ve toplum için oldukça önemli bir çıktı (ürün) olması nedeniyledir (Cast ve Burke, 2002). Burnett (1994) tarafından 3 ile 7. sınıf arasındaki 957 öğrenci üzerinde yapılan araştırmada, öğrencilerin benlik kavramını, kendi özelliklerine ilişkin tanımlayıcı bir kavram olarak gördükleri; benlik saygısını ise, bir insan olarak kendileri hakkındaki daha kapsamlı ve genel duygu ve düşünceleri olarak gördükleri bulunmuştur. Benlik kavramı ve benlik saygısı sıklıkla insanların kendilerini nasıl gördüklerini ifade etmede kullanılan iki terimdir. Her iki terim de yakın anlama sahiptir fakat ikisi arasında önemli bir ayrım vardır. Benlik kavramı daha geniştir ve insanların kendilerini nasıl gördüklerinin bir çok yönünü içerir. Yaşam içinde hepimiz bir rol oynarız. Bizim benlik kavramımız bu roller içindeki ilişkilerimizi nasıl gördüğümüzü içerir. Birinin benlik kavramı ebeveyn, öğrenci, işçi gibi benlik imajlarını içerebilir. Benlik kavramı bizim kişiliğimizi nasıl gördüğümüze de işaret eder. Bizler kendimizi dürüst, başkalarına karşı yakın, romantik, sıcak, sempatik ve buna benzer şekilde görebiliriz. Benlik kavramı kendimiz için başvurduğumuz tüm etiketleri içerir. İdeal ve gerçek benlik kavramı, benlik kavramını anlamada anahtar bir role sahiptir. İdeal benlik kavramı olmak istediğimiz yolu betimler. Gerçek benlik kavramı olduğumuza inandığımız yola işaret eder. Bazı insanlar için gerçek ve ideal benlik kavramları oldukça yakındır. Diğerleri için bu ikisi arasında büyük farklılıklar vardır. Bu iki kavram arasında yakınlık olduğunda birey için iyi bir benlik kavramına sahip olduğu söylenebilir. Bazı insanlar kendileri olmaktan hoşnutturlar fakat bireyin kendini gördüğü yön ile olmak istediği yön arasında büyük bir farklılık varsa zayıf benlik kavramına sahip olduğu söylenebilir. Bu tür insanlar bulundukları durumdan hoşnut değildirler (Derlega ve Janda, 1982, ss.66-67). Benlik kavramı, her bir insanın kendi varlığına dair gerçek olarak gördüğü öğrenilmiş inanç, tutum ve görüşlerinin oluşturduğu tamamen karmaşık, organize olmuş ve dinamik bir sistemidir. Benlik saygısı ise kişisel değerlilik hisleri üzerine ve kişinin kendi benliğine ilişkin memnuniyeti üzerine odaklanmaktadır. Benlik saygısını tanımlamadaki diğer bir yaklaşım ise benlik saygısının evrensel olarak

4 Deneysel Olarak Sınanmış Grupla Psikolojik Danışma ve Rehberlik Programları -I kabul edilmiş bileşenlerini tanımlamaktır. Bunlar; (1) Bilişsel bir unsur veya benliğin özelliklerini tanımlayıcı terimler; güç, güven vb gibi. (2) Olumlu veya olumsuzluğun bir derecesi; yüksek veya düşük benlik saygısı. (3) Bazı ideal standartlarla ilişkili değerlendirici bir öğe, örneğin; yapılabilecek en yüksek okul derecesi gibi (Walz, 1991). Benlik saygısı terimi benlik kavramından daha özeldir. Benlik saygısı genel olarak olumlu veya olumsuz olsun kendimiz hakkında nasıl düşündüğümüzü içerir. Eğer biz değerli bir birey olduğumuzu düşünüyor isek yüksek benlik saygısına sahip biri olarak tanımlanabiliriz. Eğer kendimiz hakkında bir çok kuşkumuz varsa, diğer insanlar kadar değerli olduğumuza emin değilsek veya kısmen kendimizden hoşlanmıyorsak düşük benlik saygısına sahip olduğumuzu söyleyebiliriz (Derlega ve Janda, 1982, ss.66-67). Benlik saygısının bir diğer tanımı da tutum teorisi temelinde yapılmaktadır. Bu teori Ajzen ve Fishbein (1980) ile Rosenberg ve Abelson un (1966) tutum teorisinin bir uzantısıdır (Akt: Tashakkori, 1992). Bu tanıma göre benlik saygısı benliğe yönelik bir tutumdur ve bireyin kendi hakkındaki bir takım karmaşık inançları temelinde şekillenmektedir. Bu inançların her biri benliğe ilişkin arzu edilen ve arzu edilmeyen sıfatlarla/niteliklerle ilişkilidir. Bu inançlar duruma veya zamana göre değişen farklı derecede öneme sahiptirler. İnançların önemindeki bu değişkenlik onların genel tutumun belirlenmesindeki etkisinde de farklılığa yol açar (Tashakkori, 1992). Yapılan araştırmalar benlik saygısının pek çok bireysel değişkeni etkilediğini ve bir çok değişkenden de etkilendiğini ortaya koymaktadır. Bireyin sahip olduğu benlik saygısı onun okul ve iş yaşantısındaki başarısını, anne, baba ve arkadaş gibi çevresindeki bireylerle ilişkisini etkilerken benzer şekilde bireyin yaşamındaki onun için önemli kişilerin bireye karşı tutumlarının ve bireyin gündelik yaşam içindeki yapıp etmelerinin sonucu elde ettiği başarıları ve başarısızlıklarının yanı sıra bireyin bulunduğu sosyo ekonomik düzeyi, doğum sırası, cinsiyeti, ebeveynleri ile birlikte kalıp kalmaması ve fiziksel özellikler gibi pek çok değişkenin benlik saygısı üzerinde etkili olduğu bulunmuştur (Ersanlı, 1988; Turpoğlu, 1988; Güngör, 1989; Güçray, 1989; Torucu, 1990; Kutlu, 1992; Tarhan, 1995; Varlı, 1999). Benlik saygısı ergenlik döneminde önem kazanan bir boyuttur. Bu dönemde geliştirilen benlik saygısının düşük olması, daha sonraki yıllarda bireyin kendi benliğini kabul etmemesine neden olabilmektedir. Bu durumda içe kapanma ya da saldırgan türde davranışlara yol açabilmektedir (Temel ve Aksoy, 2001, s.23). Ergenlik, derin ilgiler ve kişinin yaşam sürecini etkileyecek anahtar kararların verildiği bir zaman periyodu ve gelişimsel bir dönemdir. Bağımlılık-bağımsızlık

Benlik Saygısı Geliştirme Programı 5 çelişmesi, kabullenme-reddetme çatışmaları, kimlik krizi, güvenlik arayışı, uyum için zorlanma ve beğenilmeye duyulan ihtiyaçların hepsi bu dönemin parçalarıdır. Bir çok ergen başarılı olmaya zorlanmış durumdadır ve sıklıkla bu dışsal beklentilerle buluşurken şiddetli stres yaşar (Cokey, 1990, s.9). Bu özelliklerinden dolayı ergenlik yılları benlik saygısının oluşumunda kritik bir dönemdir. Bu dönemin gelişimsel görevlerini yerine getirebilmek için ergenin sağlıklı bir benlik saygısına sahip olması gerekmektedir. Bununla birlikte gelişimsel görevlerin yerine getirilmesi de benlik saygısının olumlu yönde gelişmesini sağlayacaktır. Bir çok gelişimsel görev için öğretilebilir zaman vardır, bu nedenle görevin yapılması geren zamana yakın anlarda (öğretilebilir zamanlar) yapılan müdahaleler daha etkili olabilecektir. Daha sonraki müdahalelerde yardımcı olabilir fakat aynı etkiye sahip olmayabilir. Erken ergenlik ve ergenlik süreci, bireylerin çevrelerinde üretken ve becerikli olabilmeyi öğrenebilecekleri bir dönemdir (Vander Kolh, 1985, ss.296-301). Yukarıda da açıklanmaya çalışıldığı gibi sağlıklı bir benlik saygısı algısının oluşumu için bireylere ergenlik döneminde yapılacak müdahaleler, bu dönemin kritik ve öğretilebilir bir dönem olması nedeni ile uygun ve daha etkili bir yol gibi görünmektedir. Neredeyse bütün danışma kuramları bireyin benlik tasarımının ve benliğine yönelik tutumlarının düzeltilmesi, benliğin güçlendirilmesi yoluyla bireyin sağlıklı bir ruhsal yapıya kavuşulabileceğini ileri sürmektedir. Bu özellikle Rogers ın danışan merkezli terapisi için doğrudur. Bu yaklaşıma göre psikolojik danışma sürecinin önemli amaçlarından biri de danışanın benlik saygısını arttırmaktır. Benlik saygısı düşük bir çok birey için yoğun psikolojik yardım gereklidir. Bir çoğu da benlikleri hakkındaki hislerini basitçe danışman tarafından verilen önerileri izleyerek değiştirebilir. Son yıllarda davranışçı terapistler bilişsel tekniklere ilgi duymaya başlamıştır ve öğrenme kanunlarının, bireyin düşüncelerinin ve böylelikle benlik kavramlarının düzeltilmesinde kullanılabileceğini düşünmektedirler (Derlega ve Janda, 1981; McLoughlin,1996; Stewart,1996; Mearns,1995; Scott, Stradling ve Dryden,1995). Howard da (1996,s.89) benlik saygısını, iyileşmenin ve karakter gelişiminin merkezi bileşeni olarak görmektedir. Psikolojik danışma sürecinde artan benlik saygısı ego nun güçlenmesine, ego nun güçlenmesi de benlik saygısının artmasına neden olur ya da tam tersi. Sağlıklı bir benlik saygısı algısının gelişimi için müdahalede grup yönteminin kullanılması bir çok yazar tarafından daha etkili olarak görülmektedir. Corey (1990, s.9), grup danışmanlığının özellikle ergenler için uygun olduğunu çünkü danışmanın ergenlere çatışmalı hislerini ifade etmelerine, kişisel kuşkularını keşfetmelerine ve akranları ile paylaştıkları bu kaygılarının farkına varmaları için

6 Deneysel Olarak Sınanmış Grupla Psikolojik Danışma ve Rehberlik Programları -I bir alan sağladığını öne sürmektedir. Benzer şekilde Smead da (1990, s.1) grupla danışmanın gençlere bir kabul atmosferi, cesaret ve yeni davranışlar için güvenli bir deneyim ortamı sağladığını, çocukların gruplar içinde öğrenmekte, oynamakta ve sosyalleşmekte olduğunu ve bu durumun psikolojik eğitimin amaçları doğrultusunda kullanılabileceğini belirtmektedir. Ergenlik dönemi grup yaşantısının önem kazandığı bir dönemdir. Grubun çeşitli psikolojik işlevleri vardır. Ergenin kendini tanımasına, normallik duygusu geliştirmesine yardımcı olması, toplumsal kuralları öğretmesi, yetişkinlerden bağımsız olduğu duygusunu vermesi, cinsel kimliğini kazanmasına destek olması vb. etkileri nedeniyle grup yaşantısı danışma etkinlikleri açısından da değerlendirilmesi gereken bir olgudur. Ergenlik döneminde grupla yürütülen çalışmalar gençlerin kendilerini tanımalarına, sorunlarını paylaşmalarına, çaresiz ve yalnız olmadıkları duygusunu kazanmalarına yardımcı olur. Grupta etkileşim sağlanabildiğinde üyeler birbirlerinin düşünce, duygu ve davranışlarını öğrenirler, böylece gereksinme duydukları bilgi ve yaşantıları edinmiş olurlar (Onur ve Öner, 1987, ss.55-56). Guamer, insanların gruplar içinde doğduğunu, gruplar içinde yaşadıklarını, gruplar içinde hasta olduklarını ve öyle ise neden gruplar içinde iyileştirilemeyeceklerine işaret etmektedir. Bu durum özellikle akranlarından pek çok şey öğrenebilen ergenlerin için daha uygundur. Ergenler okula başladıklarında akran gruplarını referans grubu olarak görmeye başlar. Ergenler için kendi akran grupları dışında daha iyi veya daha doğal bir öğrenme çevresi yoktur. Sonuç olarak okul danışmanları yapılandırılmış grup deneyimleri yolu ile ergenlerin öğrenmelerini maksimum düzeye çıkarabilir (Margot ve Warren, 1996). Ergenlerle grupla psikolojik danışmada etkileşim gruplarını kullanmak yerine, yapılandırılmış grupların kullanılması bazı nedenlerden dolayı daha uygun görünmektedir. Burada yapılandırılmış grupla, belirli bir problem alanında, üyelerine o problemle başa çıkma becerilerini kazandırmayı amaçlayan, her bir oturumda önceden neyin yapılacağı planlanmış programların kullanıldığı ve bu süreçte psikolojik danışma ilke ve tekniklerinin işe koşulduğu gruplar kastedilmektedir. Etkileşim grupları içinde ergenler duygu ve düşüncelerini ifade etmede, sözel ifade becerilerindeki yetersizliklerinden dolayı, sorun yaşayabilirler. Bununla birlikte pek çok ergen yaşadığı problemleri tanımlamakta güçlük çekmekte ya da bu problemlerin farkında bile olmamaktadır. Yapılandırılmış gruplar, sözel olmayan ifadelere bir şans verir, tutum ve davranışlarda değişim için olumlu bir terapotik etki sağlar. Yapılandırılmış bir grup öğrenilmiş yeni beceriler için güvenli bir deneyim ortamı sağlar ve bunlar daha sonra bireyin gündelik yaşamına aktarılabilir. Bu tür gruplar yetişkinlerde kullanılamaz. Bu tür gruplar danışmanlara gözlemsel bilgiler de sağlamaktadır. Bu

Benlik Saygısı Geliştirme Programı 7 tür gruplara şöyle bir örnek verilebilir. Yaşları 13-14 olan, haftada 1 gün 2 saat için toplanan 8 gençten oluşmuş bir grup. İlk bir buçuk saat yapılandırılmış etkinliğe ayrılır. Son yarım saat ise tartışmaya ayrılır. Oturum süresince grup lideri, olumlu ve olumsuz davranışlara işaret eder, alternatif davranışlar için cesaret verir, duyguların anlaşıldığını gösterir ve çatışmaları düzeltir. Liderler gençleri oturumdaki tartışma süresince başkaları ile olan ilişkileri hakkında konuşmaları için cesaretlendirir (Vander Kohl, 1985, ss301-302; Wolfe ve Dryden, 1996, ss.443-444). Bu tür gruplarda, ortak bir probleme sahip ergenler bir araya gelerek, problemin çözümünü sağlayacak becerilerin kazandırılmasını amaçlayan önceden her oturumda hangi etkinliklerin yapılacağı belirlenmiş bir programdan geçerler. Buradaki amaç, grup ortamı içinde terapotik becerilerin kullanılarak ergenlere gereksinim duydukları becerilerin kazandırılmasıdır. Ülkemizde çeşitli problem alanlarına yönelik yapılandırılmış danışma programları konusundaki çalışmalar sınırlıdır. Bu durum özellikle ilköğretim düzeyindeki çocuk ve ergenler için daha doğrudur. Buna karşın, konuyla ilgili literatür incelendiğinde yurt dışında durumun farklı olduğu, araştırmacıların farklı kuramlar tabanında hazırlanmış değişik müdahale yöntemlerinin, bireylerin benlik saygıları ve benlik saygısı ile ilişkili diğer değişkenlerin üzerindeki etkililiğinin araştırıldığı çalışmalar yaptığı görülmektedir. Örneğin Altman ve Firnesz (1973) tarafından, dördüncü sınıfta okuyan öğrencilerin benlik saygılarını yükseltmek için on hafta süresince haftada bir gün 45 dakikalık psikolojik danışma programının uygulandığı bir araştırma sonucunda deney grubunda davranışsal benlik saygısında anlamlı farklılık bulunmuştur. Benzer şekilde ilköğretim okulu öğrencilerinin benlik saygılarını arttırmada davranışsal yönetim programını kullanan Parker (1974) iki deney ve iki kontrol grubu kullandığı araştırmasında, deney gruplarıyla sekiz hafta süren işlem sonucunda programın benlik saygısı ve okul ile ilişkili benlik saygısı üzerinde etkili olduğunu bulmuştur (Akt. Güloğlu, 1999, s.6). Okuldan ayrılma riski yüksek ergenlerin benlik saygılarını arttırma ve bu yolla okuldan ayrılma olasılıklarını azaltmak için yapılan bir araştırmada ise, seksen kişiden oluşan deney grubu sekiz hafta süren psikoeğitim gruplarına alınmıştır. Araştırma sonucunda deney grubundaki öğrencilerin benlik saygılarında anlamlı bir artış bulunmuş ve bununla birlikte iki yıllık izleme süreci sonunda deney grubundaki öğrencilerin okuldan ayrılma oranının kontrol grubundaki öğrencilere göre anlamlı bir biçimde düşük olduğu görülmüştür (Don ve ark. 2002). Maslow un gereksinimler hiyerarşisine göre açlık, susuzluk, cinsellik ve güvenlik gibi fiziksel gereksinimlerini karşılayan bir birey daha sonra, sevme,