EĞİTİM YÖNETİMİNDE KURAM VE UYGULAMA Edtör Prof. Dr. Servet Özdemr Edtör Yardımcıları Doç. Dr. Ferudun Sezgn Dr. Serkan Koşar
Editör Prof. Dr. Servet ÖZDEMİR Editör Yardımcıları Doç. Dr. Ferudun SEZGİN Dr. Serkan KOŞAR Eğitim Yönetiminde Kuram ve Uygulama ISBN 978-605-364-652-5 Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2013, Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. 1. Baskı: Aralık 2013, Ankara Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu Dizgi-Grafik Tasarım: Cemal İnceoğlu Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Tarcan Matbaacılık Yayın Sanayi Zübeyde Hanım Mahallesi Samyeli Sokak No: 15 İSKİTLER/ANKARA (0312-384 34 35) Yayıncı Sertifika No: 14749 Matbaa Sertifika No: 25744 İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi 0312 430 67 50-430 67 51 Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60 Dağıtım: 0312 434 54 24-434 54 08 Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38 Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60 E-ileti: pegem@pegem.net
ÖN SÖZ Eğitim yönetimi ve planlaması gerek kuramsal bir çalışma alanı gerekse uygulamalı bir bilim olarak ülkemizde gelişimini sürdürmektedir. Alanın daha da gelişmesi sağlamanın sağlam kuramsal temeller olmadan pek mümkün olmadığının bilincinde olarak arkadaşlarımla birlikte bu kitabı hazırladık. Eğitim Yönetiminde Kuram ve Uygulama isimli bu eser ülkemizin farkı üniversitelerinde çalışmakta olan seçkin akademisyenler tarafından yazılmış 15 bölümden oluşmaktadır. Eğitim yönetimi olgusunun tüm boyutları ile tartışıldığı bu çalışmanın akademisyen, uygulamacı, okul yöneticisi, öğretmen ve öğretmen adayı öğrencilere faydalı olacağı düşünülmektedir. Bu çalışmada emeği geçen tüm arkadaşlarıma ayrı ayrı teşekkür ediyorum. Eserin baskıya hazırlanması sürecinde yoğun bir çaba sarf eden editör yardımcıları Doç. Dr. Ferudun SEZGİN ve Dr. Serkan KOŞAR a ve koordinasyon çalışmalarını yürüten Arş. Gör. Zeki ÖĞDEM e ayrıca teşekkür borçluyum. Bu çalışmanın sizlerle buluşmasını sağlayan PEGEM Akademi ekibine de ayrıca teşekkür ediyorum. Kuşkusuz eserde bazı eksiklikler mevcuttur. Bunların sorumluluğu yazarlara ve bize aittir. Okuyucudan gelen geri bildirimlerle daha iyisini yapmaya çalışacağız. Bu çalışmayı bir başlangıç olarak görmenizi dileyerek Eğitim Yönetimi alanının ülkemizde daha da kurumsallaşacağı günler görmemizi diliyorum. Editör Prof. Dr. Servet ÖZDEMİR Ankara, 2013
Ön Söz...v Bölümün Amacı...1 Özet...1 Anahtar Sözcükler...2 Giriş...2 Eğitim Yönetimini Anlamanın Önemi...5 Bölüm Tartışma Soruları...7 Önerilen Okumalar...7 Kaynakça...8 Bölümün Amacı...9 Özet...9 Anahtar Sözcükler...10 Yönetim Süreçlerinin Tarihsel Temelleri...10 Yönetim Süreçleri ve Yönetim Süreçlerinin İşleyişi...13 Karar Alma...14 Karar Türleri...14 Karar Alma Süreci...15 Grupla Karar Alma...19 Karar Alma Sürecine Yönelik Türkiye deki Literatür...20
viii Planlama...21 Planlamanın Tanımı, Öğeleri ve İlkeleri...21 Eğitim Planlaması Türleri...24 Eğitim Planlamasının Aşamaları...25 Planlamada Gözetilecek Prensipler...27 Planlama Sürecine Yönelik Türkiye deki Literatür...28 Örgütleme...30 Örgütleme Sürecinin Aşamaları...31 Örgütleme Sürecine Yönelik Türkiye deki Literatür...42 İletişim...43 İletişim Süreci...43 İletişim Türleri...45 İletişim Sürecine Yönelik Türkiye deki Literatür...46 Etki...48 Eşgüdüm (Koordinasyon)...50 Eşgüdümün Tanımı...50 Eşgüdüm Sağlama Yaklaşımları...51 Eşgüdüm Sürecine Yönelik Türkiye deki Literatür...52 Denetleme ve Değerlendirme...52 Denetleme ve Değerlendirmenin Tanımı...52 Denetim ve Değerlendirme Sürecinin İşleyişi...53 Denetim/ değerlendirme Sürecine Yönelik Türkiye deki Literatür...55 Genel Değerlendirme...55 Bölüm Tartışma Soruları...57 Önerilen Okumalar...57 Kaynakça...57
ix Bölümün Amacı...63 Özet...64 Anahtar Sözcükler...64 Sistem Kavramı...64 Sistem Kuramı ve Sistemlerin Sınıflandırılması...66 Sosyal Sistem Modelinin Varsayımları...68 Sosyal Sistemlerin Temel Özellikleri...69 Sistemin Sınırları...70 Homeostasis...71 Denge...71 Entropi...72 Sinerji...73 Eş sonluluk...73 Sosyal Bir Sistem Olarak Okulun Ögeleri...74 Girdi...75 Süreç...76 Çevre...82 Çıktı...84 Geri Bildirim...86 Sosyal Bir Sistem Olarak Okulun İşlevleri...88 Açık ve Sağlıklı Okul Sistemi...92 Gevşek Yapılı Sistemler Olarak Okul...94 Sonuç...96 Bölüm Tartışma Soruları...97 Önerilen Okumalar...97 Kaynakça...98
x Bölümün Amacı... 101 Özet... 102 Anahtar Sözcükler... 102 Örgüt Kültürü... 102 Kültür... 102 Örgüt Kültürü... 103 Kültürün Düzeyleri... 106 Artifaktlar... 106 Temel Değerler... 107 Temel Varsayımlar... 107 Okul Kültürü... 108 Okul Kültürünün Unsurları... 111 Misyon ve Amaçlar... 112 Değerler... 113 İş Yerinde Değerler... 113 Değer Çatışmaları... 113 Kültürel Semboller... 114 Okul Tarihi, Hikayeler ve Efsaneler... 115 Tören, Seremoni ve Kutlamalar... 116 Kültürel Değişim... 117 Okul Kültürü ve Performans... 118 Okul Kültürü ve Liderlik... 119 Liderlerin Rolleri... 121 Örgüt İklimi... 122 Okul İkliminin Unsurları... 124 Güvenlik... 124 Eğitim ve Öğretim... 125 İlişkiler... 125 Çevre... 125 İklim Tipleri... 126 Sonuç... 127 Bölüm Tartışma Soruları... 127 Önerilen Okumalar... 128
xi Bölümün Amacı... 131 Özet... 132 Anahtar Sözcükler... 132 Liderlik Kavramı... 132 Okul Yöneticisi ve Liderlik... 133 Liderlik Yaklaşımları... 136 Dönüşümcü Liderlik... 137 İşlemci Liderlik... 139 Etik Liderlik... 141 Öğretimsel Liderlik... 145 Karizmatik Liderlik... 150 Vizyoner Liderlik... 154 Dağıtımcı Liderlik... 158 Otantik Liderlik... 162 Hizmetkâr Liderlik... 165 Ruhsal Liderlik... 170 Kültürel Liderlik... 174 Bölüm Tartışma Soruları... 176 Önerilen Okumalar... 176 Kaynakça... 177
xii Bölümün Amacı... 185 Özet... 185 Giriş... 186 Motivasyon Kuramları... 188 Kapsam Kuramları... 188 İhtiyaçlar Hiyerarşisi Kuramı... 188 E.R.G Kuramı... 192 XY Kuramı... 194 Çift Faktör Kuramı... 199 Başarı Güdüsü Kuramı... 204 Süreç Kuramları... 208 Beklenti Kuramı... 209 Eşitlik Kuramı... 213 Amaç Kuramı... 216 Pekiştirme Kuramı... 220 Sonuç... 224 Bölüm Tartışma Soruları... 225 Önerilen Okumalar... 226 Kaynakça... 227 Bölümün Amacı... 231 Özet... 231 Anahtar Sözcükler... 232 Giriş... 232 İnsan Kaynakları Yönetiminin Kavramsal Evrimi... 233 İnsan Kaynaklarının İşlevleri... 234 İnsan Kaynakları Yönetim Modelleri... 235 İnsan Kaynakları Yönetimine İlişkin Kuramlar... 237 Bölüm Tartışma Soruları... 242 Önerilen Okumalar... 242 Kaynakça... 242
xiii Bölümün Amacı... 245 Özet... 246 Anahtar Sözcükler... 246 Giriş... 246 Güç... 247 Bağımlılığı Yaratan Durumlar... 248 Örgütlerde Güç... 248 Örgütlerde Güç Modeli... 249 Yasal Güç (Meşru Güç)... 250 Ödül Gücü... 251 Zorlayıcı Güç... 251 Uzmanlık Gücü... 253 Karizmatik Güç... 253 Gücün Kullanımına İlişkin Koşullar... 254 İkame Edilebilirlik... 254 Merkezilik... 255 Takdir Hakkı... 255 Görünürlük... 255 Farklı Bir Bakış Açısı... 256 Gücün Paylaşılması Fikri... 256 Politika... 258 Bölüm Tartışma Soruları... 259 Önerilen Okumalar... 259 Kaynakça... 260
xiv Bölümün Amacı... 263 Özet... 263 Anahtar Sözcükler... 264 Giriş... 264 Politika Analizi... 265 Eğitimde Politika Analizi... 267 Eğitim Politikası... 269 Ulusal ve Uluslararası Düzeyde Eğitim Politikaları... 271 Ulusal Düzeyde Eğitim Politikaları... 271 Uluslararası Düzeyde Eğitim Politikaları... 273 Eğitimde Kalite ve Erişime Yönelik Politikalar... 277 Sonuç... 281 Bölüm Tartışma Soruları... 282 Önerilen Okumalar... 282 Kaynakça... 283 Bölümün Amacı... 289 Özet... 289 Anahtar Sözcükler... 290 Eğitim Sektörü... 290 Ekonomi ve Eğitim İlişkisi... 292 Eğitimde Finansman Modelleri ve Uygulamaları... 298 Türkiye nin Konumu ve Sektörün Durumu... 303 Okul Ekonomisi ve Okullarda Finansal Uygulamalar... 312 Yükseköğretimin Finansmanı... 318 Sonuç... 325 Bölüm Tartışma Soruları... 326 Önerilen Okumalar... 326 Kaynakça... 327
xv Bölümün Amacı... 333 Özet... 333 Anahtar Sözcükler... 334 Giriş... 334 Mesleki Bir Öğrenme Toplumu Olarak Okulun Temel Varsayımları... 335 İş Birlikçi Okul Kültürünün Oluşturulması... 335 İnsan Kapasitesinin Geliştirilmesi... 337 Sonuçlara Odaklanma... 338 Geniş Tabanlı Liderlik Anlayışı... 339 Öz-yeterlik... 341 Mesleki Öğrenme Toplumunun Boyutları... 341 Destekleyici ve Paylaşılan Liderlik... 342 Kolektif Yaratıcılık ve Öğrenme... 343 Paylaşılan Değerler ve Vizyon... 345 Destekleyici Koşullar... 346 Paylaşılan Kişisel Etkinlikler... 347 Bölüm Tartışma Soruları... 349 Önerilen Okumalar... 349 Kaynakça... 349
xvi Bölümün Amacı... 355 Özet... 355 Anahtar Sözcükler... 356 Giriş... 356 Okul ve İşlevleri... 357 Türk Milli Eğitim Sisteminde Okul Gelişim Uygulamaları... 362 Okulda Bulunan İnsan Kaynağı ve Gelişimi... 363 Okulda Yürütülen Eğitim-Öğretim Sürecinin Gelişimi... 367 Okulun Eğitim-Öğretim Ortamlarının Gelişimi... 367 Geleceğin Okullarında Okuryazarlık Eğitimine Duyarlık... 368 Okulun Çevresi ve Okul Gelişimi... 370 Anlatılanların Işığında Nasıl Bir Okul Geliştirmeli?... 376 Bölüm Tartışma Soruları... 377 Önerilen Okumalar... 377 Kaynakça... 378 Bölümün Amacı... 381 Özet... 382 Anahtar Sözcükler... 382 Giriş... 382 Hesapverebilirlik: Tanımlar, Türler ve Temel Sorular... 383 5 S Hesapverebilirlik Modeli ve Eğitime Uyarlanabilirliği... 395 Sonuç... 400 Bölüm Tartışma Soruları... 406 Önerilen Okumalar... 407 Kaynakça... 408
xvii Bölümün Amacı... 411 Özet... 411 Anahtar Sözcükler... 412 Giriş... 412 Etik Kavramı... 413 Etik Sözcüğünün Kökeni, Tanımı ve Alt Disiplinleri... 414 Etik ile Ahlak İlişkisi... 416 Ahlaki Gelişim Süreçleri... 420 Gelenek Öncesi Düzey... 421 Geleneksel Düzey... 421 Gelenek Sonrası Düzey... 422 Etikle İlgili Kavramlar... 422 Yönetimde Etik... 423 Yönetimde Etik İlkeler ve Etik Dışı Davranışlar... 426 Eğitim Yönetimi ve Etik... 433 Sonuç... 436 Örnek Olaylar... 437 Bölüm Tartışma Soruları... 440 Önerilen Okumalar... 440 Kaynakça... 441
xviii Bölümün Amacı... 445 Özet... 446 Anahtar Sözcükler... 446 Giriş... 446 Örgütlerde Değişim İhtiyacının Nedenleri... 448 Değişim Türleri... 450 Örgütsel Değişimin Kuramsal Temelleri... 452 Örgütsel Değişimin Kuramsal Çerçevesi... 454 Değişimin Kendine Özgü Doğası... 459 Değişimin Karmaşıklığı... 459 Örgütsel Değişim Modelleri... 461 Lewin Modeli... 462 Fullan Modeli... 463 Kotter in Sekiz Aşamalı Değişim Süreci... 464 Eğitim Örgütlerinde Değişim ve Kültür... 465 Eğitim Örgütlerinde Çalışanlar ve Değişim... 467 Değişim Ajanları... 469 Değişim Yönetimi ve Liderlik... 471 Değişime Direnç ve Dirençle Başa Çıkma Stratejileri... 472 Türk Eğitim Sistemi ve Değişim... 473 Bölüm Tartışma Soruları... 476 Önerilen Okumalar... 476 Kaynakça... 476 Dizin... 481
Prof. Dr. Servet ÖZDEMİR Gazi Üniversitesi Kendi kendinizi idare etmeyi öğreten yönetim, en iyi yönetimdir. Goethe Bölümün Amacı Bu bölümün amacı, eğitim yönetiminin dünyada ve Türkiye de tarihsel gelişimine ışık tutarak, kuram ve uygulama açısından eğitim yönetimine yönelik eleştirel bir bakış açısı sunmaktır. Bu bölümün sonunda öğrenciler, 1. Eğitim yönetiminin tarihsel gelişimini analiz eder. 2. Türkiye de eğitim yönetimi alanının temel sorunlarını belirler. 3. Eğitim yönetimi alanının önemini kavrar. Özet Eğitim yönetimi, Türkiye de sosyal bir bilim olarak kuramsal bilgi birikimi ve akademik boyuttaki gelişmeleriyle önemli bir aşama kaydetmiştir. Bu gelişmelere rağmen alandaki sorunların fazlalığı ve etkileri dikkate alındığında alınacak daha çok yolun olduğu şüphesizdir. Eğitim yönetiminin kendine özgü kuram ve yaklaşımlarla ülkemizde eğitim sisteminin sorunlarına kalıcı ve gerçekçi çözümler üretmesi yönünde ciddi bir beklenti bulunmaktadır. Bu beklenti gerek alan aka-
2 nde Kuram ve Uygulama demisyenleri gerekse uygulamacılar açısından bütüncül bir yaklaşım ve özgün tasarımlar ile sorunlara yaklaşmayı gerekli kılmaktadır. Nicelik ve nitelik yönünden hızla gelişmeye devam eden bir alan olarak eğitim yönetimi alanı; bilgi birikimi ve deneyimini bütünleştirecek bir sentezle ülkemiz eğitim sisteminin yapı ve davranış boyutlarında güçlendirilmesine daha fazla katkıda bulunmalıdır. Anahtar Sözcükler Giriş Eğitim yönetimi, eğitim politikası, eğitim yöneticisi, kuram, uygulama Kamu yönetiminin bir alt dalı olan eğitim yönetimi ülkemizde akademik olarak önemli gelişmeler kaydetmiş olmasına rağmen uygulamada gelişmesini sürdürmektedir. Eğitim gibi gelişme ve yaygınlaşması büyük ölçüde Devlet e bağlı bir alan olan eğitim yönetimi ve eğitim yönetimde profesyonelleşme konusu politik etkilere çok açık bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. Özellikle uygulama aşamasında ülkedeki eğitim yöneticilerinin yetiştirilmesi ve istihdamında gözlenen Milli Eğitim Bakanlığı politikalarını alanın gelişmesini etkilemektedir. Eğitim yönetimi ayrı bir bilim dalı mıdır? sorusunu soran Balcı da bu sorunun cevabını şu şekilde vermektedir: Ölçütler ve tartışma ışığında eğitim yönetimine bakıldığında alanın üniversitelerde bölüm ya da birimleri bulunmakta, diplomaya götüren programları uygulamaya konulmakta, bir araştırma alanı olarak araştırma yapılmakta, bilimsel dergileri bulunmakta, mensuplarının bir ölçüde de olsa örgütlenmeleri söz konusu olmaktadır. O halde alanın, bir bilim dalı olduğunda kuşku yok. Bunun teslim edilmesi gerekir. Görünen o ki mensupları arasında alanın bir bilim alanı, bir disiplin olduğu kabul görmekte; ancak Nasıl bir bilim? ya da Nasıl bir bilim dalı? sorusuna verilen yanıtlarda farklılık gözlenmektedir. Eğitim liderliği ve yönetimi bir araştırma ve uygulama alanı olarak yönetsel teoriden hem yararlanmış hem de okul ve onun teknik problemlerine odaklanmasından dolayı yönetsel teoriden (administrative theory) ayrılmıştır. Sosyal açık bir sistem olan eğitim olgusunu salt işlemecilik kuramları açısından incelemenin bazı kısıtları mevcuttur. Eğitim yönetiminin kendine özgü kuramlar da geliştirmesi beklenmektedir. Eğitim yönetimi formal çalışma alanı olarak ilk kez 20. yüzyılın başlarında ABD de başlamıştır. Alanın ilk öncüsü Columbia Üniversitesi dir (Teachers College of the University of Columbia). Bu girişimi, Stanford, Chicago, Harvard, Wisconsin üniversiteleri takip etmiştir. Temel bilimsel bir çalışma alanı olarak ise 1950 lerde başladığı söylenebilir.