Erkek üreme sistemi Prof. Dr. İlksin Pişkin
Erkek üreme sistemi Testisler Spermatozoonları ileten yollar Tubuli rekti, rete testis, duktuli efferentes, duktus epididimis, duktus deferentes, duktus ejakülatoryus ve üretra Bu yollara açılan eklenti bezleri Vezikula seminalis, prostat, glandula bulbouretralis Dış eşey organı Penis
Testisler İki önemli görevi vardır Spermatozoon üretmek Erkeklik hormonu salgılamak Doğumdan önce karın boşluğunda bulunurlar Funikulus spermatikus ile asılıdırlar Sol testis sağa oranla biraz daha sarkık bulunur Vücut dışında ve iki uyluk arasındadır
TESTİSLERİN SKROTUMA İNMESİ Eğer vajinal halkalar çok geniş ise bağırsak halkaları vajinal boşluğa girerek inguinal fıtık oluşturabilir. İnguinal fıtık skrotuma kadar inerse bu zaman da skrotal fıtık oluşmış olur. Bu şekilde fıtıklaşmış bağırsaklar kastrasyon sırasında boğulma/kanlanmanın engellenmesi (strangulasyon) veya bağırsakların kesilerek uzaklaştırılması(eviserasyon) riskiyle karşı karşıyadır.
Kriptorşidi Tek veya çift taraflı olabilir Kriptorşid testis androjenleri üretir, ancak normal spermatozoa oluşturamaz Kriptorşid testis, neoplastik oluşumlara 10 kat daha fazla yatkındır Domuz, köpek ve aygırlarda daha yaygın, boğa, koç ve geyiklerde seyrek olarak görülür. İnguinal veya abdominal kriptorşizm şeklinde olmakla birlikte testislerin karın içinde kalma oranı daha fazladır.
Evcil hayvanlarda testislerin skrotuma inme zamanları At : (336 gün) Gebeliğin 9-11. aylarında Sığır : (282 gün) Gebeliğin 3,5-4. aylarında Koyun: (150 gün) Gebeliğin 80. gününde Domuz : (114 gün) Gebeliğin 90. gününde Köpek : (63 gün) Doğumdan 5 gün sonra Kedi : (60 gün) Doğumdan 2-5 gün sonra Lama : Doğumda genellikle inmiş olmalı
Spermatozoonları ileten yollar - 1 Seminifer tubuller (testislerin %76-84 ünü oluşturur ve spermatozoonlar burada üretilir)
Spermatozoonları ileten yollar - 2 Tubuli rekti Rete testis Duktuli efferentes (vaza efferentes) Duktus epididimis
Spermatozoonları ileten yollar -3 Epididimis Kaput Korpus Kauda Spermatozoonların toplanma ve depolanma yeri Spermatozoonlar epididimisde olgunlaşır ve dölleme yeteneği kazanır*
Spermatozoonları ileten yollar -4 Duktus deferens Ampulla duktus deferens (köpek ve domuzda yoktur) Duktus ejakülatorius Üretra
Seminal vezikül Testosteronun denetimi altındadır Ampulla duktus deferensin alt ucuna açılan iki keseden oluşur Salgısı duktus ejakülatorius ile üretraya verilir Bu iki kanala spermatozoonların yapışmasını önler Spermanın %40-80 ini oluşturur Alkali özellikte, fruktoz (enerji kaynağı), askorbik asit ve diğer vitaminler ile prostaglandinleri (servikal mukus ile reaksiyona girerek spermatozoonları daha etkin hale getirir ve dişi üreme kanalında ters peristatik oluşturur) içerir Kedi, köpek ve lamada bulunmaz
Prostat Bütün hayvanlarda olmakla birlikte kedi ve köpeklerde çok iyi gelişmiştir Salgısı alkalidir, enzim içerir ve meniyi sulandırır Spermanın %15-30 unu oluşturur Asit özellikte olan (ph : 3,5-4) vajina salgısını nötrleştirerek spermatozoonların hareket ve dölleme yetenekleri arttırılır Salgı birçok kanalla doğrudan üretraya verilir Köpekte prostat üretranın çevresinde bulunduğundan, büyümesi üretradan idrar geçişini engeller
Cowper bezi (bulbouretral bez) En kaudaldaki bezdir ve köpeklerde bulunmaz Alkali, koyu kıvamda yapışkan salgısını üretraya verir Bu salgı özellikle cinsel uyarım sırasında salgılanarak üretrayı kaygan hale getirir ve spermatozoonların geçişine yardımcı (temizler ve nötralize eder) olur
Spermatojenez: Spermatogoniumlardan spermatozoon oluşumuna denir. Goniojenez: A tipi spermatogoniumların B tipine dönüşmesine denir. Spermasitojenez: Primer spermatositlerden spermatit oluşumuna denir. Spermiojenez: Spermatitin olgun spermatozoona dönüşümüne denir. Spermiasyon: Spermatozoonların Sertoli hücrelerinden seminifer tubullerin lümenine atılmalarına denir.
Spermatozoonun yapısı Baş Akrozom içinde hidrolitik ve proteolitik enzimler vardır Büyük bir bölümü çekirdektir Boyun Orta bölüm Bol mitokondri bulunur Kuyruk
Sertoli hücreleri Sertoli hücrelerinin zarında FSH, çekirdeğinde ve sitoplazmasında ise androjenler için reseptörler bulunur. Piramide benzeyen, püskül şeklinde saçaklı üst kısımları lümene kadar uzanan hücrelerdir Destekleme Besleme Koruma Fagositoz Hareket sağlama Bazı maddeleri salgılama ABP İnhibin MİF Bazı peptitler
Kan-Testis Bariyeri Sertoli hücreleri, sıkı bağlantılar ile birleşerek, seminifer epiteli apikal veya adluminal ve bazal bölmelere ayırırlar ve zor geçilen bir kan-testis bariyeri oluşumuna yol açarlar. Bu bariyerin iki ana işlevi vardır: Adluminal çevreyi diğer kısımlardan ayırarak gelişmekte olan spermin metabolizmasını kontrol ederler. Örneğin, bu aralığı potasyum iyonları seçici olarak salgılanarak spermatozoonın hareketsiz kalması sağlanır. Gelişen spermatozoanın intersitisyel dokuya hareket etmesini engeller. Bu olay çok önemlidir çünkü bu sayede haploit hücrelerin vücudun genel savunma mekanizması tarafından yabancı sayılması engellenmiş olur. Aksi taktirde çok şiddetli bir yangı oluşumu söz konusu olur.
Androjenlerin kaynağı TESTİSLER BÖBREK ÜSTÜ BEZİ KABUK KESİMİ OVARYUMLAR PLASENTA ANDROJENLER
Testislerde oluşan başlıca erkeklik hormonları Testosteron Leydig Sertoli Epididim Dihidrotestosteron (DHT) Androstenedion Dehidroepiandrosteron İdrarla dışarı atılan formu androsteron
Testosteron oluşumu LH, Leydig hücrelerinin membranı üzerindeki özgün reseptörlerine bağlanır ve samp üretimini etkinleştirerek proteinkinazların aktivastonunu gerçekleştirir Kinazlar da Endoplazmik retikulumda kolesterolü pregnolon a dönüştürürler. LH nın yokluğu Leydig hücrelerinin küçülmesine ve testosteron üretiminin durmasına neden olur. Buna karşın LH nın salgılanması Leydig hücrelerini uyararak hipertrofiye olmalarını sağlar.
Steroitlerin etki mekanizması Testosteron hedef hücre içine girerek çekirdek düzeyinde RNA ve protein oluşumunu başlatarak olayları uyarır Glikokortikoitler dışında steroit hormonların etki mekanizmaları aynıdır
Jarmila Kratochvilova On August 16, 2006, Reuters reported the finding of secret documents which show doctors administered banned substances, such as nandrolone, norandrosterone and stanozolol, through the 1980s to Czechoslovakian athletes in a wide variety of sports including track and field athletics.
Testosteronun etkileri Erkek üreme organlarını taşıyan bir canlı erkektir* ve bu organların bulunması o canlının birincil erkeklik özelliklerini oluşturur Bunların dışında kalan diğer erkeklik belirtileri ikincil erkeklik özellikleri adını alır Testosteron ve androjenler erkek eşey organlarını uyaran ve ikincil eşeysel özellikleri oluşturan maddelerdir. Etkilerini doku geliştirici (anabolizan) ve androjenik olarak gösterirler
Erkekle ilgili ikincil eşeysel özellikler Sakal bıyık çıkması Pubis ve vücut yüzeyinin kıllanması Ses kalınlaşması Penis boyunun ve eninin normal büyümesi Testis, epididim, seminal vezikül, prostat, cowper bezlerinin gelişimi ve salgı üretmeleri Erkeğe özgü omuzların daha geniş, kalçaların dar biçim alması Süt bezlerinin gelişmemesi Kas kitlesinin ve kas gücünün artması Hormonun yukarıda sayılan bu etkilerine VİRİLİZAN ya da MASKÜLİNİZAN etkileri denir
Testosteronun etkileri 1 Fötüse etkisi Ürogenital kanalın (Wolff kanalı) erkeklere özgü biçim alması Beynin erkeğe özgü başkalaşımı Testislerin skrotuma indirilmesi Ses kalınlaşması Kıllanmaya etkisi Kıl dökülmesine etkisi
Testosteronun etkileri 2 Deriye ve sivilce oluşumuna etkisi Libidoya etkisi Libidoyu başlatır. Hormon etkisiyle karşı cinse ilgi ve cinsel istek artar. Ruhsal etkisi Erkek köpeklerde işeme pozisyonunun başında arka bacağın yukarı kaldırılması, saldırganlık ve işeme yoluyla feromonlarla belirli bölgelerin işaretlenmesi vb. Büyümeye etkisi Kemik büyümesi ve kalsiyum depolanmasına etkisi
Testosteronun etkileri 3 Yağlanmaya etkisi Karbohidrat metabolizmasına etkisi Protein oluşumuna etkisi Anabolizan maddeler nelerdir? Ne amaçlarla kullanılır? Kas gelişimine etkisi Bazal metabolizma hızına etkisi
Testosteronun etkileri 4 Alyuvarlara etkisi Elektrolit ve su dengesine etkisi
Testosteronun yıkımı Testosteron ve benzeri maddeler birçok dokuda yıkıma uğramakla birlikte asıl yıkım yeri KARACİĞERdir. 17-ketosteroitler ve çok az miktarda yıkımlanmadan kalan testosteron karaciğerde glukoronik ya da sülfirik asitle konjuge olur. Bu metabolizma ürünleri kana geçerek böbreklerden dışarı atılır. Testosteron Karaciğerde yıkımlanır 17-ketosteroit Androsteron Etiokolanolon Epiandrosteron Androstenedion
Erkekte hipogonadizm Testislerden yetersiz hormon salınımına ya da hiç salınmama durumuna hipogonadizm denir. Testislerin doğuştan olmaması Kastrasyon Embriyonal gelişme özürü Kriptorşit Yangı ya da örselenme (kabakulak, tifüs, radyasyon ve X ışınları) Ön hipofizden yetersiz gonadotrop hormon salınımına bağlı testislerin yeterince gelişmemesi
Erkekte hipergonadizm Testislerden aşırı hormon salınmasına denir Ergin yaşta testis tümörlerine (leydig h.) bağlı olarak Germinal epitel tümörleri (terotom) sonucu östrojen salınımı Böbreküstü bezi tümörlerine bağlı olarak
Ergenliğe ulaşmanın erkek hayvanlardaki en önemli belirtileri İkincil eşeysel özelliklerin ortaya çıkması Boy ve ağırlık artışının hızlanması Cinsel isteğin belirmesi Spermatozoon üretimine başlanması ve spermada canlı ve hareketli spermatozoon varlığı
Erkek hayvanlarda ortalama puberta yaşları Koç Boğa Aygır Domuz Köpek Kedi 4-12 ay 6-18 ay 12-24 ay 6-7 ay 7-18 ay 8-10 ay
Penis Erkek hayvanların çiftleşme organıdır İdrarı dışarı çıkarmak Meniyi dişinin üreme kanalına boşaltmak
Penis-1 İki uyluk arasında bulunur 3 bölümden oluşur Kök (radiks penis) Gövde (korpus penis) Baş (glans penis) Penisin kök kısmı (iki crura nın birleşmesiyle oluşur) arcus ishiadicus un arka kısmından başlar. Bu kısmı gövde bölümü takip eder. Son kısmı da serbest olarak bulunan glanstan oluşur.
Penis-2 Penisin iç yapısını erektil doku olarak da bilinen kavernoz doku oluşturur. Kavernoz doku sinüzoidlerin bulunduğu ve bağlayıcı dokudan penis fasiası ile ayrılan bir yapıdır. Aygırlarda bu erektil doku miktarı bağlayıcı doku ile kıyaslandığında dikkat çekici oranda fazladır. Boğalarda ise erektil doku miktarı bağlayıcı dokudan azdır. Üretra, korpus penisin ventralinde bulunur.
Penis-3 Koçlarda rahatlıkla görülebilen üretral bir çıkıntı vardır. Bu nedenle bazen üretra taşları üretrayı daraltabilir veya tamamen kapayabilir. Bu durum üretral çıkıntının ampütasyonu ile düzeltilebilir. Köpeklerde glansın kaudal kısmında bulbus glandis denilen bir genişleme vardır. Bu genişleme bölgesi ile çiftleşme sırasında penisin vajina içinde kalma süresi uzatılmış olur.
Penis-4 Boğa, koç ve erkek domuzlarda fleksura sigmoidea yapısı görülür. Penis erekte değilken S şeklindedir. Bu fleksuraya m. retractor penis bağlıdır. Horozlar memelilerden farklı olarak kan yerine lenf ile şişip ereksiyon haline gelen fallusa sahiptirler. Kaz ve ördeklerin erkeklerinde bulunan fallus horozlarınkinden daha gelişmiş olup aynı zamanda sarmal bir yapı göstermektedir.
Sperma Spermatozoon ile bunları ileten yollarda bulunan bezlerin ve eklenti bezlerinin salgılarının karışımından oluşan ve ejakülasyon ile dişi üreme kanalına verilen bir sıvıdır. Hayvanlardaki miktarları değişiktir. Spermanın % 10 unu spermatozoonlar, geri kalan kısmı da salgı oluşturur
Sperma Ortam koşulları elverişli ise spermatozoonlar dakikada 3-3,6 mm kadar yol alırlar Meni sıvısında, su, bazı mineraller, organik maddeler, proteinler ve lipitler bulunur Spermatozoonlar, ancak ph: 6-6.5 düzeyindeki asitliğe dayanabildiklerinden daha düşük ph larda ölürler
Spermatozoon yapısının ve hareket yeteneğinin dölleme gücüne etkisi Şekil bozuklukları Ölü spermatozoon miktarı Düz bir çizgide hareket edemeyen spermatozoon sayısı Toplam spermatozoon sayısının yarısına ulaştığında canlı infertil kabul edilir
Sperma miktarı (ml) Spermatozoon Yoğunluğu (milyar/ml) Toplam Spermatozoon sayısı (milyar) Hareketli spermatozoon % Normal şekilli spermayozoon % Çiftlik hayvanlarında sperma Boğa Sütçü Etçi Koç Domuz Aygır 6 4 1-2 225* - 400 60* - 100 1.2 1.0 3.0 0.2 0.15 7 4 3 45 9 70 65 75 60 70 80 80 90 60 70 ph 6.5-7.0 6.5-7.0 5.9-7.3 6.8-7.3 6.2-7.8
Erkekte cinsel etkinliğin evreleri Spermatozoonları taşıyan sıvının dışarıya gönderilmesi çiftleşmenin temelini oluşturur. Spermanın dışarı çıkması için peniste bir takım hazırlıklar meydana gelir. Bunlar; Ereksiyon : Peniste meydana gelen sertleşmeye denir. Penise giren kanın penisten çıkan kandan çok fazla olması nedeniyle kavernöz sinüslerde kan basıncının artması ile şekillenir. Emisyon ve Ejakülasyon: Cinsel uyarımların belli bir noktaya ulaşması ve omurilikteki refleks merkezlerine erişmesi sonucu emisyon ve ejakülasyon oluşur. Emisyonu ejakülasyon takip eder. Emisyon sempatik uyarılar neticesinde oluşurken ejakülasyon parasempatik sinir sistemi aktivitesi ile gerçekleşir.