AŞI UYGULAMA PRATİKLERİ

AŞI UYGULAMA PRATİKLERİ TAŞIMA,SAKLAMA,KAYIT,TAKİP III. ULUSAL ERİŞKİN BAĞIŞIKLAMASI SİMPOZYUMU 30-31 Mayıs 2015 İzmir Prof.Dr.Birsen Mutlu Kocaeli Üniversitesi

Bağışıklama konusunda tüm uygulamalar 2009/17 sayılı Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP) Genelgesi ne uygun şekilde yapılmalıdır.

Bağışıklık sistemininin yanıtını uyarmak, Hastalığa engel olmak amacıyla, Aşı Vücuda verilen patojenik özelliği yok edilmiş, Virus, bakteri ya da bakteri parçalarından oluşan, Süspansiyondur.

Soğuk Zincir Bir aşının etkinliğini üretimden kişiye verilene kadar koruyan, İhtiyacı olanlara yeterli miktarda etkin aşının ulaşmasını sağlayan, İnsan ve malzemeden oluşan sistemdir.

Aşı Sorumlusu Bağışıklama hizmetlerinin planlanması, İzlenmesi, Denetlenmesi, Değerlendirilmesi, Destek hizmetlerinden sorumlu Bir hekim olmalıdır.

Soğuk Zincir Sorumlusu Her türlü aşı, serum ve enjektörleri teslim almak Bu maddelerin soğuk zincir kurallarına uygun olarak buzdolabına girişini, Saklanmasını, Isı takibini yapmak, İzlem çizelgesine işlemek, Aşı stok kayıtlarını düzenli bir şekilde tutmak, Aylık olarak hazırlanan form 013lerdeki aşı stokları ile ilgili bilgileri izlemek, değerlendirmek, Aşı ve diğer lojistik ihtiyaçlarını zamanında istemek ve temin etmek. Yardımcı sağlık personeli olmalıdır.

Aşı kampanyalarının başarılı olması için; Özel eğitilmiş, sorumluluk almış, hevesli hemşirelerin olması, Hem aşı başarısı hem de aşı kaybının önlenmesi için gerekli görülmüş. WHO ve CDC bunu önermekte CCarr,J. Byles, D.Durheim Practise nurses best protect the vaccine cold chain in general practice Aus J of Advanced Nursing Vol 27 (2) 35-40

Soğuk Zincir-1 Genişletilmiş Bağışıklama Programları (GBP) başlatıldığı ve alt yapısının oluşturulduğu yıllarda, Aşıların taşınması sırasında etkilerinin korunması için, Soğuk zincir kuralları, aşıların ısıya ve donmaya karşı hassasiyetleri belirlenmiş ve uygulanmıştır.

Soğuk Zincir-2 Gelişmiş ülkelerde veya gelişmekte olan ülkelerde, sıcak iklimde veya ılıman iklimde yapılan çalışmalarda bir çok kez soğuk zincirin kırıldığı saptanmıştır. Sağlık çalışanları nasıl, ne sıklıkla soğuk zincirin kırıldığını ve doğurduğu sonuçları genellikle bilmemektedir.

Soğuk Hava Depoları, Buzdolapları ve derin dondurucular, Soğuk zincir ekipmanları Uzun ömürlü ve askılı aşı nakil kapları, Buz aküleri, Termometreler, Sürekli ısı kaydediciler

Aşılar, aşı saklama dolabında saklanmalı, Aşıların saklanması-1 Aşı dolabı olarak buzluk ve alt bölümü ayrı olan çift kapılı nofrost buzdolapları tercih edilmelidir.

Normal, bar tipi ve amaca uygun buzdolapları(aub) karşılaştırılmış Kayıpları en aza indirdiği için AUB yararlı olduğu görülmüş. Diğer tip buzdolaplarında ek olarak soğuk su şişeleri önerilmiş.

Aşıların saklanması-2 Buzdolabı ısısı hafızalı dijital derece ile takip edilmeli, ayrıca yedek derece bulundurulmalı, Bozulan veya kırılan derecenin yerine hemen yenisi konulmalı, Aşı saklama dolabının ısısı +2 ile +8 dereceler arasında korunmalıdır. ( Özellikle +4 derecede kalması sağlanmalıdır.)

Aşıların saklanması-3 Aşı saklama dolabının ısısı hafta içi sabah ve akşam, Hafta sonu ve diğer tatil günlerinde günde bir kez kontrol edilerek ısı izlem çizelgesine kaydedilmelidir. Isı izlem çizelgesinin altında soğuk zincir sorumlusunun adı soyadı bulunmalı ve her takipte imzalanmalıdır. Ayrıca buzdolabını her açışta ısısı kontrol edilmelidir

Aşıların saklanması-4 Aşılar yalnızca aşı saklama dolabı raflarında tutulmalı, Aşı flakonları ile aralarında yeterli hava akımı olacak şekilde yerleştirilmelidir. Buzdolabı hacminin % 50 si kullanılmalıdır. Aşı yerleştirilmesinde miadı yakın bir sürede dolacak aşıların en kolay alınabilecek ön kısımda bulunmasına dikkat edilmelidir.

Aşıların saklanması-5 Dolap kapağına hiçbir şey konulmamalı, Buzdolabına asla aşı dışında içecek, yiyecek ve benzeri maddeler konulmamalıdır. En alt kısma ( sebzelik ) dolap ısısının sabit tutulmasına yardımcı olmak üzere tuzlu su şişeleri yerleştirilmelidir.

Aşıların saklanması-6 Buzlukta aralıklı olarak dizilmiş buz aküleri bulundurulmalı, Buzluğun 0,5 cm den fazla buzlanmamasına dikkat edilmeli, Buzluk buz aküleri için kullanılmalı, Aşılar buzluğa konulmamalıdır.

Aşıların saklanması-7 Kaydedicili termometre en soğuk rafa yerleştirilmelidir Donmaya hassas aşılar soğutma noktalarından en az 5 cm. uzağa yerleştirilmelidir. Elektrik kesintilerinde veya aşı geldiğinde termostat daha soğuğa ayarlanmamalıdır. Gerekiyorsa termostat bantla sabitlenmelidir.

Aşıların saklanması-8 Aşılar dolaba yerleştirilirken, Buzdolabı aşı yerleşim şemasına göre kutularından çıkarılmadan, Buzdolabının duvarı ile temas etmeyecek şekilde yerleştirilmelidir. Açılan çoklu dozlu aşı flakonlarının üzerine mutlaka açılış tarih ve saati yazılmalıdır.

Aşıların saklanması-9 Sıkça şikayet edilen konulardan biri de,elektirk kesintileridir. Uzun süreli elektrik kesintilerinde buzdolabı ısısı düzenli olarak kontrol edilmeli, Gerekirse buzluktaki buz aküleri buzdolabı kapağına yerleştirilmeli ve kapak sık sık açılmamalıdır. İzolasyonu iyi bir buzdolabında bu yolla genellikle 24 saat süre ile ısı korunmaktadır.

Daha uzun süreli kesintilerde soğuk zincir acil eylem planı uygulanmalıdır.

Aşıların saklanması-10 İstenmeyen durumlar; Donma -1 Sıcaklık etkisinden dolayı aşıların soğuk zincirde korunması şarttır, Ancak aşıların donmaya maruz kalması sıcaklıktan daha önemli bir sorundur, Donma, geri dönüşümsüz etki kaybına neden olur, Steril apse gibi lokal yan etkilerin artmasına neden olur.

Aşıların saklanması-11 İstenmeyen durumlar; Donma -2 Soğuk oda veya buzdolaplarının termostatlarının uygun ayarlanmaması veya sık sık değiştirilmesi, Soğuk oda veya buzdolaplarında yanlış yerleştirme, Termometrelerin kontrol edilmemesi veya personel hataları, Çok soğuk iklimlerde ısıtılma yapılmaması neden olur.

Aşıların ısı duyarlılıkları Oran Aşı OPV Kızamık, KKK, IPV, BCG,Suçiçeği DBT, DaBT-IPA-Hib,(5 li karma) DaBT-IPA,Kuduz Aşısı KPA,DT, Hib,PPD, Td, TT, HepB, Hep A

Soğuk iklimlerde soğuk zincir Soğuk oda ve buzdolapları ısıtılan mekanlarda bulunmalıdır. Aşı nakillerinde oda ısısında tutulan buz aküleri kullanılmalıdır. Aşı nakil kaplarında donma göstergeleri bulundurulmalıdır. Aşı nakil araçları ısıtılır özellikte olmalıdır.

Aşıların donma duyarlılıkları Oran Aşı Hep-B Hepatit A Td,TT,DT(tüm antiserumlar) KPA,PPD,Grip Aşısı DBT,DaBT-IPA-Hib,(5 li Karma)DaBT-IPA,Kuduz Aşısı Kızamık, KKK, Hib (liyofilize), BCG, OPV, Suçiçeği

Aşıların Işık duyarlılıkları BCG PPD KKK Kızamık Su çiçeği

Aşıların saklanması-12 Uluslararası aşı bağışı yapanlar depolama ve taşıma ekipmanı da vermektedir. Yeni ve daha hassas aşıların çıkması ile depolama saklama politikalarının da gözden geçirilmesi gerekmiştir. Örn; Türkiye de pnömokok aşısında dört kat depolama alanı ihtiyacı çıkmıştır. 2019 da 12 yeni aşının gelmesi beklendiğinden depolama alanlarının da planlanması gerekmektedir. Aşı dağıtımları simulasyon metodu ile planlanmalı, Depolanamıyorsa daha sık sevklerle sahada gereksiz aşı bulundurulmamalıdır. Leila A. et al Augmenting transport versus ıncreasing cold storage to ımprove vaccine supply chains Plos one May 2013 Vol 8(5) e64303

Açılan aşı şişesi kullanım süreleri-1 Çoklu dozlu liyofilize olmayan aşılar: OPA aşısı aşağıdaki şartlara da uymak kaydı ile toplam süre 4 haftayı geçmemek üzere açıldıktan sonra birbirini izleyen 3 aşı seansında kullanılabilir: 1. Son kullanma tarihi geçmiş olmamalı, 2. Aşılar bu süre boyunca sürekli uygun soğuk zincir şartlarında saklanmış olmalı, 3. Aşı flakonları suyla temas gibi kontaminasyona maruz kalmamış olmalı,

Açılan aşı şişesi kullanım süreleri-2 4. Aşılama için dozlar flakonlardan alınırken steril teknikler kullanılmış olmalı, 5. OPA için flakon üzerindeki VVM (aşı flakonu izlemcisi) göstergesi kullanılabilir durumda olmalıdır. Yukarıdaki şartlar yerine getirilemiyorsa o aşı flakonu artık kullanılmamalıdır. Gezici aşı uygulamalarında sahaya götürülen aşılardan hiç açılmamış flakonlar yukarıdaki şartları sağlamak kaydı ile dönüşte buzdolabına yerleştirilir ve öncelikle kullanılır. Açılmış flakonlar ise yukarıdaki şartları sağlamak kaydı ile aynı gün içerisinde kullanılabilir.

Açılan aşı şişesi kullanım süreleri-3 Çok dozlu liyofilize (sulandırılan ) aşılar: BCG aşısı sulandırıldıktan sonra, (+2) (+8) ºC de ve karanlıkta korunmak şartıyla 6 saat içinde kullanılabilir. Çok dozlu kızamık ve kızamıkçık aşısı sulandırıldıktan sonra (+2) (+8) ºC de ve karanlıkta korunmak şartıyla 4 saat içinde kullanılmalıdır. Tek dozlu liyofilize (sulandırılan) aşılar; (Tek dozlu KKK aşısı) Bebek ve aşı uygulayacak kişi hazırlandıktan sonra aşı sulandırılır ve uygulanır.

Açılan aşı şişesi kullanım süreleri-4 Tek dozlu kombine aşılar; Difteri, aselüler boğmaca, Tetanoz,İnaktif Polio, Hib içeren 5 li karma aşıda aynı pakette enjektör içerisinde sıvı formda DaBT ve IPA ayrı flakon içinde liyofilize Hib bulunmaktadır. Liyofilize Hib aşısı sıvı formda olan DaBT IPA ile sulandırıldıktan hemen sonra uygulanmalıdır. Tek dozlu liyofilize olmayan aşılar; KPA ve Hepatit A, tek dozluk kullanıma uygun enjektör içerisinde sunulmalıdır. Sıvı formda bulunan aşı kendi enjektörü ile uygulanmalıdır. Tek dozluk Hepatit-B aşısı tek dozluk flakon veya ampul içerisinde sunulmaktadır. Tek kullanımlık enjektöre çekilerek uygulanmalıdır.

Aşıların Taşınması -1 Aşıların transferinde aşı nakil kapları kullanılır.

Aşıların Taşınması -2 Aşı, ilaç, tıbbı malzeme taşıma şirketleri kurulmuştur. Aracın uygunluğu, Sürücü eğitimi, Sevk yapıldığında yol güvenliği önemlidir.

Aşıların Taşınması-3 Aşı ve sulandırıcılar aşı nakil kabının orta kısmına yerleştirilmelidir. Donmaya karşı hassas olan aşılar, buz aküleri ile doğrudan temas etmeyecek şekilde yerleştirilmelidir. Aşı flakonlarının buz akülerine direk temasını engellemek için köpük, sünger veya kalın karton kullanılmalı ya da flakonlar kendi karton ambalajları ile yerleştirilmelidir.

Taşıma sırasında sırasında buz akülerinin düzenlenmesi Buz aküleri ile flakonların arasında mutlaka kalın bir karton kullanılmalı

Aşıların Taşınması-4 Aşılar buzdolabı temizliği yapılırken aşı nakil kabında korunmalı, Buzdolabı çalıştırıldıktan sonra uygun ısı aralığına ulaşılınca buzdolabına aktarılmalıdır.

Aşıların Taşınması-5 Uzun ömürlü aşı nakil kabında aşı flakonlarının yanına termometre yerleştirilmelidir. Kısa ömürlü (askılı) aşı nakil kabına aşı flakonlarının yanına termometre yerleştirilmelidir. En üste de köpük yerleştirerek kapak kapatılmalıdır.

Aşıların Taşınması-6 İstenmeyen durumlar;donma Donmanın en yaygın nedeni aşı nakliyesinde buz akülerinin terletilmemesidir. Buz akülerinin buzluktan çıkarıldığı anda ortalama ısısı -20 C dir. İzolasyonu iyi bir aşı nakil kabında bu buz aküleri ile aşılar çok kolay donma riskiyle karşılaşmaktadır.

Aşıların Taşınması-7 (Buz akülerinin terletilmesi) Aşı seansının yapılacağı veya gezici aşılama hizmeti planlandığı günün sabahı, ihtiyaç duyulan tüm buz aküleri buzluktan çıkarılmalıdır. Örneğin -20 o C de donmuş bir buz aküsü için +20 o C olan bir odada yaklaşık 1 saat bekletmek gerekir. Buz akülerinin yeterince çözüldüğünü anlamak için sallandığında su sesi duyulmalıdır. Buz aküleri uygun şekilde kurulandıktan sonra aşı nakil kabının içine yerleştirilmelidir.

Buz akülerinin terletilmesi

Pahalı ve donmaya hassas aşılar devreye girdikçe ve aşılara ulaşılabilirlik arttıkça donmanın önlenmesi gereklidir. Bu gereklilik hem ayrılan bütçenin kullanımı hem de çocukların aşılanmasını garanti etmektedir.

Aşılar donmuş ise; Donmuş olduğu (katı) görülen aşılar kullanılmamalıdır. Donma göstergeleri aktif olmuş ve termometrelerin eksi (-) dereceleri gösterdiği durumlarda kullanılmamalı / çalkalama testi yapılmalıdır. Termometreler uygun olsa da fiziksel görünümü uygun olmayan durumlarda aşı kullanılmamalı / çalkalama testi uygulanmalıdır.

Donma testi nasıl yapılır? Uygulanışı Donmuş bir kontrol aşısı hazırlayın: test edeceğiniz aşılarla aynı tür ve aynı üreticinin bir başka donmamış flakonunu alınız ve bunu dondurarak ( -10ºC`de 10 saat) kontrol flakonu yapınız. Bu flakonu daha sonra çözmeye bırakınız ve üzerini iyice işaretleyiniz. Test edeceğiniz örneği alınız. Her iki aşı flakonunu elinize alınız ve 10-15 sn. dikkatlice sallayınız. Her iki flakonu da düzgün bir alana dik bir şekilde bırakınız. Aşı flakonlarını 10-15 dakika süre ile karşılaştırınız. Her iki aşı flakonunu ışık karşısında çökme hızı açısından karşılaştırınız. Test ettiğiniz aşı daha homojen ve çökme hızı daha yavaşsa, test ettiğiniz aşı muhtemelen donmamıştır. Çökme hızı kontrol flakonunuz ile aynı veya daha fazla ise test aşınız donmuştur, bu aşıyı imha ediniz.

Aşı uygulama takibi Aşıların belli şemalarda yapılması gerekir. Uygulanan aşıların kayıtları da düzgün tutulmalıdır. Eksik aşı saptandığında kişiler çağrılarak şemaları tamamlanmalıdır. Bunun için her bireyin bir aşı kartı bulunmalıdır.

Aşıların eczane takibi Eczanelerde de aşıların saklanmasında kullanılan buzdolaplarının takibi yapılmalıdır. Denetimlerde bu konu üzerinde durulmaktadır.

Aşılama programının başarısı Ülkenin gereksinimi kadar aşının temini, Eğitimli,özverili personelin varlığı, Bu aşıların uygun koşullarda saklanması, Depolanması, Uygulanacak bölgeye uygun taşınması, Uygun koşullarda uygulanması, Bu uygulamaların ve Çıkan sorunların kaydedilmesi, Sorunlara çözüm oluşturulabilmesi ile gerçekleşebilir.

TEŞEKKÜRLERİMLE